Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)
уве́рх, прысл.
1. У вышыню, увысь; у напрамку да верхняй часткі чаго-н.
Полымя ўзвіваецца ў.
Сцежка вяла ў. на ўзгорак.
2. Унутраным бокам наверх ці ніжняй часткай прадмета ўгору.
Вывернуць кажух у. шэрсцю.
На беразе ляжала лодка ў. дном.
3. У напрамку да вытоку ракі, супраць цячэння.
У. па Дняпры.
◊
Уверх дном (разм.) — не так, як трэба (пра ход спраў, парушэнне звычайнага парадку).
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
уве́рхнареч., в разн. знач. вверх;
у. па рацэ́ — вверх по реке́;
на бе́разе ляжа́ла ло́дка, паве́рнутая ўверх дном — на берегу́ лежа́ла ло́дка, повёрнутая вверх дном;
◊ перавярну́ць усё ўверх дном — переверну́ть всё вверх дном
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
уве́рх, прысл.
1. У вышыню, угору; увысь; проціл. уніз. Струнамі гудуць правады, прагнае полымя шалёна ўзвіваецца ўверх.Лынькоў.Туман ірвануўся ўверх.Бядуля.// У напрамку да верхняй часткі чаго‑н. Перамагаючы страх, я пачынаю карабкацца па сцяне. Але ногі мае коўзаюцца, рукі зрываюцца, і хутка я лячу ўніз .. — Пачакай, — кажу я, — дай злаўчыцца. Зноў карабкаюся ўверх.Якімовіч.
2.(звычайнаўспалучэннізназ.уТ). Унутраным бокам наверх, ніжняй часткай прадмета ўгору. Міхась скінуў кажух, вывернуў уверх шэрсцю і накінуў на сябе.Колас.[Рыбацкая лодка] не была прыкута, а ляжала ў кустах, перавернутая ўверх дном.Шамякін.
3. У напрамку да вытоку, вярхоўя ракі, супраць цячэння. Буксір узяў курс уверх па рацэ.«Маладосць».Дзіцячы гоман і плёскат вады чуўся .. далей, уверх па рэчцы.Брыль.— Дзядзька Мікола, — кажа [Настасся Ніліпаўна] старому, — не ўніз, а ўверх плывём.Бялевіч.
•••
Перавярнуцца ўверх дномгл. перавярнуцца.
Перавярнуць уверх дномгл. перавярнуць.
Уверх дном — не так, як трэба (ісці, пайсці і пад.) — пра ход спраў, парушэнне звычайнага парадку. [Марыля:] Як вярнуўся малады паніч недзе з далёкага краю, з навук, дык усё пайшло ўверх дном.Купала.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
уве́рхпрысл. nach óben; heráuf (у напрамку да таго, хто гаворыць); hináuf (у напрамку ад таго, хто гаворыць);
уве́рх па рацэ́ flússauf(wärts), strómauf(wärts);
◊
ру́кі ўве́рх! Hände hoch!
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
увышыню́, прысл.
Уверх, угару.
Дубок падняўся ў.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
ві́ра². выкл.
У мове будаўнікоў, партовых грузчыкаў і інш.: падымай уверх!; проціл. майна.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
upside down
1) уве́рх спо́дам, уве́рх дно́м; дагары́ нага́мі
2) у по́ўным непара́дку
Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс)
усплёснуць, -ну, -неш, -не; -ні́; зак.
Плёснуць, з шумам узняць уверх (ваду, вадкасць).
Рыба ўсплёснула ў рацэ.
|| незак.усплёскваць, -аю, -аеш, -ае.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
ПНЕЎМАТАФО́РЫ,
надземныя дыхальныя карані раслін, якія растуць уверх (аэратрапізм і адмоўны геатрапізм). Забяспечваюць кіслародам падземныя органы раслін, што растуць на забалочаных глебах і марскіх узбярэжжах (у прыліўнай паласе). Напр., вярба ломкая, што трапляецца на балотах, утварае П. ў выглядзе шчоткі чырванаватых каранёў, якія тарчаць уверх. Таксама П. наз. буйныя паветраносныя поласці некат. плаваючых водарасцей (напр., фукуса).