Verbum

СКАРЫНАЗНА́ЎСТВА,

комплексная навук. дысцыпліна, якая вывучае жыццё і дзейнасць Ф.​Скарыны, яго творчую і духоўную спадчыну, асяроддзе, эпоху, публікацыю крыніц і крыніцазнаўчыя даследаванні. У шырокім сэнсе ў С. ўключаюцца таксама навук. і папулярныя публікацыі, маст. творы (літ. і выяўл. мастацтва, кінафільмы, тэатр. пастаноўкі, паштовыя маркі і г.д.), канферэнцыі, юбілейныя форумы, прысвечаныя Скарыне і яго пераемнікам, асэнсаванне яго ролі ў развіцці айч., еўрап. і сусв. культуры ад сярэдневякоўя да сучаснасці.

Першыя звесткі пра кнігі Скарыны занатаваны яшчэ пры яго жыцці (віленскі святар Мацвей, 1522; пратэстанцкі біскуп Прусіі П.​Сператус, каля 1530; італьян. мовазнавец Т.​А.​Альбанезі, 1539, і інш.). Дзейнасць Скарыны прыцягвала ўвагу пісьменнікаў, палемістаў, гісторыкаў 16—17 ст. найперш з-за біблейскай тэматыкі, моўных, рэд., перакладчыцкіх і друкарскіх своеасаблівасцей яго выданняў. Ў часы Адраджэння, Рэфармацыі і пазней выданні Скарыны неадназначна ўспрымаліся паліт. і культ. дзеячамі (С.​Будны, І.​Фёдараў, А.​Курбскі, Ш.​Старавольскі), іерархамі розных канфесій, прадстаўнікамі поліэтнічнай інтэлігенцыі ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Звесткі італьян. публіцыста П.​П.​Вергерыя (Верджэрыо) пра «рус. Біблію», якую ён бачыў у Вільні ў 1550-я г., паўтораны Ж.​Ле Лонгам (1709), І.-П. Колем (1729), Я.-Д.​Гофманам (1740). У сярэдзіне 18 ст. ням. даследчык С.​В.​Рынгельтаўб адзначаў кнігі Скарыны толькі як адну з крыніц больш позніх пратэстанцкіх перакладаў Бібліі Буднага. Станаўленне рэтраспектыўнай бібліяграфіі ў Расіі ў канцы 18—пач. 19 ст. (пасля падзелаў Рэчы Паспалітай) паставіла пытанне пра пашырэнне гіст. і культуралагічных славяназнаўчых даследаванняў у новых этнатэрытарыяльных межах, што дало пазітыўныя вынікі і ў вывучэнні спадчыны Скарыны. У працах І.​Р.​Бакмейсцера, І.​Г.​Штрытэра, П.​А.​Аляксеева апісаны асобныя кнігі Скарыны, прыведзены фрагментарныя звесткі з яго біяграфіі, высвятляліся аспекты яго рэдакцыйна-перакладчыцкай дзейнасці ў параўнанні з маскоўскімі выданнямі і зах.-еўрап. традыцыямі. Чэшскі славіст і асветнік І.​Добраўскі першы адзначыў, што кнігі Скарыны прызначаліся «простым русінам», а «літоўская мова яго выданняў значна адрознівалася ад традыцыйных царкоўнаславянскіх рукапісаў». Ён даказаў, што Скарына пры перакладзе Бібліі карыстаўся чэшскім перакладам Вульгаты, а яго Біблія друкавалася ў чэшскай, а не варшаўскай Празе. У сярэдзіне 19 ст. рас. мастацтвазнавец Дз.​А.​Равінскі адзначаў арыгінальнасць, высокі ўзровень і якаснае тэхн. выкананне фігурных гравюр у пражскай Бібліі, апісаў іх тэматыку. На яго думку, гравюры Скарыны не маюць аналагаў у еўрап. кнігадрукаванні. Ён высока ацаніў партрэт Скарыны, «падпісаны невядомым майстрам». Лічыў, што віленскае кнігадрукаванне не дасягнула ўзроўню пражскіх выданняў. У.​В.​Стасаў звярнуў увагу на маст. вартасць, дасканаласць і «тонкасць» віленскіх ініцыялаў і заставак. Гэтыя асаблівасці малых кніжак Скарыны (разам з вельмі добрым шрыфтам) робяць іх падобнымі да слав. «эльзевіраў». Стасаў выказаў меркаванне, што ў пражскай друкарні Скарыны працавала некалькі гравёраў, у т. л. «славянскага племені», што ў гравюрах «адчуваецца славянскі тып твару і адзення». На думку археографа А.​Я.​Віктарава, пражскі Псалтыр 1517 найб. адпавядаў рэліг. і кніжна-асветніцкім патрэбам «рускага» насельніцтва. Ён крытыкаваў сцвярджэнні некат. даследчыкаў (Я.​Ф.​Галавацкага, В.​Копітара) адносна каталіцкіх або рэфармацыйных поглядаў Скарыны. Найб. грунтоўна наяўныя на той час выданні Скарыны апісаў В.​С.​Сопікаў. Поўнае і разгорнутае апісанне ўсіх вядомых пражскіх і віленскіх выданняў Скарыны зрабіў І.​П.​Каратаеў у бібліягр. працах 1878 і 1883. Больш плённы перыяд у С. пачаўся з выхадам у свет доктарскай дысертацыі славіста П.​У.​Уладзімірава «Доктар Францыск Скарына: Яго пераклады, друкаваныя выданні і мова» (1888), якая адкрывалася гістарыяграфічным даследаваннем. Дзейнасць Скарыны ён разгледзеў на фоне «маральна-рэлігійнага і духоўнага» жыцця ВКЛ і падкрэсліў важную яго ролю ў стварэнні духоўных перадумоў для культ. і грамадска-паліт. актыўнасці мяшчанства, для пашырэння кантактаў з краінамі Цэнтр. і Зах. Еўропы, для эвалюцыі кніжнага пісьменства, пранікнення нар. мовы ў л-ру. Па дакумент. крыніцах ён узнавіў жыццёвы шлях Скарыны, адзначыў яго «заходнярускае» паходжанне, сувязі з родным Полацкам, спрабаваў звязаць дзейнасць Скарыны з культ. развіццём «заходнярускіх» зямель канца 15 — пач. 16 ст., прааналізаваў амаль усе вядомыя на той час спісы выданняў Скарыны, асабліва рэдкія рукапісы, якія, магчыма, данеслі да нас тэксты нявыдадзеных або страчаных кніг Скарыны. Значная частка Гэтай працы прысвечана характарыстыцы мовы скарынаўскіх перакладаў, друкарскіх і маст. асаблівасцей выданняў. На яго думку, «руская» (беларуская) мова Скарыны найб. выразна адчуваецца ў пражскіх кнігах. Праблему мовы Скарыны «ўзору беларускай гутаркі пачатку 16 ст». першы навукова паставіў Ф.​Буслаеў. Падобнай думкі прытрымліваліся А.​Аганоўскі, Уладзіміраў, М.​Мурко, М.​Драгаманаў, чэшскі філолаг І.​Первольф, польскія вучоныя С.​Ліндэ, М.​Вішнеўскі, А.​Брукнер, Л.​Васілеўскі. За разнавіднасць польскай выдавалі мову Скарыны П.​Кепен, В.​Бадзянскі, Галавацкі. З поглядамі пра «рускі» (беларускі) характар скарынавых твораў не пагаджаўся А.​Сабалеўскі, які лічыў яе царкоўнаславянскай. Значны ўклад у С. зрабіў Я.​Ф.​Карскі, які разгледзеў дзейнасць Скарыны на агульным фоне развіцця бел. культуры, мовы, асветніцтва. На мяжы 19—20 ст. і пазней у т.зв. нашаніўскі перыяд пачынаецца ўласна бел. С.: публікацыі А.​Кіркора, М.​Доўнар-Запольскага, А.​Ельскага, А.​Сапунова, І.​Луцкевіча, А.​Луцкевіча, В.​Ластоўскага, Л.​Гмырака, Р.​Зямкевіча, пасля М.​Гарэцкага, У.​Ігнатоўскага, М.​Янчука, М.​Шчакаціхіна і інш. У 1921 выйшла філасофска-публіцыст. эсэ І.​Абдзіраловіча (І.​Канчэўскага) «Адвечным шляхам», у якім нац.-асветніцкі ідэал Скарыны прадстаўлены ўзорнай дамінантай на гіст.-цывілізацыйным шляху самабытна-творчага самасцвярджэння бел. супольнасці пры яе неадназначным геапаліт. становішчы паміж візант. Усходам і рыма-каталіцкім Захадам. У 1925 у Вільні выйшаў навук.-папулярны нарыс А.​Станкевіча «Доктар Францішак Скарына — першы друкар беларускі», у 1926 у Коўне — манаграфія Ластоўскага «Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі». На думку Ластоўскага, выдавецкую дзейнасць Скарыны падтрымлівалі віленскае і полацкае купецтва, кнігі друкаваліся «па магчымасці на зразумелай народу мове», усталёўвалі «жыццёвую мудрасць» — ідэі патрыятызму, маральнага ўдасканалення, спрыялі развіццю свецкіх навук. На яго думку, процідзеянне Скарыне аказвала правасл. і каталіцкае духавенства, што ў значнай меры паслужыла і прычынай спынення яго друкарскай дзейнасці.

Усе манаграмы і крыптанімы ў пражскіх і віленскіх выданнях Скарыны даследчык прыпісваў мясц. майстрам«русінам». З нагоды 400-гадовага юбілею віленскіх выданняў Скарыны ў 1926 у Мінску выдадзены навук. зб. артыкулаў бел. даследчыкаў «Чатырохсотлецце беларускага друку, 1525—1925» (аўтары І.​Воўк-Левановіч, В.​Дружчыц, М.​Любаўскі, У.​Перцаў, У.​Пічэта, М.​Піятуховіч, Шчакаціхін, Дз.​Ягораў, А.​Ясінскі). Гал. яго тэмы: умовы развіцця ВКЛ, Чэхіі, Італіі і гісторыя бел. кірылічнага кнігадрукавання ў 16—17 ст., Адраджэнне на Беларусі, літ. дзейнасць і мова выданняў Скарыны. Навук. узроўнем вылучаліся артыкулы Пічэты «Скарыніяна» і Шчакаціхіна «Гравюры і кніжныя аздобы ў выданнях Францыска Скарыны», дзе ўпершыню сістэматызаваны мастацка-стылявыя рысы 45 гравюр з выданняў Скарыны. Шчакаціхін паставіў таксама пытанне пра дату выхаду «Малой падарожнай кніжкі». На яго погляд, яна надрукавана ў Вільні каля 1530. М.​В.​Доўнар-Запольскі працэс станаўлення бел. кнігадрукавання разглядаў у непарыўнай сувязі з «вял. гаспадарчай перабудовай» як у Зах. свеце, так і ў Літоўска-Беларускай дзяржаве. Пічэта, разглядаючы творчасць Скарыны як з’яву рэнесансавай культуры, упершыню ў навук. плане паставіў пытанне пра бел. Адраджэнне. У канцы 1920-х — 1930-я г. навук. даследаванне творчасці Скарыны амаль поўнасцю спынілася.

У 1958 М.​А.​Алексютовіч у манаграфіі «Скарына, яго дзейнасць і светапогляд» разгледзеў асн. праблемы сац.-эканам. і культ. развіцця Беларусі ў 1-й пал. 16 ст., жыццё і дзейнасць Скарыны, яго сац. і культ.-асветныя, гуманістычныя погляды, уплыў яго творчай спадчыны на развіццё ўсх.-слав. пісьменства. У пач. 1960-х г. у сувязі з 400-годдзем рус. кнігадрукавання да вывучэння «пражскага ўрока» звярнуўся рас. мастацтвазнавец А.​А.​Сідараў. Літоўскі гісторык Л.​І.​Уладзіміраў лічыў, што фарміраванне бел. кнігадрукавання абумоўлена развіццём духоўнай культуры ВКЛ, патрэбамі мяшчан, шляхты, дзярж. органаў, каталіцкай і правасл. царквы. Ён выказаў гіпатэтычнае меркаванне, што папярэднікам Скарыны быў малавядомы лонданскі кнігавыдавец канца 15 ст. Дж.​Літвін. Бел. літ.-знавец А.​Ф.​Коршунаў у 1969 выдаў прадмовы і пасляслоўі Скарыны (перавыдадзена з дапаўненнямі ў 1990), мастацтвазнавец Л.​Баразна падрыхтаваў альбом гравюр Скарыны з гіст.-мастацтвазнаўчым экскурсам (1972, 2-е выд. 1990). Праблемы маст. афармлення кніг Скарыны ў рэчышчы еўрап. і ўласна бел. традыцый узняты ў манаграфіях бел. мастацтвазнаўца В.​Ф.​Шматава «Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стст.» (1984) і «Мастацтва кнігі Францыска Скарыны» (1990). Ён прапанаваў новую маст.-стылістычную класіфікацыю пражскіх гравюр і інш. кампанентаў афармлення выданняў Скарыны (ініцыялы, застаўкі, канцоўкі, наборны арнамент, паліграф. арганізацыя тэксту); абгрунтаваў іх маст. асаблівасці ў параўнанні з зах.-еўрап. і ўласна бел. выяўл. традыцыямі. У шматлікіх публікацыях прааналізаваны тыпалагічныя асаблівасці выданняў Скарыны, іх тыпаграфіка, гіст. лёс, этапы развіцця С. Кнігазнаўчае апісанне большасці кніг Скарыны з асвятленнем іх паходжання, уладальнікаў, маргінальных запісаў і інш. далі Я.​Л.​Неміроўскі, В.​І.​Лук’яненка, Ю.​А.​Лабынцаў, І.​В.​Паздзеева, Г.​Я.​Галенчанка. Апісанне ўсіх пражскіх экзэмпляраў (без пазней знойдзенага канвалюта, набытага Лонданскай б-кай імя Скарыны) з поўным падборам факсімільных рэпрадукцый гравюр і арнаментыкі змешчана ў 8-томным апісанні кірылічных выданняў, падрыхтаванага Неміроўскім у рамках агульнаеўрап. праекта даследавання слав. кірылічнай кнігі («Зводны каталог старадрукаў кірылаўскага шрыфту». Бадэн-Бадэн, 1998. Т.З). Выданні Скарыны ў рэтраспектыве ўсяго бел. кірылічнага кнігадрукавання 16—18 ст. апісаў Галенчанка ў зводным каталогу «Кніга Беларусі, 1517—1917» (1986). У 1990—91 выд-ва «Беларуская Энцыклапедыя» апубл. выданне факсімільнага тыпу, куды ўвайшла пражская Біблія Скарыны 1517—19 (складанне і навук. падрыхтоўка Галенчанкі, прадмова А.​Л.​Петрашкевіча). «Слоўнік мовы Скарыны (т. 1—3, 1977—94) выдаў У.​В.​Анічэнка. У 1991 фрагменты «Малой падарожнай кніжкі» апубл. Лабынцаў у выданні «Зерцало жития...»: З літаратурнай спадчыны Францыска Скарыны», У.​Г.​Кароткі — «Прадмовы і пасляслоўі паслядоўнікаў Скарыны». Вынікі шматгадовых даследаванняў падсумаваны ў працы Неміроўскага «Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць беларускага асветніка» (1990). У манаграфіі Галенчанкі «Францыск Скарына — беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар» (1993) асн. ўвага звернута на асвятленне грамадска-паліт. і культ. фактараў узнікнення бел. кнігадрукавання, выяўленне этнасац. і дзярж.-геагр. арэала пашырэння яго кніг, уздзеянне творчай спадчыны Скарыны на выдавецкую дзейнасць яго пераемнікаў (Буднага, В.​Цяпінскага, брацкіх кнігавыдаўцоў і інш). Паглыблены прафесіяналізм, дыферэнцыяцыя і рознабаковасць прац па С. 1960—90-х г. сведчылі пра фарміраванне адпаведных гіст.-культ., лінгвістычна-філас., літ.-знаўчай, кнігазнаўчай, гіст.-маст. школ ці тэматычных кірункаў. Агульны гіст. фон, філас., грамадска-паліт., этычныя, эстэтычныя погляды Скарыны, рэнесансава-гуманістычныя, дэмакр. тэндэнцыі ў яго творчасці разгледжаны ў «Гісторыі беларускай дакастрычніцкай літаратуры» (т. 1, 1968). Дзейнасць Скарыны на фоне паліт., сац.-эканам. і культ. развіцця ВКЛ, яе міжнар. аспекты даследаваны ў зб. «Скарына і яго эпоха» (1990), у публікацыях В.​К.​Зайцава, В.​У.​Чапко, А.​П.​Грыцкевіча, У.​М.​Конана, С.​А.​Падокшына. Падокшын у манаграфіі «Францыск Скарына» (1981) даследаваў гнасеалагічныя, анталагічныя, сац.-паліт., эстэтычныя погляды Скарыны, падкрэсліў некананічнасць яго біблейскіх перакладаў. Філасофскія, этычныя, грамадска-паліт. погляды Скарыны і яго паслядоўнікаў разгледжаны ў манаграфіях Падокшына «Скарына і Будны: Нарыс філасофскіх поглядаў» (1974) і «Філасофская думка эпохі Адраджэння ў Беларусі: Ад Францыска Скарыны да Сімяона Полацкага» (1990). Літ., перакладчыцкай і пісьменніцкай дзейнасці Скарыны з выкарыстаннем новых матэрыялаў прысвечаны даследаванні Лабынцава «Пачатае Скарынам» (1990) і «Зерцало жития...», працы В.​А.​Чамярыцкага, А.​В.​Мальдзіса, М.​М.​Грынчыка, А.​А.​Лойкі. Значэнне скарынаўскіх ідэй і яго творчасці ў новай бел. л-ры канца 19 — пач. 20 ст. раскрыта ў кн. А.​К.​Каўкі «Тут мой народ» (1989). Своеасабліва інтэрпрэтуе спадчыну Скарыны ў рэчышчы ўсх.слав. Адраджэння А.​А.​Яскевіч у кн. «Творы Ф.​Скарыны: Жанравая структура. Філасофскія погляды. Мастацтва слова» (1995). Моўнае наватарства, бел. і кніжнаслав. рысы тэкстаў і перакладаў Скарыны і яго паслядоўнікаў характарызуюцца ў працы А.​І.​Жураўскага «Гісторыя беларускай літаратурнай мовы» (т. 1. 1967), калектыўнай працы А.​М.​Булыкі. Жураўскага. У.​М.​Свяжынскага «Мова выданняў Францыска Скарыны» (1990), у даследаваннях Анічэнкі, А.​Я.​Баханькова, А.​А.​Парукава, Л.​М.​Шакуна і інш. Творчасць Скарыны як пачынальніка арыгінальнага бел. вершаскладання, яго гімнаграфічныя творы даследуюцца ў працах В.​Тумаша, А.​А.​Турылава, Грынчыка, Яскевіч, у манаграфіі І.​В.​Саверчанкі «Старажытная паэзія Беларусі, XVI — першая палова XVII ст.» (1992), кн. Лойкі «Старабеларуская літаратура» (2001). Свае падыходы да біяграфіі і творчасці Скарыны выклаў У.​У.​Агіевіч у працы «Сімволіка гравюры Скарыны» (1999). Новы ўзровень С. ў канцы 1980—90-х г. звязаны з дзейнасцю АН Беларусі, дзе распрацоўвалася юбілейная праграма скарыназнаўчых даследаванняў, а таксама выд-ваў «Навука і тэхніка» (з 1996 «Беларуская навука») і «Беларуская Энцыклапедыя». У 1991 створаны Навукова-асветны цэнтр імя Скарыны, які таксама распачаў даследаванні па С. Распрацоўкай праблем С., выяўленнем новых крыніц займаліся бел., рас., укр. даследчыкі: В.​І.​Дарашкевіч, В.​Н.​Дышыневіч, Я.​Дз.​Ісаевіч, Г.​П.​Лебедзеў, А.​С.​Мыльнікаў, М.​В.​Нікалаеў, В.​Р.​Пуцко, Шакун, С.​Шупа і інш. Вял. матэрыял абагульнены і сістэматызаваны ў фундаментальным юбілейным энцыклапедычным даведніку «Францыск Скарына і яго час» (1988).

Да 500-годдзя з дня нараджэння Скарыны выдадзены навук.-тэматычныя зб-кі і навук.-папулярныя і літ. творы У.​А.​Калесніка, Каўкі, Лойкі, А.​К.​Клышкі, Петрашкевіча і інш. Для замежных чытачоў па заказе ЮНЕСКА Галенчанка, Чамярыцкі і Шматаў апубл. ў Парыжы навук.-папулярную кн. «Францыск Скарына» (у 1979 на франц., у 1980 на англ. мовах). Паводле пастановы ЮНЕСКА 1990 год быў аб’яўлены годам Скарыны. Скарынаўскія чытанні і навук. канферэнцыі прайшлі ў Мінску, Гомелі, Варшаве, Празе, Вільнюсе, Маскве, Лондане, Падуі (1986—92). Важкі ўклад у С. (пераважна ў даследаванне крыніцазнаўчых аспектаў выдавецкай дзейнасці і творчасці Скарыны і яго біяграфіі) замежных гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў, філолагаў (Ю.​Віцьбіч, Л.​Гарошка, Р.​Жук-Грышкевіч, Я.​Запруднік, А.​Калубовіч, В.​Пануцэвіч, Я.​Пятроўскі, В.​Кіпель, С.​Станкевіч, Я.​Станкевіч, П.​Татарыновіч, П.​Урбан і інш.). Адным з цэнтраў славяназнаўчых даследаванняў у 1920—30-я г. была Прага. У 1926 у Пражскім ун-це абараніў дысертацыю «Францішак Скарына як культурны дзеяч і гуманіст на беларускай ніве» І.​С.​Дварчанін. Гэта было 1-е ў бел. літ.-знаўстве даследаванне пра Скарыну, яго светапогляд, культ.-гуманіст. і патрыят. дзейнасць (у пер. на бел. мову апубл. ў 1991). Этапнымі ў С. былі публікацыі рус. гісторыка-славіста, выкладчыка Карлава ун-та ў Празе, А.​Ф.​Флароўскага, які даследаваў пытанні, звязаныя з жыццём і дзейнасцю Скарыны ў Чэхіі. У артыкулах і ў яго манаграфіі «Чэшская біблія ў гісторыі рускай культуры і пісьменнасці: Францыск Скарына і прадаўжальнікі яго справы» (1940—46) прыведзены невядомыя раней факты з біяграфіі Скарыны. На думку даследчыка, Скарына заснаваў сваю друкарню ў Празе, дзе быў высокі ўзровень кнігадрукавання і меліся сувязі з ням. і італьян. выд-вамі. Ён прааналізаваў суадносіны чэшскай Бібліі 1506 і Бібліі Скарыны, высвятляў уздзеянне творчасці Скарыны на бел., рус. і ўкр. рукапісную кніжнасць 16—17 ст. Традыцыі чэшскага С. працягваюць П.​Р.​Покарні, Ф.​Сокалава і інш. Цікавасць у гіст.-параўнальным і бібліягр. аспектах мае шматтомнае выданне «Друкары старажытнай Польшчы XV—XVIII ст.», 5-ы выпуск якога прысвечаны ВКЛ (1959). Дзейнасць Скарыны асвятляецца ў абагульняльных працах польскай даследчыцы М.​Б.​Тапольскай па гісторыі кніжнай культуры ВКЛ. Супрацоўнік Нац. музея ў Варшаве В.​Дэлюга выявіў сувязі некат. пражскіх гравюр Скарыны з папярэднімі чэшскімі, ням., пражскімі друкаванымі яўр. выданнямі 15 — пач. 16 ст. Асобныя пытанні С. з акад. пазіцый рэгулярна асвятляліся ў лонданскім час. «The Journal of Byelorussian Studies» («Часопіс беларускіх даследаванняў»), у час. «Запісы» Бел. ін-та навукі і мастацтва ў ЗША. Большую ч. 5-й юбілейнай кн. «Запісаў» (1970), якую падрыхтаваў Тумаш (Сымон Брага) складае храналагічна-бібліягр. агляд прац пра Скарыну. Ён аўтар артыкулаў «Геаграфічная лакалізацыя жыццяпісу доктара Скарыны», «Пытанне імя доктара Скарыны», «Канфіската ў Вроцлаве кнігаў Бібліі Скарыны», «Кнігі Скарыны на захадзе Еўропы ў пару ягонную й сёння». У артыкуле, прысвечаным «Малой падарожнай кніжцы» («Запісы». 1978. Кн. 16), ён даказаў, што 2 дрэварыты нюрнбергскай друкарні канца 15 ст. выкарыстоўваліся Скарынаю ў Вільні. Унікальны дацкі экзэмпляр «Малой падарожнай кніжкі» з захаванай пасхаліяй у 1971 апісаў А.​Надсон, што дазволіла датаваць яе 1522 ці 1523. У манаграфіі бел. віленскага даследчыка Х.​Ільяшэвіча «Друкарня дома Мамонічаў у Вільні (1575—1622)» (1938) зроблена спроба высветліць выключную ролю сталіцы ВКЛ у пашырэнні друкарскай справы на «ўсходзе», уплыў дзейнасці Скарыны на станаўленне бел., рус. і ўкр. кнігадрукавання ў 16—18 ст. Змястоўныя зб-кі прац вільнюскіх навук. канферэнцый, прысвечаных Скарыне, апубл. ў 1979, 1987, 1991.

Этапы паслядоўнага развіцця С. ў сінт. форме адлюстраваны ў спец. абагульняльных працах — «Скарыніянах». Аўтарам 1-й «Скарыніяны», прызначанай для выдання «Чатырохсотлецце беларускага друку, 1525—1925» (1926) быў Пічэта. У яго аглядзе ўлічаны асн. выданні актаў (акрамя М.​Круповіча), бібліягр. апісанні Бакмейсцера, Штрытэра, Аляксеева, Сопікава, Каратаева, П.​М.​Строева, прааналізаваны біягр. звесткі, выдавецкая, літ., перакладчыцкая дзейнасць, маст. асаблівасці выданняў, грамадскія погляды, уплыў спадчыны Скарыны на яго паслядоўнікаў, развіццё бел. і ўсх.-слав. культуры. З 1926 і да сярэдзіны 1960-х г. С. даследаваў А.​В.​Флароўскі, у т. л. ў яго фундаментальнай працы «Чэшская біблія ў гісторыі рускай культуры і пісьменнасці» і новых матэрыялах пра Скарыну (дакументы 2-га пражскага перыяду і інш.). Гістарыяграфічныя працы Пічэты і Флароўскага значна дапоўнены даследаваннямі М.​Б.​Батвінніка, Дышыневіч, Каўкі, У.​М.​Казберука. Замежнае С. канца 1940—70-х г. разгледжана ў публікацыі Я.​Садоўскага «Скарыназнаўства на Захадзе пасля другой сусветнай вайны» (1983). Пазнейшыя агляды С. рабілі Неміроўскі, Галенчанка, аўтары артыкулаў у пражскім зб. «Францыск Скарына ў працах чэшскіх славістаў» (1992). Нямала каштоўных гістарыяграфічных аглядаў, рэцэнзій апубл. ў перыяд. выданнях, матэрыялах Скарынаўскіх чытанняў, зб-ках «Беларусіка», «Скарыніч», «Шляхам гадоў» і інш.

Сістэматызацыі даследаванняў па С. спрыялі рэтраспектыўныя бібліягр. паказальнікі галіновай і бягучай бібліяграфіі. 2 рэтраспектыўныя паказальнікі склаў Тумаш (1970, 1989), па аналагічнай схеме — Неміроўскі (1978); найб. поўны паказальнік да юбілею Скарыны склалі Неміроўскі і Л.​А.​Осіпчык (1990). Гісторыя біягр. і кнігазнаўчага вывучэння выданняў Скарыны адлюстравана ў тэматычна-храналагічным паказальніку Галенчанкі (1993).

Асобны раздзел С. стварае публікацыя і вывучэнне дакументальных крыніц, гіст. дакументаў, звязаных з жыццём і дзейнасцю Скарыны. Звесткі пра дакументальныя матэрыялы сустракаюцца ва ўсіх аглядах С. (працы Уладзімірава, Пічэты, Флароўскага, Алексютовіча і інш.). Большасць актаў апубл. ў даследаваннях або розных зб-ках і перыяд. выданнях. Агульны іх спіс з тлумачэннямі змешчаны ў 5-й кнізе «Запісаў» (1970). Дарашкевіч падрыхтаваў 1-е зводнае выданне дакументаў і матэрыялаў «Францыск Скарына: Зборнік дакументаў і матэрыялаў» (1988, уключана 55 актаў і вытрымак з дакументаў).

Матрыкуляцыйны спіс Кракаўскага ун-та 1504 выявіў С.​Пташыцкі, прамацыйны акт 1506 (пра экзамены на вучоную ступень бакалаўра філасофіі) — А.​С.​Петрушэвіч, экзаменацыйныя запісы Падуанскага ун-та 1512 (пра наданне ступені ў «лекарскіх науках» доктара) — С.​Віндакевіч, пратакол падуанскай курыі 9.11.1512 — Садоўскі. Некалькі дакументаў, звязаных са знаходжаннем Скарыны ў 1530 у Кёнігсбергу абнародаваны А.​І.​Мілавідавым. Шэраг дакументаў пражскага перыяду дзейнасці Скарыны выявіў Флароўскі.

Матэрыялы судовых працэсаў па маёмасных справах 1520 — сярэдзіны 1530-х г., у т. л., віленскія і полацкія акты 1529 і 1535, увёў ва ўжытак Уладзіміраў, пазнанскія — М.​Вайцяхоўская і Дарашкевіч; 2 каралеўскія прывілеі Скарыну — Круповіч. Значную колькасць дакументаў, што, на думку даследчыкаў, датычацца Скарыны, але не ўпамінаюць яго імя, у іх ліку імянны склад віленскай рады, каралеўскі прывілей 1532, прадстаўлены ў пазнанскі магістрат Скарынай, адшукаў Галенчанка. Найб. значныя поспехі С. ў біяграфічных, кнігазнаўчых, літ.-знаўчых і мовазнаўчых даследаваннях, у вывучэнні светапогляду Скарыны.

Літ.:

Ботвинник М.Б. Изучение жизни и деятельности Франциска Скорины в БССР // Белорусский просветитель Франциск Скорина и начало книгопечатания в Белоруссии и Литве. М., 1979;

Яго ж. Историография изучения «Малой подорожной книжки» и «Апостола» Ф.​Скорины // Франциск Скорина — белорусский гуманист, просветитель, первопечатник. Мн., 1989;

Яго ж. Вывучэнне жыцця і дзейнасці Францыска Скарыны ў ЗША // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1990. № 4—5;

Яго ж. Навука і невуцтва: Скарыназнаўства ў Акадэміі навук БССР і ў Польшчы (1928—1941) // Полымя. 2000. №12;

Дышиневич В.Н. Скориноведение: некоторые вопросы историогр. и библиогр. // Книга в Белоруссии: Книговедение, источники, библиогр. Мн., 1983. Вып. 2;

Чамярыцкі В.А. Скарыназнаўства на сучасным этапе // Славяне: адзінства і мнагастайнасць. Вып. 3. Гуманізм і асветніцтва ў славянскіх культурах. Мн., 1990;

Франциск Скорина в белорусском советском обществоведении. Мн., 1987;

Неміроўскі Я.Л. Скарыназнаўства // Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед Мн., 1988;

Каўка А.К. Беларускае скарыназнаўства ў 20-я гг. XX ст. // Кніжная культура Беларусі. Мн., 1991;

Судавичене Л.В. Литовская скориниана // Франциск Скорина и Вильнюс. Вильнюс, 1991;

Шматаў В. Нататкі мастацтвазнаўчай Скарыніяны // Культура беларускага замежжа. Мн., 1993. Кн. 1;

Сокалава Ф. Вывучэнне жыцця і дзейнасці Ф.​Скарыны чэшскімі даследчыкамі: Пер. з чэш. // Беларусіка=Albaruthenica. Мн., 1993. Кн. 1;

Галенчанка Г. Праблемныя дакументы Скарыніяны ў кантэксце рэальнай крытыкі // Там жа. Мн., 1998. Кн. 9;

Шалькевич В.Ф. Скорина и скориниана. Мн., 2001;

Тумаш В. Пяць стагоддзяў Скарыніяны, XVI — XX: [Бібліягр.]. Нью-Ёрк, 1989;

Открытие Скорины: Библиогр. указ. книговедческих и библиогр. описаний изд. Ф.​Скорины, его книг, представленных в собраниях XVI — XX вв., обзоров Скоринианы / Сост. Г.​Я.​Голенченко. Мн., 1989;

Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. [1539—1989] / Склад. Я.​Л.​Неміроўскі, Л.​А.​Осіпчык. Мн., 1990;

Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ.: Дад за 1530—1988 гг., 1989—1993 гг. / Склад. В.​Грышкевіч. Л.​Юрэвіч. Мн., 1995;

Sadoŭski J. Sludies on doktor Francis Skaryna in the West since World War II // Запісы Бел. ін-та навукі і мастацтва. 1983. Кн. 17;

Francisco Skoryna v díle českych slavistu. Praha, 1992;

Nemirowskij E. Die Prager Druckerei von Francisk Skorina (1517—1519) // Gesamtkatalog der Frühdruck in kyrilisclier Sclirift. Baden-Baden, 1998. Bd. 3. Гл. таксама да арт. Скарына Ф.

Г.​Я.​Галенчанка, А.​К.​Каўка.

т. 14, с. 445

ВЯЛІ́КАЕ КНЯ́СТВА ЛІТО́ЎСКАЕ,

афіцыйная назва Вялікае княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае [у бел. гістарыяграфіі Беларуска-Літоўская дзяржава (гаспадарства), у расійскай 19 — пач. 20 ст. Літоўска-Руская дзяржава, у літ. — Літоўска-Беларуская дзяржава], феадальная дзяржава ва Усх. Еўропе, якая займала тэр. Беларусі і Літвы (у 13—18 ст.), Жамойціі (з 1422), частку ўкр. зямель (Кіеўская, Чарнігаўская, Валынская землі ў 14 ст. — 1569), частку вялікарасійскіх зямель (у 14 — пач. 16 ст.). Ядром дзяржавы пры яе ўтварэнні былі бел. землі верхняга і сярэдняга Панямоння, т.зв. Чорная Русь, ці гістарычная Літва, і землі па верхнім цячэнні р. Віліі. Першая сталіца дзяржавы — г. Навагрудак (Новагародак). ВКЛ узнікла ва ўмовах няспыннай барацьбы з крыжацкай агрэсіяй і пад пагрозай мангола-татарскага нашэсця. Уключэнне бел. зямель у склад навастворанай у сярэдзіне 13 ст. дзяржавы мела добраахвотны характар, яно ажыццяўлялася праз пагадненні вял. князёў літ. з феадаламі бел., а потым і ўкр. зямель пры захаванні льгот, прывілеяў і пэўнага самакіравання.

Гістарычны нарыс да Люблінскай уніі 1569. Утварэнне ВКЛ з цэнтрам у Новагародку адносіцца да 1240-х г., калі тут стаў княжыць Міндоўг [сярэдзіна 1230-х г. — 1263]. У 1251 Міндоўг быў ахрышчаны паводле каталіцкага абраду, у 1253 ён каранаваны ў Новагародку каралеўскай каронай, прысланай ад імя папы Інакенція IV (Міндоўг — адзіны кароль ВКЛ). Пасля забойства Міндоўга ў выніку змовы ў 1263 велікакняжацкі пасад заняў Транята, але ён быў забіты слугамі Міндоўга. Вял. князем стаў сын Міндоўга Войшалк [1264—67], які значна пашырыў тэр. дзяржавы. Барацьбу за ўмацаванне ВКЛ вялі яго наступнікі Шварн [1267—70] і Трайдзень [1270—82]. Узмацненне велікакняжацкай улады адносіцца да перыяду панавання Віценя [каля 1295—1316], у час княжання якога да ВКЛ далучана Полацкае княства (1307). Значна пашырылася тэр. ВКЛ пры вял. князю Гедзіміне [1316—41], у склад дзяржавы ўвайшлі Віцебская, Берасцейская, Тураўская землі, Менскае (Мінскае) княства. У 1323 Гедзімін перанёс сталіцу ў Вільню. Яшчэ пры жыцці Гедзіміна ён перадаў сынам удзельныя княжанні. Яго малодшы сын Яўнут стаў вял. князем [1341—45], але ў выніку змовы старэйшых братоў Альгерда і Кейстута быў пазбаўлены трона. Вял. князем стаў Альгерд [1345—77]. У час яго панавання ў ВКЛ увайшлі бел. падняпроўскія землі, Мазырская і Брагінская воласці, Бранскае княства, Кіеўская, Чарнігаўская, Падольская і Валынская землі. Было падначалена і Смаленскае княства. Барацьба супраць Тэўтонскага ордэна ішла з пераменным поспехам. Альгерд праводзіў актыўную палітыку на Усходзе, намагаючыся аб’яднаць пад сваёй уладай усе землі былой Кіеўскай Русі. У 1368, 1370 і 1372 ён зрабіў тры паходы на Маскву, але захапіць яе не змог. За час княжання Альгерда тэр. ВКЛ павялічылася ўдвая. Пасля яго смерці вял. князем літоўскім стаў Ягайла Альгердавіч (1377—92). Барацьбу з Ягайлам пры дапамозе крыжакоў вёў князь Вітаўт Кейстутавіч. Урэшце паміж дваюраднымі братамі было заключана пагадненне, і Вітаўт атрымаў у княжанне Гародню (Гродна) і Бярэсце (Брэст), а потым і Трокі. З мэтай супрацьдзеяння крыжацкай агрэсіі і ўмацавання сваёй улады Ягайла заключыў Крэўскую унію 1385, паводле якой перайшоў у каталіцтва, прыняў імя Уладзіслаў, ажаніўся з польскай каралевай Ядвігай і быў абвешчаны польскім каралём. Ён абяцаў правесці хрышчэнне літоўцаў паводле каталіцкага абраду і далучыць да Польшчы землі ВКЛ. Супраць падпарадкавання ВКЛ Польшчы выступіў Вітаўт на чале групоўкі літоўскіх і бел. феадалаў. Міжусобная вайна паміж Вітаўтам і Ягайлам скончылася Востраўскім пагадненнем 1392, паводле якога Вітаўт стаў вял. князем літ. [1392—1430], ВКЛ гарантавалася самастойнасць у саюзе з Польшчай. Умацаваўшы сваю ўладу, Вітаўт ліквідаваў некалькі ўдзельных княстваў (у Полацку, Віцебску, Кіеве і інш.). У войнах з Тэўтонскім ордэнам Вітаўт страціў б. ч. Жамойціі (1398). Пасля бітвы на Ворскле 1399, дзе войска ВКЛ было разгромлена ардынскім войскам, Вітаўт вымушаны быў заключыць Віленска-Радамскую унію 1401, паводле якой ВКЛ прызнавалася пажыццёвым уладаннем Вітаўта, а Ягайла захоўваў тытул вярхоўнага князя. У 1404 ВКЛ канчаткова падпарадкавала Смаленскае княства, потым Вярхоўскія княствы (бас. верхняй Акі). У час Грунвальдскай бітвы 1410 войска Тэўтонскага ордэна было разбіта саюзнымі войскамі, Жамойція пераходзіла ў пажыццёвае ўладанне Вітаўта (канчаткова далучана да ВКЛ у 1422).

Нямецкая агрэсія на У была спынена. Гарадзельская унія 1413 замацавала паліт. саюз Польшчы і ВКЛ. У 1416 Вітаўт дамогся выбрання і зацвярджэння асобнага мітрапаліта правасл. царквы ў ВКЛ Грыгорыя Цамблака, падпарадкаванага канстанцінопальскаму патрыярху. Пасля смерці Вітаўта вял. князем быў выбраны малодшы брат Ягайлы Свідрыгайла [1430—32], праціўнік дзярж. уніі з Польшчай, з якой адбыўся канфлікт. У выніку змовы літ. баяр, не згодных з палітыкай Свідрыгайлы, які абапіраўся на буйных бел. і ўкр. феадалаў, ён быў скінуты ў вер. 1432 з велікакняжацкага пасада і ўцёк у Полацк. Вял. князем быў абвешчаны малодшы брат Вітаўта Жыгімонт Кейстутавіч [1432—40]. Пачалася феад. грамадз. вайна 1432—39. 15.10.1432 Жыгімонт аднавіў унію з Польшчай. Пасля выдання Жыгімонтам прывілея аб ураўнаванні асабістых і маёмасных правоў баяр-католікаў і праваслаўных (6.5.1434) Свідрыгайла страціў падтрымку большасці бел. феадалаў. 1.9.1435 у бітве пад Вількамірам войска Свідрыгайлы было разбіта. 20.3.1440 Жыгімонт у выніку змовы быў забіты і вял. князем выбраны малодшы брат польск. караля Уладзіслава III Казімір IV Ягелончык [1440—92]. У 1447 Казімір выбраны і каралём Польшчы. Прывілеем 1447 вял. князь гарантаваў усім баярам асабістую недатыкальнасць, скасаваў натуральныя і грашовыя павіннасці з маёнткаў на карысць дзяржавы, перадаў баярам права судзіць і караць сваіх сялян. Прывілей паслужыў кансалідацыі ўсяго баярскага саслоўя ВКЛ. Казімір выдаў судзебнік 1468, у якім былі змешчаны юрыд. нормы, пераважна крымінальнага права. Пасля смерці Казіміра вял. князем стаў яго сын Аляксандр [1492—1506]. У час яго панавання велікакняжацкая ўлада аслабела. Паны-рада (вышэйшы кіруючы орган) дамагліся выдання Аляксандравага прывілея 1492, паводле якога ўсе найважнейшыя дзярж. справы вял. князь павінен быў вырашаць разам з радай. У гэты час адбылася серыя войнаў ВКЛ з Маскоўскім вял. княствам, якое паступова пашырала сваю тэр. на захад. Адначасова саюзнікі вял. князя маскоўскага Івана III крымскія татары пачалі напады на Украіну і Беларусь, асабліва моцныя набегі былі ў 1505 і 1506. Гэтыя нашэсці спыніліся пасля разгрому татарскага войска ў Клецкай бітве 1506. Перамога войска ВКЛ у Аршанскай бітве 1514 у час вайны з Маскоўскай дзяржавай 1512—22 дазволіла стабілізаваць усх. граніцу. У час панавання вял. князя Жыгімонта I Старога [1506—48] прыняты адзін з першых у Еўропе сістэматызаваных збораў законаў — Статут Вялікага княства Літоўскага 1529. Пры сыне Жыгімонта Старога вял. князю Жыгімонце II Аўгусце [1548—72] у ВКЛ праведзены важныя паліт. і эканам. рэформы. Паводле адм. рэформы 1565—66 утвораны паветы і павятовыя сеймікі, якія вырашалі мясц. пытанні і выбіралі па 2 паслы (дэпутаты) на агульнадзярж. сейм, і павятовыя суды — гродскія, земскія і падкаморскія. У выніку рэформы шляхецкае саслоўе (баяры з 2-й чвэрці 16 ст. пачалі называцца шляхтай) стала пануючым у дзяржаве, адхіліўшы магнатаў і князёў ад манапольнага кіравання дзяржавай. У Лівонскую вайну 1558—83 рас. цар Іван IV Грозны намагаўся захапіць Лівонію. У лютым 1563 яго войска захапіла Полацк. У Ульскай бітве 1564 і Аршанскай бітве 1564 рас. войскі пацярпелі паражэнне. Далейшы ход вайны паказаў, што аднаму ВКЛ без саюзнікаў не перамагчы. На палявым сейме каля Віцебска 13.9.1562 шляхта прыняла акт і накіравала яго вял. князю з просьбай заключыць новую, больш цесную дзярж. унію з Польшчай. Супраць выступіла асн. частка магнатаў на чале з М.​Радзівілам Чорным, якая не хацела страціць свае паліт.пазіцыі ў кіраванні дзяржавай і грамадскія прывілеі. Жыгімонт Аўгуст, які не меў нашчадкаў, намагаўся аб’яднаць абедзве дзяржавы і падтрымліваў унітарную ідэю. Ён абапіраўся на шляхту ВКЛ. Быў прыняты Статут Вялікага княства Літоўскага 1566, які замацаваў грамадска-паліт. змены, што адбыліся ў ВКЛ у 1530—60-я г. 1.7.1569 асобна дэпутатамі польскага сейма і сейма ВКЛ пад прысягаю быў прыняты акт аб уніі (гл. Люблінская унія 1569), паводле якой абедзве дзяржавы на аснове роўнасці аб’ядноўваліся ў федэратыўную дзяржаву — Рэч Паспалітую. Былыя прывілеі шляхты захоўваліся ў кожнай дзяржаве, абедзве краіны захоўвалі суверэнітэт, асобныя дзярж. адміністрацыі, войскі, скарб і права эмісіі аднолькавай манеты, кіраванне, адм. і судовы апарат, свае законы і сваю мытную сістэму. Кожная краіна мела сваю дзярж. мову: Польшча лацінскую, ВКЛ беларускую. Люблінская унія была кампрамісам шляхты Польшчы і ВКЛ, у выніку якога стварылася больш моцная дзяржава. Яна ўмацавала паліт. еднасць абедзвюх дзяржаў, узмацніла працэсы іх эканам., паліт. і культ. збліжэння, уплыў зах.-еўрап. культуры на бел. землі.

Пасля Люблінскай уніі (з 1569 да канца 18 ст.). Пасля смерці Жыгімонта II Аўгуста каралём стаў Генрык Валезы [1573—74], потым Стафан Баторый [1576—86]. Працягваючы Лівонскую вайну, ён у 1579 адваяваў Полацк і нанёс некалькі паражэнняў войскам цара. Вайна скончылася падпісаннем Ям-Запольскага мірнага дагавора 1582, паводле якога Расія адмовілася на карысць Рэчы Паспалітай ад Лівоніі, Полацкай зямлі і Веліжа, а Рэч Паспалітая вяртала заваяваныя крэпасці на рас. тэрыторыі. Наступным польск. каралём і вял. князем літ. быў выбраны Жыгімонт III Ваза (1587—1632), які імкнуўся мець падтрымку бел.-літ. шляхты. Ён зацвердзіў Статут Вялікага княства Літоўскага 1588, які падкрэсліваў самастойнасць ВКЛ і забараняў польск. шляхце атрымліваць у ВКЛ дзярж. землі і пасады. Была пацверджана самастойнасць дзярж. устаноў ВКЛ, адасобленасць фінансаў і заканадаўства. Жыгімонт падтрымаў Брэсцкую унію 1596, але і далучыўся да пастаноў сеймаў 1609, 1618 і 1631, якія гарантавалі правы праваслаўных. Кароль захапіўся планам далучыць Маскоўскую дзяржаву да Рэчы Паспалітай у якасці члена федэрацыі або заключыць з Расіяй саюз з каралевічам польскім у якасці цара. З гэтай мэтай былі падтрыманы Лжэдзмітрый I (гл. Ілжэдзмітрый I) і Лжэдзмітрый II (гл. Ілжэдзмітрый II), а потым пачата вайна Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18, якая скончылася падпісаннем Дэулінскага перамір’я 1618. Да ВКЛ адышла Смаленшчына. Пасля смерці Жыгімонта Вазы польск. каралём і вял. князем літ. выбраны яго сын Уладзіслаў IV [1632—48]. Выкарыстаўшы міжуладдзе ў Рэчы Паспалітай, цар Міхаіл Фёдаравіч пачаў вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1632—34. Рас. войскі асадзілі Смаленск, але горад вытрымаў аблогу. Маскоўская армія была акружана войскам Рэчы Паспалітай на чале з каралём і капітулявала. Палянаўскі мір 1634 пацвердзіў умовы Дэулінскага перамір’я аб пераходзе Смаленскага ваяв. ў склад ВКЛ. У канцы 16 — пач. 17 ст. ўскладнілася становішча на Украіне. Адным з самых буйных антыфеад. казацка-сял. выступленняў было Налівайкі паўстанне 1594—96. Адступаючы з Украіны, паўстанцы адышлі на бел. Палессе, дзе да іх далучыліся мясц. сяляне, мяшчане і дробная шляхта, захапілі Петрыкаў, Слуцк, Магілёў, пасля адышлі на Валынь. Новым каралём польск. і вял. князем літ. быў выбраны Ян II Казімір [1648—68]. У 1648 на Украіне пачалася нац.-вызв. вайна, якую ўзначаліў Б.​Хмяльніцкі. На Беларусі яна выклікала антыфеадальную вайну 1648—51. Улетку 1654 пачалася вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67. У час кампаніі 1654 была занята рас. войскамі ўся паўн. і ўсх. Беларусь, у час кампаніі 1655 — астатняя частка Беларусі (акрамя Брэсцкага пав. і Навагрудскага ваяв.), Вільня, Коўна. У час ваен. дзеянняў былі разрабаваны і спалены многія гарады, мястэчкі і вёскі, шмат людзей загінула або трапіла ў палон, дзесяткі тысяч сялян і тысячы гараджан вывезены ў Расію. Шляхце, якая прысягнула цару, рас. ўрад захаваў маёнткі і саслоўныя правы. Была забаронена дзейнасць рымска-каталіцкай і уніяцкай цэркваў. Гарады Беларусі атрымалі граматы на дазвол рамесніцка-гандлёвай дзейнасці. Сяляне, якіх раздавалі шляхце, абкладаліся дадатковымі павіннасцямі на карысць войска. У 1660 рас. войскі сталі цярпець паражэнні. У шэрагу гарадоў (Магілёў, Дзісна, Себеж, Гомель і інш.) адбыліся паўстанні мяшчан супраць рас. гарнізонаў. Паводле Андросаўскага перамір’я 1667 Расія захавала Смаленскае ваяв., Левабярэжную Украіну і Кіеў. Расчараваны няўдачамі ў войнах і ва ўнутр. палітыцы, кароль Ян Казімір у 1668 адрокся ад трона. Новым каралём польск. і вял. князем ВКЛ быў выбраны Міхал Вішнявецкі [1669—73]. Паводле пастановы сейма 1673, кожны трэці сейм (акрамя тых, што выбіралі караля) збіраўся ў ВКЛ у Гродне. Наступным каралём польск. і вял. князем літ. быў выбраны Ян III Сабескі [1674—96], якога падтрымлівалі магнаты і шляхта прафранцузскай арыентацыі. «Вечны мір» 1686 паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй замацаваў дзярж. граніцы і стварыў умовы для сумесных дзеянняў супраць Турцыі і Крымскага ханства. Але 9-ы артыкул гэтага дагавора даваў магчымасць царызму пад выглядам абароны праваслаўя пастаянна ўмешвацца ва ўнутр. справы Рэчы Паспалітай.

Супраць караля выступілі Сапегі, якія мелі намер узначаліць самастойнае ВКЛ. Супраць іх у 1696 пачалася адкрытая барацьба бел. і літ. шляхты на чале з Р.​Агінскім. Шляхце ВКЛ удалося правесці на канфедэрацыйным сейме 29.8.1696 канчатковае ўраўнаванне яе правоў з правамі польскай шляхты. Гэтай жа пастановай замест афіцыйнай бел. мовы ў дзярж. установах ВКЛ уводзілася польская мова. Новым каралём польск. і вял. князем літ. быў выбраны Аўгуст II Моцны [1697—1706, 1709—33], падтрыманы Расіяй і Аўстрыяй. У гэты час канфлікт паміж Сапегамі і б.ч. шляхты набыў характар грамадз. вайны. У ліст. 1700 пад Алькенікамі (каля Вільні) атрады шляхты разбілі войска Сапегаў. Аўгуст II уступіў у Паўночную вайну 1700—21 як саюзнік Пятра I і як курфюрст Саксоніі. Рэч Паспалітая спачатку ў вайне не ўдзельнічала. У пач. 1702 шведскія войскі прайшлі праз Гродна ў Польшчу, дзе ваен. дзеянні ішлі некалькі гадоў. Скліканая вясной 1703 генеральная канфедэрацыя ВКЛ абвясціла саюз з Расіяй. Шведскі кароль Карл XII арганізаваў у Польшчы канфедэрацыю, якая дэтранізавала Аўгуста II і выбрала каралём польск. і вял. князем літ. Станіслава Ляшчынскага [1704—09, 1733]. У 1706 Аўгуст II, пацярпеўшы паражэнне, заключыў Альтранштацкі дагавор, паводле якога адмовіўся ад кароны на карысць Ляшчынскага. Наступныя ваен. дзеянні адбываліся на тэр. Беларусі. У бітве пад Лясной 1708 армія Пятра I разграміла шведскі корпус А.​Левенгаўпта. Пасля перамогі рас. войск пад Палтавай 8.7.1709 Аўгуст II вярнуўся ў Польшчу і зноў заключыў саюз з Пятром I. Вайна прычыніла вял. страты Беларусі, колькасць насельніцтва зменшылася з 2,2 млн. чал. да 1,5 млн. чал. Пасля Паўн. вайны паліт. ўплыў Расіі на частку магнатаў і шляхты ВКЛ узмацніўся. Пасля смерці Аўгуста II 12.9.1733 шляхта зноў выбрала каралём польск. і вял. кн. літ. Станіслава Ляшчынскага, але гэта не адпавядала інтарэсам Расіі. На тэр. Рэчы Паспалітай былі ўведзены рас. войскі, арганізаваны новыя выбары і 5.10.1733 новым каралём польск. і вял. князем літ. быў выбраны Аўгуст III [1733—63]. У час яго панавання адбылося далейшае паглыбленне паліт. крызісу Рэчы Паспалітай. Пасля смерці Аўгуста III па прапанове рас. імператрыцы Кацярыны II быў выбраны апошні кароль польскі і вял. князь літ. Станіслаў Аўгуст Панятоўскі [1764—95], які пачаў праводзіць палітыку памяркоўных рэформаў дзярж. ладу, што выклікала незадаволенасць Расіі і Прусіі. Пры падтрымцы рас. пасла кн. М.​В.​Рапніна ў 1767 былі створаны пратэстанцкая шляхецкая канфедэрацыя ў Торуні і кальвінісцка-праваслаўная Слуцкая канфедэрацыя 1767, якія імкнуліся ўраўнаваць правы дысідэнцкай шляхты з каталіцкай. На дапамогу канфедэратам Кацярына II накіравала 40-тысячную армію. Сейм 1768 ураўнаваў правы некаталіцкай шляхты з каталіцкай і пад націскам Кацярыны II замацаваў анархічны лад дзяржавы. Патрыятычна настроеная шляхта выступіла супраць чужаземнага ўмяшання ва ўнутр. справы дзяржавы і арганізавала Барскую канфедэрацыю. Пасля яе разгрому ў Пецярбургу быў падрыхтаваны першы падзел Рэчы Паспалітай 1772, паводле якога Расія, Прусія і Аўстрыя далучылі часткі тэр. Рэчы Паспалітай. Расіі адышлі тэрыторыі на Пн ад Зах. Дзвіны, на У ад Друці і Дняпра. У 1770—80-я г. ў Рэчы Паспалітай былі праведзены некаторыя рэформы, накіраваныя на паляпшэнне гандлю і развіццё прам-сці. Больш грунтоўныя рэформы праводзіў Чатырохгадовы сейм 1788—92. Была прынята Канстытуцыя 3 мая 1791. Рэакцыйныя колы магнатаў і шляхты, незадаволеныя прагрэс. зменамі, звярнуліся да Кацярыны II з просьбай аб дапамозе. У Пецярбургу пад наглядам імператрыцы 27.4.1792 складзены акт канфедэрацыі і да граніцы з Рэччу Паспалітай перакінуты рас. войскі. Пасля пераходу граніцы ва ўкр. мяст. Таргавіца быў абвешчаны акт Таргавіцкай канфедэрацыі. Рас. войскі з баямі занялі тэр. Беларусі і Правабярэжнай Украіны, разам з прускімі войскамі акупіравалі Польшчу. Канстытуцыя 3 мая і рэформы Чатырохгадовага сейма былі адменены. Таргавіцкая канфедэрацыя фактычна падрыхтавала другі падзел Рэчы Паспалітай 1793. Канвенцыя аб гэтым падпісана ў Пецярбургу паміж Расіяй і Прусіяй 23.1.1793. Расія ўзяла сабе цэнтр. частку Беларусі, а таксама Правабярэжную Украіну. Гродзенскі сейм 1793 зацвердзіў падзел Рэчы Паспалітай. Ва ўмовах рас. і прускай акупацыі было падрыхтавана нац.-вызв. паўстанне 1794 на чале з Т.Касцюшкам. Паўстанне было задушана рас. войскамі пад камандаваннем ген. А.​В.​Суворава. Рэч Паспалітая была поўнасцю акупіравана рас., прускімі, потым і аўстр. войскамі. 24.10.1795 у Пецярбургу падпісана канвенцыя аб трэцім падзеле Рэчы Паспалітай 1795. Расія далучыла землі Зах. Беларусі, б.ч. Літвы і Курляндыю. Станіслаў Аўгуст Панятоўскі адмовіўся ад трона на карысць Кацярыны II. Рэч Паспалітая спыніла сваё дзярж. існаванне.

Дзяржаўны і палітычны лад. ВКЛ была феад. манархіяй. У першыя стагоддзі свайго існавання гэта дзяржава з моцнай уладай вял. князя (гаспадара) у цэнтр. раёнах і аўтаномнымі княствамі і землямі са сваім паліт. жыццём, якія падпарадкоўваліся вял. князю. У канцы 14 ст. Вітаўт ліквідаваў буйныя ўдзельныя княствы, але невял. княствы захоўваліся да 1520-х г. З канца 14 ст. збіраўся пастаянны кансультатыўны орган пры вял. князю — паны-рада (гл. Рада Вялікага княства Літоўскага). З 1492 рада мела заканадаўчыя і распарадчыя функцыі (асабліва ў час адсутнасці вял. князя ў дзяржаве). У 15 ст. сфарміраваўся сейм — прадстаўнічы орган шляхецкага саслоўя. У пач. 16 ст. ён набыў значэнне заканадаўчага і кантрольнага органа. На пасады цэнтр. кіравання назначэнне рабіў вял. князь. Найважнейшымі былі пасады маршалка земскага (потым — вялікага), канцлера, падскарбія, гетмана найвышэйшага (потым — вялікага) і інш. Асобнымі землямі кіравалі намеснікі, старосты, а з 15 ст. і ваяводы, якія мелі шырокія паўнамоцтвы. Акругамі кіравалі дзяржаўцы, а ніжэйшае звяно дзярж. кіравання да 16 ст. складалі прадстаўнікі мясц. насельніцтва — валасныя старцы, соцкія, дзесяцкія. У 1413 былі ўтвораны вял. па тэрыторыі Віленскае і Трокскае ваяв., куды ўваходзілі ўсх.-літ. землі і землі Зах. і Цэнтр. Беларусі. Ваяводы віленскі і трокскі і іх намеснікі — кашталяны — таксама належалі да найвышэйшых саноўнікаў дзяржавы. Паводле адм. рэформы ў 1565—66 у ВКЛ было ўтворана 13 ваяводстваў, якія падзяляліся на паветы. Павет стаў асн. адм.-тэр. адзінкай са сваім прадстаўнічым органам — шляхецкім сеймікам і павятовымі шляхецкімі судамі (гл. Земскі суд, Гродскі суд, Падкаморскі суд). У 1581 быў арганізаваны Трыбунал Вялікага княства Літоўскага, вышэйшы апеляцыйны суд. Члены судоў і дэпутаты Трыбунала выбіраліся шляхтай. Да 17—18 ст. у некаторых мясцовасцях захоўваўся нар. традыцыйны копны суд, які дзейнічаў пад кантролем дзярж. або панскай адміністрацыі. Прывілеем 1447 вял. князь Казімір Ягелончык перадаў права суда над насельніцтвам феадалам — панам і баярам, на чыёй зямлі жылі залежныя ад іх сяляне і гараджане. З 15 ст. мяшчане гарадоў, што атрымалі самакіраванне паводле магдэбургскага права, вызваляліся ад феад. павіннасцей, суда і ўлады ваявод і старостаў, мелі свае войтаўска-лаўніцкія суды. У 16 ст. былі распрацаваны сістэматызаваныя зборы законаў, выдадзеныя на бел. мове, — Статуты ВКЛ 1529, 1566 і 1588. Яны аб’ядноўвалі юрыд. нормы міжнар., дзярж., саслоўнага, маёмаснага, сямейнага і інш. права.

Рэлігійныя адносіны. Большасць насельніцтва ВКЛ у 13 ст. належала да правасл. царквы, літоўцы і жэмайты былі яшчэ язычнікамі. У 1387 Ягайла правёў хрышчэнне літоўцаў паводле каталіцкага абраду. Хрышчэнне жэмайтаў расцягнулася яшчэ на стагоддзе. Паступова каталіцкая царква пры дапамозе вял. князёў пашырала свае пазіцыі. З 1458 правасл. царква ў ВКЛ мела сваю самаст. мітраполію. У сярэдзіне 16 ст. на Беларусі вял. ўплыў мела Рэфармацыя ў яе розных плынях. 9.10.1596 абвешчана Брэсцкая унія, акт аб арганізацыйным аб’яднанні на тэр. Беларусі і Украіны правасл. царквы з каталіцкай. Вернікі уніяцкай царквы ў канцы 18 ст. складалі 75% насельніцтва Беларусі (у вёсцы 80%), праваслаўнымі заставалася 6,5% насельніцтва.

Сельская гаспадарка і становішча сялян. У 13—14 ст. вярхоўным уласнікам усёй зямлі ў ВКЛ лічыўся вял. князь. Прыватнаўласніцкія маёнткі падзяляліся на 2 групы: вотчыны, якія належалі спадчынна княжацкім і буйным феад. (панскім) сем’ям, і двары (маёнткі), якія раздаваліся баярам на ўмоўным праве, за службу (у асн. вайсковую). Пачынаючы з прывілея 1447, права спадчыннай уласнасці на зямлю было пашырана на ўсё саслоўе баяр (шляхты). Гэта права як манаполія саслоўя феадалаў было заканадаўча замацавана Статутамі ВКЛ. У 14—16 ст. сялянства юрыдычна падзялялася на групы: чэлядзь нявольная, людзі пахожыя, людзі непахожыя, сяляне-слугі. Вышэйшай групай сялян-слуг былі вайсковыя сяляне, што выходзілі ў паход разам з панам, — панцырныя, путныя і конныя баяры. Частка іх увайшла ў 15—16 ст. у ніжэйшую групу шляхецкага саслоўя або замацавалася ў нешматлікай групе вольных людзей — зямян, выбранцаў, баяр, якія былі васаламі вял. князя, магнатаў, буйной шляхты. У час вайны яны служылі ў войску, у мірны час плацілі грашовы чынш. Статуты ВКЛ 1529, 1566 і 1588 юрыдычна замацавалі прыгоннае права. Розныя групы сялян у 1-й пал. 17 ст. канчаткова ператварыліся ў асабіста залежных ад феадала людзей. У 14—15 ст. асн. павіннасцю быў натуральны аброк. З канца 15 ст. ў сувязі з павелічэннем попыту на с.-г. прадукцыю ў Зах. Еўропе феадалы ВКЛ пашыралі ворныя землі ў маёнтках, стваралі фальваркі, шырока ўводзілі паншчыну. З сярэдзіны 16 ст. ў велікакняжацкіх (дзяржаўных) маёнтках пачала актыўна праводзіцца зямельная рэформа (гл. Валочная памера, «Устава на валокі» 1557). У 2-й пал. 16 — пач. 17 ст. рэформа праведзена ва ўладаннях феадалаў Літвы, зах. і цэнтр. Беларусі, да сярэдзіны 17 ст. — усх. і паўд. Беларусі. Стварэнне фальваркаў суправаджалася ўзбуйненнем часткі вёсак, іх перапланіроўкай і наразаннем сялянам валочных надзелаў (1 валока — 21,36 га). Пашыраўся 3-польны севазварот, павялічылася ўраджайнасць. Паводле павіннасцей сяляне падзяляліся на 2 асн. катэгорыі: цяглыя сяляне і асадныя сяляне. Сяляне з невял. ўчасткамі зямлі (агароднікі, халупнікі, каморнікі) да сярэдзіны 17 ст. зліліся з цяглымі сялянамі, надзелы якіх зменшыліся да паўвалочных. У час ваен. дзеянняў сярэдзіны 17 ст. гаспадарка ВКЛ была разбурана. Для яе аднаўлення ў 2-й пал. 17 — 1-й пал. 18 ст. феадалы, пераважна ў каралеўскіх маёнтках, пераводзілі значную частку сялян з паншчыны на грашовы чынш. У магнацкіх маёнтках паншчына ў асн. захоўвалася. Да сярэдзіны 18 ст. сялянская гаспадарка дасягнула некаторых поспехаў у развіцці агратэхнікі, павысілася ўраджайнасць, павялічылася пагалоўе жывёлы. У 2-й пал. 18 ст. пачаўся перыяд разлажэння феадалізму і зараджэння капіталіст. адносін. Пашырыўся ўнутр. рынак, развіваліся таварна-грашовыя адносіны. Усё гэта адбілася на дзярж. палітыцы пашырэння фальварковай гаспадаркі ў каралеўскіх эканоміях (рэформы К.Тызенгаўза).

Культура і асвета. Бел. мова з часу ўтварэння ВКЛ была афіцыйнай дзяржаўнай і мовай міжэтнічных зносін. На ёй вялося справаводства і судаводства, выдаваліся велікакняжацкія прывілеі і дыпламат. дакументы, сеймавыя пастановы, статуты, пісаліся летапісы, хронікі, маст. і царк.-рэліг. творы. З 15 ст. на бел. мове ствараецца свецкая арыгінальная і перакладная літаратура. На бел. мове Ф.Скарына надрукаваў першыя ва ўсх. славян 22 кнігі Бібліі, заснаваў першую ў ВКЛ друкарню. На лацінскай мове ў 1523 выйшла паэма М.Гусоўскага «Песня пра зубра». Новы ўздым у культ. і грамадска-паліт. жыцці быў звязаны з рэфармац. рухам 2-й пал. 16 ст. Высокага ўзроўню дасягнула кнігадрукаванне. Паслядоўнікамі Скарыны былі С.Будны, І.Фёдараў, П.Мсціславец. Друкарні дзейнічалі ў Брэсце, Нясвіжы, Вільні, Заблудаве, Еўі, Куцейне, Магілёве. Вял. ўклад у развіццё бел. культуры зрабілі В.Цяпінскі, Л.Зізаній, браты Мамонічы, М.Сматрыцкі, браты Вашчанкі і інш. Вышэйшай навуч. установай у ВКЛ была Віленская акадэмія, заснаваная ў 1578. У Літве і Беларусі існавала сетка сярэдніх навуч. устаноў з высокім узроўнем навучання. У 18 ст. ўзніклі піярскія вучылішчы, у 1773—75 пачала дзейнасць Адукацыйная камісія з сеткай дзярж. школ у кожным павеце. Паспяхова развівалася муз. мастацтва. Падрыхтоўка спевакоў вялася ў манастырскіх і брацкіх школах. З 17 ст. пры калегіумах і дварах магнатаў існавалі капэлы, якія складаліся з аркестра і групы вакалістаў. Яны суправаджалі спектаклі тэатраў, балі, рэлігійныя службы, вайсковыя парады. У 18 ст. ў прыватнаўласніцкіх гарадах існавалі прыдворныя т-ры з балетнымі трупамі. У 16—18 ст. дзейнічалі школьныя т-ры. Значнага развіцця ў 14—16 ст. дасягнула буд-ва абарончых збудаванняў (замкі ў Новагародку, Гродне, Крэве, Лідзе, Вільні, Нясвіжы, Міры, Троках) і цэркваў-крэпасцей (у Сынковічах, Супраслі, Мураванцы). Магнацкія замкі і рэзідэнцыі ў 17—18 ст. ператварыліся ў палацава-замкавыя ансамблі. У выяўл. мастацтве спачатку пераважаў іканапіс, з 16 ст. пашырыліся партрэтны і батальны жанры. Дасягнулі росквіту драўляная разьба і скульптура. У 18 ст. на мануфактурных прадпрыемствах выраблялі унікальныя ўзоры прыкладнога мастацтва — шпалеры, слуцкія паясы, урэцкае шкло і інш.

Літ.:

Гісторыя Беларускай ССР. Т. 1. Мн., 1972;

Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 1. Мн., 1994;

История Литовской ССР. (С древнейших времен до нашнх дней). Вильнюс, 1978;

Любавский М.К. Областное деление и местное управление Литовско-русского государства ко времени издания первого Литовского статута: Ист. очерки. [М., 1892];

Яго ж. Литовско-русский сейм. М., 1900;

Довнар-Запольский М. Государственное хозяйство Великого княжества Литовского при Ягеллонах. Т. 1. Киев, 1901;

Пресняков А.Е. Лекции по русской истории. Т. 2, вып. 1. М., 1939;

Пичета В.И. Белоруссия и Литва XV—XVI вв. М., 1961;

Мальцев А.Н. Россия и Белоруссия в середине XVII в. М., 1974;

Шабульдо Ф.М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского. Киев, 1987;

Пашуто В.Т. Образование Литовского государства. М., 1959;

Ермаловіч М.І. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. Мн., 1990;

Яго ж. Старажытная Беларусь: Віленскі перыяд. Мн., 1994;

Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. Мн., 1992;

Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Давед. Камент. Мн., 1989;

Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед. Мн., 1988;

Morzy J. Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w II połowie XVII wieku. Poznań, 1965;

Lowmiański H. Studia nad dziejami Wielikogo Ksiestwa Litewskiego. Poznań, 1983.

А.​П.​Грыцкевіч.

т. 4, с. 357

ДА́НІЯ (Danmark),

Каралеўства Данія (Kongeriget Danmark), дзяржава ў Зах. Еўропе. Размешчана на п-ве Ютландыя, а-вах Зеландыя, Фюн, Лолан, Фальстэр, Мён, Борнхальм і інш. На Пд мяжуе з Германіяй (даўж. сухапутнай граніцы 68 км). На З абмываецца Паўночным м., на Пн — прал. Скагерак, на У — прал. Катэгат, Эрэсун, Балтыйскім м. Пл. 43,1 тыс. км², у т. л. 19,3 тыс. км² пл. астравоў. Нас. 5165 тыс. чал. (1993). Дзярж. мова — дацкая. Сталіца — г. Капенгаген. Падзяляецца на 14 амтаў (раёнаў). У склад Д. ўваходзяць Грэнландыя і Фарэрскія астравы, якія маюць унутр. аўтаномію. Нац. святы — Дзень нараджэння каралевы Маргрэтэ II (16 крас.) і Дзень Канстытуцыі (5 чэрв.).

Дзяржаўны лад. Д. — канстытуцыйная манархія. Дзейнічае канстытуцыя 1953. Кіраўнік дзяржавы — манарх. Заканад. ўлада належыць манарху і аднапалатнаму парламенту — фолькетынгу (179 дэпутатаў), што выбіраецца на 4 гады. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе ўрад, які назначае манарх і ўзначальвае прэм’ер-міністр. Урад адказны перад фолькетынгам.

Прырода. Рэльеф пераважна раўнінны са шматлікімі марэннымі ўзгоркамі. Найвыш. пункт г. Аер-Баўнехёй (173 м). Зах. і паўн.-зах. ўзбярэжжа — нізіна з паласой дзюн, якія аддзяляюць шматлікія лагуны ад мора. Усходнія берагі п-ва Ютландыя і в-ва Зеландыя моцна расчлянёныя, месцамі абрывістыя, ёсць шмат бухтаў. Карысныя выкапні: нафта і прыродны газ (у Паўночным м.), торф, буд. матэрыялы і інш. Клімат умераны, марскі, з мяккай няўстойлівай зімой, халаднаватым летам. Сярэдняя т-ра студз. каля 0 °C, ліп. 16 °C. Ападкаў ад 600 мм на У да 800 мм на 3. Рэкі невялікія, найб. Гудэна (158 км). Шмат невял. азёр. Пад лесам 10% тэр., пераважаюць бук і дуб. Ёсць саджаныя лясы з елкі, хвоі, піхты і лістоўніцы. На З верасовыя пусткі. Запаведнікі Хеселё, Ворсё і інш.

Насельніцтва. Датчане складаюць каля 98% насельніцтва. На Пд Ютландыі жыве 40 тыс. немцаў. Ёсць невял. групы выхадцаў з Турцыі, б. Югаславіі, Швецыі, Вялікабрытаніі. Сярод вернікаў пераважаюць лютэране (91%), ёсць прыхільнікі інш. галін пратэстанцтва, католікі. Сярэдняя шчыльн. 120 чал. на 1 км², больш шчыльна заселены У краіны, асабліва в-аў Зеландыя. У гарадах 85% насельніцтва (1993). Больш за 25% насельніцтва краіны жыве ў Капенгагене з прыгарадамі (1,35 млн. ж., 1994). Значныя гарады (тыс. ж., 1993): Орхус — 274,5, Одэнсе — 181,8, Ольбарг — 158,1.

Гісторыя. Засяленне тэр. Д. чалавекам пачалося ў эпоху позняга палеаліту. У мезаліце тут існавала археал. культура маглемазэ. З апошніх стагоддзяў да н.э. на землях сучаснай Д. жылі стараж. германцы. Пасля перасялення большасці англаў, саксаў, ютаў на Брыт. а-вы (гл. Англасаксонскае заваяванне) на тэр. Д. ў 5—6 ст. н.э. з Пд Скандынаўскага п-ва прыбылі германамоўныя даны, вядомыя паводле пісьмовых крыніц прыблізна з 550 (адсюль назва Данія), якія сталі тут пануючым племем. У эпоху вікінгаў (канец 8 — сярэдзіна 11 ст.) продкі датчан каланізавалі б.ч. Брытаніі, абклаўшы яе насельніцтва данінай (т.зв. «дацкімі грашыма»), потым стварылі ў вусці Сены герцагства Нармандыя (911). Гэта садзейнічала іх паліт. кансалідацыі і ўтварэнню раннедацкага каралеўства (першым каралём быў Годфрэд, памёр у 810), што ўмацавалася пры Горме Старым (памёр каля 950) і яго сыне Харальдзе Сінязубым (памёр каля 985, пры ім у Д. каля 960 прынята хрысціянства). У эпоху вікінгаў узніклі першыя дацкія гарады, значную ролю ў грамадстве пачалі адыгрываць бонды, якія складалі аснову ваенна-марскога апалчэння (ледунга). Пры Кнудзе I Вялікім [1018—35] кароткі час існавала англа-дацка-нарв. дзяржава. Пазней пад уладу Д. трапіла герцагства Шлезвіг (гл. Шлезвіг-Гольштэйн; з 1460 у асабістай уніі). У 2-й пал. 12 — пач. 13 ст. Д. заваявала паўд. і частку ўсх. ўзбярэжжа Балтыйскага м. (пасля бітвы 1227 з немцамі пры Борнхёведзе б.ч. гэтых тэр. страчана). Вайна 1367—70 з Ганзай за панаванне на Балтыцы скончылася паражэннем Д. У 1397—1523 пад уладай дацкіх каралёў (Кальмарская унія) аб’яднаны Нарвегія і Швецыя (у 1523 вызваліліся з-пад дацкага панавання). У 2-й пал. 16 ст. Д. дамаглася перавагі на Балтыйскім м. Яна ўдзельнічала ў Трыццацігадовай вайне 1618—48. У 17 ст. ў краіне ўстаноўлена абсалютная манархія (1660), з’явіліся першыя мануфактуры. Працяглыя сял. выступленні прывялі да скасавання прыгону (1788—1800). Д. ўдзельнічала (фактычна безвынікова) разам з Расіяй і Саксоніяй у Паўночнай вайне 1700—21 супраць Швецыі, была адной з дзяржаў-ініцыятараў першага ўзбр. нейтралітэту (1780) у Вайну за незалежнасць у Паўночнай Амерыцы 1775—83. У выніку нападу англічан на Капенгаген і захопу імі дацкага ВМФ (1807) Д. ўцягнулася ў напалеонаўскія войны на баку Францыі. Паводле Кільскіх мірных дагавораў 1814 яна страціла Нарвегію, в-аў Гельгаланд і інш., аднак захавала пад сваёй уладай нарв. заморскія тэр. — Ісландыю, Грэнландыю, Фарэрскія а-вы. Пасля часовага эканам. застою ў Д. ў 1830—40-я г. пачалася прамысл. рэвалюцыя (у т. л. ў 1847 пабудавана першая чыгунка). Адначасова пад націскам апазіц. ліберальнага руху прынята канстытуцыя 1849, паводле якой устаноўлены рэжым абмежаванай манархіі з 2-палатным парламентам (рыксдагам) і ўрадам, адказным перад каралём. У гэты ж час абвастрылася шлезвіг-гольштэйнская праблема, што выклікала дацка-прускую вайну 1848—50. Наступны крызіс узнік у 1863 у сувязі з прыняццем новай дацкай канстытуцыі, прывёў да дацкай вайны 1864 і адмовы Д. ад прэтэнзій на тэр. герцагстваў. Да ўлады ў краіне прыйшлі кансерватыўныя сілы, якія ў 1866 дамагліся перагляду канстытуцыі 1849: за каралём прызнана права абсалютнага вета і выдання законаў паміж сесіямі парламента, дэпутаты верхняй палаты парламента (ландстынга) сталі выбірацца буйнымі землеўладальнікамі або прызначацца каралём. У 1870 кансерватары ўтварылі кабінет з удзелам правых лібералаў, а іх праціўнікі (левыя лібералы) стварылі аб’яднаную левую партыю (Венстрэ) і разгарнулі паліт. барацьбу за дэмакр. рэформы. У 1901 з дапамогай Сацыял-дэмакратычнай партыі Даніі (СДПД, засн. ў 1876) Венстрэ атрымала большасць у ніжняй палаце парламента (фолькетынгу) і з санкцыі караля Крысціяна IX [1863—1906] сфарміравала першы адказны перад парламентам урад (у 1905—08 яго ўзначальваў Е.К.Крыстэнсен). Рэфарматары палепшылі становішча батракоў і беззямельных сялян, пашырылі аўтаномію Ісландыі (дадзена ў 1874). У 1905 з-за рознагалоссяў вакол ваен. бюджэту і буд-ва ўзбр. сіл з Венстрэ выйшлі пацыфісцкія колы, якія ўтварылі партыю Радыкальная Венстрэ. Нейтральная знешняя палітыка Д. пасля 1864 (у т. л. ў 1-ю сусв. вайну) садзейнічала яе эканам. росту (асабліва ў с.-г. вытв-сці) у 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. У 1915 прынята папраўка да канстытуцыі краіны (набыла сілу пасля 1-й сусв. вайны), паводле якой выбарчае права дадзена датчанам абодвух полаў з 25-гадовага ўзросту. У 1917 Д. прадала падуладную ёй частку Віргінскіх а-воў ЗША. У 1918 дацкія ўлады далі яшчэ большую самастойнасць Ісландыі ў межах міждзярж. уніі (скасавана Ісландыяй у 1944). У 1920 краіна прынята ў Лігу нацый, па выніках плебісцыту, праведзенага згодна з умовамі Версальскага мірнага дагавора 1919, да Д. далучаны Паўн. Шлезвіг. З 1924 найб. ўплыў у парламенце працяглы час мелі сацыял-дэмакраты, дзейнічаў кааліцыйны ўрад на чале з У.Стаўнінгам (прэм’ер-міністр у 1924—26 і 1929—42), які рабіў захады па змяншэнні сац. напружанасці і аслабленні знешняй пагрозы (пакт аб ненападзе з нацысцкай Германіяй 1939). У 1933 Міжнар. суд у Гаазе вырашыў на карысць Д. яе спрэчку з Нарвегіяй з-за Грэнландыі. У 2-ю сусв. вайну краіна ў парушэнне дагавора 1939 акупіравана ням.-фаш. войскамі (9.4.1940). Акупац. ўлады захавалі ўрад Стаўнінга і дацкі парламент. У 1941 Д. вымушана стала чл. «Антыкамінтэрнаўскага пакта»; адначасова ў эміграцыі (Лондан) узнік Дацкі савет, які садзейнічаў актывізацыі Руху Супраціўлення ў краіне (з 1942). Пасля серыі антыфаш. забастовак і акцый сабатажу дацкіх працоўных акупац. ўлады 29.8.1943 ліквідавалі ўрад Э.​Скавеніуса (прэм’ер-міністр з 1942), раззброілі дацкую армію. Дацкі ВМФ часткова самазатапіўся. 5.5.1945 акупац. войскі ў Д. капітулявалі перад брыт. ўзбр. сіламі і падпольнай дацкай арміяй, 9.5.1945 сав. марскія пехацінцы вызвалілі в-аў Борнхальм. Першы пасляваенны ўрад на чале з В.​Булем (1945) ануляваў усе заканад. акты, навязаныя краіне ў перыяд акупацыі, выключыў з дзярж. апарату былых калабарацыяністаў. Знешняя палітыка пасляваен. урадаў, якія ўзначальваліся пераважна прадстаўнікамі СДПД (у 1947—50, 1953—68, 1971—73, 1975—82 і П.Н.Расмусенам з 1993), была накіравана на інтэграцыю краіны ў зах.-еўрап. рэгіянальныя арг-цыі (НАТО, Савет Еўропы, Еўрап. эканам. супольніцтва і інш.). Дацкія ўлады далі самакіраванне Фарэрскім а-вам (1948) і Грэнландыі (1979, з 1953 састаўная ч. Дацкага каралеўства). Стабілізацыі эканомікі краіны пасля 2-й сусв. вайны садзейнічала эканам. дапамога паводле Маршала плана. Пры каралю Фрэдэрыку IX прынята сучасная канстытуцыя, паводле якой уведзены аднапалатны парламент (фолькетынг) і пераемнасць манархіі па жаночай лініі. З 1972 каралевай Д. з’яўляецца Маргрэтэ Л. У 1992 і 1993 праведзены рэферэндумы па пытанні ўступлення краіны ў Еўрап. саюз (на апошнім большасць выбаршчыкаў дала станоўчы адказ). Д. — чл. ААН (з 1945), НАТО (пры ўмове неразмяшчэння на яе тэр. ў мірны час замежных войск, ваен. баз і ядз. зброі), Савета Еўропы (у абодвух арг-цыях з 1949), Еўрап. саюза. Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены ў лют. 1992.

Палітычныя партыі і прафсаюзы. СДПД (найбуйнейшая), Сацыяліст. нар. партыя, Радыкальная Венстрэ, Венстрэ, Дэмакраты цэнтра, Хрысц. нар. партыя, Кансерватыўная нар. партыя, Партыя прагрэсу, Шлезвігская партыя, Цэнтр. аб’яднанне прафсаюзаў і інш.

Узброеныя сілы. Складаюцца з рэгулярных сухап. войск, ВПС, ВМС (на пач. 1995 агульная колькасць 27 тыс. чал.), і рэгулярных ваенізаваных фарміраванняў войск абароны (хемверн). Вярх. галоўнакамандуючы — манарх. Камплектуюцца паводле змешанага прынцыпу (да прызыву або найму не прыцягваюцца карэнныя жыхары Грэнландыі і Фарэрскіх а-воў). Сухап. войскі (16,3 тыс. чал.) уключаюць Ютландскую мотапяхотную дывізію, 2 мотапяхотныя брыгады на Зеландскіх а-вах, Борнхальмскую пяхотную брыгаду і інш. У складзе ВПС (6,1 тыс. чал.) 72 баявыя самалёты і часці ППА. ВМС (каля 4,5 тыс. чал. у пач. 1996) маюць 35 баявых караблёў (у т. л. 5 падводных лодак) і 30 баявых катэраў. Хемверн фарміруецца паводле тэр.-вытв. прынцыпу для дапамогі ўзбр. сілам. Каля 2 тыс. дацкіх вайскоўцаў — у войсках ААН (пераважна ў Босніі і Герцагавіне і на Кіпры).

Гаспадарка. Д. — высокаразвітая індустр.-агр. краіна. Па вытв-сці валавога нац. прадукту на душу насельніцтва (26 730 дол., 1993) займае адно з вядучых месцаў у свеце. Доля прам-сці каля 18% (у т. л. апрацоўчай 17%), сельскай гаспадаркі (разам з лясной гаспадаркай і рыбалоўствам) каля 5, буд-ва 5,5, транспарту і сувязі 7, гандлю 12, інш. абслуговых галін каля 50%. У структуры прамысловасці пераважаюць галіны, цесна звязаныя са знешнім рынкам — з увозам сыравіны і паўфабрыкатаў і вывазам гатовых вырабаў. На знешнім рынку рэалізуецца больш як ​¹/₃ прамысл. і больш за ​¹/₂ с.-г. таварнай прадукцыі. Вядучыя галіны прам-сці: машынабудаванне, харч., хім. і тэкстыльная. У здабыўной прам-сці асн. значэнне маюць здабыча нафты (8,3 млн. т) і прыроднага газу (1,5 млрд. т, 1993). Здабываюць таксама буд. матэрыялы, каалін, дыятаміт, кухонную соль, торф і інш. Вытв-сць электраэнергіі 32,7 млрд. кВт∙гадз (1993), пераважна на ЦЭС. У машынабудаванні вылучаецца суднабудаванне (прыкладна 3% штогадовага сусв. танажу; у Одэнсе, Хельсінгёры, Накскаве, Капенгагене, Ольбаргу), вытв-сць суднавых дызеляў (Капенгаген). Развіта вытв-сць абсталявання (пад’ёмна-трансп., для цэм., харч., суднабуд., цэлюлозна-папяровай прам-сці), мед. і быт. электратэхнікі. Гал. цэнтры: Капенгаген, Орхус, Одэнсе, Ольбарг (асабліва абсталяванне для цэм. прам-сці), Ранерс (лакаматыва- і вагонабудаванне), Хорсенс. Харч. прам-сць вылучаецца высокім узроўнем механізацыі. Акрамя малочных з-даў і бойняў у краіне шмат мукамольных, хлебапякарных, піваварных, кансервавых, спіртагарэлачных, цукровых, кандытарскіх, тытунёвых і інш. прадпрыемстваў. Асн. цэнтры: Капенгаген, Орхус, Одэнсе, Эсб’ерг (рыба- і мясакансервавыя прадпрыемствы), Ольбарг (рыбаперапрацоўка), Хорсенс (перапрацоўка тытуню, мяса, малака). Хім. прам-сць прадстаўлена вытв-сцю мінер. угнаенняў, сінт. смол, фарбаў, кіслот. Цэнтры нафтаперапрацоўкі і нафтахіміі — Калунбарг і Фрэдэрысія. Развіта фармацэўтычная прам-сць. З галін лёгкай прам-сці найб. развіта тэкстыльная (Капенгаген, Орхус, Одэнсе, Ольбарг, Ранерс, Колінг і інш.). Прадпрыемствы швейнай, абутковай, цэм. (штогод выпускаюць каля 2,5 млн. т цэменту), шкляной, фарфоравай, мэблевай прам-сці і інш. Каля палавіны прамысл. прадукцыі выпускаецца ў Капенгагене і яго прыгарадах. Д. — адна з вядучых у свеце краін па эфектыўнасці сельскай гаспадаркі. Характэрна высокая ступень выкарыстання машын. Каля 200 тыс. чал., занятых у с.-г. вытв-сці (78,8 тыс. фермаў, сярэдні памер 35 га), выпускаюць прадукцыю, якой можна пракарміць 15 млн. чал. Сярэдні надой малака каля 7 тыс. кг (тлустасць больш за 4%), сярэдняя ўраджайнасць збожжавых 50,5 ц/га. Доля с.-г. угоддзяў складае 64% тэрыторыі. Вядучая галіна — жывёлагадоўля, якая дае каля 90% таварнай с.-г. прадукцыі. Пагалоўе (млн. галоў, 1993): буйн. раг. жывёлы 2,2, свіней 11,1, птушкі 18,9. Штогадовая вытв-сць мяса дасягае 2 млн. т, малака — 5 млн. т, масла — 0,1 млн. т, сыру — 0,3 млн. т, яец — каля 90 млрд. штук. Земляробства абслугоўвае патрэбы жывёлагадоўлі. Каля палавіны с.-г. зямель пад кармавымі культурамі. Вырошчваюць (млн. т, 1993): пшаніцу — 4,3, ячмень — 3,3, жыта — 0,4, бульбу — 1,7, цукр. буракі — 3,6, авёс, бабовыя, рапс. Развіта агародніцтва, садоўніцтва. Штогадовы ўлоў рыбы каля 2 млн. т. Асн. рыбалавецкі порт Эсб’ерг. На адходах рыбалоўства развіта футравая зверагадоўля — вырошчванне норкі. Д. — краіна развітога міжнар. турызму. Штогод краіну наведвае больш за 10 млн. чал., гал. чынам з суседніх краін. Унутр. транспарт пераважна аўтамабільны. Даўж. аўтадарог 71,1 тыс. км (1993), чыгунак 2,5 тыс. км, больш за 2 тыс. км электрыфікавана. Асноўныя астравы звязаны паміж сабой і з мацерыковай ч. краіны аўтамаб. і чыг. мастамі. Паромныя сувязі з Германіяй, Швецыяй, Нарвегіяй. Праз тэр. Д. праходзяць міжнар. аўтадарогі і чыгункі з Цэнтр. Еўропы ў Скандынавію. Грузападымальнасць марскога флоту 5 млн. т. На яго долю прыпадае каля ​¹/₃ унутр. і 80% знешніх перавозак. У перавозках дацкіх суднаў да 80% складаюць грузы замежных краін. Гал. порт Капенгаген. Развіты авіятранспарт заняты пераважна знешнімі перавозкамі пасажыраў. Д. мае дадатны штогадовы гандл. баланс. У агульным кошце экспарту (35,9 млн. дол., 1993) 69% прыпадае на прадукцыю прам-сці і 16% — на с.-г. прадукцыю, у імпарце 56% — на сыравіну і паўфабрыкаты і 18,5% — на машыны, абсталяванне і трансп. сродкі. Замежны гандаль вядзецца пераважна з Германіяй (​¹/₄ экспарту і імпарту), Швецыяй (10% экспарту і 11% імпарту), Вялікабрытаніяй (9% экспарту і 8% імпарту), Нідэрландамі, Нарвегіяй, Францыяй, ЗША і інш. Д. ў асобныя гады экспартуе ў Беларусь лекі, пшаніцу, цукар, імпартуе трактары, прадукты дрэваапрацоўкі, ільняныя тканіны. Грашовая адзінка — дацкая крона.

Ахова здароўя. Сістэмай мед. абслугоўвання ахоплена ўсё насельніцтва Д. Лячэнне ў шпіталі і хатні мед. догляд за хворым бясплатныя. Дзеці і моладзь перыядычна праходзяць абавязковае бясплатнае мед. абследаванне. Сярэдняя працягласць жыцця ў мужчын 73, у жанчын 79 гадоў. Смяротнасць 11 на 1 тыс. чал. Забеспячэнне бальнічнымі ложкамі — 1 на 184 чал., урачамі — 1 тэрапеўт на 360 чал. Узровень нараджальнасці — 12 на 1 тыс. чал. Дзіцячая смяротнасць — 7 дзяцей на 1 тыс. нованароджаных (1994).

Асвета. Сучасная сістэма адукацыі Д. заснавана на законе 1974, паводле якога ўведзена адзіная абавязковая 9-гадовая школа (з 6 гадоў). Дашкольнае выхаванне ў Д. праводзіцца ў дзіцячых яслях і садах (да 6 гадоў). З 1976 уведзена перадшкольнае навучанне для дзяцей 5—6 гадоў (праводзіцца ў спец. класах пры школах і садах). Агульную адукацыю дае адзіная абавязковая нар. школа, якая складаецца з падрыхтоўчага класа, 9-гадовай асн. школы і 10-га (дадатковага) класа для тых, хто хоча працягваць навучанне ў сярэдніх навуч. ўстановах (гімназіі і сярэднія тэхн. ўстановы). Права паступлення ў ВНУ даюць гімназіі; з 1968 такое права маюць і асобы, якія не закончылі гімназію, але здалі вышэйшы падрыхтоўчы экзамен. Прафес. падрыхтоўку даюць прафес.-тэхн. навуч. ўстановы і спец. цэнтры ў выглядзе вучнёўства. Буйнейшыя ВНУ: ун-ты ў Капенгагене (з 1479), Орхусе (з 1928), Одэнсе (з 1964), Дацкая вышэйшая тэхн. школа (з 1829), Каралеўская вышэйшая вет. і с.-г. школа (з 1856), Вышэйшая камерцыйная школа (з 1917), Дацкая вышэйшая пед. школа (з 1856), Дацкая інж. акадэмія (з 1957). Найб. бібліятэкі: Нац. (Каралеўская, засн. паміж 1657 і 1664), б-ка ун-та (з 1482) і Муніцыпальная (з 1885) у Капенгагене, Дзярж. і б-ка ун-та ў Орхусе і інш. Найб. музеі: Нац. (з 1807), Дзярж. маст. музей, Каралеўскі музей прыгожых мастацтваў, Музей Торвальдсена — усе ў Капенгагене, Дом-музей Х.​К.​Андэрсена, Музей пад адкрытым небам даўніх вясковых забудоў у Одэнсе, Музей нац. гісторыі ў замку Фрэдэрыксбарг, Музей караблёў вікінгаў у Роскіле і інш. Навук. даследаванні праводзяцца ва ун-тах, галіновых ін-тах і акадэміях, цэнтрах і інш. н.-д. установах.

Друк, радыё, тэлебачанне. Першая рэгулярная газета выйшла ў 1666. Буйнейшыя сучасныя выданні: «Berlingske Tidende» («Ведамасці Берлінга», з 1749), «Aktuelt» («Актуальна», з 1872), «Fyns Tidende» («Фюнскія ведамасці», з 1872), «Politiken» («Палітыка», з 1884), «Ekstrabladet» («Экстранная газета», з 1904), «Land og Folk» («Краіна і народ», з 1941) і інш. Нац. інфарм. агенцтва Рытсаўс-бюро (РБ; з 1866; акц. т-ва). Радыёвяшчанне з 1925, тэлебачанне з 1951. Радыё- і тэлеперадачы кантралюе дзярж. служба Дацкага радыё.

Літаратура. Самыя стараж. помнікі дацкага пісьменства — рунічныя надпісы 9—12 ст. Першыя літ. помнікі — зборнікі законаў і хронік на лац. мове («Учынкі данаў» Саксона Граматыка, нап. ў 1208). У сярэдневякоўі апрача лац. хронік ствараліся нар. балады і песні (фольквізер). Першая друкаваная кніга на дацкай мове — гіст. праца «Рыфмаваная хроніка» (1495). У 16 ст. развіццю л-ры садзейнічалі Рэфармацыя і кнігадрукаванне. Пераклад Бібліі К.​Педэрсена (1550) стаў асновай для фарміравання дацкай літ. мовы. У гэты час у Д. пранікае л-ра італьян. і галандскага Адраджэння, франц. класіцызму. Найб. значныя творы — «Візітная кніга» П.​Паладыуса і «Хроніка дацкага каралеўства» А.​Гуітфельда. У 17 ст. ў дацкай л-ры адзначаецца заняпад. У творчасці А.​К.​Арэба знайшла адбітак паэзія барока, якая дасягае завершанасці ў царк. песнях Т.​Кінга. Пачынае выходзіць першы часопіс «Дацкі Меркурый». У 18 ст. ў Д. набываюць папулярнасць ідэі Асветніцтва, выдатным прадстаўніком якога быў Л.​Хольберг — пісьменнік, філосаф, гісторык, заснавальнік сучаснай дацкай л-ры, стваральнік нац. тэатра (1722), рэфарматар мовы. У сярэдзіне 18 ст. пашыраецца сентыменталізм (І.​Эвальд, А.А.​К.​Стуб). У 19 ст. ў дацкай л-ры пануе рамантызм, найб. значны прадстаўнік якога паэт і драматург А.​Г.​Эленшлегер. Да рамант. кірунку адносіцца творчасць Н.​Ф.​Грунтвіга — філосафа, мараліста, «дацкага Лютэра». У 1830-я г. ў дацкую л-ру ўваходзіць Х.К.Андэрсен, казкі і гісторыі якога ўзнялі дацкую л-ру на сусв. ўзровень. У сярэдзіне 19 ст. развіваюцца паліт. лірыка і сатыра, асабліва ў творчасці Ф.​Палудан-Мюлера (вершаваны раман «Adam Homo»). Пісьменнік і філосаф С.К’еркегор заснавальнік сучаснай л-ры экзістэнцыялізму, зрабіў значны ўплыў на скандынаўскую і еўрап. л-ры. Важная роля ў развіцці рэалізму ў дацкай л-ры належала крытыку і гісторыку Г.​Брандэсу. Выдатны пісьменнік-рэаліст Е.​П.​Якабсен у рамане «Нільс Люне» паказаў трагічны лёс інтэлігента, які апынуўся адзінокім ва ўмовах тагачаснага жыцця. У 1880-я г. ў л-ры Д. пераважае сімвалізм: Г.​Банг, І.​Ёргенсен, нават у пісьменнікаў рэаліст. кірунку Х.​Драхмана, Х.Гёлерупа. У 1890-я г. адбываецца паварот да рэалізму: Г.​Пантопідан («Шчасліўчык Пер»), І.​В.​Енсен («Хімерландскія гісторыі»); сатыр. драмы пісаў Г.​І.​Від, псіхал. раманы і навелы — К.​Мікаэліс. На пач. 20 ст. развіццё крытычнага рэалізму звязана з творчасцю М.Андэрсена-Нексё. У канцы 1920-х г. адзначаецца паварот да рэаліст. прозы (Андэрсен-Нексё, Х.​Р.​Кірк, Х.​Шэрфіг, Э.​Крыстэнсен, К.​Бекер), гуманістычнай паэзіі (О.​Гельстэд); у творчасці К.​Мунка развіваецца філасофска-рэаліст. кірунак. У пасляваен. час у л-ры працуюць маладыя літаратары, аб’яднаныя вакол час. «Heretica» («Ерась», 1948—53), творчасць якіх характарызавалася ўцёкамі ад рэчаіснасці ў філас.-эстэт. разважанні (О.​Сарвіг, О.​Вівель, Т.​Б’ёрнвіг, Ф.​Егер). У 1950-я г. ў л-ру прыйшлі т.зв. новыя мадэрністы, якія абвясцілі абнаўленне ў галіне формы і грамадскі радыкалізм (В.​Сёрэнсен, К.​Рыфб’ерг, П.​Себерг, Л.​Пандура). Маст. і філас. пошукі гэтых розных па сваёй індывідуальнасці пісьменнікаў не супадалі з агульнымі працэсамі ў грамадстве і прывялі большасць з іх да чарговай эстэт. пераацэнкі, у рэчышча «новага» рэалізму (К.​Кампман, Х.​Стангеруп, Х.​Ё.​Нільсен, Е.​Х.​Сёрэнсен, У.​Далеруп, С.​О.​Мадсен).

Архітэктура. Ад «эпохі вікінгаў» (канец 8 — сярэдзіна 11 ст.) захаваліся рэшткі крэпасцей Трэлебарг на в-ве Зеландыя, Агерсбарг каля Лім-фіёрда. З часу стварэння дацкага каралеўства (10 ст.) і прыняцця хрысціянства (каля 960) пачалося буд-ва драўляных, а з сярэдзіны 11 ст. — каменных (царква Божай Маці ў Роскіле) базілікальных цэркваў. У раманскі перыяд (12 — пач. 13 ст.) будавалі крыжова-купальныя саборы ў Рыбе і Вібаргу. Помнікі готыкі (13 — пач. 16 ст.): саборы ў Роскіле і Одэнсе. У 16 — 1-й пал. 17 ст. будавалі палацы, грамадскія і жылыя будынкі (біржа і палац Росенбарг у Капенгагене), у дэкоры якіх выявіўся ўплыў Адраджэння. Выдатны помнік архітэктуры 18 ст. — ансамбль Амаліенбарг (арх. Н.​Эйтвед, Н.​Жардэн). Перайманне стыляў інш. эпох і эклектызм характэрны для 2-й пал. 19 ст. У канцы 19 ст. ўзнік нац. рамантызм (арх. М.​Нюрап, П.​В.​Енсен-Клінт і К.​Клінт). Шляхі развіцця сучаснай архітэктуры Д. супадаюць са шляхамі яе развіцця ў Швецыі. Разам з тым захаваліся традыцыі дацкай цаглянай архітэктуры. З 1930-х г. пашыраны функцыяналізм (ун-т у Орхусе, 1932—46, арх. К.​О.​Фіскер і інш.; Дзярж. радыёцэнтр у Капенгагене, 1938—45, арх. В.​Т.​Лаўрытсен). Сярод найб. вядомых архітэктараў Д. — А.Якабсен (ратуша ў Рэдаўрэ, 1954—56, будынак авіякампаніі «САС» у Капенгагене, 1959—61, і інш.), аўтар праекта сусв. вядомага опернага т-ра ў Сіднеі (Аўстралія, 1966) Ё.​Утсан.

Выяўленчае мастацтва. Помнікі маст. культуры вядомы з 8-га тыс. да н.э.: кромлехі і дальмены эпохі неаліту і бронзы; наскальныя выявы сцэн войнаў і палявання на в-ве Борнхальм эпохі бронзы; сярэбраны посуд і залатыя манеты жал. веку. У размалёўках раманскіх цэркваў («Хрыстос у славе», царква Себю на в-ве Зеландыя) — выявы ў візант. традыцыях у спалучэнні з мясц. арнаментам, які дамінуе і ў скульптуры (алтар з царквы ў Лісб’ергу). З 2-й пал. 15 ст. ў Д. імпартавалася шмат маст. твораў з Германіі, Нідэрландаў, Францыі, прыязджалі майстры, што працавалі тут да сярэдзіны 18 ст. Заснаванне ў Капенгагене АМ (1754) спрыяла развіццю класіцызму, які панаваў у Д. ў 2-й пал. 18 ст. — 1-й пал. 19 ст. У гэты час складваецца нац. маст. школа (скульпт. І.​Відэвельт, Б.Торвальдсен, жывапісец Н.​Абільгар). У партрэтным і пейзажным жывапісе (В.​Эрыксен, Е.​Юль) спалучаюцца рысы стыляў барока, ракако і класіцызму. Вызначальнае месца ў жывапісе 1-й пал. 19 ст. належала К.В.Экерсбергу і яго паслядоўнікам К.Кёбке, В.​Бендсу, І.​Т.​Лунбю і інш., творы якіх блізкія да бідэрмееру. Жывапіс мастакоў наступнага пакалення (К.​Хансен, В.​Марстран) набыў рысы акадэмізму. З 1880-х г. пачаўся росквіт маст. фарфору (сервізы і статуэткі з падглазурнай размалёўкай мяккіх тонаў). Новаму ўздыму жывапісу садзейнічала творчасць мастакоў аб’яднання «Вольная выстаўка» (засн. ў 1891), якія пасяліліся ў в. Скаген (Паўн. Ютландыя) і займаліся вырашэннем праблемы пленэру (рэалісты П.С.Кроер, В.​Іохансен, А.​Ерндарф, пачынальнік дацкага імпрэсіянізму Т.​Філіпсен). Творчасць Філіпсена істотна паўплывала на групу пейзажыстаў і анімалістаў, што паявіліся на в-ве Фюн, — П.​Хансена, Ф.​Сюберга, І.​Ларсена, П.​Крысціянсена. Тэму гісторыі Д. ўвасабляў К.​Сартман. Мастакі Е.​Ф.​Вілумсен, В.​Хамерсхёй, Э.​А.​Нільсен імкнуліся да сімвалізму і т.зв. нардычнага экспрэсіянізму. У 1910-я г. ў мастацтве заўважны ўплыў фавізму, кубізму і інш. новых плыней (Х.​Гірсінг, Э.​Вее). З 1930-х г. у мастацтве панаваў эклектызм (Э.​Альфельт, Э.​Біле, Э.​Якабсен), якому процістаялі рэаліст. жывапіс О.​Рудэ, Х.​Енсена, графіка І.​Крыстэнсена, паліт. і быт. карыкатуры Х.Бідструпа. У скульптуры 1-й пал. 20 ст. працавалі К.​Нільсен, Ж.​Гоген, І.​К.​Б’ерг і інш.

Музыка Д. была адносна развітой ужо ў першыя стагоддзі да н.э. Сярод стараж. муз. інструментаў духавыя рог і лур (4 ст. да н.э.). У сярэдневякоўі былі пашыраны героіка-эпічныя песні — драпы, сагі, якія выконвалі скальды. З 12 ст. развіваецца прафес. культавая, у 15—16 ст. і свецкая музыка (прыдворныя капэлы). У 16 ст. на музыку Д. значна паўплывала нідэрландская школа. Найб. значны кампазітар 17 — пач. 18 ст. Дз.Букстэхудэ. Узнікненне дацкай нац. оперы падрыхтавалі зінгшпілі і музыка да драм. спектакляў Ф.​Кулаў, а таксама Ф.​Кунцэна, І.А.​П.​Шульца, К.Э.​Ф.​Вайсе і інш. З 19 ст. вывучаецца нац. фальклор. Лепшыя прадстаўнікі дацкага муз. рамантызму Н.Гадэ, стваральнік першай нац. оперы І.П.​Э.​Хартман («Маленькая Кірстэн» паводле Х.​К.​Андэрсена, 1846), К.​Хорнеман, П.​А.​Хейсе. Вял. ролю ў станаўленні нац. балета адыграла дзейнасць А.Бурнанвіля. Заснавальнік сучаснай кампазітарскай школы К.Нільсен. У розных муз. жанрах вылучыліся кампазітары П.​Э.​Ланге-Мюлер, К.​Рысагер, Ф.​Хёфдынг, С.​Э.​Тарп, А.​Хамерык, Э.​Хамерык, Ё.​Ерсіль, В.​Хольмбу, Н.В.Бентсан, П.​Нёргар, П.​Р.​Ольсен і інш. Сярод выканаўцаў дырыжор Э.​Туксен, спявак Л.​Мельхіяр і інш. У Д. працуюць (1988): 5 кансерваторый, 5 хар. саюзаў, 2 саюзы кампазітараў і інш. Выдаюцца 15 муз. часопісаў.

Тэатр. Элементы тэатр. мастацтва былі ў творчасці стараж. скандынаўскіх спевакоў — скальдаў. У сярэднія вякі пашыраны паказы «нараў», містэрый, літургічных драм, маралітэ. У 1722 у Капенгагене адкрыты т-р «Дацкая сцэна» (з 1770 наз. Каралеўскі т-р). Драматургія 18 ст. (асабліва Л.​Хольберга) і творчасць выдатных акцёраў (К.​А.​Г’ельструп і інш.) залажылі асновы нац. камед. акцёрскай школы. У 1-й пал. 19 ст. творы А.​Эленшлегера вызначылі развіццё школы акцёраў-рамантыкаў (І.​К.​Руге, Н.​П.​Нільсен і інш.). П’есы І.​Л.​Хейберга, Е.​К.​Хострупа, Г.​Херца спрыялі росквіту сцэн. рэалізму. У канцы 19 ст. ставіліся востракрытычныя, гуманіст. драмы Г.​Ібсена. У пач. 20 ст. т-р перажываў крызіс, у 1930-я г. — уздым, які прывёў да росквіту тэатр. мастацтва і драматургіі. Ставіліся антыфаш. спектаклі па п’есах К.​Абеля, К.​Э.​Соі, К.​Мунка. У час ням.-фаш. акупацыі ставіліся гіст. п’есы, дацкая класіка, пасля вызвалення — п’есы пра ваенныя гады, гераізм удзельнікаў Руху Супраціўлення. У 1950—70-я г. ставіліся пераважна п’есы сучасных зах.-еўрап. і амер. драматургаў. Да твораў нац. і сусв. класікі звяртаўся найчасцей Каралеўскі т-р, які і цяпер прадаўжае рэаліст. традыцыі. Працуюць Нар. т-р (засн. ў 1857), «Новы тэатр» (1908), «Гладсакс-тэатр» (1964), «Ню Скала» (1912) — усе ў Капенгагене, т-ры ў Ольбаргу, Одэнсе, Орхусе і інш. Дзейнічае Дзярж. драм. школа ў Капенгагене. З 1979 праходзяць міжнар. «Фестывалі блазнаў», дзе прадстаўлены тэатр. калектывы ўсіх жанраў.

Кіно. Пачынальнік дацкага кінематографа — фатограф Л.​П.​Эльфельт, які ў 1896—97 зняў першы дакумент., а ў 1903 — маст. фільмы. З 1906 дзейнічала кінастудыя «Нордыск фільмс компані» (засн. О.​Ольсен), што набыла міжнар. вядомасць дзякуючы фільмам В.​Ларсена, П.​У.​Гада, А.​Блома, АВ.​Сандберга з удзелам вядомай актрысы нямога кіно А.​Нільсен. У пач. 20 ст. кіно Д. займала вядучае месца ў Еўропе (штогод стваралася каля 150 фільмаў). Далейшае яго развіццё прыпыніла эміграцыя вядучых кінарэжысёраў. У 1920-я г. здымаліся камедыі Л.​Лаўрытсена з удзелам комікаў Х.​Мадсена і К.​Шэнстрэма (вядомыя як Пат і Паташон). У канцы 1920-х—30-я г. вытворчасць фільмаў рэзка знізілася. У гады ням.-фаш. акупацыі развівалася дакумент. кіно (К. і Ё.​Рос, Т.​Крыстэнсен, A. і Б.​Хенінг-Енсен, О.​Пальсба). У 1950-я г. кіно Д. аддавала ўвагу сац. праблемам. Але яго развіццё стрымлівала ўзнікненне тэлебачання. У 1972 у Д. створаны Дзярж. ін-т кіно. У 1960-я г. маніфестам кіно Д. стала творчасць П.​К’ерульфа-Шміта. У 1970—80-я г. вылучыліся карціны, прысвечаныя моладзі (рэж. Н.​Мальмрас, М.​Арнфрэд, Б.​Аўгуст). Папулярнасцю карыстаецца серыя камедый Э.​Балінга пра шайку Ольсена (з удзелам коміка О.​Спрогё), а таксама фільмы Х.​Карлсена і Е.​Б.​Карлсена, Э.​Клаўсена, А.​Хенінг-Енсен, Г.​Акселя, К.​Рострупа з удзелам акцёраў Г.​Бюрне, Х.​Мірэн, К.​Бале.

Літ.:

Лебедев Г.С. Эпоха викингов в Северной Европе: Ист.-археол. очерки. Л., 1985;

Славяне и скандинавы: Пер. с нем. М., 1986;

Коган М.А. Просвещенный абсолютизм в Дании. Реформы Струензе. Лекция. М., 1972;

Кудрина Ю.В. Дания в годы второй мировой войны. М., 1975;

Карлсен А.-В. Современная Дания. М., 1981;

Неустроев В.П. Литература скандинавских стран (1870—1970). М., 1980;

Искусство стран и народов мира. Т. 1. М., 1962;

Danmarks arkitektur. Bd 1—5. Lund;

København, 1979—80;

Мохов Н. Некоторые страницы истории датской музыки // Исследования исторического процесса классической и современной зарубежной музыки. М., 1980;

Schirring N. Musikkens historie i Danmark. Bd 1—3. København, 1977—78.

П.​І.​Рогач (прырода, насельніцтва, гаспадарка), У.​Я.​Калаткоў (гісторыя), У.​Л.​Сакалоўскі (літаратура), Я.​Ф.​Шунейка (архітэктура, выяўленчае мастацтва).

т. 6, с. 42

САЮ́З МАСТАКО́Ў БЕЛАРУ́СІ, Беларускі саюз мастакоў,

добраахвотная грамадская творчая арганізацыя, якая аб’ядноўвае мастакоў і мастацтвазнаўцаў рэспублікі. Мае на мэце садзейнічаць развіццю і прапагандзе бел. выяўл. і дэкар.-прыкладнога мастацтва, мастацтвазнаўства, павышэнню духоўнай культуры грамадства. Засн. ў 1938 на 1-м з’ездзе мастакоў Беларусі (аргкамітэт створаны ў 1933) як С.м.Б. З 1992 наз. Бел. саюз мастакоў. Вышэйшы кіруючы орган — з’езд мастакоў Беларусі, выканаўчы — праўленне. З’езды адбыліся ў 1938, 1948, 1956, 1958, 1960, 1962, 1965, 1968, 1973, 1977, 1982, 1986, 1990, 1992, 1998, 2001. Старшыні праўлення: І.​Рубінштэйн (з 1938), А.​Грубэ (в.а. з 1941), І.​Ахрэмчык (в.а. з 1944), Я.​Зайцаў (з 1948), А.​Бембель (з 1950), У.​Сухаверхаў (з 1954), П.​Гаўрыленка (з 1956), П.​Масленікаў (в.а. з 1961), В.​Цвірка (з 1962), Н.​Воранаў (в.а. з 1963), У.​Стальмашонак (з 1965), В.​Грамыка (з 1968), В.​Пратасеня (з 1973), Грамыка (з 1977), Бембель (з 1982), У.​Гардзеенка (в.а. з 1984), Стальмашонак (з 1987), Г.​Буралкін (з 1990), У.​Басалыга (з 2001). У С.м.Б. ўваходзяць Брэсцкая, Віцебская, Гомельская, Гродзенская і Магілёўская абл. арг-цыі. Саюз праводзіць пленумы, канферэнцыі, семінары, арганізоўвае выстаўкі. Уваходзіць у Бел. канфедэрацыю творчых саюзаў. Пры С.м.Б. Маст. фонд Беларусі. На 12.11.2001 у С.м.Б. 1125 членаў.

Члены Беларускага саюза мастакоў

1940. З.​І.​Азгур, А.​М.​Арлоў, І.​В.​Ахрэмчык, А.​А.​Бембель, А.​М.​Бразер, Г.​С.​Віер, В.​В.​Волкаў, П.​Н.​Гаўрыленка, І.​Р.​Гембіцкі, Д.​П.​Генін, А.​К.​Глебаў, А.​В.​Грубэ, М.​І.​Гусеў, І.​А.​Давідовіч, М.​В.​Дучыц, А.​І.​Жораў, Я.​А.​Зайцаў, Г.​М.​Ізергіна, К.​М.​Касмачоў, М.​А.​Керзін, Я.​Я.​Красоўскі, Л.​Ю.​Кроль, У.​М.​Кудрэвіч, Л.​М.​Лейтман, А.​П.​Мазалёў, Б.​Я.​Малкін, М.​І.​Манасзон, А.​П.​Марыкс, І.​І.​Мільчын, З.​І.​Мірынгоф, Ш.​В.​Пікус, А.​М.​Тычына, У.​Я.​Хрусталёў, Я.​М.​Ціхановіч, А.​М.​Шаўчэнка.

1945. Л.​С.​Бойка, Г.​Ф.​Бржазоўскі, А.​В.​Волкаў, А.​С.​Каржанеўскі, А.​М.​Кох, Р.​У.​Кудрэвіч, М.​П.​Міхалап, С.​Р.​Раманаў, І.​А.​Салавей, М.​П.​Станюта, У.​П.​Сухаверхаў, А.​А.​Ус, В.​М.​Ціхановіч, А.​Дз.​Шыбнёў.

1946. Г.​Г.​Азгур, М.​З.​Беляніцкі, А.​С.​Гугель, В.​К.​Дзежыц, В.​А.​Дзядок, Б.​Ф.​Звінагродскі, С.​П.​Каткоў, Дз.​М.​Красільнікаў, А.​І.​Кроль, С.​Дз.​Лі, Х.​М.​Ліўшыц, С.​Д.​Палеес, З.​С.​Паўлоўскі, Т.​Я.​Разіна, Л.​С.​Ран, М.​К.​Сеўрук, М.​Л.​Тарасікаў, М.​М.​Філіповіч, І.​М.​Хозераў, В.​К.​Цвірка.

1947. М.​Дз.​Чураба.

1948. С.​І.​Селіханаў.

1949. С.​А.​Адашкевіч, С.​А.​Андруховіч, М.​А.​Блішч, Н.​М.​Воранаў, Н.​І.​Галоўчанка, П.​А.​Данелія, В.​І.​Ждан, В.​К.​Жолтак, К.​І.​Максімцоў, П.​В.​Масленікаў, Д.​М.​Парахня, П.​М.​Раманоўскі, І.​Я.​Фяцісаў, П.​М.​Явіч.

1950. П.​М.​Герасімовіч, Ф.​І.​Дарашэвіч.

1951. П.​К.​Белавусаў, А.​М.​Заспіцкі, В.​У.​Палійчук.

1952. Е.​М.​Ганкін, І.​В.​Пушкоў.

1953. Я.​Дз.​Нікалаеў.

1954. М.​Л.​Бельскі, А.​Б.​Грыгар’янц, М.​Ц.​Гуціеў.

1955. П.​П.​Нікіфараў. 1956 Н.​П.​Варвановіч, С.​П.​Герус, М.​В.​Гурло, П.​С.​Дурчын, В.​Ф.​Казачэнка, П.​С.​Крахалёў, А.​Р.​Курачкін, А.​А.​Малішэўскі, У.​А.​Мінейка, В.​М.​Савіцкі, У.​Ф.​Сокалаў, А.​С.​Шкляр.

1957. А.​С.​Бархаткоў, І.​М.​Глебаў, Л.​Г.​Ліхтаровіч, А.​А.​Паслядовіч, Я.​І.​Радзялоўская, Я.​М.​Харытоненка.

1958. У.​П.​Белавусаў, І.​С.​Дмухайла, А.​С.​Казлоўскі, У.​І.​Кухараў, В.​Б.​Папоў, Я.​А.​Печкін, М.​А.​Савіцкі, І.​Б.​Элентух.

1959. І.​М.​Басаў, А.​І.​Вайнштэйн, М.​Х.​Даўгяла, К.​І.​Завіша, У.​П.​Кульваноўскі, У.​А.​Лагун, Ю.​В.​Пучынскі, І.​Дз.​Рудчык, І.​А.​Санін, У.​І.​Стальмашонак.

1960. М.​А.​Аўчыннікаў, В.​А.​Грамыка, М.​В.​Данцыг, А.​М.​Кашкурэвіч, М.​Я.​Лісоўскі, А.​В.​Луцэвіч, І.​І.​Пешкур, І.​Н.​Стасевіч, Г.​І.​Чарняўскі, В.​К.​Шыкін, І.​М.​Елатомцава.

1961. Г.​Х.​Вашчанка, В.​В.​Галубовіч, Ф.​Ф.​Зільберт, Т.​Дз.​Ігнаценка, П.​В.​Калінін, І.​В.​Карасёў, В.​М.​Міхеева, Ф.​І.​Мохаўцаў, Г.​І.​Мурамцаў, Г.​Г.​Паплаўскі, Н.​Я.​Паслаўская, І.​П.​Харламаў, А.​М.​Чуркін, М.​П.​Чэпік, А.​І.​Шахновіч.

1962. А.​В.​Аладава, А.​А.​Анікейчык, В.​А.​Баравік, С.​М.​Вакар, Б.​У.​Івонцьеў, Г.​А.​Ісаевіч, Ф.​Л.​Лейтман, І.​Я.​Маслан, У.​Н.​Папсуеў, І.​Ю.​Раманоўскі, М.​М.​Федарэнка.

1963. А.​А.​Бялова, М.​В.​Бяляеў, М.​В.​Бярковіч, В.​І.​Васільеў, М.​С.​Гугель, М.​К.​Казакевіч, А.​Г.​Лось, М.​Ф.​Навіцкі, І.​В.​Назімава, У.​М.​Пасюкевіч, В.​З.​Ражкоў, А.​К.​Сапетка, В.​І.​Сахненка, М.​А.​Шарэнка, В.​С.​Ягораў.

1964. А.​І.​Абрамава, У.​І.​Ананька, Б.​У.​Аракчэеў, Ф.​М.​Бараноўскі, І.​І.​Белановіч, Р.​С.​Ганцэвіч, В.​Г.​Гаўрылаў, В.​І.​Грос, Л.​М.​Гумілеўскі, Л.​Н.​Дробаў, М.​Р.​Залозны, А.​М.​Замай, Л.​П.​Замах, Л.​К.​Ізмайлава, Б.​А.​Кірыленка, А.​М.​Кішчанка, В.​Г.​Кубараў, Э.​С.​Куфксо, А.​І.​Левітан, У.​С.​Мурахвер, Л.​М.​Мягкова, М.​Я.​Навумаў, І.​У.​Немагай, Я.​Р.​Новікаў, Б.​А.​Няпомняшчы, Я.​П.​Пакаташкін, Л.​М.​Пакаташкіна, В.​С.​Пратасеня, І.​І.​Радунскі, І.​П.​Рэй, М.​З.​Савіцкая, У.​С.​Садзін, А.​Ф.​Сямілетаў, А.​І.​Таўкач, І.​Ц.​Ціханаў, Л.​Дз.​Шчамялёў, В.​Ф.​Ярмоленка.

1965. Дз.​І.​Алейнік, Ю.​П.​Альбіцкі, Ф.​І.​Анісовіч, Г.​І.​Барышаў, Ю.​А.​Булычоў, Р.​А.​Віткоўскі, А.​Дз.​Дзям’янаў, М.​М.​Зялёнкін, Я.​С.​Кулік, Б.​М.​Кузьмічоў, І.​Я.​Міско, М.​С.​Палянкоў, В.​І.​Ральцэвіч, В.​М.​Сабалеўскі, К.​М.​Саломка.

1966. А.​А.​Агафоненка, А.​Л.​Анісовіч, Б.​Ф.​Герлаван, У.​А.​Дамарад, Л.​П.​Дубар, А.​Р.​Захараў, М.​С.​Кірылаў, М.​М.​Куйчык, І.​В.​Мядзведзеў, Г.​С.​Осіпава, А.​І.​Осіпаў, П.​П.​Пагодзін, І.​М.​Паньшына, Н.​М.​Паплаўская, Т.​М.​Паражняк, М.​Ф.​Рыбалкіна, М.​А.​Рыжанкоў, А.​А.​Салаўёў, А.​А.​Сурскі, В.​М.​Ткачук, Л.​І.​Шакінка, Н.​І.​Шчасная.

1967. Л.​П.​Асецкі, Л.​М.​Асядоўскі, Л.​Я.​Багданаў, Л.​Ц.​Баразна, І.​Ю.​Бароўскі, В.​М.​Варламаў, В.​І.​Вярсоцкі, С.​Я.​Гарачаў, У.​Ц.​Гардзеенка, Г.​Р.​Гаркуноў, І.​І.​Глазава, У.​К.​Гоманаў, Ф.​Ф.​Гумен, Г.​І.​Дзянісаў, Р.​Г.​Дубар, Л.​А.​Дударэнка, Я.​К.​Іванешка, А.​І.​Казак, В.​А.​Леантовіч, Б.​П.​Льдокаў, П.​К.​Любамудраў, У.​М.​Лятун, Л.​А.​Майзельс, Б.​І.​Маркаў, М.​А.​Моўчан, З.​С.​Мяньшова, М.​А.​Назарчук, М.​П.​Назарэнка, М.​М.​Палякоў, А.​С.​Папоў, К.​М.​Пятроў, С.​Я.​Раўдвеэ, У.​А.​Рыкалін, Я.​У.​Санько, І.​М.​Сталяроў, В.​Ф.​Сумараў, А.​А.​Ткачонак, Б.​Н.​Ус, І.​К.​Утарушын, В.​М.​Філімонаў, В.​Е.​Ціханенка, К.​Г.​Ціхановіч, Я.​Р.​Чамадураў, М.​М.​Шаўцова, Г.​Ф.​Шутаў, Л.​М.​Эрлер.

1968. М.​А.​Апіёк, М.​С.​Макаранка.

1969. Ф.​І.​Валадзько, А.​П.​Веліксонаў, А.​М.​Дзямарын, Ю.​К.​Зайцаў, Г.​Т.​Злотнік, Б.​Ф.​Кавецкі, М.​А.​Карпук, Я.​К.​Красоўскі, І.​У.​Краўчанка, В.​А.​Крылоў, І.​Г.​Крэйдзік, Л.​М.​Лось, М.​Дз.​Міхайлаў, У.​М.​Мудрогін, Л.​Ф.​Панамарэнка, У.​С.​Пашчасцеў, Э.​А.​Петэрсон, М.​М.​Пушкар, У.​А.​Самачарноў, К.​І.​Харашэвіч, П.​А.​Цомпель, В.​П.​Шаранговіч, У.​Н.​Шпартаў.

1970. С.​Ц.​Абрамаў, А.​Я.​Арцімовіч, У.​А.​Бойка, К.​А.​Вакс, М.​М.​Волахаў, Л.​Э.​Гадлеўскі, В.​Г.​Дзівінская, П.​М.​Драчоў, Ф.​М.​Жураўкоў, А.​Ц.​Зайцаў, С.​Р.​Кавалёў, Б.​І.​Казакоў, В.​А.​Казлоў, М.​І.​Кандрацьеў, Я.​А.​Карманаў, С.​С.​Каткова, М.​У.​Кірэеў, Б.​А.​Крэпак, У.​Л.​Кузняцоў, З.​В.​Літвінава, П.​П.​Лысенка, У.​К.​Міхайлоўскі, С.​І.​Нартава, Л.​Я.​Прагін, С.​Дз.​Салохін, В.​М.​Свентахоўская, П.​У.​Свентахоўскі, У.​П.​Слінчанка, Ю.​В.​Тышкевіч, Г.​Я.​Ціхановіч, Л.​В.​Чурко, В.​С.​Швяцоў, Л.​А.​Шпак, Я.​А.​Шыбнёў, М.​А.​Шырокаў, Г.​К.​Шэлег.

1971. Э.​К.​Агуновіч, М.​С.​Басалыга, У.​С.​Басалыга, А.​К.​Белавусаў, У.​А.​Булыга, М.​І.​Ганчароў, І.​У.​Грыгаровіч, Л.​Р.​Давідзенка, У.​А.​Дзяменьцеў, Л.​Б.​Зільбер, Г.​П.​Івакін, А.​А.​Краўчук, М.​Р.​Лазавой, М.​А.​Плужнік, В.​Ф.​Шматаў, М.​М.​Якунін.

1972. А.​Р.​Арлоў, А.​П.​Бельцюкова, В.​А.​Говар, Г.​С.​Грубіна, У.​П.​Зубараў, А.​У.​Ільіноў, М.​І.​Крукоўскі, Ю.​М.​Любімаў, В.​С.​Мігаль, А.​В.​Някрасаў, Дз.​А.​Папоў, В.​А.​Позняк, А.​М.​Пуцейка, А.​І.​Рыбчынскі, М.​М.​Рыжыкаў, Г.​С.​Скрыпнічэнка, А.​Л.​Чысцякоў, Я.​С.​Ясьвін, В.​К.​Яўсееў.

1973. М.​П.​Балюк, А.​В.​Бараноўскі, С.​А.​Волкаў, А.​І.​Зіменка, Я.​А.​Ігнацьеў, Л.​П.​Каленік, Г.​К.​Качаноўскі, Ю.​І.​Кухараў, В.​М.​Лук’янаў, М.​А.​Меранкоў, В.​А.​Напрэенка-Ляховіч, У.​Ф.​Пракоф’еў, І.​М.​Пратасеня, У.​Р.​Раманаў, В.​А.​Тарасаў, А.​М.​Тарасян, В.​П.​Цюрын, В.​С.​Чайка.

1974. І.​М.​Андрыянаў, Г.​Ц.​Гарбанёў, Н.​М.​Голышава, Я.​І.​Жылін, Я.​Г.​Каробушкін, М.​І.​Ліханенка, Л.​М.​Марчанка, Ю.​І.​Нікіфараў, Б.​І.​Пярвунінскіх, У.​В.​Уродніч, С.​М.​Цуканаў.

1975. І.​Б.​Булгакава, У.​І.​Вітка, Л.​П.​Воранава, М.​Ф.​Глушко. А.​М.​Даўгяла, Л.​І.​Зяневіч, У.​Я.​Крукоўскі, Л.​Г.​Лапцэвіч, Т.​Ц.​Мацвеенка, У.​Л.​Новак, Ю.​В.​Няжура, Ю.​Г.​Палякоў, У.​С.​Піменаў, Э.​П.​Позняк, С.​М.​Сакалоў, А.​У.​Хадыка, І.​А.​Шастапалаў, А.​С.​Шатэрнік, М.​М.​Яніцкая.

1977. П.​С.​Арцёмаў, А.​А.​Бачкароў, Э.​А.​Белагураў, Г.​А.​Гаравая, Г.​С.​Грак, Э.​М.​Грамыка, Я.​І.​Ждан, А.​П.​Крахалёў, А.​А.​Марачкін, В.​П.​Маркавец, М.​М.​Селяшчук, М.​А.​Стома, А.​Ф.​Федаркоў, У.​В.​Церабун, У.​Ф.​Чарнышоў, Г.​С.​Шумскі, В.​Дз.​Шчарбакоў, А.​А.​Ясюкайць.

1978. Э.​Б.​Астаф’еў, Ю.​Б.​Багушэвіч, Я.​С.​Бусел, АІ.​Гаршкавоз, Ю.​В.​Гаўрын, В.​У.​Грыдзіна, В.​П.​Занковіч, Г.​П.​Кісялёў, М.​Р.​Клімаў, М.​М.​Купава, Т.​І.​Малышава, У.​А.​Нікалаеў, В.​В.​Нямцоў, А.​І.​Салятыцкі, А.​М.​Сурмач, У.​В.​Ткачоў.

1979. У.​М.​Вольнаў, ГЛ.​Жарын, П.​С.​Захараў, В.​А.​Захарынскі, В.​І.​Кліменка, А.​А.​Кокцеў, Р.​Я.​Ландарскі, Л.​Ф.​Леўчанка, А.​В.​Масіенка, А.​Р.​Пятрухна, Т.​М.​Сакалова, У.​А.​Самсонаў, Я.​М.​Сахута, Л.​І.​Скрыпнічэнка, Б.​Б.​Цітовіч, А.​І.​Чартовіч, Ф.​В.​Шастак, К.​Ф.​Шастоўскі, Ю.​В.​Якубовіч.

1980. М.​І.​Байрачны, Т.​П.​Белавусава-Пятроўская, Г.​В.​Буралкін, М.​У.​Бушчык, М.​І.​Валынец, В.​Ф.​Дзенісенка, С.​Дз.​Дзьяканаў, У.​І.​Жук, А.​М.​Зінчук, У.​М.​Капшай, Т.​І.​Кіршчына, А.​С.​Клімянкоў, А.​А.​Концуб, А.​А.​Лапіцкая, С.​М.​Ларчанка, У.​Л.​Лашкевіч, Н.​В.​Лівенцава, У.​М.​Маскоўскіх, А.​І.​Мятліцкі, С.​Ф.​Палякоў, У.​Т.​Паражняк, А.​М.​Пашкевіч, В.​Р.​Прыешкін, А.​І.​Родзін, Л.​М.​Сцяпанава, Я.​М.​Сямёнаў, А.​М.​Ціткоў, В.​І.​Юркова.

1981. К.​І.​Аляксееў, В.​Ф.​Байцун, В.​І.​Валынец, У.​У.​Васюк, Ю.​П.​Герасіменка, У.​Л.​Зінкевіч, М.​І.​Ісаёнак, М.​Р.​Казлоў, В.​А.​Калтыгін, І.​І.​Курачыцкі, В.​В.​Мікіта, Л.​П.​Сівакова, В.​П.​Славук, У.​Я.​Сулкоўскі, У.​А.​Ткачэнка, С.​М.​Федарэнка, В.​К.​Чуглазаў, У.​С.​Шнарэвіч, А.​К.​Шэвераў.

1983. Л.​Р.​Аганаў, І.​А.​Волкава, С.​Р.​Гарбунова, А.​Я.​Дзятлава, А.​В.​Кузьміч, А.​В.​Кузняцоў, К.​Г.​Паплаўская, Г.​А.​Пусеў, П.​А.​Семчанка, У.​І.​Слабодчыкаў, В.​М.​Смаляк, Н.​У.​Сухаверхава, В.​П.​Ціханаў, А.​І.​Цыркуноў.

1984. В.​У.​Альшэўскі, А.​А.​Анішчык, В.​К.​Барабанцаў, В.​М.​Буціна, В.​Ц.​Даўгала, С.​І.​Катовіч, С.​І.​Кірушчанка, У.​М.​Коўзусь, В.​С.​Крывашэева, І.​М.​Лобан, А.​М.​Маціевіч, В.​М.​Назараў, Л.​І.​Пятруль, В.​Ю.​Сазыкіна, Л.​Ф.​Салавей, А.​М.​Фінскі, М.​Я.​Цурыкаў, В.​П.​Чайка, У.​У.​Чурыла, П.​П.​Шарыпа, Ф.​І.​Янушкевіч, А.​І.​Яскін.

1985. С.​А.​Бандарэнка, М.​С.​Будавей, І.​А.​Галавацкая, С.​У.​Дамарад, Ю.​М.​Івахнішын, М.​І.​Ісаёнак, В.​М.​Карнееў, У.​У.​Кожух, З.​У.​Ландзік, Г.​В.​Літвіненка, М.​І.​Міронаў, М.​Л.​Несцярэўскі, АІ.​Салохіна, С.​У.​Саркісаў, П.​М.​Фей, А.​М.​Шныпаркоў, Г.​А.​Юзеева.

1986. Т.​П.​Агафоненка, В.​Ф.​Александровіч, Т.​А.​Арцёмава, Дз.​В.​Бабкін, М.​Т.​Бандарчук, Т.​І.​Васюк, А.​М.​Гвоздзікаў, Л.​Р.​Главацкая, У.​П.​Голуб, Р.​М.​Данчанка, У.​Э.​Дубавецкі, А.​Ф.​Кавалёў, І.​Дз.​Кліменка, Г.​П.​Крамко, Г.​П.​Крываблоцкая, У.​В.​Крываблоцкі, М.​І.​Лук’янаў, А.​І.​Мацвяйчук, Ю.​А.​Піскун, У.​І.​Пракапцоў, С.​М.​Рабашчук, В.​Б.​Сідоркін, Р.​С.​Сітніца, А.​М.​Слепаў, Н.​У.​Сустава, М.​Я.​Таболіч, Р.​Ф.​Таболіч, Г.​Я.​Туроўская, В.​М.​Фей, Т.​Л.​Хацановіч-Дарбінян, В.​А.​Шылко.

1987. Л.​Э.​Бартлаў, А.​І.​Бранцаў, С.​В.​Войчанка, Н.​Ф.​Высоцкая, Ю.​У.​Гудзіновіч, Ю.​П.​Зуеў, В.​С.​Каваленка, В.​В.​Кавальчук, Л.​М.​Кавальчук, У.​Дз.​Кандрацьеў, С.​І.​Казак, П.​А.​Карнач, К.​І.​Качан, А.​П.​Ксяндзоў, М.​П.​Кузьміч, У.​Э.​Куфко, В.​С.​Лявунін, М.​А.​Маеўскі, А.​У.​Отчык, І.​І.​Рамашоў, В.​П.​Свістуноў, Р.​П.​Сіплевіч, Б.​А.​Скрамблевіч, Л.​В.​Хобатаў, У.​Я.​Цэслер, А.​І.​Шалюта, М.​К.​Ягорава.

1988. М.​К.​Абрамаў, Л.​С.​Анцімонаў, І.​В.​Арлоў, Г.​А.​Асташонак, М.​В.​Аўчыннікаў, С.​У.​Балянок, А.​А.​Баразеннікаў, В.​В.​Баранаў, Ю.​А.​Баранаў, І.​А.​Бархаткоў, З.​У.​Баўтрук (Раўко), А.​У.​Бацвінёнак, Т.​П.​Беразенская, Н.​Г.​Бранавец, В.​Я.​Буйвал, В.​М.​Бяляўскі, П.​П.​Васілеўскі, У.​М.​Вішнеўскі, В.​В.​Вярсоцкі, Т.​Г.​Гаранская, Л.​М.​Гатальская, М.​А.​Гатальскі, М.​М.​Гаўрыленка, В.​І.​Грыгарышына, С.​А.​Грыневіч, Л.​В.​Грыцкоў, М.​І.​Гуршчанкоў, А.​А.​Дабравольскі, В.​М.​Даманава, А.​У.​Даманаў, Л.​П.​Данелія, Ю.​А.​Дзееў, В.​В.​Дзёмкіна, В.​К.​Дубрава, М.​К.​Дубрава, У.​А.​Еўтухоў, М.​П.​Жабінская, В.​І.​Жук, У.​М.​Жук, У.​У.​Іваноў, В.​З.​Кавалеўскі, І.​У.​Казак, А.​М.​Каласенцава, В.​В.​Камароў, Ю.​А.​Карачун, В.​К.​Касцючэнка, У.​У.​Качан, І.​І.​Кузняцова, С.​У.​Кузьмічоў, К.​М.​Куксо, Т.​М.​Курачыцкая, Н.​У.​Кухарэнка, М.​Я.​Латушка, С.​В.​Ліфанаў, С.​А.​Логвін, У.​А.​Лукашык, А.​П.​Лучыновіч, Ю.​Г.​Макараў, У.​А.​Малахаў, І.​В.​Малеціна, Н.​В.​Маліноўская, А.​А.​Мацюшэўская, У.​І.​Мелехаў, Л.​Ю.​Міньковіч, А.​І.​Непачаловіч, Ю.​М.​Несцярук, А.​Р.​Ойстрах, А.​А.​Панцюк-Жукоўскі, У.​У.​Папсуеў, Л.​Л.​Пуцейка, С.​М.​Пчалінцаў, Т.​А.​Пятроўская, К.​С.​Ракіцкі, У.​П.​Рамейка, В.​В.​Распопаў, Н.​А.​Рачкоўская, Л.​М.​Рацько, Л.​А.​Рыжкоўскі, Э.​Г.​Рымаровіч, Г.​Г.​Сакалоў-Кубай, Л.​У.​Салодкіна, С.​С.​Свістуновіч, Г.​М.​Сіверцава, АА.​Скавародка, А.​П.​Ступень, У.​І.​Сытчанка, В.​А.​Трыгубовіч, І.​І.​Уладычык, А.​М.​Фралянкоў, У.​П.​Хадаровіч, Ф.​І.​Хамініч, К.​У.​Хацяноўскі, Я.​І.​Хайрулін, В.​В.​Хмялеўскі, В.​В.​Ціханавец, М.​М.​Цудзік, Ю.​С.​Чарняк, Р.​П.​Часнова, Г.​Л.​Чысцякова, К.​П.​Шаранговіч, А.​К.​Шастоўская, Л.​Л.​Шчамялёва, АС.​Шыёнак, В.​С.​Юзвук, В.​М.​Юркоў, В.​І.​Янушкевіч.

1989. А.​Б.​Александровіч, А.​В.​Александровіч, Л.​Б.​Алімаў, К.​Г.​Асадаў, С.​В.​Асоскаў, М.​І.​Астапенка, А.​К.​Баглай, М.​А.​Бакуменка, М.​І.​Басаў, Л.​Б.​Бортнік, М.​В.​Бязберды, Н.​А.​Валынец, Р.​У.​Галаватая, У.​В.​Ганжа, Л.​У.​Гоманаў, Л.​І.​Грыцэнка, А.​Я.​Грэсь, І.​М.​Данілава, А.​М.​Дваронін, Л.​І.​Захадзячэнка, Я.​П.​Зельская, Г.​А.​Зельскі, Р.​М.​Іваноў, У.​К.​Казакоў, У.​П.​Кароткі, Р.​І.​Кійко, І.​А.​Кісялеўскі, С.​Б.​Кічко, Р.​П.​Клімковіч, М.​Н.​Кляцкоў, Г.​А.​Кобрын, А.​Дз.​Кудраўцава, А.​П.​Кузняцоў, Г.​П.​Лебедзеў, Я.​І.​Ліс, У.​М.​Лосеў, А.​У.​Лось, П.​Дз.​Лук’яненка, У.​Б.​Максімаў, Р.​Л.​Малышаў, У.​П.​Масленікаў, А.​К.​Мароз, Дз.​Р.​Маслій, В.​А.​Мядзвецкі, І.​І.​Надашкевіч, Л.​І.​Пакульніцкі, В.​А.​Палікарпава, А.​С.​Петрыканец, Я.​Б.​Пуставой, М.​Ю.​Пюке, М.​С.​Ржавуцкі, Б.​Ф.​Рэпін, Н.​Я.​Сакалова, Г.​У.​Саламянка, Я.​П.​Саламянка, Р.​С.​Салаўёва, Л.​М.​Салаўёў, Г.​М.​Сідарэвіч, В.​Дз.​Ціханава, Я.​І.​Ціханаў, К.​Я.​Цюрына, С.​В.​Цярэнцьева, В.​І.​Чарняк, Н.​А.​Чорнагалова, А.​П.​Чудзін, У.​А.​Шапялевіч, В.​Ф.​Шкаруба, М.​Л.​Шкробат, Я.​Ф.​Шунейка, А.​І.​Шчаслівая, М.​П.​Шышлоў, А.​К.​Юрашкевіч, С.М Янкоўскі, П.​В.​Янушкевіч, Н.​А.​Яўглеўская.

1990. В.​А.​Андросаў, М.​М.​Андруковіч, Т.​В.​Арасланава, А.​П.​Багустаў, М.​Ф.​Барздыка, І.​І.​Бокій, М.​В.​Бякеева, К.​Г.​Вашчанка, А.​Б.​Высоцкі, Л.​Б.​Гандыш, У.​І.​Ганчарук, І.​П.​Ганяеў, Т.​В.​Гардашнікава, Г.​В.​Говар, В.​А.​Губараў, С.​Л.​Гумілеўскі, А.​Ф.​Гуршчанкова, А.​І.​Дасужаў, В.​П.​Дземянчук, Ф.​М.​Драгун, М.​А.​Драненка, А.​В.​Дранец. В.​Г.​Дубовік, А.​Г.​Задорын, Р.​Л.​Заслонаў, В.​У.​Іванькова, У.​П.​Ісачанка, А.​Ю.​Кажаноўскі, М.​П.​Канцавой, В.​І.​Каралёў, І.​А.​Кашкурэвіч, Ф.​А.​Кашкурэвіч, А.​А.​Квяткоўскі, Л.​Г.​Кір’янаў, С.​Я.​Клімчук, Я.​А.​Колчаў. С.​А.​Кузьмар, С.​С.​Курашова, А.​І.​Ладзісаў, І.​І.​Лісіца, А.​У.​Лось, П.​І.​Лук, В.​У.​Лямачка, С.​А.​Малішэўскі, А.​В.​Масейкаў, У.​У.​Мехавіч, Г.​М.​Міхайлава, В.​Ф.​Міхайлоўскі, В.​А.​Міхайлюк, Г.​М.​Міхейчык, В.​П.​Мурашка, Я.​С.​Мусінская, А.​М.​Назаранка, П.​М.​Назаранка, У.​П.​Напрэенка, А.​П.​Новік, П.​А.​Новікаў, М.​П.​Няхайчык, М.​Ф.​Образаў, Я.​Г.​Панамарэнка, А.​Р.​Папоў, У.​М.​Рубцоў, Т.​А.​Рудэнка, Ю.​В.​Рудэнка, Л.​Г.​Русава, В.​К.​Рускевіч, Л.​І.​Сакалоў, С.​К.​Сенчанка, А.​І.​Сеслікава, В.​Я.​Сіверцаў, А.​М.​Смаляк, С.​У.​Стальмашонак, А.​І.​Судар, Дз.​А.​Сурскі, А.​Я.​Сямёнава, У.​П.​Табушаў, М.​І.​Таранда, Э.​С.​Трыкоза, С.​А.​Цімохаў, Т.​М.​Чуглазава, У.​Дз.​Шапо, М.​Ф.​Шкляраў, В.​М.​Ярэська.

1991. М.​І.​Агафонаў, А.​А.​Алонцаў, У.​І.​Асіповіч, А.​А.​Бараноўская, П.​П.​Бондар, К.​Г.​Гаджыеў, Г.​Дз.​Герасімава, В.​А.​Герасімаў, М.​С.​Гіргель, Л.​М.​Гоманаў, М.​А.​Гугнін, С.​Ф.​Давідовіч, У.​У.​Дзядзюля, Л.​А.​Доўбаш, М.​М.​Дундзін, В.​П.​Дураў, Л.​М.​Зуева, В.​А.​Ільіна-Загнетава, В.​Я.​Кавальчук, В.​М.​Калацэй, В.​І.​Камлюк, У.​М.​Каралькоў, А.​Ф.​Карпан, Г.​М.​Конанава, А.​У.​Крошкін, А.​В.​Крылоў, А.​У.​Кукоўскі, В.​Р.​Ландарскі, А.​П.​Лапшын, В.​Р.​Лук’яненка, Т.​І.​Отчык, У.​І.​Панцялееў, Т.​І.​Паўлючук, А.​В.​Пашкевіч, А.​Р.​Пашкевіч, Л.​В.​Прошчанка, А.​М.​Пушкін, В.​І.​Ражко, І.​В.​Рымашэўскі, У.​І.​Рынкевіч, І.​Г.​Савін, А.​А.​Сальнікаў, В.​С.​Стасевіч, Г.​Х.​Стасевіч, А.​С.​Суша, У.​Б.​Сушкевіч, І.​В.​Сямека, Г.​Л.​Танковіч, П.​Б.​Урублеўскі, А.​І.​Фяцісава, Г.​С.​Хінко-Янушкевіч, С.​Г.​Харашаўцаў, У.​Ц.​Хмызнікаў, І.​В.​Хоміч, В.​В.​Чукін, В.​У.​Шоба, Л.​С.​Шчасная, У.​І.​Шчэрбін.

1993. С.​Л.​Абрамовіч, В.​М.​Ажгірэй, В.​В.​Аржанухіна, Г.​М.​Бараноўская, М.​І.​Барбарчык, А.​С.​Бычкоўскі, А.​В.​Васілевіч, Г.​С.​Васільева, В.​В.​Васільеў, А.​Л.​Верашчагін, В.​Р.​Віткоўская, У.​І.​Гавазюк, У.​В.​Гладкевіч, М.​Г.​Голубева, П.​Л.​Гонта, А.​У.​Грыбава, У.​У.​Дамнянкоў, У.​К.​Даўшэвіч, У.​А.​Дзіўніч, А.​Я.​Дзянісьеў, У.​І.​Жбанаў, Л.​В.​Журавовіч, Ю.​І.​Казакоў, Ю.​М.​Каралевіч, А.​М.​Каструкоў, А.​В.​Кошалеў, А.​У.​Кулін, Г.​С.​Лойка, Л.​М.​Лук’янцаў, В.​К.​Лябедка, Э.​Г.​Малішэўская, Г.​В.​Матусевіч, А.​І.​Мірончык, В.​Е.​Несцярэнка, Ю.​М.​Падолін, М.​Р.​Панічэўскі, Ю.​А.​Платонаў, А.​М.​Пятроў, В.​У.​Рабчонак, М.​С.​Ракіцкене, М.​Дз.​Рыжы, В.​С.​Сідарава, А.​Дз.​Слуцкі, В.​П.​Сташчанюк, В.​С.​Сямашка, Э.​Р.​Сямёнава, Б.​А.​Сямілетаў, Г.​П.​Сянькоўскі, І.​В.​Тапілін, М.​І.​Ткачоў, Ю.​І.​Хілько, В.​В.​Шамшур, Р.​В.​Шараеў, Р.​Ф.​Шаура, С.​К.​Швайбовіч, У.​Ф.​Швайбовіч, І.​М.​Шкуратаў, В.​І.​Шчасны.

1994. А.​Я.​Агафонава-Шох, А.​Б.​Аракчэева, А.​І.​Атраховіч, Г.​Я.​Балаш, А.​Р.​Барташэвіч, Т.​У.​Батакова-Мацвеенка, М.​Г.​Бацюкова, В.​М.​Блінцова, А.​І.​Бяляўскі, Н.​С.​Варламава, Г.​А.​Выгонная, Дз.​М.​Вымаркава, І.​І.​Генаў, М.​В.​Грук, Л.​М.​Гурбо, Л.​М.​Густава, С.​У.​Даманава, В.​Я.​Данчук, А.​А.​Дзяшко, Н.​М.​Залозная, П.​В.​Зарэцкі, Б.​У.​Караванаў, М.​І.​Кебец, Р.​І.​Кірдзей, М.​Б.​Князева, М.​К.​Канькоў, М.​П.​Кулеш, С.​А.​Лагуновіч-Чарэпка, А.​П.​Лубнеўскі, Б.​М.​Малахаў, Т.​Дз.​Пясецкая, А.​В.​Раеўскі, Л.​В.​Раманоўскі, А.​П.​Сакалоў, В.​А.​Санкова, Дз.​У.​Сарока, М.​У.​Сенькін, Ю.​П.​Сергіенка, І.​В.​Сміціенка, Г.​Ф.​Сурма, Г.​У.​Сухамлінаў, І.​У.​Уласаў, А.​Я.​Фядусь, А.​М.​Хвісевіч, В.​І.​Хмыз, І.​М.​Цішын, Г.​Р.​Чысты, А.​Б.​Шаліма, У.​У.​Шаркоў, С.​С.​Шафрановіч, М.​В.​Шматава, А.​К.​Шостак, Ю.​У.​Якавенка.

1995. І.​В.​Андрасюк, В.​В.​Антановіч, У.​Я.​Ануфрыеў, Н.​М.​Апіёк, В.​І.​Баранаў, А.​Я.​Белы, Э.​У.​Бубашкіна, Я.​Я.​Бусел, Р.​П.​Вашкевіч, В.​М.​Велігжанін, А.​Дз.​Вярбіцкі, І.​В.​Грыгарышына, С.​Ф.​Давідовіч, В.​Л.​Доўнар, А.​І.​Дулуб, В.​К.​Жыхараў, М.​Р.​Залатуха, І.​С.​Засімовіч, Дз.​А.​Зяньковіч, А.​С.​Ізаітка, М.​М.​Інькоў, К.​К.​Калодзіч, А.​В.​Канавалаў, Т.​І.​Карэлкіна, Р.​Ф.​Клікушын, М.​Л.​Круглікава, А.​Р.​Купрыянаў, Ф.​С.​Ладуцька, У.​А.​Ламейка, Н.​С.​Лісоўская, І.​В.​Лыскавец, А.​А.​Люцко, М.​В.​Ляўковіч, А.​А.​Ляшчынскі, В.​У.​Магучы, Ю.​І.​Маліноўскі, А.​У.​Малярэвіч, А.​А.​Міхайлаў, І.​С.​Мойгіс, М.​У.​Несцярук, У.​У.​Няфёд, У.​А.​Осіпаў, В.​П.​Пакаташкін, І.​Дз.​Папоў, С.​П.​Прывада, Ю.​Ф.​Пятроў, У.​В.​Ракіцкі, С.​Л.​Рыжыкава, Ф.​А.​Сарока, У.​П.​Свентахоўскі, К.​У.​Селіханаў, Г.​А.​Скабіцкі, А.​А.​Стралкоў, А.​Б.​Сувораў, Л.​Ю.​Сцефановіч. Л.​І.​Талбузін, Т.​І.​Хвайніцкая, Б.​Я.​Хесін, Л.​С.​Хоміч, В.​М.​Целеш, У.​А.​Ціханаў, І.​М.​Чумакоў, Г.​В.​Шапялевіч, А.​С.​Шомаў, М.​А.​Шулякоўскі, Н.​І.​Шчасная, А.​В.​Юр’ева, Л.​П.​Яшэнка.

1996. Я.​П.​Адзіночанка, І.​В.​Алісевіч, С.​Т.​Асапрылка, А.​Я.​Бур’як, А.​М.​Варвашэня, А.​А.​Велікжанін, А.​М.​Волкаў, І.​У.​Голубеў, П.​Б.​Грывусевіч, А.​М.​Грышкевіч, Н.​М.​Гурло, А.​В.​Даманаў, І.​І.​Данільчанка, А.​М.​Дзямідаў, Л.​А.​Елісееў, І.​Л.​Жук, Б.​Г.​Іваноў, С.​В.​Іванцоў, У.​А.​Канцадайлаў, А.​А.​Карповіч, А.​І.​Карповіч, В.​А.​Каўшырка, П.​А.​Кірылін, Г.​А.​Кірыловіч, В.​Ф.​Крук, Дз.​А.​Кузняцоў, І.​В.​Леантовіч, З.​А.​Луцэвіч, А.​І.​Лышчык, В.​М.​Мартынчук, В.​С.​Маршак, А.​Л.​Марышаў, П.​І.​Мураўчук, С.​Г.​Наздрын-Платніцкая, А.​П.​Новікаў, М.​М.​Паграноўскі, А.​М.​Падалінскі, П.​В.​Прохараў, Л.​І.​Радзевіч, І.​К.​Радкевіч, Р.​М.​Раманка, Дз.​М.​Раманюк, П.​Дз.​Русак, С.​В.​Рымашэўскі, А.​М.​Сільвановіч, Б.​М.​Смольскі, І.​Г.​Стальная, С.​П.​Статкоўская, Ю.​Л.​Сухаў, Г.​А.​Фалей, Г.​А.​Фатыхава, А.​А.​Чміль, А.​І.​Чыгрын, Ж.​К.​Чыстая, А.​М.​Шабалтас, А.​Г.​Шлегель-Лавецкая, Ж.​А.​Шыдлоўская, Т.​В.​Юркевіч, А.​У.​Яснова.

1997. Ю.​М.​Алісевіч, Ю.​Г.​Анушка, Х.​Г.​Асадулаеў, В.​Р.​Асіпенка, П.​С.​Багданаў, А.​У.​Басалыга, Т.​Дз.​Беразоўская, У.​А.​Бірыцкі, В.​К.​Бондараў, В.​А.​Борзды, К.​Л.​Бяляева, Р.​Л.​Газаранц, І.​Л.​Гардзіёнак, В.​М.​Гардзіёнак-Кірэева, Н.​М.​Гарчанюк, У.​Я.​Голубеў, В.​В.​Даноўскі, А.​Л.​Дударэнка, А.​І.​Жалудко, А.​П.​Жураўлёў, Ю.​І.​Івашкевіч, І.​Л.​Каваленка, Н.​У.​Кавалёва, А.​Д.​Кастагрыз, А.​К.​Касцючэнка, М.​У.​Кухарэнка, Т.​Ю.​Лактаева, Г.​А.​Лаўрэцкі, У.​І.​Лісавенка, І.​В.​Магучая, І.​А.​Марачкін, Н.​П.​Марчанка, А.​П.​Махніст, Ю.​В.​Мацко, Л.​І.​Мельнікаў, А.​В.​Мірскі, В.​В.​Мурашова, Л.​Л.​Мядзведскі, І.​М.​Мятліцкая, П.​К.​Паршын, Ю.​В.​Пашкуць, А.​С.​Плячкоў, Т.​С.​Радзівілка, Н.​М.​Сакалова-Кубай, У.​У.​Сарока, А.​В.​Свірыдзенка, Т.​А.​Сіплевіч, А.​Г.​Сіцько, В.​А.​Татарнікава-Панок, П.​Ю.​Татарнікаў, Ю.​І.​Татарнікаў, Л.​В.​Трацэўскі, У.​Дз.​Тулупаў, А.​У.​Фалей, А.​І.​Фядотаў, А.​І.​Шароін, І.​У.​Шкіра, В.​Р.​Шрамякоў, І.​В.​Ягораў, А.​В.​Ярмоленка.

1998. Я.​Н.​Ражкоў, В.​І.​Ясюк.

1999. М.​А.​Арасланаў, П.​І.​Асмакоўскі, А.​А.​Асташоў, Н.​М.​Богдан, І.​М.​Бяспалаў, Т.​В.​Габрусь, А.​А.​Грыгор’еў, Ф.​С.​Грыг’ян, В.​Г.​Грыцаева, С.​П.​Гусельцаў, Г.​П.​Драздоў, А.​Э.​Духоўнікаў, М.​У.​Загранічны, Н.​В.​Зелянко, У.​У.​Кандрусевіч, Т.​С.​Карака, Л.​М.​Кірылава, І.​М.​Козел, А.​П.​Колас, М.​М.​Колас, В.​К.​Копач, М.​М.​Крукаў, В.​Г.​Крупянкова, У.​Э.​Лавецкі, В.​В.​Лагоўскі, Б.​Ч.​Лазарэвіч, Я.​А.​Ларчанка, Т.​П.​Лісіца, Л.​А.​Макатун, І.​Б.​Маланаў, Н.​Л.​Марчанка, Р.​В.​Мяжуеў, В.​М.​Нікалаеў, В.​М.​Нуднаў, А.​Л.​Нядзелька, А.​Я.​Няхайчык, Ж.​Я.​Няхайчык, Г.​С.​Панамароў, У.​М.​Панамароў, А.​Ц.​Пушкар, Ю.​Л.​Рыжыкаў, А.​В.​Сандрыгайла, В.​В.​Саўчанка, В.​Я.​Семянько, Л.​А.​Сідзельнікава, В.​А.​Смоляр, Дз.​М.​Сурыновіч, Г.​І.​Сямікашава, А.​Р.​Сяргеева, Л.​М.​Тарабука, А.​В.​Томка, А.​А.​Фалей, К.​У.​Харанека, В.​К.​Цімафееў, М.​Л.​Цыбульскі, Т.​А.​Чарнышова, А.​У.​Шапо, А.​П.​Шарыпа, С.​Л.​Шэмет, А.​Я.​Шыбнёў, Р.​І.​Яновіч.

2000. А.​М.​Алебастраў, К.​М.​Андруковіч, М.​М.​Асауляк, У.​А.​Афанасьеў, С.​І.​Бышнёў, Л.​Ф.​Валасюк, Ю.​В.​Валынец, А.​М.​Гайдуковіч, Г.​В.​Горава, У.​М.​Грыцкевіч, С.​М.​Дзенісенка, Т.​У.​Дзянісава, В.​В.​Ерамееў, М.​С.​Забіран, В.​Ф.​Калясінскі, П.​У.​Кандрусевіч, Ж.​А.​Капуснікава, Т.​В.​Капыльская, С.​У.​Кастрыца, А.​А.​Касцючэнка, У.​Э.​Кірэенка, Я.​Л.​Кір’янаў, У.​А.​Клімушка, І.​Р.​Кныш, Ю.​М.​Козел, Ю.​Г.​Крупянкоў, А.​С.​Кухараў, В.​М.​Лазоўскі, А.​Я.​Мацвеенка, Дз.​М.​Мохаў, І.​І.​Мядзведзеў, В.​В.​Нікішына, У.​М.​Пахаўцоў, А.​М.​Пікулік, В.​П.​Раманоўская, А.​У.​Савіч, Н.​А.​Сардарава, М.​П.​Свістуноў, У.​П.​Тамашэвіч, В.​В.​Угрыновіч, А.​А.​Хараберуш, В.​П.​Храмцэвіч, В.​І.​Цэхановіч, С.​В.​Чарановіч, Н.​В.​Шаранговіч, І.​Г.​Шчасная.

С.​У.​Пешын.

т. 14, с. 229

МАНГО́ЛІЯ (Монгал),

Мангольская Рэспубліка (Монгал Улс), дзяржава ў Цэнтр. Азіі. Мяжуе на Пн з Расіяй, на З, Пд і У з Кітаем. Пл. 1565 тыс. км². Нас. 2,58 млн. чал. (1999). Дзярж. мова — мангольская. Сталіца — г. Улан-Батар. Падзяляецца на 18 аймакаў. Гарады Улан-Батар, Дархан і Эрдэнэт вылучаны ў самастойныя адм. адзінкі. Нац. свята — Дзень Народнай Рэвалюцыі (11 ліп.).

Дзяржаўны лад. М. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1992. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на 4 гады. Заканад. ўлада належыць аднапалатнаму парламенту — Вялікаму дзярж. хуралу, які складаецца з 76 дэпутатаў, выбраных на ўсеагульных выбарах на 4 гады. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе ўрад на чале з прэм’ер-міністрам, прызначаным парламентам.

Прырода. У рэльефе пераважаюць горы і пласкагор’і. На З горы Мангольскі Алтай з найвыш. пунктам краіны г. Мунххайрхан-Ула (4362 м), Габійскі Алтай, Хангай, падзеленыя міжгорнымі катлавінамі (Катлавіна Вялікіх Азёр, Даліна Азёр). У цэнтр. ч. — нагор’е Хэнтэй. На Пд, ПдУ, У вял. раўніны — часткі пустыні Гобі (выш. 1000—1200 м) з асобнымі вулканічнымі масівамі, участкамі пяскоў і саланчакамі. Карысныя выкапні: каменны і буры вугаль, жал., уранавыя, медна-малібдэнавыя, алавяныя, марганцавыя, залатыя і сярэбраныя руды, фасфарыты, каштоўныя і паўкаштоўныя камяні і інш. Клімат умераны, рэзка кантынентальны, засушлівы, з кароткім гарачым летам і працяглай халоднай маласнежнай зімой. Сярэдняя т-ра студз. ад -35 °C на Пн да -10 °C на Пд, ліп. адпаведна 18 і 20 °C. Ападкаў 60—200 мм на Пд, 200—300 мм на Пн, у гарах 300—500 мм, пераважна летам. На большай ч. тэр. краіны няма пастаянных рэк. Маюць сцёк у акіян рэй: на Пн Селенга з прытокам Архон, Керулен і Анон. З рэк унутр. сцёку найб. Кобда і Дзабхан. Шмат азёр: Убсу-Нур, Хяргас-Нур (бяссцёкавыя, салёныя), Хубсугул, Хара-Ус-Нур, Хара-Нур (праточныя, прэсныя). На Пн у гарах лясы з лістоўніцы і кедра (10% тэр. краіны), ніжэй лесастэпы і стэпы, пераважна злакавыя з дамешкамі разнатраўя. ​²/₃ тэрыторыі займаюць сухія стэпы, паўпустыні і пустыні. Для жывёльнага свету характэрны грызуны, ёсць ваўкі, лісы, антылопы дзерэн, джэйран і сайгак. На ПдЗ вельмі рэдка трапляюцца конь Пржавальскага і дзікі двухгорбы вярблюд. Вялікі Габійскі запаведнік (4,3 млн. га), рэзерваты.

Насельніцтва. Манголамоўныя народы складаюць 92,4%, у т. л. халха-манголы 80,5%. З імі паступова зліваюцца блізкія да іх дэрбеты, бураты, дарыганга, баяты, захчыны, таргуты і інш. Жывуць таксама казахі (4,4%, на З), рускія і кітайцы (пераважна ў гарадах). Вернікі — будысты-ламаісты. Сярэднегадавы прырост каля 1,5%. Сярэдняя шчыльн. 1,6 чал. на 1 км², у бас. р. Селенга да 3—7 чал. на 1 км², на Пд на 10—15 км² прыпадае 1 чалавек. Каля 25% насельніцтва вядзе качавы спосаб жыцця. У гарадах жыве 61% насельніцтва (1997). Найб. гарады (1997, тыс. ж.): Улан-Батар (680), Дархан (87), Чайбалсан (80), Эрдэнэт (59). У сельскай гаспадарцы занята 40% эканамічна актыўнага насельніцтва, у прам-сці — 12%.

Гісторыя. Чалавек на тэр. М. паявіўся больш за 100 тыс. гадоў назад. У 3—2-м тыс. да н.э. ва ўсх. і паўд.-ўсх. раёнах М. ўзніклі ачагі земляробства. У І-м тыс. да н.э. стараж. насельніцтва М. перайшло да качавой жывёлагадоўлі. У 3 ст. да н.э. тут склаўся моцны саюз качавых плямён сюну (хуну). Пасля яго распаду ў I ст. н.э. тэр. М. ўваходзіла ў склад племянных саюзаў сяньбі (1—3 ст.), жужаняў (3—5 ст.), Цюркскага і Усх.-Цюркскага каганатаў (6—7 ст.), дзяржавы кіданяў (10—12 ст). Этнонім «мангол» упершыню сустракаецца ў кіт. гіст. хроніках дынастыі Тан (7—10 ст.) у форме «мэнгу», «мэнгулі», «мэн-ва». Да канца 12 ст. на тэр. ад Вял. кіт. сцяны да р. Іртыш існавалі саюзы манг. плямён: тайджыюты, татары, меркіты і інш. У пач. 13 ст. б.ч. іх падпарадкаваў сабе хан Тэмучын з племя тайджыют. У 1206 курултай (з’езд манг. ханаў) абвясціў яго вял. ханам з тытулам Чынгісхан. Рэформы Чынгісхана (ваен., адм., судовая і інш.) ператварылі М. ў найб. моцную ваен. дзяржаву Азіі. У ходзе мангольскіх заваяванняў у 13 ст. ўтварылася Мангольская імперыя, якая акрамя М. ахоплівала Кітай, Цэнтр. Азію, Каўказ, Афганістан, Іран, Месапатамію, б.ч. зямель Русі і інш. У 1280 вял. хан Хубілай абвясціў сябе кіт. імператарам, заснавальнікам дынастыі Юань. У 1368 манголы выгнаны з Кітая. У 1388 кіт. войскі зруйнавалі манг. сталіцу г. Каракарум, адзіная манг. дзяржава распалася на шэраг ханстваў, якія ваявалі паміж сабой. На кароткі час М. аб’ядноўвалі пад сваёй уладай ханы Дайсун [1434—55] і Даян [каля 1479—1543]. Да канца 16 ст. з Манголіі гістарычнай вылучыліся Паўн. М., Паўд. М. (падзяляліся на дробныя ханствы). У 1630-я г. ў Джунгарыі (цяпер ч. тэр. Паўн.-Зах. Кітая і Зах. Манголіі) зах.-манг. плямёны (айраты) утварылі Айрацкае ханства. Непрацяглы час існавалі буйныя аб’яднанні паўд.-манг. плямён: тумэтаў на чале з Алтан-ханам (1543—83] і чахараў на чале з Лігдан-ханам [1604—34]. З канца 16 ст. сярод манголаў пашырыўся будызм у форме ламаізму, які аказваў вялізны ўплыў на іх жыццё і культуру. У 1634 маньчжуры заваявалі дзяржаву Лігдан-хана, у 1636 падпарадкавалі ўсю Паўд. М. У канцы 17 ст. ўладу маньчжурскай дынастыі (правіла ў Кітаі ў 1644—1911) прызналі наёны (князі) Паўн. М. У маньчжурскім Кітаі Паўд. М. атрымала назву Манголія Унутраная, а Паўн. М. — Манголія Знешняя. У 1758 маньчжуры заваявалі Айрацкае ханства і знішчылі б.ч. яго насельніцтва. Тэр. сучаснай М. падзялялася на З кіт. намесніцтвы з цэнтрамі ў гарадах Урга (цяпер Улан-Батар), Улясутай і Кобда. Асн. заняткам яе жыхароў была качавая жывёлагадоўля, у краіне практычна адсутнічала прам-сць. Вял. ўплыў мела ламаісцкая царква (больш як 750 манастыроў, 120 тыс. манахаў — 40% мужчын краіны). Неэквівалентны тавараабмен з Кігаем, закабаленне кіт. ліхвярамі да пач. 20 ст. б.ч. манг. жывёлаводаў вялі да росту антыкіт. настрояў. У час Сіньхайскай рэвалюцыі 1911—13 успыхнула антыкіт. паўстанне ў Знешняй М., 1.12.1911 з’езд манг. знаці ў г. Урга абвясціў яе незалежнай дзяржавай (манархіяй) на чале з кіраўніком ламаісцкай царквы богда-гэгэнам. Пад націскам вял. дзяржаў манг. ўрад у маі 1915 паводле Кяхцінскага рус.-кіт.-манг. пагаднення згадзіўся на аўт. статус Знешняй М. ў складзе Кітая. У 1919 кіт. войскі акупіравалі Знешнюю М. і пазбавілі яе аўтаноміі. Гэта выклікала ўздым нац.-вызв. руху, які ўзначаліла створаная ў 1920 Манг. нар.-рэв. партыя (МНРП, да 1925 наз. Манг. нар. партыя) на чале з С.​Данзанам, Д.Сухэ-Батарам і Д.​Бода. У выніку Мангольскай нацыянальна-дэмакратычнай рэвалюцыі 1921 пры падтрымцы Чырв. Арміі з тэр. Знешняй М. выгнаны кіт. войскі і атрады рас. белагвардзейцаў ген. Р.Ф.Унгерна фон Штэрнберга. У ліп. 1921 у г. Урга створаны Нар. ўрад на чале з Бода. 5.11.1921 заключаны дагавор аб узаемадапамозе паміж М. і РСФСР. Сав. войскі знаходзіліся ў М. да 1925. У 1921—24 Нар. ўрад правёў у краіне важныя пераўтварэнні: нацыяналізаваў зямлю, ліквідаваў прыгонніцтва і залежнасць жывёлаводаў ад ліхвяроў, адмяніў феад. тытулы і прывілеі. Да смерці богда-гэгэна (1924) дзяржава фармальна заставалася манархіяй.

26.11.1924 1-ы Вял. нар. хурал (ВНХ) абвясціў Манг. Нар. Рэспубліку (МНР) і прыняў яе канстытуцыю. 3-і з’езд МНРП (жн. 1924) прыняў рашэнне пра пабудову ў М. некапіталіст. грамадства. Залежнасць М. ад СССР і капіраванне яе кіраўніцтвам сав. вопыту былі ў значнай ступені абумоўлены тым, што Кітай да 1946 не прызнаваў яе дзярж. суверэнітэту і лічыў М. часткай сваёй тэр. У 1929 у МНР праведзена кааперацыя жывёлагадоўчых гаспадарак. У выніку рэпрэсій 1936—39 загінула б.ч. парт. і дзярж. кіраўніцтва МНР, моцна пацярпела духавенства. Улада сканцэнтравалася ў руках Х.Чайбалсана (прэм’ер-міністр у 1939—52). У 1939 сав. і манг. войскі перамаглі яп. агрэсараў на р. Халхін-Гол. Манг. войскі прынялі ўдзел у Маньчжурскай аперацыі 1946 сав. войск. 20.10.1945 паводле рашэння Крымскай канферэнцыі 1945 адбыўся плебісцыт, на якім насельніцтва М. выказалася за незалежнасць краіны (у студз. 1946 прызнана Кітаем). Пасля смерці Чайбалсана (студз. 1952) прэм’ер-міністрам (да 1974) стаў Ю.Цэдэнбал (кіраўнік МНРП у 1940—54 і 1958—84, старшыня Прэзідыума ВНХ у 1974—84). У 1960 прынята новая канстытуцыя краіны. У 1950—70-я г. адбыўся пераход асн. масы манголаў да аселасці, з дапамогай СССР і інш. сацыяліст. краін пабудавана прам-сць, ліквідавана непісьменнасць. У 1984 ген. сакратаром МНРП і старшынёй ВНХ выбраны Ж.​Батмунх. З пачаткам перабудовы ў СССР у М. разгарнуўся масавы рух за дэмакратыю і шматпартыйнасць, які са снеж. 1989 узначальваў Манг. дэмакр. саюз. Пасля масавых дэманстрацый апазіцыі пленум ЦК МНРП у сак. 1990 прыняў адстаўку кіраўніцтва партыі і выбраў яе старшынёй Г.​Ачырбата, Старшынёй ВНХ выбраны П.​Ачырбат (з вер. 1990 прэзідэнт МНР). У маі 1990 уведзена шматпартыйнасць. У студз. 1992 прынята новая канстытуцыя, паводле якой МНР перайменавана ў Мангольскую Рэспубліку, замест ВНХ створаны Вял. дзярж. хурал (ВДХ). На першых свабодных выбарах у ВДХ перамагла МНРП. У чэрв. 1993 на першых прамых выбарах прэзідэнтам краіны выбраны Ачырбат. Непаслядоўнасць МНРП у рэфармаванні эканомікі і грамадства прывяла да перамогі дэмакр. апазіцыі на выбарах у ВДХ у чэрв. 1996. Урад М.​Энхсайхана (1996—98) правёў радыкальныя рыначныя рэформы, якія спрыялі адраджэнню эканомікі, але выклікалі сац. напружанасць у грамадстве, што праявілася ў выбранні прэзідэнтам краіны ў маі 1997 прадстаўніка МНРП Н.​Багабандзі. М. — чл. ААН (з 1961). Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 24.1.1992.

Палітычныя партыі і прафсаюзы. Манг. нар.-рэв. партыя, Манг. нац.-дэмакр. партыя, Манг. с.-д. партыя, Партыя «зялёных», Рэліг.-дэмакр. партыя і ІНШ.; Федэрацыя манг. прафсаюзаў.

Гаспадарка. М. — аграрна-індустрыяльная краіна параўнальна нізкага ўзроўню развіцця. Штогадовы даход на 1 чал. каля 900 дол. ЗША. Сельская гаспадарка дае каля 40% валавога ўнутр. прадукту, прам-сць — каля 30%. У 1991—92 былыя с.-г. кааператывы пераўтвораны ў акц. кампаніі, завершана прыватызацыя жывёлы. На канец 1998 у прыватнай уласнасці 95% пагалоўя свойскай жывёлы. Больш за 80% тэр. (каля 130 млн. га) прыдатная для выкарыстання ў якасці пашы. Па колькасці жывёлы на душу насельніцтва М. займае адно з першых месц у свеце. Найб. развіта авечка- і козагадоўля. Пагалоўе (млн. галоў, канец 1996): авечкі — 13,5, козы — 9,1, буйн. раг. жывёла — 3,5, коні — 2,8, вярблюды — 0,4. Гадуюць таксама якаў і іх помесі з буйн. раг. жывёлай — артомаў і хайнакаў (у гарах), паўн. аленяў (у гарах на Пн). Прадукцыйнасць жывёлы нізкая. Вытв-сць (1995, тыс. т): ялавічыны і цяляціны — 71, бараніны — 98, каніны — 28, малака — 316. Авечак гадуюць усюды, але найб. у зах. і цэнтр. раёнах, буйн. раг. жывёлу — пераважна на ПнУ і Пн, коз — на З, вярблюдагадоўля ў асн. у паўд. і паўд.-ўсх. раёнах, конегадоўля — ўсюды. У прыгарадных раёнах свінагадоўчыя і птушкагадоўчыя гаспадаркі. Ёсць фермы пушной зверагадоўлі. Раслінаводства — новая галіна сельскай гаспадаркі, займае каля 0,5 млн. га зямель на Пн, у далінах рэк Селенга і Архон. Ураджаі рэзка вагаюцца ў залежнасці ад колькасці ападкаў летам. Пераважае яравая пшаніца, меншыя зборы ячменю, проса, жыта, аўса. У 1998 сабрана 214 тыс. т збожжа. У гарах і стэпах пашыраны пушны промысел, штогод нарыхтоўваюць больш за 1 млн. шкурак сурка. З галін прам-сці найб. значэнне маюць горназдабыўная і каляровая металургія, лёгкая і харчовая. Здабываюць медна-малібдэнавыя і вальфрамавыя руды, буры і каменны вугаль, плавікавы шпат, золата. Самае магутнае прадпрыемства краіны — горнаабагачальны камбінат «Эрдэнэт», які выпускае (тыс. т, 1996) медны (351) і малібдэнавы (4,7) канцэнтрат. Прадпрыемства «Манголрасцэмент» штогод выпускае больш за 1 млн. т цэменту. Камбінат «Керулен» выпрацоўвае плавікава-шпатавы канцэнтрат (565 тыс. т, 1996). Аснова энергетыкі — вугаль (5,1 млн. т, 1996). Вытв-сць электраэнергіі 3,2 млрд. кВт∙гадз (1995). Буйнейшая ЦЭС у сталіцы. Шмат дызельных электрастанцый невял. магутнасці ў аддаленых раёнах. ГЭС на р. Архон. Лёгкая прам-сць перапрацоўвае пераважна жывёлагадоўчую прадукцыю. Працуюць прадпрыемствы гарбарнай, абутковай, валюшна-лямцавай, аўчынна-футравай, скургалантарэйнай, суконнай, дывановай, трыкатажнай і інш. галін прам-сці. Харч. прам-сць прадстаўлена мясакамбінатамі і мясахоладабойнямі, харч. камбінатамі, якія вырабляюць кансервы, сыр, масла, хлебапрадукты. Прам-сць буд. матэрыялаў (цэмент, цэгла, жалезабетонныя канструкцыі, цеплаізаляцыйныя пліты, керамічныя пліты) ва Улан-Батары і Дархане. Дрэваапр. камбінаты ва Улан-Батары і Сухэ-Батары. Вытв-сць мэблі, фанеры, драўнінна-стружкавых пліт. Ёсць вытв-сць фармацэўтычных, шкляных і фарфоравых вырабаў, прадпрыемствы мікрабіялагічнай, паліграф., металаапр. і металарамонтнай галін. Асн. прамысл. цэнтр — г. Улан-Батар. Транспарт пераважна аўтамабільны і чыгуначны. Аўтадарог 46,7 тыс. км, у т. л. палепшаных 4,3 тыс. км, чыгунак 1,8 тыс. км. Трансмангольская чыгунка — частка чыг. магістралі Масква—Улан-Батар—Пекін. У краіне 397 аэрапортаў. Суднаходства па воз. Хубсугул, рэках Селенга і Архон. У 1995 экспарт склаў 451 млн. дол., імпарт — 473 млн. долараў. У экспарце пераважаюць медныя і малібдэнавыя канцэнтраты (каля 50%), плавікавы шпат, жывая жывёла, прадукцыя жывёлагадоўлі, аўчынна-футравыя, скургалантарэйныя вырабы; у імпарце — машыны і абсталяванне, паліва і электраэнергія, агародніна, хімікаты. Гал. гандлёвыя партнёры: Расія (больш за 50% кошту экспарту), Кітай, Японія. У 1991—98 развітыя краіны і міжнар. арганізацыі аказалі М. бязвыплатнай дапамогі на суму больш за 600 млн. дол. Грашовая адзінка — тугрык.

Узброеныя сілы. Складаюцца з рэгулярных узбр. сіл (сухап. войскі і ППА) і пагранічных войск. Галоўнакамандуючы — прэзідэнт. Сухап. войскі налічваюць (1998) каля 8,5 тыс. чал., на ўзбраенні больш за 650 танкаў, 400 баявых машын пяхоты, 300 бронетранспарцёраў, 300 гармат палявой артылерыі і інш. У ППА каля 500 чал., 9 баявых самалётаў, 12 баявых верталётаў, зенітныя ўстаноўкі і комплексы. У пагранічных войсках каля 5 тыс. чал.

Ахова здароўя. Сярэдняя працягласць жыцця мужчын 59,1, жанчын 63,2 года. Смяротнасць 8 на 1 тыс. чал. Забеспячэнне бальнічнымі ложкамі — 1 на 101 чал., урачамі — 1 на 402 чал. Узровень нараджальнасці — 25 на 1 тыс. чал. Натуральны прырост 1,6%. Дзіцячая смяротнасць — 68 на 1 тыс. нованароджаных (1997).

Асвета. Сістэма адукацыі М. ўключае дашкольныя ўстановы, агульнаадук. школу, прафес., сярэднія спец. і вышэйшыя навуч. ўстановы. У 1997/98 навуч. г. ў М. 663 агульнаадук. школы, у якіх навучалася больш за 380 тыс. чал. У сістэме вышэйшай адукацыі 64 ВНУ, у т. л. 27 дзярж. ун-таў, ін-таў і каледжаў, у якіх вучылася каля 29 тыс. студэнтаў па 60 спецыяльнасцях на ступень бакалаўра і па 35 — на ступень магістра. ВНУ: Мангольскі дзярж. ун-т (з 1942), Дзярж. пед. ін-т (з 1951), політэхн. ін-т (з 1961), пед. ін-т рус. мовы (філіял Маскоўскага ін-та рус. мовы імя Пушкіна, з 1978), мед. (з 1982) і с.-г. (з 1958) ін-ты — усе ва Улан-Батары, пед. ін-т (з 1979) у г. Кобда. У 1998 у М. 424 б-кі з агульным фондам 4,2 млн. кніг, найбольшыя з іх Дзярж. публічная і б-ка Мангольскага дзярж. ун-та. Музеі: Цэнтр. дзярж., рэлігіі, горада Улан-Батар і інш. Навук. даследаванні праводзяцца вядучымі навук. ўстановамі сістэмы АН М. (з 1961) і галіновымі НДІ.

Друк, радыё, тэлебачанне. У 1998 у М. каля 130 перыяд. выданняў. Найб. папулярныя газеты — «Унадур» («Сёння», з 1992), «Ардын эрх» («Народнае права», з 1990), «Унэн-уу?» («Ці праўда?», з 1920), «Ардчылал» («Дэмакратыя», з 1990), «Худулмур» («Праца», з 1928), «Уг» («Слова», з 1990), «Засгійн газрын мэдээ» («Урадавы веснік», з 1991), «Ертанц» («Сусвет», з 1990), «Мангалын залучуд» («Моладзь Манголіі», з 1924), «Шынэ уе» («Новае пакаленне», з 1991); на рус. мове — «Новости Монголии» (з 1942). Інфарм. агенцтвы — Монгал Цахілган Медэній Агентлаг (МОНЦАМЭ, Мангольскае тэлеграфнае агенцтва, засн. ў 1921), «Мангалын дуу хаалой» («Голас Манголіі») і Сан-прэс (з 1992). Радыёвяшчанне з 1934. Тэлебачанне з 1967. Радыё- і тэлеперадачы вядуцца на манг., рус., кіт., англ., франц. і каз. мовах.

Літаратура. Фальклор манголаў прадстаўлены гераічнымі паданнямі, казкамі, ероаламі (пажаданні дабра), магтааламі (ухваленні), сургааламі (павучанні), легендамі і інш. Зберагліся эпіграфічныя помнікі 12—13 ст., дыялагічныя нар. песні («Золатаардынскі рукапіс на бяросце», 13—14 ст.), нар. эпас «Джангар» (15 ст.), эпічнае сказанне пра Гэсэр-хана (16—17 ст.), летапісы («Алтан Тобчы», 17 ст.) і інш. У 14—18 ст. росквіту дасягнула перакладная л-ра (зборы будыйскіх кананічных твораў «Ганжур», «Данжур»). У 2-й пал. 19 ст. зарадзілася рэаліст. л-ра. Дэмакр., антыфеад. тэндэнцыі выявіліся ў гіст. раманах В.​Інжынаша, сатыр. паэзіі Х.​Сандага. Пасля рэвалюцыі 1921 узнікла новая л-ра: створаны аповесці (Д.​Нацагдорж, Ц.​Дамдзінсурэн), зарадзілася рэв. паэзія, значных поспехаў дасягнула драматургія (п’есы С.​Буянэмэха, Нацагдоржа). Пасля 2-й сусв. вайны пашырылася ваен. тэматыка (аповесці «Аюуш» Д.​Сэнгээ, «Вучань Ганбат» Д.​Цэвэгмэда, вершы Ч.​Лхамсурэна, Дамдзінсурэна), з’явіліся п’есы на тэмы сучаснасці (Сэнгээ, Л.​Ванган). Вызначальная рыса л-ры 1950—60-х г. — станаўленне і развіццё новага рамана: прыгодніцкага («На Алтаі» Ч.​Ладайдамба), гісторыка-рэв. («Ранішняя зара» Б.​Рынчэна, «Чырвонае сонца» С.​Дашдэндэва), на тэмы сучаснасці («Вясна — восень» Ч.​Чыміда). У 1960—70-я г. далейшае развіццё атрымалі раман (Л.​Тудэў), аповесць (С.​Удвал), апавяданне і навела (Э.​Аюун, С.​Эрдэнэ). Паэзія ўзбагацілася лірычнымі і грамадз. вершамі Б.​Явуўхулана, Чыміда, паэмамі Ц.​Гайтава. Вядучае месца занялі пераклады. Творчасць сучасных манг. пісьменнікаў сведчыць пра збліжэнне л-ры М. з прагрэс. сусв. л-рай з захаваннем нац. асаблівасцей. На бел. мове асобнымі выданнямі выйшлі «Мангольскія казкі» (пер. А.​Якімовіча, 1956), раманы Тудэва «Горны паток» (пер. І.​Сакалоўскага і У.​Шахаўца, 1971) і Н.​Банзрагча «Шлях» (пер. М.​Парахневіча, 1978), зб. навел «Вясновыя птушкі» (пер. В.​Рабкевіча, В.​Новіка, З.​Прыгодзіча, М.​Паслядовіча, Я.​Крамко, А.​Рыбака, 1981), казка «Залатая ластаўка» (пер. С.​Міхальчука, 1982). На бел. мову паасобныя вершы і навелы манг. пісьменнікаў перакладалі Я.​Бяганская, М.​Калачынскі, П.​Макаль, Ю.​Свірка, Х.​Чэрня і інш.

Архітэктура. Збудаванні на тэр. М. вядомы з часоў Цюркскага каганата (7 ст.), калі на месцы пахаванняў узводзілі храмы з мемар. стэламі і скульптурай. Ад перыяду Уйгурскага каганата (745—840) захаваліся руіны сталіцы Орду-Балык (пазней Хара-Балгас) са строгай планіроўкай, абарончымі збудаваннямі, дамамі, храмамі. Пры кіданях (10—12 ст.) інтэнсіўна будаваліся гарады. Звычайна горад, амаль квадратны ў плане, быў абкружаны равамі і землянымі валамі. Яго перасякалі адна ці некалькі вуліц з адм. будынкамі, храмамі і дамамі, на незабудаваных участках ставілі юрты і палаткі. Пры раскопках г. Барс-Хот I (10—12 ст.) выяўлены рэшткі будыйскага храма з сюжэтнымі і арнаментальнымі фрэскамі і 2 цагляныя пагады з 5 і 7 ярусамі (апошняя выш. 16 м), у дэталях звязаныя з мясц. традыцыяй і ўплывам Кітая. У канцы 12 — пач. 13 ст. вядомасць набывае архітэктура сталіцы Каракарум. Захаваліся рэшткі палаца хана Угедэя (пл. 2475 м²) на штучнай насыпной платформе (гранітныя цокалі і базы калон, разьба па камені і дрэве, лепка, чаканка і інш.) і кумірні (малітоўныя дамы) з насценнымі размалёўкамі. У 16 — пач. 20 ст. ў манг. ханствах і княствах асн. відам жылля была лямцавая зборна-разборная юрта (гэр: дыяметр 5 м, выш. каля 3 м) на драўляным каркасе з рассоўнымі насценнымі рашоткамі, дзвярной каробкай і дахам у форме ўсечанага конуса; звонку дзверы лямцавыя, унутры — драўляныя размаляваныя. Для далёкіх паездак з караванамі служылі шасцісхільныя палаткі (майханы). З канца 16 ст. з пашырэннем ламаізму вялося буд-ва манастыроў і храмаў. З’явіліся культавыя пабудовы з дрэва, у аснове якіх — кампазіцыя юрты (часам на колах) круглай, шматвугольнай, з сярэдзіны 17 ст. квадратнай формы, а таксама цагляны кіт. і каменныя тыбецкага тыпаў (у манастырах Амур-Баясхуланту-хіт, Эрдэні-дзу). Своеасаблівыя мемар. збудаванні — субурганы (Бодзі-субурган у манастыры Эрдэні-дзу). Захаваліся храмы змешанага тыпу: манг.-кіт. (манастыр Да-Хурэ ва Улан-Батары, засн. ў 1651 як качавы, з 1779 — аселы; юртападобныя храмы 18 ст.), тыбецка-кіт., тыбецка-манг. (манастыр Гандан, пач. 18 ст., з храмам Мэгджыд-Джанрайсэг, пач. 20 ст., ва Улан-Батары). У 19 — пач. 20 ст. цэнтрам культавага і свецкага буд-ва быў Улан-Батар (палацавы комплекс Ноган-Орга, «Зялёны палац», 1832). У 1920—30-я г. разгарнулася грамадз. і прамысл. буд-ва, рэканструкцыя старых (Улан-Батар) і стварэнне новых (Дархан, Налайха, Сайншанд) гарадоў і пасёлкаў з рэгулярнай планіроўкай, рысамі сав. канструктывізму. У 1940—50-я г. фасады грамадскіх будынкаў упрыгожвалі порцікамі, каланадамі, нац. арнаментам (Мангольскі ун-т ва Улан-Батары). Будынкі ўзводзілі з улікам кліматычных умоў, патрабаванняў камфорту, выразнай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі (Т-р оперы і балета ва Улан-Батары). У 1960—80-я г. буд-ва вялося паводле тыпавых праектаў, з выкарыстаннем жалезабетонных канструкцый на аснове прынцыпаў функцыян. архітэктуры (выставачная зала ва Улан-Батары, будынак вакзала ў Сухэ-Батары).

Выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. Найб. стараж. помнікі мастацтва на тэр. М. вядомы з 14—10 ст. да н.э. (выбітыя або нанесеныя фарбай на скалах выявы жывёл). У 4—3 ст. да н.э. метал. вырабы і каменныя надмагільныя слупы аздаблялі стылізаванымі фігуркамі жывёл. У кургане Наін-Ула (1 ст. да н.э. — 1 ст. н.э.) выяўлены начынне, тканіны, лямцавыя дываны, аздабленне конскай вупражы. У 6—8 ст. развіваліся рамёствы па вырабу конскай вупражы, зброі, упрыгожанай расл. арнаментам, з’явіліся мемарыяльныя каменныя стэлы на пастаментах у выглядзе чарапоў, скульпт. фігуры мужчын каля надмагільных помнікаў, т.зв. каменныя бабы. У 8—10 ст. развіваліся партрэтная пластыка, прысвечаная уйгурскім уладарам, фігуратыўная размалёўка з выявамі уйгурскіх і кіданьскіх уладароў у мемар. палацах і храмах, у 10—12 ст. — кераміка (фігуркі будыйскіх божастваў, жывёл і інш. з раскопак г. Барс-Хот I). Сінтэзам мастацтваў і стылістычнай разнастайнасцю вызначаюцца творы 12—13 ст., знойдзеныя ў Каракаруме: фігуратыўныя скульптуры, дэкар. маскі, жывапісныя партрэты ханаў і інш. Найб. пашыраным відам жывапісу 16 — пач. 20 ст. былі танка — будыйскія кампазіцыі, выкананыя на палатне фарбамі тыпу гуашы. У насценных размалёўках адчувальны ўплыў мастацтва Тыбета, Кітая, Непала. Стваралася храмавая скульптура з гліны, дрэва і бронзы, заснавальнік яе кананічнай формы — скульпт. Дзанабадзар (2-я пал. 17 ст.; рабіў таксама танка). З канца 19 ст. пашырыўся таксама свецкі жывапіс (ургінская школа і інш.) — партрэты, пейзажы, жанравыя палотны. У пач. 20 ст. пад уплывам еўрап. рэаліст. традыцый пачала фарміравацца сучасная манг. маст. школа (жывапісцы Б.​Шараў, Д.​Манібадар і інш.). У 2-й пал. 20 ст. пашырылася тэматыка твораў, у якіх спалучаліся прыёмы нац. і еўрап. мастацтва (жывапісцы Г.​Адон, Будбазар, Н.​Цултэм, А.​Цэвэгжаў, Д.​Чойдаг, графікі Д.​Амгалан, Балдан, скульптары Н.​Жамба, С.​Чоймбал і інш.). Развіваюцца вышыўка, аплікацыя, маст. апрацоўка металу, ювелірнае мастацтва, разьба па дрэве, выраб каляровых масак з пап’е-машэ, сюжэтных дываноў і інш.

Музыка. У традыц. музыцы М. пераважае вак. музіцыраванне, часта з інстр. суправаджэннем, пашыраны сольныя і ансамблевыя інстр. кампазіцыі. Ладавая аснова пераважна ангемітонная (часам пентатоніка). Спецыфічнае гуказдабыванне ў традыцыях гарлавога спеву (хаамэй), ігры на цууры (падоўжная флейта), аманхурах (самагучальныя язычковыя тыпу варганаў) і інш. Сярод традыц. інструментаў: стр. смычковыя — морын-хур, іх-хур, хучыр; стр. шчыпковыя — тобшур, шудрага (шанза), цытра ятга, род цымбалаў ёачын; драўляныя духавыя — лімбэ, цуур, біш-хур (тып габоя), эвэр-бурээ (рог); ударныя — барабаны хэнгэрэг, бумбур, талеркі цан, літафоны, шаманскія бубны; храмавыя інструменты — марская ракавіна дун, званы хонх, гонгі, вял. медныя трубы і інш. Стараж. музыка звязана з паляўнічай і жывёлагадоўчай практыкай, абрадамі. У 3 ст. да н.э. — 2 ст. н.э. ўзніклі разнастайныя жанры і віды музыкі. Да 13 ст. развівалася прыдворная музыка, дзейнічалі шматскладавыя аркестры. Музыка ўваходзіла ў абрады шаманізму і культу продкаў, суправаджала баявыя дзеянні; былі пашыраны караванныя песні без слоў (уншуу). У 13—14 ст. выпрацоўваліся нарматывы класічнай музыкі. Склаўся рэпертуар віртуознай сольнай інстр. музыкі, развіліся муз.-паэт. жанры магтаал (ода) і сургаал (дыдактычны верш). Розныя жанры манг. муз.-паэт. традыцыі спалучае гісторыка-эпічнае «Патаемнае казанне» (13 ст.). У канцы 17 — пач. 20 ст. муз. жыццё засяроджвалася пераважна ў ламаісцкіх манастырах. У 18 ст. цэнтрам культ. жыцця М. стала Урга. Вызначыліся асн. песенныя жанры: найб. развітая працяжная — уртын-дуу і кароткая — богіна-дуу. У 1920—30-я г. пачалося асваенне жанраў еўрап. музыкі (опера, балет, сімфонія, інстр. канцэрт). Сярод дзеячаў муз. мастацтва: кампазітары С.​Ганчыксумла, Б.​Дамдзінсурэн (першая нац. опера «Сярод трох маркотных гор», з Б.​Смірновым, паст. 1942), Л.​Мурдорж (першая нац. сімфонія «Мая радзіма», 1955), У.​Білегжаргал, Э.​Чойдаг, Д.​Луўсаншараў (першая нац. аперэта «Голы князь», 1986; песні і інш); дырыжоры Ж.​Чулун, Ц.​Намсрайжаў, Ж.​Жамсранжаў, спевакі Ц.​Пурэўдорж, А.​Сурдал, А.​Загдсурэн, Х.​Уртнасан, А.​Хаўлаш; інструменталісты Т.​Цолман, З.​Сэрэтэр, Аюуш; выканаўцы традыц. музыкі — спевакі Л.​Луўсанбалдан, Ш.​Дамба, М.​Дашрынчэн, С.​Гомба, Б.​Луўсангампіл, М.​Дугаржаў, Ж.​Дарждагва, Н.​Нараўбанзад, інструменталісты А.​Сандаг, Д.​Ішдулам, О.​Дашдэлэг, У.​Луўсанхурчы, Л.​Цэрэндорж, Г.​Жам’ян, Д.​Дашдулам. У М. працуюць (1999): больш за 10 муз. т-раў, у т. л. Дзярж. т-р оперы і балета (з 1963); філармонія, пры якой сімф. аркестр (з 1957), эстр. калектывы; Ансамбль Манг. нар. арміі (з 1932), Дзярж. ансамбль песні і танца (з 1950). Муз. аддзел у Пед. ін-це (Улан-Батар), муз.-харэаграфічныя вучылішчы. У 1957 створаны Саюз кампазітараў М.

Тэатр. Вытокі тэатр. мастацтва М. — у тэатралізаваных рытуальных дзействах, нар. абрадах, танцах-пантамімах, выступленнях нар. спевакоў-сказіцеляў. З канца 14 ст. на манг. мастацтва, у т. л. т-р, паўплываў кіт. класічны т-р. Папулярнымі былі выступленні артыстаў-лялечнікаў. У 17 ст. з распаўсюджаннем будызму ўзнік містэрыяльны т-р цам (сінт. форма, дзе драм. дыялогі перамяжоўваюцца з пантамімай, танцам, харавымі спевамі). Пры дварах манг. князёў існавалі прыдворныя т-ры. У 1830 у Габійскім аймаку адбыўся першы публічны спектакль «Месячная зязюля». З 1920-х г. пачала шырока развівацца тэатр. самадзейнасць; арганізаваны муз.-драм. гурткі, з якіх пазней узніклі праф. т-ры. Спектаклі ставіліся ў нар. традыцыях. Рэпертуар складаўся з інсцэніровак нар. песень і сцэнак на надзённыя тэмы. Рабіліся спробы выкарыстоўваць вопыт кіт. класічнага т-ра і т-ра ян-гэ. У 1930 ва Улан-Батары арганізавана тэатр. студыя, з якой у 1931 узнік Цэнтр. дзярж. манг. т-р (з 1942 Дзярж. муз.-драм. т-р). Новая нац. драматургія была сарыентавана на традыцыйную манг. тэатр. форму сінт. т-ра. Ставіліся п’есы манг. аўтараў, творы сусв. класікі, сав. драматургаў. У 1963 на базе Дзярж. муз.-драм. т-ра створаны Дзярж. т-р оперы і балета і Дзярж. т-р драмы імя Д.​Нацагдоржа. З 1970-х г. развіваецца драматургія сучаснай тэматыкі; прасочваецца тэндэнцыя засваення еўрап. тэатр. школы і драматургіі. Ва Улан-Батары працуюць таксама Т-р лялек (з 1948), Цэнтр. дзіцячы т-р (з 1950), існуюць аймачныя (абласныя) т-ры.

Кіно. У 1935 ва Улан-Батары створана кінастудыя «Манголкіно». У 1936 выйшлі першыя дакумент. фільмы, у 1938 — маст. фільм «Шлях Норжмы» (рэж. Т.​Нацагдорж, Л.​Шэфер). З 1947 пачаўся сістэматычны выпуск кінаперыёдыкі. Першых поспехаў манг. кінематаграфісты дасягнулі ў гісторыка-рэв. тэматыцы: «Пасланец народа» (1959), «Адзін з многіх» (1962), «Раніца» (1968, усе рэж. Д.​Жыгжыда), «Апавяданні пра вайну» (1970, рэж. Ж.​Бунтар, Н.​Нямдава), «Пачатак вялікага шляху» (1978, рэж. Б.​Сумху) і інш. На сучасную.тэматыку ставіліся камедыі і меладрамы, з 1970-х г. здымаліся псіхал. сац. драмы: «Зяць» (1970, рэж. Жыгжыд), «Шум матора» (1973) і «Жонка» (1975, рэж. Сумху), «Сустрэча» (1974, рэж. Нямдава), «За перавалам перавал» (1977, рэж. Бунтар), «Неба праясняецца» (1978, рэж. Р.​Даржпалам), «Жыццё чалавечае» і «Хатанбатар» (1981, рэж. Г.​Жыгжыдсурэн). Значны ўплыў на станаўленне манг. кінематографа зрабілі сав. кінематаграфісты. Сярод сумесных сав.-манг. фільмаў: «Яго завуць Сухэ-Батар» (1942, рэж. А.​Зархі, І.​Хейфіц), «Віцязі стэпу» (1945, рэж. Ю.​Тарыч, Дудсан-Джалел, М.​Болд), «Слухайце, на тым баку!» (1972, рэж. Б.​Ермалаеў, Сумху), «Праз Гобі і Хінган» (1982, рэж. В.​Ардынскі, Сумху). Здымаюцца дзіцячыя (рэж. Х.​Дамдзін, Нямдава і інш.) і дакумент. (рэж. А.​Уртнасан, Г.​Даждорж і інш.) фільмы. У 1970-я г. створаны Саюз работнікаў мастацтваў, які аб’ядноўвае і кінематаграфістаў.

Літ.:

История Монгольской Народной Республики. М., 1983;

Татаро-монголы в Азии и Европе: Сб. ст. 2 изд. М., 1977;

Трепавлов В.В. Государственный строй Монгольской империи XIII в.: Пробл. исп. преемственности. М., 1993;

Михайлов Г.И., Яцковская К.Н. Монгольская литература. М., 1969;

Тудэв Л. Национальное и интернациональное в монгольской литературе: Пер. с монг. М., 1982;

Майдар Д. Архитектура и градостроительство Монголии. М., 1972;

Майдар Д., Пюрвеев Д. От кочевой до мобильной архитектуры. М., 1980;

Цултэм Ням-Осорын. Искусство Монголии с древнейших времен до начала XX в. М., 1982;

Кондратьев С.А. Музыка монгольского эпоса и песен. М., 1970;

Смирнов Б.Ф. Монгольская народная музыка. М., 1971;

Черненко М.М. Кино Монголии. М., 1976.

М.​С.​Вайтовіч (прырода, насельніцтва, гаспадарка), В.​У.​Адзярыха (гісторыя), Р.​Ч.​Лянькевіч (узброеныя сілы), Г.​М.​Малей (друк, радыё, тэлебачанне, літаратура). Я.​Ф.​Шунейка (архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва), А.​М.​Міхеева (тэатр).

т. 10, с. 66

СЛАВА́КІЯ (Slovensko),

Славацкая Рэспубліка (Slovenská republika), дзяржава ў Цэнтр. Еўропе. Мяжуе на З з Аўстрыяй, на ПнЗ з Чэхіяй, на Пн з Польшчай, на У з Украінай, на Пд з Венгрыяй. Пл. 49 тыс. км². Нас. 5408 тыс. чал. (2000). Дзярж. мова — славацкая. Сталіца — г. Браціслава. Падзяляецца на 8 краёў. Нац. свята — Дзень утварэння Славацкай Рэспублікі (1 студзеня).

Дзяржаўны лад. С. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1992. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца парламентам на 5 гадоў. Заканад. ўлада належыць Нац. савету (аднапалатны парламент, выбіраецца насельніцтвам на 4 гады). Вышэйшы выканаўчы орган — урад на чале з прэм’ер-міністрам, прызначаным прэзідэнтам.

Прырода. Амаль усю краіну займаюць горныя хрыбты Заходніх Карпат, што падзяляюцца на асобныя масівы. Пераважаюць сярэдневышынныя горы, у цэнтр. частцы каля мяжы з Польшчай — высака- і сярэднягорны масіў Татры (найб. выш. 2655 м, г. Герлахаўскі-Шціт). Нізіны і раўніны — ускраіны Сярэднедунайскай раўніны, займаюць невял. плошчы на ПдЗ і ПдУ. Карысныя выкапні: руды жалеза, марганцу, поліметалічныя, радовішчы сурмы, магнезіту; ёсць буры вугаль і лігніт. Клімат умерана кантынентальны. На раўнінах сярэдняя т-ра студз. каля -2 °C, ліп. 19—21 °C. Ападкаў 500—700 мм за год, у гарах да 1000 мм. Рэкі горныя, належаць да бас. р. Дунай (цячэ на ПдЗ). Горныя лясы займаюць каля 35%. На паўд. схілах пераважаюць шыракалістыя (дуб, бук) і мяшаныя, на паўн. — хвойныя (елка, піхта). Даліны і раўніны асвоены. У гарах трапляюцца буры мядзведзь, воўк, рысь, казуля, дзік; шмат птушак. У С. 5 нац. паркаў агульнай пл. 2051 км², 13 запаведнікаў агульнай пл. 6338 км². На мяжы з Венгрыяй сумесны запаведнік з пячорамі Агтэлека і Славацкага Краса ўключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны.

Насельніцтва. Славакі складаюць 85,8%. Жывуць таксама венгры (9,7%, пераважна на Пд), цыганы (1,7%), чэхі (0,8%), украінцы, румыны і інш. Вернікі католікі (82%), евангелісты (8,2%), грэка-католікі (4,9%), прыхільнікі рэфармацкай хрысц. царквы (2,4%) і інш. Сярэдняя шчыльн. 110,4 чал. на 1 км², найб. (да 200—300 чал. на 1 км²) на раўнінах і ў міжгорных далінах, найменшая (каля 10—20 чал. на 1 км²) у гарах. Натуральны прырост блізкі да нулявога. У гарадах жыве 57% насельніцтва. Найб. гарады (тыс. ж., 1999): Браціслава — 450, Кошыцы — 236; у гарадах Банска-Бістрыца, Жыліна, Нітра, Прэшаў, Трнава прыкладна па 100 тыс. ж. У прам-сці і буд-ве занята 34,6% эканамічна актыўнага насельніцтва, у гандлі — 14,2%, у сельскай гаспадарцы — 9,7%, у сферы паслуг і кіраванні — 41,5%.

Гісторыя. Тэр. С. заселена з часоў сярэдняга палеаліту. Тут жылі кельты, якіх у 1 ст. н.э. выцеснілі германцы. У час Вялікага перасялення народаў землі С. каля 5—6 ст. каланізаваны славянамі (этнонім «славені»). Яе паўд. раёны ўваходзілі ў склад дзяржавы Сама. Першым паліт. аб’яднаннем на тэр. С. ў пач. 9 ст. было Нітранскае княства ў далінах рэк Ваг і Нітра. Каля 833 яно далучана да Мараўскага княства і ўвайшло ў склад Вялікамараўскай дзяржавы. З пач. 9 ст. ў С. праз ням. місіянераў пашыралася хрысціянства, г Нітра стаў цэнтрам епіскапства. З 863 у Вял. Маравіі ажыццяўлялася рэліг.-асв. дзейнасць Кірылы і Мяфодзія, якія пашыралі слав. пісьменнасць і богаслужэнне на слав. мове. Аднак у выніку інтрыг ням. духавенства і палітыкі рым. папства развіццё слав. культуры ў С. было перапынена і ўмацаваліся пазіцыі лацінамоўнай рым.-каталіцкай царквы. У 11 ст. С. ўключана ў Венг. каралеўства, што перапыніла працэс утварэння славацкай народнасці і прывяло да частковай мадзьярызацыі, асабліва феад. вярхоў. Паўд. і зах. раёны С. (т.зв. Верхняй Венгрыі) найб. развіваліся ў Венг. каралеўстве. У 12—13 ст. тут фарміравалася феад. і царк. землеўладанне, адносіны залежнасці вольнага сялянства ад феадалаў; хутка раслі гарады (Трнава, Банска-Бістрыца, Трэнчын, Браціслава, Кошыцы); развівалася гарнарудная прам-сць. У пач. 14 ст: зах. і цэнтр. С. на кароткі час дамаглася незалежнасці ад Венгрыі. У 14 ст. С. стала цэнтрам еўрап. транзітнага гандлю. Пад уплывам гусіцкіх войнаў у 1440—60-я г. ў С. актывізаваўся антыфеад. рух, скіраваны супраць венг. шляхты і каталіцкай царквы У 1467 у Браціславе адкрыты каталіцкі ун-т. У 1562 паўд. ч. С. захапіла Турцыя. Уцалелыя ад тур. заваявання славацкія і венг. землі ўвайшлі ў склад імперыі Габсбургаў. У 1678 у С. адбылося найбуйнейшае антыгабсбургскае паўстанне венг. магнатаў, падтрыманае Турцыяй. У выніку аўстра-тур. вайны 1683—99 Габсбургі захапілі Паўд. С. і асн. частку Венгрыі. У імперыі Габсбургаў С. была агр.-сыравінным раёнам, яе горныя руднікі належалі аўстр. двару. У час праўлення імператара Іосіфа II [1765—90, да 1780 суправіцель Марыі Тэрэзіі] праведзены рэформы (у 1781 уведзена свабода веравызнання, у 1785 скасавана асабістая прыгонная залежнасць сялян, ажыццяўляўся мытны і мануфактурны пратэкцыянізм і інш.), якія спрыялі ажыўленню прам-сці ў С. У канцы 18 — пач. 19 ст. адраджаўся славацкі грамадска-культ. нац. рух. Паэт, філолаг і грамадскі дзеяч Л.​Штур (1815—56) рэфармаваў на аснове сярэднеславацкага дыялекту славацкую літ. мову (у 1845 яна кадыфікавана як агульнанацыянальная). На ёй выдаваліся газеты, літ. творы. У 1863 засн. нац.-культ. цэнтр «Маціца славацкая». З утварэннем у 1867 Аўстра-Венгрыі С. афіцыйна стала часткай Каралеўства венграў; венг. буржуазія займала пануючае становішча ў эканоміцы С.

У 1-ю сусв вайну ў С. ўзмацніўся рух за нац. і сац. вызваленне. У 1916 дзеячы чэш. (Т.​Масарык, Э.​Бенеш) і славацкай (М.​Штэфанік) эміграцыі ўтварылі ў Парыжы Чэхаславацкі нац. савет, які летам 1918 прызнаны ўрадамі краін Антанты і ЗША у якасці будучага ўрада дзяржавы чэхаў і славакаў. Ва ўмовах ваен. паражэння і распаду Аўстра-Венгрыі Нац. к-т у Празе (засн. ў 1916) 28.10.1918 абвясціў пра стварэнне незалежнай Чэхаславакіі. Гэтае рашэнне падтрымаў Славацкі нац. савет у г. Марцін, які 30.10.1918 абвясціў пра аддзяленне С. ад Венгрыі. Са студз. 1919 у Браціславе дзейнічала мін-ва Чэхаславакіі па справах С. Непрацяглы час (16.6—7.7.1919) на частцы тэр. С. існавала Славацкая сав. рэспубліка (кіраўнік — чэш. камуніст А.​Янаўшак), створаная пры дапамозе войск Венг. сав. рэспублікі. Адносна адсталая прам-сць С. не вытрымлівала канкурэнцыі з чэшскай і скарачалася, што вяло да масавага беспрацоўя і эміграцыі. Пасля Мюнхенскага пагаднення 1938 клерыкальна-нацыяналіст. Глінкаўская славацкая нар. партыя і інш. партыі прымусілі ўлады Чэхаславакіі пагадзіцца з утварэннем у С. свайго ўрада на чале з лідэрам глінкаўцаў І.​Цісам. У ліст. 1938 да Венгрыі адышлі паўд. раёны С. 14.3.1939 па патрабаванні А.​Гітлера славацкі сейм абвясціў «самаст. і незалежную Славацкую дзяржаву», якую 18 сак. фаш. Германія ўзяла «пад сваю абарону». Нацысты ўсталявалі ў С. таталітарны рэжым. Паводле ваен. дагавору паміж С. і Германіяй (жн. 1939) славацкія войскі ў 2-ю сусв. вайну ўдзельнічалі ў ваен. дзеяннях супраць Польшчы і СССР. Масавы характар набыў пераход славацкіх ваеннаслужачых на бок Чырв. Арміі (папаўнялі Чэхаславацкі армейскі корпус ген. Л.​Свобады) і сав. партызан (на тэр. Беларусі і Украіны дзейнічаў славацкі партыз. атрад на чале з маёрам Я.​Налепкам). Масавы партыз. рух разгарнуўся і на тэр. самой С. У канцы 1943 прадстаўнікі Кампартыі С. (КПС) і інш. апазіц. партый стварылі Славацкі нац. савет (СНС), які ўзначаліў Славацкае нацыянальнае паўстанне 1944 супраць гітлераўскіх войск (25.8.1944 увайшлі ў С.) і рэжыму Цісы. У студз. 1945 сав. войскі ўступілі ў С., 4 крас. вызвалены г. Браціслава. На вызваленай тэр. С. ўладу ўзяў адноўлены СНС. У пасляваен Чэхаславакіі паўнамоцтвы органаў славацкага нац. прадстаўніцтва (СНС і Корпус упаўнаважаных), дзе ў 1946—48 мела перавагу Дэмакр. партыя, былі абмежаваны на карысць цэнтр. улад Чэхаславакіі. У лют. 1948 да ўлады ў С., як і ў Чэхіі, прыйшлі камуністы. У вер. 1948 КПС увайшла ў адзіную Кампартыю Чэхаславакіі (КПЧ), захаваўшы арганізац. самастойнасць. У краіне фармальна захоўвалася шматпартыйнасць пры фактычным панаванні камуністаў, якія ажыццяўлялі праграму сацыяліст. пераўтварэнняў ва ўсіх сферах жыцця. Канстытуцыя 1960 абвясціла Чэхаславакію дзяржавай раўнапраўных народаў, славацкі Корпус упаўнаважаных быў аб’яднаны з СНС. Падзеі «Пражскай вясны» 1968 паспрыялі адраджэнню славацкіх нац. памкненняў. Паводле Канстытуцыйнага Закона 1968 С. з 1.1.1969 — раўнапраўная сацыяліст. рэспубліка (ССР) у складзе Чэхаславацкай Сацыяліст. Рэспублікі (ЧССР) са сваім заканад. органам (СНС) і ўрадам, які прызначаў Прэзідыум СНС. На працягу 1960—80-х г. С. стала развітой індустр.-агр. рэспублікай, палепшыўся дабрабыт насельніцтва і яго культ. ўзровень. Аднак у параўнанні з Чэхіяй, у С. захоўвалася адносная эканам. адсталасць. Славацкія і чэш. дэмакр. сілы разам удзельнічалі ў «аксамітнай рэвалюцыі» 1989, у выніку якой ад улады ў ЧССР адхілены камуністы і абвешчаны курс на аднаўленне рыначнай эканомікі. Сярод паліт. сіл С. ў гэты час дамінаваў рух «Грамадскасць супраць насілля». У 1990 чэш.-славацкія адносіны абвастрыліся і ЧССР пераўтворана ў Чэшскую і Славацкую Федэратыўную Рэспубліку (ЧСФР) На парламенцкіх выбарах у С. ў чэрв. 1992 перамог Рух за дэмакр. С. (РЗДС), які выступаў за поўную незалежнасць краіны. 25.11 1992 Федэральны сход ЧСФР прыняў рашэнне аб спыненні яе існавання.

3 1.1.1993 С. — незалежная Славацкая Рэспубліка. Пасля атрымання незалежнасці рэзка знізіўся ўзровень рэальных даходаў насельніцтва, скарацілася дзярж. падтрымка аховы здароўя, культуры і адукацыі. Новы эканам. ўздым (з 1994) дазволіў да канца 1990-х г. у асн. пераадолець гэтыя негатыўныя з’явы. Да 1998 улада ў С. знаходзілася ў руках кааліцыі на чале з РЗДС, а яе лідэр У.​Мечыяр у 1994—98 быў прэм’ер-міністрам, у сак.—вер. 1998 в.а. прэзідэнта рэспублікі (пасля адстаўкі М.​Ковача, які быў прэзідэнтам у лют. 1993 — сак. 1998). На выбарах у Нац. савет у вер. 1998 перамагла апазіц. Славацкая дэмакр. кааліцыя (СДК) у складзе Партыі левых дэмакратаў (ПЛД, б. камуністы), Кааліцыі венг. партый (КВП) і Партыі грамадзянскай згоды (ПГЗ). З 30.8.1998 лідэр СДК М.​Дзурында — прэм’ер-міністр С., прэзідэнтам 29.5.1999 выбраны лідэр ПГЗ Р.​Шусцер. С. — чл. ААН (з 1993), асацыіраваны чл. Заходнееўрап. саюза (з 1996). Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 14.1.1993. Гл. таксама Чэхаславакія.

Палітычныя партыі і грамадскія арганізацыі. РЗДС, Дэмакр. саюз С., ПЛД, Славацкая нац. партыя, Хрысц.-дэмакр. рух, ПГС, КВП і інш. Асн. прафс. аб’яднанне — Канфедэрацыя прафсаюзаў Славацкай Рэспублікі.

Гаспадарка. С. — індустр.-агр. краіна. Пасля 1993 праведзена эканам. рэформа ў гаспадарцы, стабілізавана грашовая сістэма, што суправаджалася адмовай ад дзярж. рэгулявання цэн, лібералізацыяй гандлю і прыватызацыяй. Вялікую ролю ў эканам. рэфармаванні адыгралі замежныя інвестыцыі (каля 0,5 млрд. дол. штогод). У 1998 валавы ўнутр. прадукт (ВУП) склаў 44,5 млрд. дол., каля 8300 дол. на чалавека. 22% ВУП ствараецца ў прам-сці, 6% — у сельскай гаспадарцы, каля 9% — у транспарце і сувязі, 23% у гандлі, 40% — у інш. абслуговых галінах. Горназдабыўная прам-сць занята здабычай бурага вугалю і лігнітаў (раён гарадоў Гандлава і Пр’евідза), жал., марганцавых, свінцова-цынкавых і медных руд. Электраэнергетыка засн. на выкарыстанні гідрарэсурсаў (ГЭС на горных рэках, у т. л. каскад 16 ГЭС на р. Ваг), бурага вугалю і імпартаванай нафты. Працуюць 2 АЭС каля гарадоў Нітра і Трнава (даюць 40% усёй электраэнергіі). У 1998 атрымана 20 млрд. кВт∙гадз электраэнергіі. У апрацоўчай прам-сці найб. развіты машынабудаванне (вытв-сць электроннай, радыёэлектроннай і быт. тэхнікі, трансп. сродкаў і інш.), чорная і каляровая металургія, нафтаперапр., хім., фармацэўтычная, дрэваапр. і цэлюлозна-папяровая, лёгкая (тэкст., гарбарна-абутковая, швейная) і харчовая. Значныя вытв. магутнасці паліграф. і шкляной прам-сці. Асн. прамысл. цэнтры: Браціслава (хім. і нафтахім., маш.буд., станкабуд., тэкст., паліграф., харчасмакавая, швейная і інш.), Кошыцы (чорная металургія, цяжкае машынабудаванне), Банска-Бістрыца (каляровая металургія, маш.-буд., дрэваапр., тэкст., цэм., харчовая), Жыліна (маш.-буд., тэкст., цэлюлозна-папяровая, хім.), Нітра (маш.-буд., піваварная, хім., тэкстыльная), Прэшаў (маш.-буд., тэкст.), Комарна (рачное суднабудаванне), Шаля (з-д азотных угнаенняў на імпартным прыродным газе). Штогод атрымліваюць (млн. т): бурага вугалю і лігніту — каля 5, жалезнай руды — 1, свінцова-цынкавай — 0,3, меднай — 0,3, чыгуну — 3,2, пластмас — 0,4, азотных угнаенняў — 0,2, цэменту — 3, нафтапрадуктаў — 3,5; піва — каля 4 млн. гекталітраў. Развітая шматгаліновая сельская гаспадарка засн. на сучаснай матэрыяльна-тэхн. базе і інфраструктуры. С.-г. кааператывы і дзяржгасы трансфармаваны ў кааператывы ўласнікаў і акцыянерныя прадпрыемствы. С.-г. ўгоддзі займаюць 2445 тыс. га, у т. л. пад ворывам і шматгадовымі насаджэннямі каля 1630 тыс. га, пад пашай і лугамі каля 815 тыс. га. Асн. галіна сельскай гаспадаркі — раслінаводства. Большасць пасеваў засяроджана ў раўнінных раёнах на ПдЗ, Пд, ПдУ і ў далінах рэк; лугі і паша — у гарах. Штогод збіраюць (млн. т): пшаніцы — каля 2, ячменю — 1, кукурузы — 0,7, жыта — 0,1. Вырошчваюць таксама бульбу, алейныя культуры (сланечнік, рапс), цукр. буракі, тытунь, агародніну. Садоўніцтва, на Пд — вінаградарства. Пагалоўе (1997, млн. галоў): буйн. раг. жывёлы —0,7, свіней — 1,6, авечак — 0,3. Птушкагадоўля (у 1997—13,1 млн. курэй). У паўд. раёнах гадуюць пераважна свіней, малочную буйн. раг. жывёлу, птушку, у горных раёнах — авечак і мясную буйн. раг. жывёлу. Транспарт чыг., аўтамаб., унутр. водны. Даўж. (тыс. км): чыгункі — 3,7, аўтадарог — 17,7, унутр. водных шляхоў (участак Дуная і нізоўі асн. прытокаў) каля 0,4. У краіне (2000) 994 тыс. легкавых, 94 тыс. грузавых аўтамабіляў і аўтобусаў. Асн. рачныя парты Браціслава і Комарна. Авіяц. транспарт абслугоўвае пераважна знешнія пасажырскія зносіны, гал. міжнар. аэрапорты каля Браціславы, Кошыц, Попрада. С. перасякаюць з У на З нафта- і газаправоды з Расіі ў Зах. Еўропу. У 1998 экспарт склаў 10,7 млрд. дол., імпарт — 12,9 млрд. дол. Гал. тавары экспарту: машыны і абсталяванне, прадукцыя нафтаперапр., хім., дрэваапр., харч. прам-сці. Імпартуюцца машыны і абсталяванне, нафта, хім. сыравіна і інш. Важнейшыя гандл. партнёры: Чэхія (35%), Германія (19%), Аўстрыя (5%), Расія, Польшча, Італія. У 2000 Беларусь экспартавала ў С. тавараў на 19,2 млн. дол. (пераважна халадзільнікі, маразільнікі, шыны), імпартавала тавараў на 12,8 млн. дол. С. — краіна развітога турызму і горнага спорту. Штогод С. наведвае каля 0,5 млн. замежных грамадзян, даход ад замежнага турызму ў 1998 склаў 461 млн. дол. Грашовая адзінка — славацкая крона.

Узброеная сілы. Уключаюць рэгулярныя ўзбр. сілы, а таксама ваенізаваныя фарміраванні, у т. л. сілы ўнутр. бяспекі (1,4 тыс. чал.), грамадз. абароны (1,2 тыс. чал.) і інш. (2000). Вярх. галоўнакамандуючы — прэзідэнт. Камплектаванне паводле прызыву. Тэрмін службы — 1 год. Рэгулярныя ўзбр. сілы складаюцца з сухап. войск, ВПС і ППА. У сухап. войсках 23,8 тыс. чал., каля 480 танкаў, больш за 680 баявых браніраваных машын, да 390 адзінак палявой артылерыі, мінамётаў, рэактыўных сістэм залпавага агню і інш. У ВПС і ППА 12 тыс. чал., больш за 100 баявых самалётаў, каля 60 верталётаў, у т. л. 19 баявых, каля 100 пускавых установак зенітных кіроўных ракет і інш.

Ахова здароўя. Насельніцтва атрымлівае бясплатную дзярж. мед. дапамогу, карыстаецца паслугамі страхавой і прыватнай медыцыны. Сярэдняя працягласць жыцця мужчын 70, жанчын — 77 гадоў. Узровень нараджальнасці — 10 на 1 тыс. чал., смяротнасць — 9 на 1 тыс. чал. Натуральны прырост 0,1%. Дзіцячая смяротнасць — 9 на 1 тыс. нованароджаных (2001). Забеспячэнне бальнічнымі ложкамі — 1 на 86 чал., урачамі — 1 на 381 чал. (1996).

Асвета. Сучасная сістэма адукацыі С. ўключае дашкольныя ўстановы (для дзяцей 3—5-гадовага ўзросту), асн. школы, гімназіі, сярэднія прафес. школы і вучылішчы, ВНУ. Пераважная большасць устаноў дзяржаўныя; ёсць прыватныя і царкоўныя. Асн. школа для дзяцей з 6-гадовага ўзросту мае 2 ступені — пач. (4 гады навучання) і няпоўную сярэднюю (5 гадоў) і з’яўляецца абавязковай. Поўную сярэднюю адукацыю (пасля асн. школы) даюць гімназіі (4 гады навучання), некаторыя сярэднія прафес. вучылішчы (4—5 гадоў навучання), большасць сярэдніх прафес. школ, у якіх вучні праходзяць і кароткатэрміновае прафес. навучанне, пераважна па складаных профілях. У гімназіях уведзена дыферэнцыраванае навучанне (гуманіт. і тэхн. профілі) з улікам індывід. схільнасцей навучэнцаў, выкарыстоўваюцца навуч. праграмы з павышаным узроўнем патрабаванняў. У сістэме вышэйшай адукацыі — ун-ты, вышэйшыя школы, акадэміі. У 2000/01 навуч. г. ў С. 3245 дзярж. дашкольных устаноў (больш за 153 тыс. дзяцей), 2362 асн. школы (каля 626 тыс. вучняў і больш за 38 тыс. настаўнікаў), 157 гімназій (больш за 67 тыс. навучэнцаў і больш за 5 тыс. выкладчыкаў), 309 сярэдніх прафес. школ (каля 85 тыс. навучэнцаў), 363 сярэднія прафес. вучылішчы (больш за 104 тыс. навучэнцаў). У сістэме вышэйшай адукацыі больш за 20 навуч. устаноў. Буйнейшыя ВНУ: ун-т Я.​А.​Каменскага (з 1465), эканам. і Славацкі тэхн. ун-ты, Паліцэйская акадэмія, вышэйшыя школы — выяўл. мастацтва і тэатральна-мастацкая (усе ў Браціславе); Ун-т Мацея Бела і Акадэмія мастацтваў у Банска-Бістрыцы; Ун-т Паўла Іозефа Шафарыка, тэхн. і вет. ун-ты, Ваенная лётная акадэмія (усе ў Кошыцах); Ун-т Канстанціна Філосафа і Славацкі аграрны ун-т у Нітры; Ваенная акадэмія ў Ліптаўскі-Мікулашы, Ун-т Кірылы і Мяфодзія ў Трнаве, тэхн. ун-т у Зволене; ун-ты ў Прэшаве, Трнаве, Жыліне, Трэнчыне і інш. У С. больш за 70 б-к і больш за 75 музеяў. Буйнейшыя б-кі: універсітэцкая ў Браціславе, Дзярж. навук. ў Кошыцах, акрамя таго працуе 9 навук. б-к і Цэнтр. навукова-тэхн. інфармацыі ў Браціславе. Буйнейшыя музеі: Славацкі нац, (мае 8 філіялаў), Гарадскі ў Браціславе, Славацкі тэхн. ў Кошыцах, Музей він у Прэшаве, Музей славацкага нац. паўстання ў Банска-Бістрыцы, этнагр. ў Марціне. Навук. даследаванні праводзяцца на кафедрах ун-таў, у Славацкай АН (з 1952), якая ўключае больш за 60 ін-таў і лабараторый, і інш. н.-д. установах.

Друк, радыё, тэлебачанне. У 1999 у С. выходзілі газеты «Pravda» («Праўда», з 1920), «Praca» («Праца», з 1946), «Smena» («Змена», з 1948), «Večer» («Вечар», з 1990), «Narodna obroda» («Нацыянальнае адраджэнне», з 1990), штотыднёвік «Beseda» («Размова», з 1990) і інш. Інфарм. агенцтва — Тэлегр. агенцтва Славацкай Рэспублікі (ТАСР, з 1992). Радыёвяшчанне з 1926; асн. праграмы — «Браціслава» і «Дэвін». Тэлебачанне з 1956 (з 1970 каляровае); вяшчанне па 2 каналах.

Літаратура. Развіваецца на славацкай мове. Вытокі пісьменнасці славакаў звязаны з дзейнасцю Кірылы і Мяфодзія (2-я пал. 9 ст.). У 15 ст. пісьмовай мовай была латынь. Пашыраны былі легенды (жыціі), драм. рэліг. творы і духоўная лірыка (не захаваліся). Вял. значэнне для культ. жыцця С. мела заснаванне Карлам IV у Празе універсітэта (1348). Ідэі гусіцкага руху (1-я пал. 15 ст.) і Рэфармацыі паспрыялі выцясненню латыні чэш. пісьмовай мовай з элементамі славацкай гутарковай мовы. Вядома творчасць паэтаў-гуманістаў М.​Ракаўскага, Я.​Якобеўса, духоўная паэзія Я.​Сільвана, Э.​Лані. Барацьба з тур. нашэсцем (канец 15—16 ст.) спарадзіла героіка-эпічныя песні і балады на гіст. сюжэты. З’явіліся творы з любоўнай праблематыкай (вершаваны раман «Пра Сілада і Хадмазі», 2-я пал. 16 ст.), драматургія на біблейскія сюжэты П.​Кырмезера і Ю.​Тэсака. У 17—18 ст. узмацніўся ўплыў каталіцкай царквы, свецкія матывы выцясняліся рэліг. містыкай. Выявілася блізкасць да л-ры еўрап. барока: дыдактычна-рэфлексіўныя творы П.​Беніцкага, О.​Луцэ, мемуарная проза Ш.​Піларыка, Т.​Масніка, С.​Грушкавіца, свецкая паэзія Г.​Гаўлавіча. Самастойнасць набыло літ.-знаўства (Д.​Цвітынгер, П.​Валаскі). З канца 18 ст. пачалося нац. адраджэнне славацкай пісьменнасці, спробы стварэння нац. мовы (А.​Берналак). Рэфарматар мовы і аўтар першага славацкага рамана — І.​І.​Байза. Вядомасць набыла паэзія Я.​Колара, Б.​Табліца, проза Я.​Голага, навук. працы Ю.​Фандлі, П.​І.​Шафарыка, драмы Я.​Халупкі. У 1840—70-я г. ў л-ры ўсталяваўся рамантызм (паэт. цыкл «Думкі вечаровыя» Л.​Штура, паэмы і лірыка Я.​Краля, А.​Сладкавіча, паэмы-казкі Я.​Боты, гіст. аповесці Я.​Калінчака, І.​М.​Гурбана). У 1863—75 навук.-асветніцкае і літ. т-ва «Маціца славацкая» выдавала кнігі, часопісы, адкрывала школы, гімназіі. З 1880-х г. вядучым кірункам стаў рэалізм (творчасць С.​Ваянскага, П.​Гвездаслава, М.​Кукучына). Значнае месца занялі пераклады з рус. і зах.-еўрап. л-ры. У творчасці пісьменнікаў-рэалістаў Цімравай, Я.​Есенскага, І.​Таяўскага (прадстаўнікі «Маладой Славакіі») узмацніўся сац.-аналіт. падыход да рэчаіснасці. У пач. 20 ст. ўзнік літ. рух т.зв. Славацкай мадэрны, які выявіўся ва ўзбагачэнні эмацыянальнага зместу і псіхал. раскрыцця ўнутр. свету чалавека і кульце формы (І.​Краска, І.​Гал, У.​Рой). Развіццю л-ры спрыяла ўтварэнне Чэхаславацкай рэспублікі. У паэзіі выступілі Ш.​Крчмеры, М.​Разус, Я.​Смрэк, Э.​Б.​Лукач. Я.​Понічан, у прозе — Я.​Грушаўскі, Г.​Вамаш, М.​Урбан, І.​Горват, у літ. крытыцы — Э.​Уркс, А.​Матушка. Вядомасць набылі раманы П.​Ілямніцкага, паэзія Л.​Новамескага. Пошукам гармоніі займаўся І.​Цыгер-Гронскі У 2-ю сусв. вайну ў час ням.-фаш. акупацыі побач з падп. л-рай існавалі як форма легальнага пратэсту «лірызаваная» проза (Д.​Хробак, М.​Фігулі, Ф.​Швантнер) і паэзія сюррэалістаў (Ю.​Ленка, П.​Бунчак, Ш.​Жары). Тэмы паўстання, антыфаш. барацьбы, пабудовы новага грамадства — гал. ў пасляваен. л-ры (У.​Мінач, М.​Крно, Я.​Боданек, Я.​Коранка). Умацоўваецца сацыяліст. рэалізм (паэты А.​Плаўка, Я.​Костра, В.​Мігалік, празаікі Р.​Яшык, Ф.​Гечка, К.​Лазарава). 1950-я г. — пік псіхал. прозы (А.​Беднар, Ф.​Краль). У 1960-я г. выявіліся авангардысцкія канцэпцыі і фармальнае эксперыментатарства (Л.​Балек, А.​Гікіш, Р.​Слобада). Нетрадыц. падыход да раскрыцця характараў пераважаў у творах Д.​Мітаны, І.​Гудзеца, Д.​Душака і інш. У 1970-я г. росквіту дасягнуў гіст. раман (І.​Тала, Я.​Ленч, М.​Ферка і інш.). 1980-я г. адметныя ўзлётам раманнай формы, рухам эпасу да сінтэзу, цыклізацыяй малых жанраў (П.​Яраш, П.​Андрушка, І.​Габай і інш.). У канцы 1990-х г. змены жанравага зместу прозы за кошт фалькларызацыі суправаджаліся паглыбленнем лірычнага пачатку. Маральна-філас. пошукі вядуцца ў межах сінтэзу рамана і міфа, легенды, прытчы, балады, драмы і камедыі (В.​Шыкула, М.​Валек, О.​Заграднік, Я.​Солавіч і інш). На бел. мове выдадзены «Чэшскія і славацкія апавяданні» (1958), зб-кі апавяд. «Апошні вераснёвы дзень» (1982), «Разбуджаны голас» (1988), «Соль зямлі» (1992), вершаў «Татры пяюць» (1976), «Славацкая паэзія» (1990), казак «Дванаццаць месяцаў» (1956), «У сонейка ў гасцях» (1958), творы Крно («Я вярнуся жывы», 1960), Мінача («Жывыя і мёртвыя», 1961), Г.​Зелінавай («Якубка», 1962), Шыкулы («Канікулы з дзядзькам Рафаэлем», 1972), К.​Ярункавай («Брат маўклівага ваўка», 1976), Валека («Крылы», 1978), М.​Галямавай («Пра сініцу з какосавага доміка», 1979), Грушаўскага («Янашык», 1980), Э.​Гашпаравай («Цяжка быць мустангам», 1981), Р.​Морыца («Выбух», 1984). Сярод перакладчыкаў на бел. мову: Я.​Бяганская, У.​Дамашэвіч, Х.​Жычка, У.​Караткевіч, Я.​Каршукоў, А.​Мажэйка, П.​Макаль, С.​Міхальчук і інш.

Архітэктура. У 1—2 ст. на тэр. С. ўзніклі стараж.-рым. крэпасці. У 9—12 ст. будавалі замкі з хрысц. капэламі (у Браціславе, Бойніцах, Турчанска-Бістрыцы, Спішскі-Градзе), вакол якіх з 13 ст. раслі гарады. Да раманскага стылю належаць базіліка св. Эмерама ў Нітры (1200), 2-ярусная капэла-ратонда ў Скаліцы (12 ст.), 3-нефавая базіліка з 2-вежавым фасадам у Дзякаўцы (1228). З канца 13 ст. пашырана гатычная храмавая архітэктура, адметная нац. стрыманасцю: 3-нефавыя базілікі св. Лізаветы ў Кошыцах (1382—1499), св. Кацярыны ў Банска-Шцяўніцы (1491), сабор св. Марціна (14—15 ст.), Старая ратуша (13—15 ст.) у Браціславе. Для готыкі характэрны зальны тып храма (3-нефавы сабор св. Якуба ў Левачы, 14—15 ст.). Да вялікіх храмаў часам далучалі невял. капэлы з вытанчанымі прапорцыямі (капэлы Запольскіх у Спішска-Капітуле, 1488—93). Гатычныя замкі ўяўлялі сабой комплексы з унутр. дварамі, капэламі (у Стрэчне, 14—15 ст.; Зволен, 1361—16 ст.). Гарады мелі ўмацаванні, ратушную плошчу, элементы рэгулярнага плана (Бардзеёў, Левача, Трэнчын). Рэнесансавыя прыкметы звязаны пераважна са свецкай архітэктурай: жылыя дамы з атыкамі, парталамі, дваровымі галерэямі, размалёўкамі сграфіта (у Прэшаве, Левачы, Банска-Бістрыцы), ратушы ў Бардзеёве (1508—09), Левачы (1525—86) і інш. Рэспектабельны выгляд мелі познагатычныя ратушы, перабудаваныя ў рэнесансавым ключы (у Браціславе). У 17 ст. пашырыўся стыль барока: касцёлы ун-та ў Трнаве (1637—1700, арх. П.​Спеца), св. Тройцы (1717—35, арх. К.​Каневале, Ф.​А.​Хілебрант, І.​Б.​Фішэр фон Эрлах), св. Альжбеты (1739—42), кляштарны комплекс у Ясаве (1765, арх. абодвух А.​Пільграм). Канстр.-вобразнае вырашэнне набыла нар. драўляная архітэктура (касцёлы ў Тврдошыне, Фрычцы і інш.). Ад рэспектабельна-ўрачыстых да стрымана-вясковых будаваліся замкі і палацы (палац Грасалкавіча ў Браціславе, 1760, цяпер рэзідэнцыя прэзідэнта; замкі ў Маркушаўцы і Банска-Шцяўніцы і інш.). У стылі барока перабудаваны некат. гатычныя абарончыя вежы, касцёлы ў Браціславе, Нітры і інш. З 1770-х г. развіваўся класіцызм, найперш у рэспектабельных палацах (прымаса ў Браціславе, 1781, арх. М.​Хефеле). Характэрныя былі т.зв. рэдуты з функцыямі атэляў, т-раў, корчмаў (у Ельшаве, Кежмараку і інш.). Вылучаўся класіцыстычны будынак пратэстанцкага сабора ў Банска-Бістрыцы (1807, арх. М.​Полак). З сярэдзіны 19 ст. будавалі ў гіст. стылях (Славацкі нац. т-р у Браціславе, 1884—86, арх. Ф.​Фельнер і Г.​Гельмер). Пад уплывам сецэсіі працаваў арх. Д.​Юркавіч (грамадскі дом у Скаліцы, 1904). Пабудовы пач. 20 ст. ў стылях канструктывізму, неакласіцызму і нар. традыцыях: атэль «Карлтан-Савай» (1928), вышынны будынак «Мандарла», санаторый у Трэнчанске-Цепліцы (1930-я г.). Сярод збудаванняў 2-й пал. 20 ст. зімовы стадыён (1963), мост цераз Дунай (1972) у Браціславе, помнік нац. паўстанню ў Банска-Бістрыцы (1970) і інш.

З 1990-х г. архітэктура С. выпрацоўвае праграму добраўпарадкавання гар. і сельскага асяроддзя. Паводле плана пераўтварэння краіны ў цэнтр культ. сувязей і міжнар. турызму будуюцца атэлі і турыстычныя комплексы, упарадкоўваюцца і мадэрнізуюцца курортныя мясціны. Сучасная свецкая і культавая архітэктура адметная эстэт. культурай, імкненнем да прастаты і функцыянальнасці. Горад-запаведнік Банска-Шцяўніўца і ансамбль сярэдневяковых умацаванняў Спішскі-Град уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны. У 1945 засн. Т-ва славацкіх архітэктараў.

Выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. Стараж. помнікі выяўл. мастацтва на тэр. С. вядомы з эпох палеаліту, неаліту (статуэткі жывёл і людзей, упрыгожанні) і бронзавага веку: Выяўлены творы кельтаў, сарматаў, авараў, протаславян і стараж. славян. Вытокі мастацтва С. ў культуры Вялікамараўскай дзяржавы. У 13—15 ст. пашыраны скульпт. элементы арх. дэкору. Раннім насценным размалёўкам у плоскаснай лінеарнай манеры ўласцівы паўн.-італьян. ўплывы (фрэскі касцёла ў Дэхтыцэ, каля 1175) і рысы рамана-візант. стыляў (фрэскі касцёла ў Драўцэ, пач. 14 ст.). У дэкоры касцёлаў канца 14 — пач. 15 ст. адчуваецца ўздзеянне П.​Парлера. Статуі мадоннаў сярэдзіны 14 ст. блізкія да франц. гатычнай пластыкі, на мяжы 14—15 ст. набылі рысы «мяккага стылю». У жывапісе ўмоўнасць выяў змянялася набліжэннем да рэальнасці (размалёўкі касцёла ў Жэгры з жанравымі матывамі, каля 1400), у насценным і алтарным жывапісе пач. 15 ст. — да выяўлення прасторы і індывідуалізацыі вобразаў (алтар касцёла ў Гронскі-Бенядзіку). У канцы 15 — пач. 16 ст. дасягнула росквіту драўляная алтарная скульптура, у якой познагатычныя традыцыі спалучаліся з рысамі Адраджэння. Вядучым майстрам скульптуры быў Павел з Левачы (Вял. алтар сабора св. Якуба ў Левачы, 1508—15). У пач. 16 ст. ў жывапісе майстра «MS» праявіліся рысы дунайскай школы. У 16 ст. пашырылася рэнесансавая скульптура з гатычнымі рысамі, у якой прасочваліся аўстр. ўплывы (алтар касцёла ў Юры каля Браціславы, 1527). Ствараліся рэнесансавыя надмагіллі і круглая дэкар. скульптура («Фантан Роланда» перад ратушай ў Браціславе, 1527). Жывапіс Адраджэння прадстаўлены пераважна арнаментальнымі мініяцюрамі і сграфіта, якімі пакрывалі фасады дамоў, замкаў, званіц. Ва ўсх. С. быў пашыраны іканапіс у познавізант. стылі. У эпоху барока панавала пышная дэкар. скульптура са стука. З каменю і мармуру выкананы манум. арх.-скульптурныя алтары (гал. алтар сабора ў Браціславе, 1732—34, аўстр. скульптар Р.​Донер). У канцы’ 18 ст. з’явілася свецкая партрэтная скульптура. У жывапісе 17—18 ст. пераважалі італьян., нідэрл. і аўстр. ўплывы. Фрэскі з ілюзіяністычнымі эфектамі выконвалі аўстр. майстры (П.​Трогер, Ф.​Маўльберч). Сярод нешматлікіх мясц. мастакоў — Я.​Богдан, С.​Генрых, Я.​Купецкі. Сярод вырабаў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва 15—18 ст. — метал. (часта з перагародчатай эмаллю), фаянсавыя, разьба па дрэве, вышыўка і ткацтва. У партрэтным жывапісе пач. 19 ст. класіцызм спалучаўся з рысамі бідэрмееру. Класіцыстычным пейзажам уласцівы рамант. тэндэнцыі (нац. па матывах работы К.​Л.​Лібая, А.​Бродскага, Л.​Нюлашы). У перыяд. уздыму рэв. і нац.-вызв. руху ствараліся рамант. па кампазіцыі партрэты сучаснікаў, герояў вызв. барацьбы (П.​Богунь, І.​Б.​Клеменс). У канцы 19 — пач. 20 ст. дасягнуў росквіту жанравы жывапіс, у якім рэаліст. рысы, каларыстычныя і пленэрныя пошукі спалучаліся з элементамі акадэмізму (В.​Андзьяла, Д.​Скуцецкі, І.​Ганула). Рэаліст. і сац.-крытычныя тэндэнцыі ўласцівы творам скульптара Я.​Коньярака. У фарміраванні нац. школы жывапісу 20 ст. вял. роля належыць М.​Бенку, М.​Базаўскаму і Я.​Алексі, якія развівалі традыцыі постімпрэсіянізму. Рысы фавізму, кубізму і элементы нар. творчасці спалучалі жывапісцы і графікі М.​Галанда і Л.​Фула, сац.-крытычнай скіраванасцю вызначаліся творы графіка К.​Сокала, жывапісца К.​Баўэра, скульпт. Ф.​Гібалы. У 1939—45 экспрэсіўныя драм. кампазіцыі антыфаш. тэматыкі стваралі жывапісцы і графікі В.​Гложнік, Я.​Жэлібскі, Ц.​Маернік, Ю.​Немчык, скульптар І.​Костка, неакласіцыстычныя творы — скульпт. Ю.​Горавая-Ковачыкава і інш.

З 1950-х г. пашырыліся творы на тэмы нац.-вызв. барацьбы і працы, індустр. пейзажы (графікі Гложнік, Р.​Дубравец, жывапісцы Бенка, Жэлібскі, Б.​Хофштэтэр, скульптары Костка, Ц.​Бартфай), абагульненыя сцэны нар. жыцця і вобразы сялян (Алексі, Базаўскі, Фула, Немчык, В.​Хмель, М.​Чэхава), партрэтны жывапіс (Ф.​Драшкавіч, Гібала), камерная станковая пластыка (Я.​Куліх, А.​Трызуляк), манум.-дэкар. скульптура (Костка, Куліх, Трызуляк). У 2-й пал. 20 ст. абстрактны экспрэсіянізм, неакубізм, сюррэалізм і інш.; развівалі Ю.​Бартфай, Л.​Гударна, В.​Жылінчанава, У.​Компанек, Р.​Крываш, М.​Лалуха, М.​Паштака, Л.​Сламка, Ф.​Студзены, П.​Тот, Л.​Чэміцкі, В.​Хложнік, М.​Якабчыц, Ю.​Якабы. У дэкар.-прыкладным мастацтве пашыраны габелены, вітражы, кераміка, маст. апрацоўка металу і інш.

Музыка. У муз. фальклоры С. вядомы балады, лірычныя, эпічныя, быт. і абрадавыя песні, пераважна аднагалосыя, з развітой мелодыкай, рытмічнай разнастайнасцю. У 13 ст. з’явіліся т.зв. разбойніцкія песні («разбойнікі» — змагары за правы народа), у 15 ст. — гусіцкія песні, у 16 ст. — гіст., у 18 ст. — песні куруцаў (удзельнікі антыфеад. паўстанняў), у 19 ст. — новавенгерскія. У аснове стараж. мелодый розныя віды тэтрахордаў, часцей мажорныя. Характэрны рэгіянальныя адрозненні. Сярод муз. інструментаў: гайда (валынка), пастухоўскія дудкі, фуяра і інш. Распаўсюджаны танцы: адземок (пастухоўскі тыпу казачка), каламыйкі, фрышка (тыпу кракавяка). Пачатак кампазітарскай творчасці ў 15 ст. дала культавая поліфанічная хар. музыка (Ю.​Банаўскі, Т.​Лнтнер). У вак. і вак.-інстр. творах 17 ст. адчувальны ўплывы ням. і італьян. барока (З.​Заравуціус, Я.​Кусер, І.​Шымбрацкі і інш.), развіваюцца свецкія жанры (п’есы для лютні, вёрджынела, танц. сюіты). У 18 ст. пашырыліся царк. і свецкія муз. жанры (кантаты, арыі), францысканская пастараль, звязаная з нар. песняй (П.​Баян, Э.​Пасха), уплывы венскай класічнай школы. З пач. 19 ст. вырасла цікавасць да нар. песні, фарміруецца нац. муз. культура. Адзін з заснавальнікаў нац. муз. школы — Я.​Бела (опера «Віланд», паст. 1926; сімф. паэма «Лёс і ідэал», 1874). Развіццё нац. школы звязана з творчасцю Ф.​Кафенды, М.​Мойзеса, В.​Фігуша-Бістры, М.​Шнайдэр-Трнаўскага. У Браціславе створаны оперная трупа Славацкага нац. т-ра (1919), хар. і інш. выканальніцкія калектывы, муз. школа (з 1919; з 1927 Муз. і драм. акадэмія). Уклад у муз. мастацтва С. 20 ст. зрабілі: кампазітары М.​Базлік, І.​Зельенка, А.​Очанаш, Э.​Сухань, Я.​Цыкер; дырыжоры О.​Ленард, Л.​Райтар, Л.​Словак; піяністы К.​Гаўлікава, М.​Дапшанскі; скрыпачы Т.​Гашпарак, П.​Міхаліца; спевакі Г.​Бенячкава, Ш.​Гоза, Э.​Кітнарава, М.​Чэсанёва; музыказнаўцы Л.​Бурлас, Л.​Мокры, З.​Новачак і інш. У С. працуюць: Усходнеславацкі нац. т-р у Кошыцах (з 1945), Славацкая філармонія з сімф. аркестрам і хорам (з 1949), Дзярж. камерны аркестр у г. Жыліна і Славацкі камерны аркестр (з 1960), ансамбль нар. песні і танца «Лучніца» (з 1948) і інш.; кансерваторыя (з 1941), Вышэйшая школа прыгожых мастацтваў з муз. факультэтам (з 1949), Ін-т музыказнаўства Славацкай АН (з 1951, усе ў Браціславе). Праводзіцца Міжнар. муз. фестываль «Браціслаўская ліра». У 1955 створаны Саюз кампазітараў С.

Тэатр. Першыя тэатр. прадстаўленні ў С., звязаныя з рэліг. рытуаламі, ставіліся на ням., лац., венг., чэшскай мовах. Пашыранымі былі выступленні вандроўных акцёраў на плошчах гарадоў (у 12 ст. забараняліся сінодам). У сярэдневякоўі ўзнікла рэліг. драма (звесткі пра рэліг. спектаклі ў Браціславе і Бардзеёве датуюцца 1439). Першая свецкая п’еса пастаўлена ў 1536 у Браціславе. У 15 — пач. 16 ст. з’явілася школьная драма (школьныя т-ры ў Бардзеёве, Прэшаве, Крэмніцы, Банска-Бістрыцы), ставіліся і творы ант. аўтараў. У эпоху барока дасягнула росквіту езуіцкая драма (Трнава, Скаліца, Трэнчын, Браціслава, Прэшаў, Банска-Бістрыца і інш.). З 17 ст. прадстаўленні адбываліся ў спец. тэатр. залах, з 18 ст. — спец. дамах для т-раў (у 1740 у Браціславе пабудаваны першы 3-павярховы т-р). У пач. 19 ст. ўзнік аматарскі т-р (у 1830 адбылося першае публічнае прадстаўленне на славацкай мове гуртка ў Ліптаўскі-Мікулашы). У 1890 у Марціне пабудаваны Нац. дом, дзе перыядычна ставілі аматарскія спектаклі. У 1920 у Браціславе створаны першы прафес. т-р — Славацкі нац. т-р (засн. Я.​Борадач, А.​Багар, Г.​Кела, О.​Орсагава, Г.​Мелічкава; да 1932 спектаклі на чэш. мове, пазней арганізавана славацкая трупа). У 1940-я г. сетка прафес. тэатр. калектываў пашырылася, створаны Т-р Славацкага нац. паўстання ў Марціне, Славацкі т-р у Прэшаве (абодва 1944), Новая сцэна ў Браціславе (1946) і інш. З 1960-х г. развіваецца мастацтва лялечнага т-ра (Дзярж. лялечны т-р у Браціславе, Стары т-р у Нітры, «На перакрыжаваннях» у Банска-Бістрыцы, т-ры ў Кошыцах, Жыліне). Славацкі нац. т-р мае драм., оперную і балетную трупы. Працуюць таксама драм. т-ры: Астарка Корза’90 у Браціславе, Андрэя Багара ў Нітры, Дзярж. т-р у Кошыцах, Трнаўскі т-р, тэатры І.​Таяўскага ў Зволене, І.​Забарскага ў Прэшаве; укр. т-р у Прэшаве, венг. ў Комарне. Праводзяцца міжнар. фестывалі: «Дзівадзельна Нітра», пантамімы ў Браціславе, нетрадыц. т-раў у Пежзінаку, славацкіх лялечных т-раў у Банска-Бістрыцы і інш. Тэатр. кадры рыхтуюць Тэатр. ін-т, Акадэмія музыкі і драм. мастацтва ў Браціславе, Акадэмія мастацтваў у Банска-Бістрыцы.

Кіно С. ўзнікла і развівалася як частка агульнай экраннай культуры чэхаў і славакаў. У 1920—30-я г. кінадакументалісты з Прагі здымалі ў С. відавыя фільмы пейзажаў Татраў і фалькл. замалёўкі: «Славацкія танцы і спевы» (рэж. Я.​Палаўш), «Па гарах, па долах» і «Зямля спявае» (рэж. К.​Пліцка). У 1921 з чэш. кінематаграфістамі пастаўлены першы славацкі нямы фільм «Янашык» (рэж. Я.​Сіякель і Ф.​Горлівы). У 1939—45 увоз чэш. фільмаў у С. быў забаронены. У 1940 створана кінаарганізацыя «Наступ», падпарадкаваная берлінскай студыі «УФА» (пракат і выпуск прапагандысцкіх фільмаў). У 1945 кінапрамысловасць нацыяналізавана; у Браціславе створана Студыя славацкага маст. кіно «Коліба». У 1947 пастаўлены першы поўнаметражны славацкі фільм «Сцеражыся» (рэж. М.​Фрыч) пра лёс славакаў-эмігрантаў у Амерыцы. У 1948 заснавальнік славацкага кіно, акцёр кіно і т-ра, сцэнарыст і рэжысёр П.​Біелік зняў драму «Воўчыя норы» пра Славацкае нац. паўстанне. Цікавасць да гісторыі народа, да яе легендарных герояў выявілася ў каляровай дылогіі Біеліка «Янашык I—II» (у сав. пракаце «Горныя мсціўцы», 1962—63). Славацкія кінарэжысёры стварылі адметныя экранізацыі твораў П.​Ілямніцкага («Неўзаранае поле», 1953, рэж. У.​Багна; «Браты», 1961, рэж. А.​Летрых), Я.​Калінчака («Дваранскі гонар», 1957, рэж. Багна), Ф.​Гечака («Драўляная вёска», 1955, рэж. Летрых), А.​Чэхава («Іванаў», 1963, рэж. І.​Будскі) і інш. Тэме вайны як маральнаму выпрабаванню чалавека ў вострадрам. сітуацыях прысвечаны фільмы Біеліка «Сорак чатыры» (1957), «Капітан Дабач» (1959), П.​Солана «Баксёр і смерць» (1969) і інш. У 1960-я г. тэматыка і жанравая палітра фільмаў пашырылася, прыйшло новае пакаленне кінематаграфістаў; С.​Барабаш («Песня пра шызага голуба», 1961), І.​Крэйчык («Паўночная імша», 1962) і інш. Да тэм сучаснасці, духоўных пошукаў моладзі звяртаюцца рэжысёры М.​Голы («Шлях воранаў», «Справа для адваката»), Э.​Грэчнер («У кожным тыдні сем дзён»), І.​Медвед («Кадрыль», «Выпрабаванне кахання», «Юнацтва атамана», «Тройчы настае світанак», «Не для мяне іграюць блюз»). Ш.​Угер абнаўляе кінамову, надае фільмам гукапластычную выразнасць («Было такое сяброўства», «Сонца ў. сетцы», «Мы з 9 «А», «Орган»). У 1972 створаны сумесны славацка-бел. фільм «Заўтра будзе позна...» («Ян Налепка», рэж. А.​Карпаў і М.​Цяпак). Творчы пошук спрыяў самаідэнтыфікацыі славацкага кіно, якое звяртаецца да нац. культ. традыцый; з 1980-х г. усё больш выразна выяўляюцца яго тэматычныя і стылістычныя своеасаблівасці (рэж. Д.​Ганак, З.​Заган, Я.​Якубіска і інш.).

Літ.:

Краткая история Чехословакии. М., 1988;

Коровицына Н. Агония соцмодернизации: Судьба двух поколений двух европ. наций. М., 1993;

История словацкой литературы. М., 1970;

История литератур западных и южных славян. М., 1997;

Шумов С.А., Андреев А.Р. История Словакии, V—XX вв. М., 2000.

Ю.​В.​Ляшковіч (прырода, насельніцтва, гаспадарка), Л.​Л.​Міхайлоўская, Н.​А.​Дарук (гісторыя), І.​Г.​Елісееў (узброеныя сілы), А.​У.​Вострыкава (друк, радыё, тэлебачанне, літаратура, тэатр), Я.​Ф.​Шунейка (архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва), Л.​А.​Шымановіч (музыка), В.​Ф.​Нячай (кіно).

т. 14, с. 486

ПАРТЫЗА́НСКАЯ БРЫГА́ДА ў Вялікую Айчынную вайну,

асноўная арганізацыйная форма аб’яднання партызанскіх атрадаў, якія дзейнічалі на акупіраванай тэр. Беларусі. Злучэнне атрадаў у брыгады было выклікана разгортваннем масавага партыз. руху. Яно дало магчымасць шырока весці наступальныя дзеянні, павысіць баявую актыўнасць атрадаў, іх ініцыятыву, узаемадапамогу, эфектыўна выкарыстоўваць радыёсувязь, наладжваць забеспячэнне партызан зброяй, боепрыпасамі з сав. тылу. Першае, падобнае да брыгады злучэнне атрадаў «гарнізон Ф.​І.​Паўлоўскага» створана ў студз. 1942 у Акцябрскім р-не Палескай вобл. У крас. 1942 створаны П.б. 1-я Бел. і «Аляксея». Усяго на Беларусі дзейнічала 199 П.б. і 14 палкоў (у 1943 пасля злучэння з Чырв. Арміяй яны вызначаны БШПР як брыгады). Брыгады былі атраднага (радзей батальённага) складу, ядналі 3—7 атрадаў (ад некалькіх соцень да некалькіх тыс. байцоў). Кіраўніцтва брыгады: камандзір, камісар, нач. штаба, нам. камандзіра па разведцы, дыверсіях, пам. камандзіра па забеспячэнні, нач. мед. службы, нам. камісара па камсамолу. Брыгады, створаныя ў ліст. 1942 — сак. 1943 Клічаўскім аператыўным цэнтрам, мелі структурную асаблівасць: адзін з атрадаў быў галоўным і яго камандаванне і штаб адначасова былі камандаваннем і штабам брыгады. У большасці брыгад былі штабныя роты, ці ўзводы сувязі, аховы, радыёстанцыя, падп. друкарні, у многіх — свае шпіталі, майстэрні па рамонце зброі і маёмасці, узводы боезабеспячэння, пасадачныя пляцоўкі для самалётаў. Брыгады мелі зоны баявой дзейнасці, асн. і запасныя базы, стваралі вузлы супраціўлення, заставы, сістэму апорных і назіральных пунктаў, разгалінаваную сетку сувязных, скрытыя рэзервы, атрады і групы мясц. самаабароны, сямейныя атрады і лагеры, наладжвалі прамысл. вытв-сць для задавальнення патрэб партызан і насельніцтва. Брыгадная форма арганізацыі партыз. сіл паспяхова вытрымала выпрабаванне ў барацьбе з ням.-фаш. захопнікамі. Звесткі пра П.б. гл. ў табліцы.

Літ.:

Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. Мн., 1990. С. 398—452.

А.​Л.​Манаенкаў.

Партызанскія брыгады, якія дзейнічалі на Беларусі

Назва, час дзеяння	Раёны дзеяння	Кіраўнікі (камандзір, камісар, нач. штаба)
1	2	3
1-я 1.6—30.6.1944	Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.​І.​Масквін, камісар М.​К.​Гардзіенкаў, нач. штаба К.​М.​Кустаў
1-я Антыфашысцкая 16.8.1943—4.7.1944	Куранецкі, Пліскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай, Барысаўскі, Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры У.​У.​Гіль-Радзіёнаў (загінуў), І.​М.​Цімчук; камісары А.​М.​Касцяневіч (в.а.), Цімчук, І.​М.​Яўмененка; нач. штаба Б.​М.​Панамарэнка
1-я Асіповіцкая студз.-ліп. 1943	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.​П.​Каралёў, С.​С.​Сумчанка (в.а.); камісары А.​В.​Шыянок (в.а.), В.​В.​Глотаў; нач. штаба А.​І.​Лукашэнка (в.а.), Глотаў, П.​А.​Маркоўскі
1-я Бабруйская люты — 29.11.1943	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Парыцкі р-н Палескай абл.	Камандзір В.​І.​Лівенцаў, камісар Дз.​А.​Ляпёшкін, нач. штаба С.​З.​Крамнёў
1-я Баранавіцкая ліст. 1943—8.7.1944	Карэліцкі, Любчанскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір С.​Ф.​Бубін, камісар М.​Ц.​Цяцерын, нач. штаба І.​М.​Гайко
1-я Беларуская 8.4.1942—26.10.1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.​П.​Шмыроў, Я.​З.​Захараў; камісары Р.​У.​Шкрэда, Ц.​Р.​Кавалеўскі (в.а.): нач. штаба Захараў, І.​І.​Панчошны, М.​С.​Емяльянаў, М.​А.​Золін
1-я Беларуская (2-га складу) вер. 1943—28.6.1944	Лепельскі, Сенненскі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.​Дз.​Гурко, Р.​У.​Шкрэда; камісар Шкрэда; нач. штаба М.​М.​Бальшакоў
1-я Беларуская кавалерыйская жн. 1942—10.7.1944	Карэліцкі, Мірскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Дз.​А.​Дзенісенка, камісар У.​А.​Грачанічэнка, нач. штаба І.​А.​Салашэнка
1-я Буда-Кашалёўская жн.—2.12.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір А.​М.​Дземчанка, камісар С.​П.​Каспрук, нач. штаба А.​Я.​Фінадзееў, П.​Я.​Мацюшкоў
1-я Віцебская люты — 4.12.1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Сіроцінскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір М.​Ф.​Бірулін; камісары У.​А.​Хабараў, В.​Р.​Кудзінаў; нач. штаба І.​А.​Крыцкі (загінуў), Л.​П.​Карнееў
1 -я Віцебская (2-га складу) кастр. 1943—2.7.1944	Смаргонскі р-н Вілейскай, Бешанковіцкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір П.​З.​Патапенка, камісар В.​М.​Казлоўскі, нач. штаба І.​А.​Цімошчанка
1-я Гомельская сак. — 23.11.1943	Веткаўскі, Кармянскі, Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір П.​А.​Балыкоў; камісары П.​І.​Дзедзік, І.​Я.​Палякоў; нач. штаба А.​Н.​Падабедаў
1-я Дрысенская жн. 1942—12.7.1944	Асвейскі, Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры П.​Р.​Мандрыкін (загінуў), Р.​П.​Герасімаў, А.​І.​Грыгор’еў; камісары Герасімаў, Ф.​Ф.​Шаблоўскі, А.​І.​Лісоўскі; нач. штаба Ф.​А.​Рабцаў, С.​Ф.​Ламінскі, А.​А.​Шыбаеў, К.​П.​Кузміцкі
1-я імя К.​С.​Заслонава ліп. 1942—28.6.1944	Аршанскі, Багушэўскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзіры К.​С.​Заслонаў (загінуў), Л.​І.​Сяліцкі, Б.​К.​Іваноў; камісары Сяліцкі, М.​Ц.​Любімцаў, Іваноў; нач. штаба П.​П.​Лімаеў, В.​Р.​Палажэнцаў, В.​Н.​Смірноў
1-я імя А.​В.​Суворава (да ліп. 1943 наз. «Спартак») сак. 1943—4.7.1944	Дзісенскі, Дунілавіцкі, Пліскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры П.​А.​Хомчанка, Т.​К.​Раеўскі (в.а.), А.​Ц.​Кляцоў (в.а.); камісар М.​Я.​Усаў; нач. штаба Ф.​Дз.​Піўкін, Раеўскі, Кляцоў (в.а.)
1-я Клічаўская ліст. 1942—20.5.1943	Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі, Крупскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры П.​В.​Яхантаў, Я.​М.​Бяспоясаў; камісары І.​Р.​Іваноў, Р.​І.​Шчарбакоў; нач. штаба К.​А.​Арцюшын, Ц.​К.​Крук
1-я Мінская жн. 1942—3.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.​Х.​Балан, Е.​А.​Іваноў; камісары І.​В.​Чэпелеў (загінуў), Г.​Н.​Раманаў, Іваноў, В.​П.​Сушкевіч; нач. штаба М.​М.​Джагараў, К.​П.​Кулеш
1-я Смаленская сак. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.; Духаўшчынскі, Руднянскі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры Ф.​Я.​Апрэтаў (загінуў), А.​І.​Яўстратаў, М.​П.​Пятровічаў, У.​І.​Цалішчэўскі; камісары АР. Багдановіч, Пятровічаў, І.​Х.​Вайзулін; нач. штаба Яўстратаў, Дз.​М.​Несцераў (в.а.), А.​В.​Прусакоў (в.а.), С.​Дз.​Жылін
2-я Беларуская імя П.​К.​Панамарэнкі май 1942 — снеж. 1943	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.​І.​Дзьячкоў, Я.​Н.​Барсукоў, М.​Ф.​Сафронаў; камісары К.​Ф.​Волкаў, Барсукоў, Сафронаў; нач. штаба І.​С.​Скуматаў, П.​Дз.​Тарачэнка
2-я Беларуская імя П.​К.​Панамарэнкі (2-га складу) вер. 1943—27.6.1944	Бешанковіцкі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.​І.​Дзьячкоў, нач. штаба Р.​А.​Махоткін
2-я Дрысенская кастр. 1943—12.7.1944	Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір І.​М.​Кухарэнка, камісар І.​В.​Хут, нач. штаба А.​К.​Касач
2-я імя К.​С.​Заслонава вер. 1943—27.6.1944	Аршанскі, Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір В.​П.​Комлеў, камісар В.​Е.​Бяляеў, нач. штаба В.​Р.​Палажэнцаў, М.​М.​Бальшуноў (загінуў), М.​С.​Загер
2-я імя Л.​В.​Суворава ліп. 1943—2.7.1944	Куранецкі, Маладзечанскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры А.​А.​Астрэйка, А.​П.​Аўсяннікаў; камісар В.​І.​Данаў, нач. штаба М.​І.​Філіпаў
2-я Калінкавіцкая імя М.​В.​Фрунзе кастр. — 24.11.1943	Калінкавіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.​М.​Марозаў, камісар І.​М.​Бяляй, нач. штаба А.​Р.​Барысенка
2-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Клічаўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры С.​Ц.​Токараў, І.​З.​Ізох; камісары Ізох, Г.​Л.​Комар, А.​Я.​Счыслёнак, К.​Ф.​Канавалаў; нач. штаба І.​М.​Мароз, Токараў
2-я Мінская вер. 1942—29.6.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры С.​М.​Іваноў, М.​Р.​Андрэеў; камісары А.​М.​Міхайлаў, П.​П.​Ванкевіч; нач. штаба І.​Н.​Цішчанка, Ф.​А.​Раткевіч
2-я Ушацкая імя П.​К.​Панамарэнкі ліп. 1943 — ліп. 1944	Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір М.​В.​Уткін, камісар М.​А.​Цябут, нач. штаба А.​І.​Вілюгін
З-я 1.6—30.6 1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Круглянскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір П.​І.​Звяздаеў, камісар В.​А.​Самсонаў, нач. штаба А.​М.​Лебедзеў
3-я Беларуская чэрв. 1942—15.11.1943	Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры А.​Я.​Марчанка, У.​В.​Жыганаў (в.а.); камісары Я.​А.​Казлоў (загінуў), М.​А.​Новікаў, Ф.​Т.​Шэдаў; нач. штаба Т.​К.​Раеўскі, Жыганаў
З-я Бярэзінская ліст. 1942—13.4.1943	Бялыніцкі, Бярэзінскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір С.​А.​Яроцкі, камісар М.​Ф.​Спяранскі, нач. штаба Г.​І.​Георгіеўскі
3-я Мінская імя С.​М.​Будзённага чэрв 1943—2.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Р.​П.​Мыснік, камісар У.​Е.​Крайко, нач. штаба Я.​М.​Гіро
4-я Беларуская чэрв. 1942—3.7.1944	Дзісенскі, Міёрскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Гарадоцкі, Мехаўскі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.; Невельскі р-н Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры А.​А.​Астрэйка, Н.​Е.​Фалалееў. Я.​Х.​Сташкевіч (загінуў), В.​А.​Сазыкін, М.​І.​Ярмак (загінуў), Дз.​І.​Дзюмін; камісары Я.​І.​Касаткін, Г.​С.​Пятроў, У.​К.​Шэндзелеў, Ф.​М.​Расюк; нач. штаба Фалалееў, А.​Г.​Собалеў (загінуў), А.​П.​Плотнікаў, П.​І.​Шарыпаў
4-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Клічаўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры Ф.​С.​Тарасевіч, М.​Дз.​Грыцан; камісар С.​М.​Ігумнаў; нач. штаба І.​Ф.​Рудаў
5-я 1.6—29.6.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір І.​Т.​Мацяш, камісар У.​К.​Шаўчук, нач. штаба В.​М.​Пракапенкаў
5-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​С.​Міхалап; камісары Міхайлаў, А.​А.​Хачатран; нач. штаба І.​Б.​Рутман, В.​П.​Дрожнікаў
5-я Клятнянская сак. — 29.9.1943	Касцюковіцкі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай вобл.; Арлоўская вобл. (Расія)	Камандзір А.​М.​Яромін; камісары С.​І.​Сядоў, П.​С.​Кляцко (в.а.); нач. штаба М.​Г.​Мураўёў
6-я Магілёўская ліст. 1942 — ліп. 1943	Бялыніцкі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір К.​М.​Белавусаў; камісар З.​П.​Гапонаў; нач. штаба С.​Г.​Сідарэнка-Салдаценка, Д.​І.​Фядотаў
8-я снеж. 1943—11.7.1944	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай, Ганцавіцкі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір С.​Г.​Жунін, камісар В.​А.​Пятроў, нач. штаба К.​І.​Мацеж
8-я Круглянская май 1942—11.8.1943	Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.​А.​Маршчынін, С.​Г.​Жунін; камісары Дз.​А.​Смагін, М.​К.​Сушкоў; нач. штаба І.​Г.​Ільін
8-я Рагачоўская люты 1943 — сак. 1944	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Ф.​С.​Тарасевіч, В.​В.​Чысцякоў; камісары А.​А.​Бірукоў, В.​У.​Паўлаў; нач. штаба Чысцякоў, М.​Ф.​Рубіс
9-я імя С.​М.​Кірава чэрв. — 27.6.1944	Кіраўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.​Л.​Нікіцін, камісар І.​М.​Пруднікаў, нач. штаба П.​С.​Царапкін
9-я Кіраўская сак. — ліп. 1943	Кіраўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя з ім раёны	Камандзір С.​І.​Свірыд, камісар Г.​Л.​Комар, нач. штаба Дз.​Ц.​Ігнаценка
10-я Журавіцкая сак. 1943—27.6.1944	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі, Кармянскі, Рагачоўскі, Церахоўскі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзіры С.​М.​Белых (загінуў), І.​М.​Гаўрылаў; камісары І.​М.​Дзікан, К.​М.​Драчоў; нач. штаба П.​К.​Антонаў
11-я Быхаўская крас. — ліп. 1943	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Ф.​П.​Падалян; нач. штаба М.​Г.​Кісялёў, І.​П.​Федзячэнка (в.а.)
12-я Кавалерыйская імя І.​В.​Сталіна	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Капыльскі, Пухавіцкі, Старобінскі, Чырвонаслабодскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай, Глускі р-н Палескай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір У.​А.​Ціхаміраў, камісар І.​А.​Цяплінскі, нач. штаба Дз.​П.​Самсонаў
13-я Касцюковіцкая май — 29.9.1943	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір С.​А.​Мазур, камісар Дз.​Е.​Савельеў, нач. штаба І.​М.​Мароз
14-я Цемналеская крас. — 1.10.1943	Кармянскі р-н Гомельскай, Дрыбінскі, Мсціслаўскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір С.​Р.​Ялецкі, камісар М.​Ф.​Спяранскі, нач. штаба І.​П.​Сычоў
16-я Смаленская ліп. 1942—5.7.1944	Міёрскі, Свірскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Аршанскі, Багушэўскі, Лёзненскі, Сенненскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.; Касплянскі, Руднянскі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры Т.​Г.​Давыдкін, І.​Р.​Шлапакоў, І.​К.​Алесянкоў; камісары Дз.​Ц.​Гольнеў, А.​М.​Кулічкоў, Р.​М.​Цімашэнкаў; нач. штаба А.​Я.​Шалыгін, Алесянкоў, П.​П.​Юр’еў, П.​І.​Вінаградаў, А.​І.​Бурцаў
17-я жн. — 2.12.1943	Быхаўскі, Дрыбінскі, Прапойскі, Чавускі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​І.​Кітаеў, камісар П.​С.​Равякаў, нач. штаба Б.​А.​Сяргееў
18-я імя М.​В.​Фрунзе вер. 1942—3.7.1944	Івянецкі, Клецкі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Заслаўскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры П.​І.​Серабракоў, С.​С.​Ключко; камісары М.​А.​Ваўчак, В.​І.​Каробкін, П.​А.​Бягун; нач. штаба І.​В.​Анохін, К.​П.​Лойка, К.​І.​Бутрымовіч
19-я імя В.​М.​Молатава студз. — 10.7.1944	Ляхавіцкі р-н Баранавіцкай вобл.	Камандзіры В.​І.​Каробкін, Я.​П.​Луцэнка; камісар С.​К.​Дзесюкевіч; нач. штаба А.​Ф.​Астапаў, М.​К.​Зайцаў
20-я імя В.​С.​Грызадубавай ліп. 1943—12.7.1944	Быценскі р-н Баранавіцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Ц.​М.​Сухарукаў, С.​С.​Жарыкаў, В.​З.​Іваноў; камісары М.​І.​Засмужац (в.а), Іваноў, Р.​Дз.​Румянцаў, І.​Я.​Пархоўчанка; нач. штаба В.​Х.​Свірын, А.​М.​Данілаў
«25 гадоў БССР» снеж. 1943—10.7.1944	Гарадзішчанскі, Карэліцкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Б.​А.​Мічурын, камісар П.​І.​Смірноў, нач. штаба С.​В.​Курзін
25-я імя П.​К.​Панамарэнкі студз. 1943—1.7.1944	Любанскі р-н Мінскай, Жыткавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір А.​І.​Далідовіч, камісар А.​А.​Баравік, нач. штаба А.​Ф.​Лескін
27-я імя В.​І.​Чапаева снеж. 1942—1.7.1944	Клецкі, Нясвіжскі р-ны Баранавіцкай, Грэскі, Капыльскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.​А.​Шастапалаў, М.​Дз.​Курыльчык (в.а.); камісары І.​М.​Ражкоў, П.​І.​Разувакін, Н.​Дз.​Емяльянаў; нач. штаба Курыльчык, С.​В.​Рабкевіч (в.а.), М.​А.​Рагожнікаў
27-я Нараўлянская імя С.​М.​Кірава 20.10—28.11.1943	Нараўлянскі р-н Палескай вобл.	Камандзір У.​П.​Яромаў, камісар П.​І.​Літоўскі, нач. штаба У.​М.​Клейнас
32-я імя М.​І.​Калініна май — 1.7.1944	Капыльскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір П.​В.​Качкоў, камісар А.​З.​Драбеня, нач. штаба І.​М.​Валністы
35-я студз. — 30.6.1944	Бялыніцкі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры П.​І.​Саўчак (загінуў), І.​Р.​Прахарэнка; камісары С.​А.​Шонін, Р.​І.​Думчаў, А.​К.​Саламацін; нач. штаба І.​М.​Мамонаў
37-я Ельская 1.7.1943—11.1.1944	Ельскі, Лельчыцкі, Мазырскі, Тураўскі і інш. раёны Палескай вобл.	Камандзір А.​С.​Мішчанка; камісары Я.​А.​Татараў, І.​П.​Пастухоў, нач. штаба С.​І.​Міксюк
37-я імя Л.​Я.​Пархоменкі студз. — 30.6.1944	Бабруйскі р-н Магілёўскай, Любанскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай абл.	Камандзіры П.​М.​Канавалаў, А.​В.​Львоў; камісары С.​К.​Ляшчэня, М.​Б.​Храпко; нач. штаба Я.​М.​Качанаў, С.​В.​Сыраквашын, Я.​С.​Раманаў
47-я «Перамога» сак. — 1.10.1943	Краснапольскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.​Ц.​Перапечкін, Ф.​П.​Ліпкін (в.а.); камісары В.​К.​Арлоўскі, Х.​Калімулін; нач. штаба А.​У.​Гаркавенка, А.​М.​Лосеў
50-я Жыткавіцкая вер. 1943—6.7.1944	Жыткавіцкі, Лельчыцкі, Тураўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзір У.​І.​Гушчэня; камісары У.​М.​Дзербан, І.​К.​Талкачоў; нач. штаба А.​І.​Ціхончык, М.​С.​Палознік, А.​А.​Асокін
61-я кастр. 1943—30.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.​К.​Паўлаў; камісары Ф.​Ц.​Кальчук, А.​А.​Хачатран, П.​Я.​Гаро, Дз.​Ф.​Вайстроў; нач. штаба Г.​А.​Цывін, В.​П.​Белабародаў, М.​Ф.​Мірановіч
64-я імя В.​П.​Чкалава студз. 1943—30.6.1944	Любанскі, Слуцкі, Старадарожскі, Старобінскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.​М.​Розаў, П.​І.​Смірноў (в.а.); камісары А.​В.​Львоў, І.​С.​Канановіч; нач. штаба У.​А.​Варотнікаў
95-я імя М.​В.​Фрунзе вер. 1943—29.6.1944	Грэскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір І.​В.​Арастовіч, камісар А.​Ц.​Міновіч, нач. штаба С.​П.​Патапенка
99-я імя Дз.​Ц.​Гуляева студз. 1943—10.7.1944	Косаўскі р-н Брэсцкай, Глускі, Старадарожскі р-ны Мінскай, Іванаўскі, Лагішынскі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры І.​М.​Кулікоўскі, А.​Ц.​Чайкоўскі, У.​К.​Якавенка; камісары Чайкоўскі, М.​К.​Панцялеенка; нач. штаба В.​М.​Сярэдзін, В.​М.​Каракулін
99-я Калінкавіцкая май 1943—29.6.1944	Акцябрскі, Васілевіцкі, Калінкавіцкі, Капаткевіцкі, Мазырскі, Хойніцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір В.​А.​Караткевіч, камісар С.​П.​Ракіцкі, нач. штаба А.​М.​Казакоў
100-я Глуская 6.9.1943—28.6.1944	Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай вобл.	Камандзір І.​М.​Кулікоўскі; камісары А.​Я.​Жулега, Дз.​Н.​Удалой, П.​Р.​Чарнушын; нач. штаба П.​Я.​Ігуменаў
100-я імя С.​М.​Кірава сак. 1943—28.6.1944	Старадарожскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір А.​І.​Шуба; камісары Г.​М.​Машкоў, І.​С.​Савелаў, І.​М.​Ражкоў; нач. штаба Ф.​В.​Дзераўнін, І.​І.​Папоў, І.​З.​Ганчароў
101-я Даманавіцкая 1.6—18.11.1943	Васілевіцкі, Даманавіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры М.​А.​Чарнавусаў, В.​М.​Мінін; камісар М.​Я.​Казлоў; нач. штаба Мінін, М.​Р.​Салавей
101-я імя Аляксандра Неўскага чэрв. 1943—1.7.1944	Старобінскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры Дз.​Ц.​Гуляеў (загінуў), М.​Дз.​Курыльчык; камісар В.​Ц.​Меркуль; нач. штаба С.​М.​Палякоў (загінуў), П.​З.​Ігнашчанка
115-я Горацкая кастр. 1943—26.6.1944	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Г.​Р.​Ленчыкаў; камісары І.​І.​Лагімахаў, А.​Ф.​Палікарпаў
120-я жн. 1943—2.7.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Г.​М.​Архіпец, К.​А.​Баранаў, І.​А.​Баранаў; камісары І.​П.​Сакалоўскі, М.​М.​Барысёнак, А.​Б.​Маркоўскі; нач. штаба К.​А.​Баранаў, В.​Я.​Буры, М.​Дз.​Каралеўскі
121-я імя А.​Ф.​Брагіна кастр. 1943—2.7.1944	Любанскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі, Капаткевіцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай абл.	Камандзір К.​Ф.​Пушчын, камісар В.​М.​Якіменка, нач. штаба М.​П.​Шардыка
123-я Акцябрская імя 25-годдзя БССР май 1942—5.7.1944	Акцябрскі, Глускі, Жыткавіцкі, Капаткевіцкі, Парыцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры Ф.​І.​Паўлоўскі, С.​В.​Маханько (в.а.), І.​М.​Мярзляк; камісары Маханько, С.​І.​Бацішчаў (в.а.), Я.​А.​Татараў; нач. штаба Р.​І.​Бар’яш, Т.​Ц.​Жулега, А.​Р.​Волкаў, Ф.​А.​Лосеў
125-я Капаткевіцкая студз. 1943—19.6.1944	Капаткевіцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры А.​А.​Жыгар, М.​Д.​Куранаў; камісары І.​В.​Скалабан, Ф.​Дз.​Кудравец; нач. штаба А.​П.​Карнейчык, В.​А.​Вялігін, А.​А.​Асокін, І.​П.​Юрасаў
130-я Петрыкаўская 27.7.1943—6.7.1944	Старадарожскі р-н Мінскай, Жыткавіцкі, Лельчыцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай абл.	Камандзіры І.​В.​Скалабан, М.​А.​Волкаў; камісар І.​Н.​Глушко; нач. штаба У.​І.​Кулак
130-я «Помста» кастр. 1943—2.7.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.​В.​Беражной (загінуў), В.​В.​Лазараў; камісары С.​Ц.​Крыварот, М.​С.​Фралоў, П.​А.​Рыняк, М.​А.​Цітоў; нач. штаба Фралоў
150-я імя Ф.​М.​Языковіча снеж. 1943—30.3.1944	Дамачоўскі, Дзівінскі р-ны Брэсцкай, Драгічынскі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.; Любяшоўскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір В.​А.​Вялігін, камісар С.​М.​Падута, нач. штаба М.​І.​Гардзіенка
161-я імя Р.​І.​Катоўскага студз 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Старадарожскі р-н Мінскай, Глускі р-н Палескай абл.	Камандзір А.​С.​Шашура (загінуў), А.​Л.​Кудашаў; камісары Кудашаў, П.​І.​Разувакін (загінуў), М.​С.​Паланейчык; нач. штаба В.​Р.​Лабзін
200-я імя К.​К.​Ракасоўскага жн. 1943—4.7.1944	Дзяржынскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір М.​Ю.​Баранаў, камісар П.​Р.​Мартысюк, нач. штаба І.​Ф.​Ягораў
210-я Капаткевіцкая сак. — ліп. 1943	Даманавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір І.​М.​Кулікоўскі; камісары К.​Ф.​Пінчук, І.​П.​Плыткевіч; нач. штаба В.​М.​Васільеў
225-я сак. 1943—26.6.1944	Акцябрскі, Глускі, Жыткавіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры М.​П.​Бумажкоў, У.​З.​Пуцята; камісары Б.​К.​Зялёнка, У.​А.​Станкевіч; нач. штаба Пуцята, А.​Я.​Шчацько
225-я імя А.​В.​Суворава снеж. 1942—29.6.1944	Грэскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Л.​П.​Стафанюк, І.​В.​Арастовіч, А.​М.​Каляда; камісары П.​І.​Разувакін, І.​М.​Ражкоў, У.​І.​Заяц; нач. штаба К.​А.​Прыгуноў, М.​М.​Цімашэнка
258-я імя В.​У.​Куйбышава снеж. 1943—28.6.1944	Любанскі, Старадарожскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай абл.	Камандзір Г.​М.​Сталяроў; камісар В.​І.​Смірноў; нач. штаба В.​П.​Волгаў; В.​С.​Дунаеў
300-я імя К.​Я.​Варашылава снеж. 1942—2.7.1944	Нясвіжскі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі, Капыльскі, Уздзенскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір В.​Р.​Яроменка; камісары І.​С.​Савелаў, М.​С.​Сцяпанаў; нач. штаба Я.​П.​Грыцаневіч, М.​Ю.​Баранаў, І.​І.​Радчанка
760-я імя М.​Беразоўскага вер. 1943—30.6.1944	Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Г.​М.​Колбнеў (загінуў), Р.​І.​Перасценка; камісар В.​М.​Міхайлаў; нач. штаба І.​Я.​Лантухоў (загінуў), М.​А.​Баранаў, К.​І.​Ражаў
Асвейская імя М.​В.​Фрунзе ліп. 1942—13.7.1944	Асвейскі, Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры І.​К.​Захараў, М.​М.​Кузьмін; камісары В.​П.​Уладзіміраў (загінуў), А.​І.​Сяргушка. А.​А.​Бохан; нач. штаба А.​Д.​Мядзведзеў, А.​І.​Трафімаў, Ц.​Ф.​Радзіёнаў, Г.​Ахмедзьяраў
Багушэўская чэрв. 1942—10.3.1943	Аршанскі, Багушэўскі, Гарадоцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры В.​У.​Бойка, П.​І.​Крылаў, М.​П.​Крэсік (загінуў); камісары В.​А.​Манохін, С.​А.​Дзятлоўскі, А.​К.​Стэльмах; нач. штаба М.​К.​Вайцяхоўскі, В.​П.​Лаўкоў
Багушэўская (2-га складу) вер. 1943—29.6.1944	Багушэўскі, Лепельскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір Я.​М.​Прахарэнка; камісар П.​М.​Шарыпа; нач. штаба В.​П.​Лаўкоў, С.​Б.​Лісецкі
«Бальшавік» кастр. 1943—23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Веткаўскі, Гомельскі, Добрушскі, Кармянскі, Лоеўскі, Рэчыцкі, Свяцілавіцкі, Уваравіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір І.​Ф.​Гамарка, камісар В.​М.​Палянічка
«Беларусь» сак. 1943 — ліп. 1944	Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.​П.​Пакроўскі, А.​С.​Юркаўцаў; камісары М.​З.​Крамко. І.​М.​Блажноў; нач. штаба Юркаўцаў, Ф.​Г.​Шыхаўцоў, У.​Т.​Талкачоў, Ю.​І.​Яфімкін
«Буравеснік» снеж. 1943—3.7.1944	Пухавіцкі, Рудзенскі, Уздзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір М.​Г.​Мармулёў, камісар І.​М.​Рабуха, нач. штаба П.​П.​Болдыраў, П.​С.​Лавецкі
Васілевіцкая імя П.​К.​Панамарэнкі 31.10—17.11.1943	Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір С.​А.​Смерцін, камісар П.​П.​Гудаў, нач. штаба В.​П.​Алісейка
«Граза» жн. 1942—26.6.1944	Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.​А.​Рашэтнікаў, С.​М.​Нарчук (загінуў), Дз.​М.​Катлярчук, А.​Дз.​Варашэнь (в.а.); камісар Нарчук; нач. штаба Катлярчук, Л.​К.​Кіпрыянец, Р.​М.​Аўчыннікаў
М.​П.​Гудкова жн. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір М.​П.​Гудкоў; камісары В.​С.​Лявонаў, І.​Р.​Фінагееў, Ф.​П.​Ігнатовіч; нач. штаба В.​Дз.​Сыценка, Р.​С.​Арэшыч (в.а.), Я.​Ф.​Рукаль
«Дзядзькі Колі» жн. 1942—28.6.1944	Барысаўскі, Бягомльскі, Лагойскі, Плешчаніцкі, Смалявіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір П.​Р.​Лапацін; камісары А.​Ц.​Язубчык, М.​М.​Чуліцкі; нач. штаба В.​П.​Бальшакоў, А.​Л.​Валошын
Добрушская імя І.​В.​Сталіна ліп. — 27.9.1943	Веткаўскі, Добрушскі, Церахоўскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір І.​П.​Крывенчанка, камісар І.​М.​Гатальскі, нач. штаба П.​Ф.​Захараў
Дыверсійная Беларуская імя У.​І.​Леніна ліп. 1942—1.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Дунілавіцкі, Пліскі р-ны Вілейскай, Суражскі, Талачынскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры А.​А.​Баскакаў (загінуў), М.​Т.​Гарбаценкаў, Я.​У.​Фурсо (в.а.); камісары В.​Д.​Лобараў, Гарбаценкаў, Р.​Ф.​Шастакоў, М.​З.​Умінскі (в.а.), У.​С.​Свірыд (загінуў), М.​Р.​Пучкароў; нач. штаба М.​П.​Падгорны, С.​Ф.​Сафонаў
«Жалязняк» вер. 1942—28.6.1944	Бягомльскі, Лагойскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Р.​А.​Дзякаў, І.​П.​Ціткоў; камісары С.​С.​Манковіч, Ф.​І.​Дзернушкоў; нач. штаба Л.​П.​Бірукоў
«Жалязняк» вер. — 25.11.1943	Жлобінскі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір В.​І.​Шаруда, камісар Г.​В.​Злынаў, нач. штаба Р.​П.​Завадоўкін
«За Радзіму» вер. 1943—2.7.1944	Браслаўскі, Відзскі, Маладзечанскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры П.​М.​Шырокаў, М.​У.​Кандрашчанка; камісар Ф.​К.​Акулаў; нач. штаба А.​А.​Дзюжэнка, К.​І.​Капцюгоў
«За Радзіму» імя А.​К.​Флегантава кастр. 1942 — чэрв. 1944	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай, Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл., Камень-Кашырскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзіры А.​К.​Флегантаў (загінуў), Я.​Ф.​Філіпскіх, Ф.​Ф.​Тараненка, І.​В.​Жохаў, М.​Ф.​Ваганаў, камісары Г.​Р.​Чарняўскі, Жохаў, І.​І.​Раманаў; нач. штаба Тараненка, У.​І.​Бабкоў, Раманаў, Ваганаў, І.​В.​Мацюшаў
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1942—30.6.1944	Асвейскі, Бешанковіцкі, Гарадоцкі, Дрысенскі, Расонскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір П.​М.​Раманаў (загінуў); камісары Дз.​П.​Падалец, М.​Г.​Жыжаў (загінуў); нач. штаба М.​А.​Дадзеркін, М.​А.​Звераў (загінуў), А.​І.​Ерашэнка
«За Савецкую Беларусь» студз. — 6.7.1944	Валожынскі р-н Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай абл.	Камандзір Я.​Дз.​Васюцін, камісар С.​М.​Плахін, нач. штаба А.​С.​Раманаў
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1943—2.7.1944	Куранецкі р-н Вілейскай вобл.	камандзір А.​Л.​Валынец, камісар В.​Ф.​Цалуйка, нач. штаба І.​І.​Лятушкін
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1942—2.7.1944	Мінскі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры І.​І.​Уласаў, С.​Ц.​Конанаў, А.​М.​Базылевіч; камісары А.​Е.​Лук’яненка, М.​Ф.​Варанцоў, В.​П.​Каралёў, Базылевіч, Р.​А.​Моўчан; нач. штаба Е.​А.​Іваноў, А.​С.​Грыгор’еў, А.​М.​Пракоф’еў
«Звязда» жн. 1942 — чэрв. 1943	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры М.​І.​Іўлеў, Дз.​Ф.​Вайстроў (в.а.); камісар П.​Н.​Савінаў; нач. штаба Д.​І.​Тамашэўскі
Імя Аляксандра Неўскага ліст. 1943—13.7.1944	Гродзенскі, Скідзельскі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір К.​М.​Ешчанка, камісар П.​П.​Дайнека, нач. штаба В.​Г.​Жалязноў
Імя Аляксандра Неўскага крас. — 7.7.1944	Іўеўскі, Юрацішкаўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір А.​Г.​Байкоў, камісар М.​М.​Гаўрылаў, нач. штаба Ф.​У.​Шачанкоў
Імя С.​М.​Будзённага 8.12.1943—2.7.1944	Куранецкі, Маладзечанскі, Мядзельскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір В.​А.​Чаркасаў, камісар Ц.​Дз.​Харын, нач. штаба М.​Дз.​Немаў
Імя С.​М.​Будзённага сак. 1943—14.7.1944	Ленінскі р-н Пінскай вобл.	Камандзіры У.​М.​Антановіч, Ф.​І.​Шырын; камісары Р.​М.​Ігнаценка, Р.​С.​Карасёў; нач. штаба В.​А.​Стаюхін
Імя К.​Я.​Варашылава (да студз. 1944 наз. «Мсцівец») снеж. 1942—1.7.1944	Пліскі р-н Вілейскай, Ветрынскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір Дз.​В.​Цябут; камісар У.​А.​Лемза; нач. штаба Я.​С.​Шапавал, А.​А.​Кухта
Імя К.​Я.​Варашылава ліст. 1943—15.7.1944	Дзятлаўскі, Жалудоцкі, Казлоўшчынскі, Лідскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.​К.​Макараў; камісары В.​Я.​Сашнёў (загінуў), М.​М.​Белякоў; нач. штаба С.​П.​Дабравольскі
Імя К.​Я.​Варашылава ліст. 1942—4.7.1944	Астравецкі, Глыбоцкі, Дунілавіцкі, Крывіцкі, Куранецкі, Мядзельскі, Пастаўскі, Свірскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.; Швенчонскі р-н (Літва)	Камандзіры Ф.​Р.​Маркаў, Ф.​С.​Шляхтуноў, І.​Н.​Крысаў; камісары Маркаў, І.​М.​Яўмененка, А.​І.​Шаўчэнка; нач. штаба У.​У.​Саўлевіч, Крысаў, Л.​І.​Карабанаў
Імя К.​Я.​Варашылава май — снеж. 1942	Грэскі, Дзяржынскі, Капыльскі, Слуцкі, Уздзенскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры П.​П.​Капуста, камісар І.​К.​Жыжык, нач. штаба П.​З.​Ігнашчанка
Імя ВЛКСМ ліст. 1943—2.7.1944	Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір І.​А.​Куксёнак, камісар Ф.​І.​Зайцаў, нач. штаба М.​П.​Шчурын
Імя газеты «Правда» кастр. 1943—3.7.1944	Чэрвеньскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір С.​Т.​Кузняцоў, камісары С.​Е.​Данільчык, П.​І.​Багамолаў; нач. штаба Багамолаў, Р.Я́.Герцовіч
Імя М Ф.​Гастэлы вер. 1943—8.7.1944	Астравецкі, Ашмянскі, Пастаўскі, Смаргонскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір В.​А.​Манохін; камісары В.​Ф.​Папок, У.​І.​Тубеліс; нач. штаба С.​П.​Краеў, Дз.​А.​Ануфрыеў
Імя Л.​М.​Даватара снеж. 1942—2.7.1944	Докшыцкі, Куранецкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры Ф.​С.​Шляхтуноў, І.​А.​Іваноў; камісары Д.​Я.​Кадоўба, П.​А.​Паўленка, В.​Ф.​Папок; нач. штаба С.​А.​Вашчыла, Б.​В.​Дудкоўскі
Імя А.​Ф.​Данукалава (да мая 1944 наз. «Аляксея»)	Пліскі р-н Вілейскай, Аршанскі, Багушэўскі, Бешанковіцкі, Віцебскі, Лёзненскі, Суражскі, Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай абл.; Касплянскі р-н Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры А.​Ф.​Данукалаў (загінуў), В.​А.​Блахін; камісары Т.​В.​Паўлоўскі (загінуў), А.​Ц.​Шчарбакоў, І.​І.​Старавойтаў; нач. штаба А.​С.​Гайдукоў, Я.​М.​Антоненка, Ф.​І.​Пласкуноў, І.​П.​Піменаў
Імя Ф.​Э.​Дзяржынскага снеж. 1943—12.7.1944	Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзір В.​М.​Манахаў; камісар П.​Р.​Кавалёў; нач. штаба Ф.​М.​Баранаў, А.​Р.​Жураўлёў
Імя Ф.​Э.​Дзяржынскага кастр. 1943—11.7.1944	Любчанскі р-н Баранавіцкай вобл.	Камандзір К.​Ф.​Шашкін; камісар Я.​П.​Ляхаў; нач. штаба А.​Х.​Бляшаў
Імя Г.​К.​Жукава ліп. 1943—2.7.1944	Браслаўскі, Дзісенскі, Міёрскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір П.​Я.​Сырамаха; камісары Сырамаха, П.П Булойчык (загінуў), А.​П.​Запарожац, М.​А.​Кароўкін; нач. штаба Запарожац, В.​С.​Чаромін
Імя Г.​К.​Жукава сак. 1943—10.7.1944	Мірскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры С.​С.​Ключко, М.​Ц.​Маскалёў, Р.​Л.​Васілевіч; камісары В.​С.​Самусевіч, У.​З.​Царук, А.​З.​Гайсараў, нач. штаба К.​А.​Афанасевіч, І.​І.​Пракоф’еў, В.​Я.​Шахроў, Я.​І.​Кайдалаў, В.​І.​Бажэнка
Імя М.​І.​Калініна 12.4—2.7.1944	Міёрскі р-н Вілейскай вобл.	Камандзір Ф.​Н.​Гаўрыленка, камісар М.​А.​Клімянок, нач. штаба М.​М.​Чупрак
Імя М.​І.​Калініна сак. — 28.6.1944	Плешчаніцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір З.​І.​Нянахаў; камісар І.​І.​Ясіновіч; нач. штаба У.​С.​Міхайлоўскі, Ю.​М.​Мякішаў
Імя М.​І.​Калініна снеж. 1943 — сак. 1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Л.​І.​Сарока, камісар П.​А.​Сачок, нач. штаба А.​Ф.​Дубінін
Імя С.​М.​Кароткіна (да лют. 1943 Сіроцінская, да чэрв. 1943 імя Ф.​Э.​Дзяржынскага чэрв. 1942—2.7.1944	Міёрскі, Пліскі р-ны Вілейскай, Полацкі, Расонскі, Сіроцінскі, Ушацкі. р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры С.​М.​Кароткін (загінуў), П.​А.​Хомчанка, У.​М.​Талаквадзе; камісары В.​М.​Фралоў, А.​Б.​Эрдман; нач. штаба У.​Р.​Аляксандраў, Хомчанка, М.​Ф.​Мацвеенка
Імя Кастуся Каліноўскага ліст. 1943—18.8.1944	Беластоцкі, Граеўскі, Гродзенскі, Кнышынскі, Крынкаўскі, Саколкаўскі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір М.​К.​Вайцяхоўскі, камісар Я.​Г.​Осіпаў, нач. штаба С.​В.​Чудзінаў
Імя С.​М.​Кірава кастр. 1943—29.6.1944	Барысаўскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір М.​І.​Карашкоў, камісар Г.​М.​Папшаў, нач. штаба Р.​М.​Дзедаў
Імя С.​М.​Кірава чэрв. 1943—7.7.1944	Воранаўскі, Іўеўскі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Ф.​М.​Сінічкін, С.​П.​Васільеў; камісар С.​М.​Кандакоў, нач. штаба П.​І.​Смірноў, Васільеў, М.​А.​Пракаповіч
Імя С.​М.​Кірава ліп. 1943—8.7.1944	Ленінскі, Лунінецкі р-ны Пінскай вобл.	Камандзіры А.​П.​Савіцкі, Ф.​І.​Лісовіч; камісары Лісовіч, Р.​П.​Швец; нач. штаба А.​І.​Кубасаў
Імя С.​М.​Кірава снеж. 1942—28.6.1944	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.​Ц.​Пуставіт; камісары І.​І.​Панкевіч, М.​А.​Пасекаў; нач. штаба П.​Р.​Сівакоў (в.а), В.​А.​Шаркоў, А.​М.​Гамеза
Імя В.​У.​Куйбышава ліст. 1943—10.7.1944	Лагішынскі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір У.​М.​Антановіч, камісар Ф.​С.​Міхалковіч, нач. штаба З.​У.​Сысоеў
Імя М.​І.​Кутузава вер. 1942—4.11.1943	Гарадоцкі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір С.​Т.​Воранаў, камісар П.​Я.​Рыбакоў, нач. штаба М.​І.​Гапеенка
Імя М.​І.​Кутузава жн. 1943—1.7.1944	Крывіцкі р-н Вілейскай вобл.	Камандзір Д.​Л.​Місуноў; камісары П.​Ф.​Рудаў, В.​І.​Бурачэўскі; нач. штаба Ц.​М.​Бондараў, М.​Х.​Красненкаў (загінуў), Я.​Е.​Малюшкін
Імя У.​І.​Леніна крас. 1943—7.7.1944	Ганцавіцкі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір В.​А.​Васільеў, камісар І.​В.​Зібараў, нач. штаба М.​Дз.​Кісцюнін
Імя У.​І.​Леніна крас. — 20.7.1944	Дамачаўскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры В.​У.​Каткоў, В.​М.​Грабянёў, нач. штаба Л.​С.​Гуляеў
Імя У.​І.​Леніна сак. 1943—2.7.1944	Дзісенскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Бешанковіцкі, Гарадоцкі, Расонскі, Сіроцінскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір М.​А.​Сакмаркін, камісар А.​У.​Сіпко; нач. штаба Т.​К.​Раеўскі, А.​К.​Ізафатаў (загінуў), У.​Р.​Аляксандраў (загінуў), І.​І.​Конюхаў
Імя Ленінскага камсамола вер. 1943—11.7.1944	Васілішкаўскі, Радунскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры А.​В.​Станкевіч (загінуў), А.​А.​Патапаў; камісары Патапаў, Б.​І.​Гардзейчык; нач. штаба Д.​Ц.​Іёнка, Н.​Л.​Нагорны, І.​П.​Анапрыенка
Імя В.​М.​Молатава крас. 1943—30.3.1944	Антопальскі р-н Брэсцкай, Драгічынскі, Жабчыцкі, Іванаўскі, Лагішынскі, Пінскі, Столінскі р-ны Пінскай абл.; Камень-Кашырскі, Любяшоўскі р-ны Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір М.​І.​Герасімаў; камісар Ф.​С.​Кунькоў; нач. штаба М.​Л.​Праходскі, Дз.​К.​Удовікаў
Імя П.​К.​Панамарэнкі чэрв. 1943—11.7.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Бярозаўскі, Косаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры І.​П.​Урбановіч, М.​У.​Сенькін; камісары С.​П.​Пацяруха, К.​Дз.​Талочка (загінуў), М.​Е.​Крыштафовіч; нач. штаба Р.​К.​Дарафееў, Ц.​С.​Коваль
Імя П.​К.​Панамарэнкі вер. — 21.11.1943	Жлобінскі, Рэчыцкі, Стрэшынскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір І.​І.​Бандарэнка, камісар Я.​Р.​Садавой, нач. штаба К.​В.​Ніжнікаў
Імя П.​К.​Панамарэнкі ліст. 1943—13.7.1944	Косаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Пухавіцкі, Старадарожскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір С.​М.​Іваноў, камісар Р.​Д.​Юркевіч, нач. штаба І.​Н.​Цішчанка
Імя П.​К.​Панамарэнкі снеж. 1943—6.7.1944	Івянецкі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.​Р.​Ганзенка, камісар Г.​В.​Будай, нач. штаба У.​М.​Зыкаў
Імя П.​К.​Панамарэнкі студз. — 1.7.1944	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.​С.​Харланаў, камісар І.​Ф.​Ісачанка, нач. штаба І.​С.​Баранаў
Імя К.​К.​Ракасоўскага (да сак. 1943 наз. «За Савецкую Беларусь») ліп. 1942—3.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Дунілавіцкі, Міёрскі, Мядзельскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Асвейскі, Дрысенскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.; Ідрыцкі, Невельскі, Себежскі р-ны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры АІ.​Петрыкаў, У.​Н.​Дорменеў (в.а.), А.​В.​Раманаў (в.а.), камісары Раманаў, Ш.​Н.​Нігамаеў (в.а.), П.​М.​Машэраў, нач. штаба Дорменеў, Г.​І.​Казарцаў (в.а.), У.​П.​Шчуцкі
Імя К.​К.​Ракасоўскага студз. — 10.7.1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Я.​А.​Прыданнікаў, камісар Р.​Ц.​Вараб’ёў, нач. штаба М.​П.​Каралёў
Імя Я.​М.​Свярдлова ліст. 1943—16.7.1944	Антопальскі, Бярозаўскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі, Драгічынскі, Іванаўскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір І.​П.​Марыняка, камісар Р.​А.​Дудко, нач. штаба А.​І.​Сямёнаў
Імя І.​В.​Сталіна ліст. 1942—5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір П.​І.​Гулевіч, камісар А.​Г.​Мурашоў, нач. штаба І.​К.​Карпаў
Імя І.​В.​Сталіна ліп. 1943—22.3.1944	Брэсцкі, Дзівінскі, Жабінкаўскі, Кобрынскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры Л.​П.​Зяленін (загінуў), С.​Х.​Арзуманян; камісар К.​А.​Шкаварада; нач. штаба С.​М.​Кіцьян
Імя А.​В.​Суворава сак. — 6.7.1944	Гарадзішчанскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры І.​С.​Кірын, В.​Н.​Галоўчанка; камісар Р.​Л.​Марахоўскі; нач. штаба В.​Я.​Шахроў
Імя М.​В.​Фрунзе студз. 1943—1.7.1944	Ільянскі, Радашковіцкі р-ны Вілейскай, Лагойскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.​М.​Багатыроў, А.​М.​Захараў (загінуў), Э.​Л.​Смаленскі; камісары І.​І.​Міроненка, П.​М.​Шалкоўскі, М.​В.​Чарапанаў; нач. штаба А.​Д.​Коўбій
Імя ЦК КП(б)Б сак. 1943—6.7.1944	Астравецкі, Глыбоцкі, Докшыцкі, Пліскі р-ны Вілейскай, Ушацкі р-н Віцебскай абл.	Камандзіры А.​Д.​Мядзведзеў, М.​Р.​Пучкароў (в.а.), М.​І.​Фёдараў; камісары Ц.​М.​Бондараў, Ф.​Я.​Воранаў, Пучкароў, У.​П.​Шчуцкі; нач. штаба І.​А.​Цяста
Імя В.​І.​Чапаева вер. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Рэчыцкі, Стрэшынскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір М.​Дз.​Сцефановіч, камісар С.​І.​Касьянаў, нач. штаба І.​Ю.​Даўгала
Імя В.​І.​Чапаева студз. — 19.7.1944	Антопальскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры К.​С.​Гапасюк, Ф.​М.​Баранаў; камісары М.​П.​Леановіч, М.​С.​Карпічэнка; нач. штаба І.​П.​Курапаў, В.​В.​Сцёпкін
Імя В.​І.​Чапаева снеж. 1943—6.7.1944	Валожынскі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Р.​Л.​Кудрын, камісар П.​А.​Склемін, нач. штаба А.​В.​Саўцін
Імя В.​І.​Чапаева 29.6.1943—13.7.1944	Ваўкавыскі, Заблудаўскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір Х.​А.​Матэвасян; камісары А.​І.​Мурашка, А.​Г.​Шламанаў; нач. штаба Ф.​І.​Цвяткоў
Імя В.​І.​Чапаева чэрв. 1942—1.7.1944	Бешанковіцкі, Ветрынскі, Лепельскі, Полацкі, Сіроцінскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір У.​В.​Мельнікаў; камісары М.​І.​Ястрабаў, І.​Ф.​Каранеўскі (загінуў); нач. штаба М.​В.​Уткін, М.​М.​Пучкоў, В.​М.​Нікалаеў (в.а., загінуў)
Імя В.​П.​Чкалава ліст. 1942—5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Заслаўскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры С.​П.​Смірноў, М.​І.​Грыбанаў; камісар І.​П.​Казак; нач. штаба Грыбанаў, Р.​М.​Панявін, І.​П.​Анішчанка
Імя Чырванасцяжнага Ленінскага камсамола ліст. 1942—1.11.1943	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір Д.​Ф.​Райцаў; камісары В.​К.​Перуноў, І.​І.​Карнавухаў (в.а.), А.​Я.​Федарэнка (в.а.), В.​С.​Цыганкоў; нач. штаба Карнавухаў, Р.​Н.​Мельянцоў (в.а.), М.​Я.​Паддубны, Федарэнка
Імя М.​А.​Шчорса кастр. 1942—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.​Л.​Дзербан, В.​К.​Дзяруга; камісар М.​П.​Прусак; нач. штаба В.​П.​Драздоўскі, А.​З.​Гаўрусёў, В.​І.​Бардзін
Імя М.​А.​Шчорса ліст. 1943—4.7.1944	Івянецкі р-н Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай, Дзяржынскі, Заслаўскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.​С.​Ключнік, камісар І.​Б.​Леванкоў, нач. штаба А.​С.​Шрубко
Імя М.​А.​Шчорса вер. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Рэчыцкі, Уваравіцкі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір А.​П.​Байкоў, камісар В.​В.​Юдзін, нач. штаба Р.​А.​Кавалёў
«Камсамолец» снеж. 1943—10.7.1944	Карэліцкі, Мірскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры І.​К.​Кузняцоў, Р.​М.​Панявін; камісар А.​І.​Дзееў; нач. штаба М.​Ц.​Маскалёў
«Кастрычнік» вер. 1943—4.7.1944	Глыбоцкі, Дзісенскі, Міёрскі, Пліскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры Ф.​К.​Юрчанка, І.​І.​Юкша (в.а.); камісар Юкша; нач. штаба Г.​Т.​Цяльноў (загінуў)
А.​М.​Крыўскага кастр. 1943—3.1.1944	Полацкі р-н Віцебскай вобл.; Латвія	Камандзір А.​М.​Крыўскі, камісар М.​І.​Панамароў, нач. штаба А.​С.​Меркуль
Лагойская «Бальшавік» люты — 30.6.1944	Лагойскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір Л.​Л.​Марозаў, камісар М.​М.​Андрэеў, нач. штаба В.​М.​Мягчылаў
Лельчыцкая вер. 1943—15.1.1944	Лельчыцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.​М.​Дамбоўскі, камісар Р.​Л.​Лін, нач. штаба П.​Р.​Ганчароў
Ленінская снеж. 1942—15.7.1944	Васілішкаўскі, Дзятлаўскі, Жалудоцкі, Зэльвенскі, Казлоўшчынскі, Мастоўскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Ф.​М.​Сінічкін, Б.​А.​Булат, Г.​А.​Шубін; камісар Р.​В.​Макараў; нач. штаба Булат, М.​М.​Пацалуеў, Шубін
Лепельская імя І.​В.​Сталіна 1.7.1943—29.6.1944	Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры У.​Е.​Лабанок, Дз.​Ц.​Караленка (загінуў), А.​В.​Ярмаш; камісары Ярмаш, У.​Л.​Качан; нач. штаба Караленка, М.​Е.​Атрашкевіч
Лёзненская май 1943—28.6.1944	Ільянскі р-н Вілейскай, Багушэўскі, Бешанковіцкі, Лепельскі, Лёзненскі, Сенненскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір П.​І.​Кірылаў; камісары А.​Ц.​Шчарбакоў, Ц.​П.​Шакінка, М.​В.​Комлеў (в.а.), К.​М.​Кірылаў (загінуў); нач. штаба І.​Дз.​Крупін
Лоеўская «За Радзіму» ліп. — 24.11.1943	Лоеўскі, Рэчыцкі р-ны Гомельскай, Брагінскі, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір Р.​І.​Сінякоў, камісар С.​А.​Гардзееў, нач. штаба В.​Н.​Камандзін
Мазырская імя Аляксандра Неўскага 28.9.1943—8.1.1944	Ельскі, Мазырскі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзір А.​Л.​Жыльскі; камісары М.​К.​Ільінкоўскі, М.​С.​Кірушкін; нач. штаба М.​А.​Забораў
«Мсцівец» вер. — 26.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір І.​Р.​Баруноў, камісар Ш.​А.​Ягудкін, нач. штаба У.​Р.​Зімчук
«Народныя мсціўцы» імя В.​Т.​Варанянскага (да 1.6.1943 наз. «Дзядзькі Васі») вер. 1942—1.7.1944	Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры В.​Т.​Варанянскі (загінуў), В.​В.​Сямёнаў, Г.​Ф.​Пакроўскі; камісары Л.​С.​Лапін, М.​Х.​Краснёнкаў (в.а.), Сямёнаў, Ф.​С.​Кузняцоў, М.​І.​Перапечка; нач. штаба П.​А.​Сярогін, Дз.​І.​Копанеў, В.​І.​Яськоў
М.​М.​Нікіціна ліп. — ліст. 1942	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Ушацкі р-н Віцебскай, Бягомльскі, Дзяржынскі, Рудзенскі, Уздзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір М.​М.​Нікіцін, камісар А.​М.​Гвоздзеў, нач. штаба Васільеў, Н.​С.​Панкратаў
«Няўлоўныя», спецбрыгада НКДБ СССР 1.3.1942—12.7.1944	Валожынскі, Іўеўскі, Лідскі, Навагрудскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай, Браслаўскі, Глыбоцкі, Докшыцкі, Куранецкі, Маладзечанскі, Міёрскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Дрысенскі, Лепельскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай, Мінскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.​С.​Пруднікаў, А.​Р.​Марозаў
«Перамога» снеж. 1943—13.7.1944	Дзятлаўскі, Зэльвенскі, Казлоўшчынскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.​І.​Булак; камісары Р.​Г.​Іўліеў (загінуў), С.​П.​Смірноў; нач. штаба М.​Н.​Бурцаў, М.​С.​Крываў
Першамайская май 1943—10.7.1944	Гарадзішчанскі, Карэліцкі, Мірскі, Навагрудскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Н.​Г.​Кавалёў; камісары А.​Л.​Дзееў, М.​І.​Ільініч; нач. штаба Б.​А.​Мічурын, П.​М.​Пярсідскі
Пінская жн. 1943—30.3.1944	Жабчыцкі, Іванаўскі, Пінскі р-ны Пінскай вобл.; Любяшоўскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір І.​Г.​Шубітыдзе, камісар А.​З.​Пратасеня, нач. штаба Г.​А.​Дораш
«Полымя» чэрв. 1943—2.7.1944	Пухавіцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір Я.​Ф.​Філіпскіх, камісар І.​П.​Шаршнёў, нач. штаба М.​П.​Тарыкаў
«Разгром» кастр. 1942—2.7.1944	Барысаўскі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры П.​Ц.​Клявакін, М.​Х.​Балан; камісары С.​І.​Лашук, С.​А.​Собалеў, А.​В.​Зямскоў, І.​В.​Лакціёнаў; нач. штаба К.​С.​Сасункевіч, А.​Ц.​Кароткі, В.​В.​Дручкоў
Расонская імя І.​В.​Сталіна жн. 1942—3.11.1943	Асвейскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.; Ідрыцкі, Невельскі р-ны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзір Р.​А.​Ахоцін; камісары В.​Я.​Лапенка (загінуў), Я.​П.​Васілевіч; нач. штаба П.​Я.​Рубіс, Г.​П.​Мезенцаў, Л.​Ф.​Рабінін
Рэчыцкая імя К.​Я.​Варашылава чэрв. — 17.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір М.​П.​Аніпка, камісар В.​П.​Палавінка
«Савецкая Беларусь»	Давыд-Гарадоцкі, Столінскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзіры П.​П.​Тамілаў, І.​А.​Сматроў; камісар Сматроў; нач. штаба Ю.​М.​Героеў, І.​С.​Каяфюк
«Савецкая Беларусь» жн. 1943—17.7.1944	Бярозаўскі, Гайнаўскі, Камянецкі, Косаўскі, Поразаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Драгічынскі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.​У.​Бабкоў, камісар П.​І.​Масалоў, нач. штаба Р.​К.​Дарафееў
Сенненская кастр. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір В.​С.​Лявонаў; камісары П.​В.​Сырцоў, М.​Ц.​Любімцаў; нач штаба В.​Дз.​Сыценка, І.​К.​Пашчанка, Я.​З.​Шарахоўскі
«Смерць фашызму» ліп. 1943—2.7.1944	Барысаўскі, Лагойскі, Плешчаніцкі, Смалявіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір В.​Ф.​Таруноў, камісар І.​П.​Дзядзюля, нач. штаба А.​А.​Кіслякоў
«Спартак» ліп. 1943—4.7.1944	Відзскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір А.​М.​Панамароў; камісар М.​К.​Ігнацьеў, нач. штаба І.​Н.​Крысаў, Ф.​А.​Салаўёў
«Стары» жн. 1942 — май 1943	Барысаўскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры В.​С.​Пыжыкаў, І.​З.​Рабышаў (в.а.); камісары Б.​Р.​Бывалы, Я.​Я.​Ліхтэр; нач. штаба Рабышаў (в.а.), М.​А.​Курачкін (в.а.), Я.​У.​Чумакоў
«У імя Радзімы» кастр. 1943—1.8.1944	Бельскі, Бранскі, Лапскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Гайнаўскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзір М.​Р.​Янкоўскі, камісар М.​І.​Чуркін, нач. штаба У.​П.​Трыгубаў
«Уперад» ліст. 1942—6.7.1944	Іўеўскі, Юрацішкаўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Б.​А.​Булат, Ф.​Г.​Камароў (в.а.); камісар М.​В.​Пронькін; нач. штаба М.​У.​Сабіла
«Уперад», спецбрыгада НКДБ СССР 21.4.1942—1.10.1943	Добрушскі, Кармянскі, Рагачоўскі, Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай, Касцюковіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Хоцімскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.; Арлоўская вобл.	Камандзіры П.​Р.​Шамякін, П.​Г.​Малюгін; камісар Малюгін; нач. штаба М.​А.​Шульгін
Чашніцкая «Дубава» 28.2.1942—28.6.1944	Бешанковіцкі, Лепельскі, Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Бягомльскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір Ф.​Ф.​Дуброўскі; камісары У.​Е.​Лабанок, М.​В.​Старынскі, С.​Я.​Барадаўкін; нач. штаба Барадаўкін, П.​К.​Шарко
«Чырвоны сцяг» жн. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі, Бярэзінскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі, Пухавіцкі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір І.​З.​Кузняцоў, камісар В.​П.​Каралёў, нач. штаба К.​І.​Івашкевіч
«Чэкіст» май 1942 — жн. 1943	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл./td>	Камандзір Г.​А.​Кірпіч; камісары Ф.​М.​Сядлецкі, Ф.​І.​Букштынаў; нач. штаба І.​Дз.​Буланаў, Р.​М.​Севасцьянаў/td>
«Штурмавая» снеж. 1942—2.7.1944	Заслаўскі, Лагойскі, Мінскі, Радашковіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Б.​М.​Лунін, І.​Л.​Фогель (в.а.), І.​А.​Гламаздзін (в.а.); камісар І.​М.​Фёдараў; нач. штаба Фогель, А.​Ф.​Кандыбкін

Асобнадзейныя партызанскія атрады на Беларусі

Назва, дата дзейнасці	Раёны дзейнасці	Кіраўнікі: камандзір, камісар, нач. штаба
1	2	3
1-ы сак. 1942—29.6.1944	Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Г.​А.​Кірпіч, Р.​С.​Іваноў; камісары П.​І.​Счаслаўскі (загінуў), М.​М.​Данілаў; нач. штаба А.​І.​Шамарын, Дз.​Ф.​Папоў
2-і вер. 1942—29.9.1943	Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.​І.​Чабыкін, Я.​П.​Кірылаў; камісары Кірылаў, С.​З.​Праскурын
2-і Хоцімскі кастр. 1941—1.10.1943	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Л.​У.​Казакоў (загінуў), Б.​М.​Уткін; камісар А.​Г.​Макагонаў
3-і вер. 1942—2.10.1943	Чачэрскі р-н Гомельскай, Горацкі, Дрыбінскі, Крычаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір І.​В.​Кананыхін, камісар Я.​І.​Мартыненка, нач. штаба І.​І.​Ценішчаў
5-ы чэрв. 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір А.​Ф.​Сімдзянкін; камісары І.​Я.​Кунгурцаў, С.​М.​Елькановіч (загінуў), Ф.​І.​Букштынаў, С.​А.​Крэнеў, С.​П.​Саўчанка; нач. штаба Д.​Я.​Пракапец
8-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Дз.​А.​Кулікаў, І.​Г.​Ільін, М.​А.​Сакалоў; камісары К.​І.​Мацеж, Ц.​М.​Кавецкі, М.​Ф.​Навоеў (загінуў), Ф.​С.​Старавойтаў; нач. штаба Мацеж, А.​М.​Пратасевіч
10-ы крас. 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі. Талачынскі р-ны Віцебскай. Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры І.​Дз.​Буланаў, А.​С.​Дзянісаў, П.​І.​Маркаў (загінуў), М.​С.​Дзякаў, І.​М.​Крымцаў (загінуў), А.​А.​Белабрагін; камісары Д.​Я.​Пракапец, Ф.​А.​Грышанаў; нач. штаба С.​М.​Красоўскі, М.​А.​Праказаў
11-ы чэрв. 1942—30.6.1944	Магілёўская і Смаленская вобл.	Камандзір С.​Д.​Іваноў; камісары І.​М.​Шалаеў, АЛ.​Палякоў; нач. штаба У.​М.​Курышаў, І.​Е.​Сасноўскі
12-ы чэрв. 1943—30.6.1944	Магілёўская і Смаленская вобл.	Камандзіры І.​А.​Макарэнка, М.​В.​Зайцаў, Я.​Л.​Дулькін; камісары А.​І.​Палякоў, В.​М.​Герасімаў, І.​Я.​Абаротаў; нач. штаба Гулідаў, В.​С.​Пуставойт
13-ы 12.8.1942—29.6.1944	Віцебская, Магілёўская, Смаленская вобл.	Камандзіры Дз.​К.​Рыбакоў, К.​І.​Новікаў; камісары Новікаў, І.​А.​Яцына, А.​Я.​Драздоў, І.​М.​Рэкрут; нач. штаба С.​З.​Кандрацьеў, А.​Т.​Ланцаў
15-ы жн. — 2.10.1943	Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір І.​Н.​Валчкоў, камісар Я.​А.​Касмачоў, нач. штаба А.​А.​Афанасьеў
19-ы жн. — снеж. 1943	Быхаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Ц.​Я.​Сакалоўскі, камісар В.​В.​Уласаў, нач. штаба А.​І.​Катулько
20-ы май 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Б.​М.​Клюшнікаў (загінуў), С.​М.​Якімаў; камісары М.​І.​Масюраў (загінуў), Ф.​Ц.​Сіялка, Г.​І.​Ігнаценка; нач. штаба А.​І.​Мацюшэўскі
24-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Г.​С.​Міснік, В.​У.​Кадышаў, П.​В.​Зямкоў; камісары Ф.​С.​Старавойтаў, М.​С.​Садоф’еў (загінуў), М.​К.​Сушкоў, Ц.​М.​Лупека, І.​А.​Прыстромаў, К.​Ф.​Канавалаў; нач. штаба Лупека, А.​М.​Гарбуноў
25-ы снеж. 1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры А.​І.​Сафронаў, У.​Г.​Семянішын; камісары А.​М.​Латышаў, В.​П.​Корабаў, П.​М.​Сідарэнка; нач. штаба А.​Дз.​Красноў, П.​А.​Кушнер
25-ы крас. 1943—29.6.1944	Шклоўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір І.​А.​Якушка; камісары М.​Ф.​Левін, М П.​Пічугін; нач. штаба Я.​Я.​Макееў, Я.​Ц.​Цімашэнка
28-ы жн. 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.​А.​Цярноўскі, І.​П.​Аляксандраў (загінуў), А.​А.​Інякін, камісары Ф.​С.​Старавойтаў, Дз.​А.​Кулікаў; нач. штаба А.​М.​Якаўлеў, П.​В.​Зямкоў, В.​У.​Кадышаў
30-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.​У.​Дудкевіч, А.​І.​Машчыцкі; камісары М.​К.​Сушкоў, А.​А.​Гурскі; нач. штаба Г.​М.​Каўрыга, Дудкевіч, М.​М.​Травін, Р.​А.​Стрыжэўскі, Дз.​П.​Поснікаў
31-ы кастр. 1943—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Г.​А.​Назараў; камісар І.​Ц.​Маляўка; нач. штаба Р.​Я.​Карпышэнка, С.​Г.​Качаноўскі
35-ы кастр. 1943—8.2.1944	Бялыніцкі, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Г.​Р.​Ленчыкаў, камісар І.​І.​Лагімахаў
41-ы чэрв. 1942—1.10.1943	Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.​М.​Карзюкоў, В.​Н.​Калпаносаў (в.а); камісары А.​І.​Ушаў, М.​Ц.​Кузняцоў, П.​М.​Марчанка; нач. штаба Б.​А.​Бурцаў, Г.​А.​Тычынскі
42-і чэрв. 1942—1.10.1943	Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.​М.​Нікіцін, Г.​А.​Каралёў; камісар В.​Я.​Гапееў; нач. штаба І.​М.​Гаўрылаў
43-і сак. — 1.10.1943	Прапойскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.​П.​Хаблоў, М.​В.​Навуменка; камісар С.​Ф.​Саўчанка: нач. штаба М.​В.​Кліменка, Ф.​С.​Скальзаеў
44-ы вер. 1942—1.10.1943	Касцюковіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.​І.​Сырамятнікаў; камісар М.​Р.​Папоў; нач. штаба М.​Літвінаў, М.​І.​Кузняцоў
45-ы «За Радзіму» ліст. 1942—30.9.1943	Клімавіцкі, Краснапольскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір У.​І.​Маркаў; камісары І.​С.​Салдаценка, Ф.​Ф.​Сігаеў; нач. штаба Б.​П.​Нігіевіч, А.​Ф.​Канонік
47-ы «Перамога» ліп. 1942—1.10.1943	Чачэрскі р-н Гомельскай, Краснапольскі р-н Магілёўскай абл.	Камандзіры М.​Ц.​Перапечкін, Ф.​П.​Ліпкін, камісары В.​К.​Арлоўскі, Х.​Калімулін; нач. штаба А.​У.​Гаркавенка, А.​М.​Лосеў
48-ы Крычаўскі чэрв. — 25.11.1943	Быхаўскі, Крычаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.​Л.​Гаўрыленка, камісар С.​С.​Давыдзенка, нач. штаба Дз.​Я.​Грыгор’еў
48-ы Прапойскі май — 7.12.1943	Журавіцкі р-н Гомельскай, Крычаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір В.​Л.​Шырко, нач. штаба В.​Г.​Ясючэня
60-ы імя Ф.​М.​Сядлецкага вер. 1943—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Ф.​М.​Сядлецкі (загінуў), С.​А.​Крэнеў; камісар П.​І.​Букштынаў; нач. штаба М.​К.​Хадорык (загінуў), І.​І.​Жамейка (загінуў), М.​М.​Травін
61-ы 22.5.1942 — ліп. 1943	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.​К.​Паўлаў; камісары Ф.​Ц.​Кальчук, А.​А.​Хачатран, П.​Я.​Гаро; нач. штаба Г.​А.​Цывін, В.​П.​Белабародаў
64-ы жн. 1941 — студз. 1942	Бярэзінскі, Круглянскі р-ны Магілёўскай, Смалявіцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.​А.​Радзін, камісар Баранаў, нач. штаба Вараб’ёў
85-ы 30.6. — вер. 1941	Бярэзінскі, Мсціслаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Заслаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір Б.​Малышаў, нач. штаба С.​Ф.​Харцый
100-ы чэрв. 1942—27.6.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.​С.​Міхайлаў, А.​В.​Казлоўскі (в.а.); камісары І.​І.​Дамброўскі, А.​І.​Бычкоў; нач. штаба Казлоўскі, Р.​М.​Драгун (в.а.)
106-ы май 1943—9.7.1944	Навагрудскі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі р-н Мінскай абл.
108-ы імя Р.​І.​Катоўскага сак. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір М.​А.​Трусноў; камісары С.​П.​Каспрук, Ф.​В.​Сполахаў; нач. штаба Р.​І.​Караткоў
110-ы вер. — 13.12.1941	Клімавіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.​А.​Хлебцаў
112-ы Горацкі вер. 1943—26.6.1944	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір В.​Д.​Шароў; камісары У.​З.​Бурлаеў, П.​С.​Равякаў (загінуў); нач. штаба С.​Ц.​Кучмій
113-ы май — 31.10.1942	Быценскі р-н Баранавіцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.​Кулікоў (загінуў), А.​Шмакаў, І.​С.​Качамараў; камісары Шмакаў, Ф.​Ф.​Светкін
113-ы кастр. 1942 — чэрв. 1943	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.​Р.​Арцёменка, камісары Г.​І.​Качарын, нач. штаба І.​М.​Церашэнкаў.
113-ы сак. 1941 — студз. 1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір К.​М.​Белавусаў; камісары З.​П.​Гапонаў, К.​Ф.​Канавалаў; нач. штаба В.​Ц.​Някрасаў, Д.​І.​Фядотаў, І.​Ф.​Хазаў
115-ы вер. 1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры А.​П.​Доўгі, І.​Ф.​Рудаў, І.​Я.​Вайтусёнак; камісары П.​М.​Вікторчык, А.​Я.​Шчыслёнак; нач. штаба Дз.​П.​Скрыпка
120-ы Бялыніцкі ліп. 1942 — жн. 1943	Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл. (Расія)	Камандзіры Г.​М.​Архіпец, К.​А.​Баранаў; камісары І.​П.​Сакалоўскі, М.​М.​Барысёнак; нач. штаба Баранаў, В.​Я.​Буры
124-ы Касцюковіцкі жн. 1941—28.9.1943	Касцюковіцкі р-н Магілёўскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзір М.​А.​Нарчук; камісары С.​П.​Казлоў (загінуў), П.​Я.​Чарнагузаў; нач. штаба К.​Я.​Баброў
130-ы «Помста» ліп. 1942 — кастр. 1943	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.​В.​Беражной, В.​В.​Лазараў; камісары С.​Ц.​Крыварот, М.​С.​Фралоў, П.​А.​Рыняк; нач. штаба Фралоў
200-ы снеж. 1943—12.7.1944	Ганцавіцкі, Лунінецкі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір В.​П.​Дрожнікаў, камісар П.​Я.​Гаро, нач. штаба М.​В.​Белакураў
210-ы імя І.​В.​Сталіна 29.3.1942—2.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.​П.​Каралёў, С.​С.​Сумчанка (в.а.), В.​В.​Глотаў, Дз.​Б.​Шрэйн; камісары А.​В.​Шыянок, Глотаў, Р.​Х.​Голант; нач. штаба Сумчанка, А.​І.​Лукашэнка (загінуў), Глотаў, П.​А.​Маркоўскі, М.​М.​Барадулін (в.а.)
211-ы імя К.​К.​Ракасоўскага студз. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры Р.​Н.​Баразна, Р.​Я.​Чарапко (в.а); камісары Чарапко, А.​В.​Шыянок; нач. штаба І.​І.​Патапейка
212-ы імя С.​С.​Сумчанкі студз. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.​М.​Семкін, І.​Б.​Гнядзько, П.​А.​Маркоўскі; камісар Р.​Ф.​Сатоўскі; нач. штаба С.​П.​Ляшковіч, Маркоўскі, М.​М.​Барадулін
213-ы «За Савецкую Беларусь» студз. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры У.​М.​Волкаў, Ф.​К.​Шычко; камісары Ф.​У.​Карунчыкаў, Э.​Ф.​Паўлюць; нач. штаба В.​Е.​Мельнікаў, Волкаў
214-ы імя М.​І.​Калініна ліп. 1943—1.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Дз.​А.​Падгайны; камісар М.​С.​Пінчук; нач. штаба М.​Р.​Бакун, І.​А.​Раманчук
215-ы імя У.​І.​Леніна ліп. 1943—3.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.​В.​Пыжоў, камісар М.​В.​Баранаў, нач. штаба М.​К.​Галоўчанка
216-ы імя П.​К.​Панамарэнкі жн. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​Ц.​Свердлікаў; камісары С.​М.​Альхавец, Ф.​М.​Дубінчык; нач. штаба Дубінчык, В.​В.​Грыбкоў
225-ы 4.7.1943—24.2.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​Г.​Кісялёў, камісар М.​Р.​Ермаліцкі, нач. штаба А.​А.​Шканурка
252-і крас. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір І.​М.​Парываеў; камісары І.​Ц.​Зуевіч, П.​М.​Рэйдзер, А.​К.​Іванюк; нач. штаба В.​І.​Шаўчэнка (загінуў), Л.​Ц.​Казлоўскі
257-ы люты 1943—27.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.​С.​Язерскі, Я.​А.​Сяськоў; камісары В.​У.​Паўлаў, М.​Ф.​Кавалёў; нач. штаба М.​К.​Шавялёў
258-ы сак. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры У.​М.​Кароткі, А.​Я.​Галашчапаў; камісар А.​К.​Мальцаў; нач. штаба І.​Л.​Шыцікаў, М.​Ц.​Мядзведзеў, П.​Дз.​Лукашоў
259-ы сак. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Ц.​Т.​Ціхаміраў, М.​П.​Андрыянаў; камісар Ціхаміраў
278-ы 9.6.1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.​І.​Кніга, В.​М.​Ананіч; камісары А.​М.​Латышаў, Я.​І.​Заяц, А.​Ц.​Курсакоў; нач. штаба П.​А.​Кушнер, І.​Ф.​Рудаў
309-ы імя С.​М.​Кірава студз. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​П.​Самсонік, камісар С.​П.​Багроў, нач. штаба М.​І.​Крэўчык
340-ы сак. 1943—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.​Ц.​Крыварот, М.​П.​Каржавін; камісар А.​Ц.​Патупчык; нач. штаба І.​М.​Несцяровіч, В.​Ф.​Шык, У.​Ц.​Крыварот
345-ы май 1942—12.7.1944	Бярозаўскі р-н Брэсцкай, Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры С.​А.​Яроцкі, В.​М.​Буры; камісары К.​А.​Баранаў, В.​М.​Яроцкі; нач. штаба Ф.​І.​Казаноўскі, І.​М.​Казюкін
346-ы кастр. 1943—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.​Ц.​Крыварот, М.​І.​Крукаў; камісар Р.​Р.​Паддубскі; нач. штаба Крукаў, А.​К.​Сідаровіч
347-ы май — 12.7.1944	Бярозаўскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзір А.​Дз.​Арбузаў, камісар А.​Я.​Царычаў, нач. штаба П.​Х.​Пімоненка
435-ы ліп. 1943—24.2.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір У.​С.​Дзянісаў; камісары І.​С.​Зычкоў, К.​Н.​Шыбанаў; нач. штаба М.​Я.​Белаглазаў
538-ы сак. 1943—27.6.1944	Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір В.​П.​Швяцоў, камісар П.​П.​Анікін, нач. штаба П.​Дз.​Каранкевіч
540-ы вер. 1943—27.6.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір І.​І.​Дамброўскі, камісар Дз.​І.​Бычкоў, нач. штаба М.​Ц.​Суслаў
550-ы жн. 1943—18.7.1944	Крынкаўскі р-н Беластоцкай, Бярозаўскі р-н Брэсцкай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзір Р.​А.​Дзякаў; камісары Ц.​В.​Ясючэня (загінуў), П.​А.​Сяўко; нач. штаба А.​А.​Смірноў
620-ы імя В.​І.​Чапаева снеж. 1941—4.7.1944	Клецкі р-н Баранавіцкай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры В.​М.​Сырцоў (загінуў), М.​С.​Міхалап (загінуў), А.​А.​Хачатран; камісары М.​І.​Александровіч, М.​Ф.​Мірановіч (в.а.), Г.​А.​Храмовіч, П.​А.​Рыняк, Хачатран, М.​Г.​Буракоўскі; нач. штаба Ф.​С.​Тарасевіч, І.​П.​Міхалап, Ф.​К.​Сцерлеў
720-ы кастр. 1942—1.10.1943	Касцюковіцкі, Клічаўскі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.​С.​Тарасевіч, Г.​А.​Храмовіч, П.​У.​Жмуроўскі; камісары Храмовіч, М.​П.​Фёдараў; нач. штаба Фёдараў, А.​М.​Віктарэнка, В.​П.​Тапілін
721-ы май — 1.10.1943	Чэрыкаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір А.​М.​Гарбаты, камісар А.​В.​Львоў, нач. штаба В.​С.​Сільчанка
760-ы імя М.​Беразоўскага люты 1942 — вер. 1943	Бялыніцкі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.​Беразоўскі (загінуў), Г.​М.​Колбнеў, Р.​І.​Перасценка; камісар В.​М.​Міхайлаў; нач. штаба І.​Я.​Лантухоў, М.​А.​Баранаў, К.​І.​Ражаў
820-ы ліп. 1943—24.2.1944	Быхаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры І.​І.​Вараб’ёў, камісар В.​Ц.​Гадунцаў, нач. штаба А.​М.​Сядзяеў
830-ы жн. 1943—24.2.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір А.​Х.​Бархозаў, камісар І.​Д.​Стральцоў, нач. штаба С.​А.​Савіл
Агітацыйны імя А.​М.​Горкага студз. — 4.7.1944	Вілейская вобл.	Камандзіры У.​І.​Ціханаў, Ф.​Р.​Ягадзінскі; камісар А.​С.​Нікалаеў; нач. штаба Ягадзінскі, М.​Г.​Гняздзілаў
«Алеся» чэрв. — 29.9.1942	Клімавіцкі, Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.​Л.​Кастроўскі (загінуў), камісар І.​М.​Пяроўскі
«Алімп», спецатрад НКДБ БССР 11.2.1943—13.2.1945	Віцебская, Гомельская, Магілёўская вобл.; Украіна, Польшча, Чэхаславакія	Камандзір В.​А.​Карасёў
П.​А.​Алыбіна сак. — 5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.​А.​Алыбін; камісар Л.​А.​Устабашыдзе; нач. штаба П.​Дз.​Максімаў, А.​Н.​Рыжкоў
Ананава жн. 1941	Клімавіцкі, Крычаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Ананаў (загінуў), камісар Кузьмін
«Анатоля» жн. 1941—22.2.1942	Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.​Грышын (загінуў)
«Артур», спецатрад НКДБ СССР лета 1943—2.7.1944	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай вобл., Мінск і Мінскі р-н	Камандзіры І.​Ф.​Залатар, Ф.​Ф.​Азміцель, Б.​Л.​Галушкін
Асташонка сак. — крас. 1942	Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Асташонак, камісар П.​Бінуш (загінуў)
Багушэўскі жн. 1941 — люты 1942	Багушэўскі р-н Віцебскай вобл.; Смаленская вобл. (Расія)	Камандзіры А.​К.​Стэльмах, П.​С.​Гапонцаў; камісар У.​Л.​Агейчык
«Баец» ліп. 1943—27.6.1944	Ільянскі р-н Вілейскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір Д.​К.​Бацяноўскі; камісар В.​І.​Верабей; нач. штаба М.​М.​Івакін, М.​В.​Смолін, М.​Ф.​Зорын
«Бальшавік» чэрв. 1942—26.9.1943	Хоцімскі р-н Магілёўскай вобл.; Клятнянскі, Мглінскі р-ны Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзіры П.​С.​Антоненка (загінуў), М.​М.​Аўчыннікаў; камісары Аўчыннікаў, С.​Д.​Сянцюраў (загінуў), Дз.​І.​Іваноў; нач. штаба В.​К.​Новікаў, А.​Д.​Ахрэмчык
«Баявы», спецатрад НКДБ БССР кастр. 1941—20.7.1944	Ашмянскі, Докшыцкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай, Асвейскі, Дрысенскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры А.​С.​Гарачаў, В.​Л.​Няклюдаў
«Баявы» імя Дунаева кастр. 1942—11.7.1944	Васілішкаўскі, Дзятлаўскі р-ны Баранавіцкай, Скідзельскі р-н Беластоцкай, Дзяржынскі, Капыльскі, Уздзенскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры Б.​В.​Жаўрыд (загінуў); Я.​П.​Грыцаневіч; камісар П.​А.​Жылко; нач. штаба Грыцаневіч, В.​М.​Ёлкін, С.​Ф.​Крыжаноўскі, А.​П.​Цыбульскі, Дз.​Р.​Зайцаў, П.​А.​Рудзін.
І.​Ф.​Бяляева ліп. — канец 1941	Багушэўскі р-н Віцебскай вобл.	Камандзір І.​Ф.​Бяляеў
«Валянціна Маёрава» ліп. — 29.9.1942	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір П.​І.​Шмонін, камісар Я.​Д.​Траянаў
Васілевіцкі жн. — канец вер. 1941	Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры А.​А.​Казлоў, А.​З.​Духанін; камісар У.​К.​Філончык
А.​Я.​Васілеўскага чэрв. — 29.6.1941	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Крупскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір А.​Я.​Васілеўскі (загінуў)
«Васільева» ліп. — кастр. 1941	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір С.​В.​Юрын
«Вест», спецатрад НКДБ СССР май 1943—14.7.1944	Ваўкавыскі, Гродзенскі р-ны Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі і інш. р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры А.​Т.​Міронаў, Л.​А.​Агабекаў
Ганцавіцкі ліп. — жн 1941	Ганцавіцкі р-н Пінскай вобл.	Камандзір Чуміла
Гарушкіна ліп. 1941 — вясна 1942	Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Гарушкін (загінуў)
«Гвардыя», спецатрад НКУС БССР 15.3—14.7.1944	Баранавіцкая, Брэсцкая, Вілейская вобл.	Камандзір У.​М.​Воранаў
Глускі ліп. — восень 1941	Глускі р-н Палескай вобл.	Камандзір М.​С.​Марціновіч, камісар А.​М.​Канаваленка
«Гром», спецатрад НКДБ СССР 20.5.1943—2.7.1944	Мінская вобл.	Камандзір Ф.​Ф.​Азміцель
«Громава» крас. — снеж. 1942	Карэліцкі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір У.​Угрумаў (загінуў)
І.​С.​Губіна жн. 1941—3.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Акцябрскі, Капаткевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры І.​С.​Губін (загінуў), Ц.​Ц.​Ульяшоў, А.​Р.​Волкаў; камісары У.​М.​Кавалёў (загінуў), І.​Н.​Кулей, І.​М.​Жукаў; нач. штаба А.​С.​Селіванаў, С.​Д.​Цемпякоўскі, Р.​І.​Валошын (в.а.)
Давыд-Гарадоцкі ліп. — вер. 1941	Тураўскі р-н Палескай, Давыд-Гарадоцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.​А.​Скорабагацька, камісар М.​К.​Даўгулевіч
«Дапамога», спецатрад НКДБ СССР 11.6.1943—2.7.1944	Барысаўскі, Бягомльскі, Смалявіцкі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Б.​Л.​Галушкін
Я.​М.​Дзюрбы жн. 1941—21.1.1942	Гарадоцкі, Мехаўскі р-ны Віцебскай вобл.; Куньінскі, Невельскі р-ны Калінінскай, Ільінскі, Усвяцкі р-ны Смаленскай абл. (Расія)	Камандзір Я.​М.​Дзюрба, камісар І.​В.​Пратасаў (загінуў)
Добрушскі вясна 1942—1943	Добрушскі, Кармянскі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзіры М.​М.​Ігнатовіч, Ф.​І.​Краўчанка
«Другія», спецатрад НКДБ БССР 30.4.1942 — ліст. 1943	Кармянскі, Рагачоўскі, Рэчыцкі р-ны Гомельскай, Быхаўскі, Бялыніцкі, Касцюковіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай, Брагінскі, Васілевіцкі, Калінкавіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры П.​П.​Качуеўскі (загінуў), М.​В.​Зябніцкі
П.​А.​Дудаля снеж. 1943 — ліп. 1944	Бабруйскі р-н Магілёўскай, Старобінскі р-н Мінскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір П.​А.​Дудаль
Ц.​Я.​Ермаковіча жн. — кастр. 1941	Чашніцкі р-н Віцебскай вобл.	Камандзір Ц.​Я.​Ермаковіч
М.​І.​Жукоўскага ліп. — ліст. 1941	Чырвонаслабодскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір М.​І.​Жукоўскі (загінуў)
Д.​А.​Журбы жн. — вер. 1941	Мсціслаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Д.​А.​Журба, камісар Мяснікоў
«За Радзіму» май — 28.7.1944	Высокаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір П.​І.​Бародкін, камісар Дз.​М.​Маркаў, нач. штаба Г.​Я.​Бадокія
«За Радзіму» май 1943—31.1.1944	Тураўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.​І.​Прасолаў, камісар П.​І.​Тарасюк, нач. штаба І.​М.​Дваракоўскі
Іванаўскі ліп. — кастр. 1941	Іванаўскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір Ражноў, камісар Міроненка
Іванова Я.Р.—Нароенкі жн. — кастр. 1941	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір Іваноў, камісар Я.​Р.​Нароенка
Імя Багдана Хмяльніцкага кастр. 1943—17.7.1944	Бельскі, Бранскі, Цехановецкі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір М.​У.​Пальчэўскі, камісар К.​А.​Кульціясаў. нач. штаба В.​Р.​Казлякоўскі
Імя С.​М.​Будзённага кастр. 1941—1.8.1944	Антопальскі, Бярозаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры А.​Р.​Жураўлёў, К.​Е.​Мерзлякоў; камісары П.​Р.​Кавалёў, І.​Я.​Адаменка, П.​К.​Каламейцаў; нач. штаба Мерзлякоў, Г.​В.​Шацкоў
Імя С.​М.​Будзённага жн. 1943—22.8.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Снядоўскі р-н Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры М.​М.​Ізюмскі, А.​Л.​Куніцын, А.​Ф.​Барычаў; камісары І.​Е.​Сідаровіч, Ф.​Л.​Крайнік (в.а.), А.​Е.​Сарнычаў; нач. штаба Барычаў, А.​У.​Астрэйка
Імя П.​Л.​Валькова 3.10.1943—12.7.1944	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір М.​І.​Чацверыкоў, камісар В.​П.​Асташонак, нач. штаба К.​А.​Шлыкоўскі
Імя К.​Я.​Варашылава май —22.9.1943	Камарынскі р-н Палескай вобл.	Камандзір С.​І.​Філіпенка, камісар І.​А.​Шэйн, нач. штаба А.​А.​Петрусевіч
Імя К.​Я.​Варашылава май — ліст. 1942	Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір І.​С.​Зайкоў, камісар Х.​Муштарыеў
Імя К.​Я.​Варашылава крас. — жн. 1942	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.; Ратнаўскі, Шацкі р-ны Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір Б.​М.​Міхайлоўскі; камісар С.​А.​Шкаварада; нач. штаба М.​І.​Варановіч, М.​В.​Глазінаў
Імя Ф.​Э.​Дзяржынскага («Хадакі»), спецатрад НКУС СССР 31.3.1942—12.7.1944	Брэсцкая, Гомельская, Палеская вобл.; Валынская, Жытомірская, Сумская, Чарнігаўская вобл. (Украіна)	Камандзір Я.​І.​Міркоўскі
Імя Ф.​Э.​Дзяржынскага ліст. 1943—12.7.1944	Ломжынскі р-н Беластоцкай, Поразаўскі р-н Брэсцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.​А.​Шушкоў, Г.​С.​Міснік; камісар Я.​У.​Нартыш-Блук; нач. штаба І.​І.​Манін, Шушкоў
Імя А.​А.​Жданава кастр. 1943—4.7.1944	Нясвіжскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір А.​С.​Самойленка, камісар Ф.​А.​Усошын (загінуў), нач. штаба А.​К.​Федзіёў
Імя Г.​К.​Жукава жн. 1943—19.7.1944	Аўгустоўскі р-н Беластоцкай вобл.	Камандзіры С.​І.​Талмачоў, П.​Я.​Пясоцкі; камісар М.​З.​Рагазінскі; нач штаба І.​М.​Когут
Імя М.​І.​Калініна сак. 1943—29.6.1944	Дзяржынскі, Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Л.​І.​Сарока, А.​М.​Алейнік; камісар П.​А.​Сачок; нач. штаба А.​Ф.​Дубінін, І.​Ф.​Мілюцін
Імя М.​І.​Калініна сак. — 14.7.1944	Казлоўшчынскі, Мастоўскі р-ны Баранавіцкай, Ваўкавыскі р-н Беластоцкай абл.	Камандзір Л.​І.​Сарока (загінуў), камісар А.​Д.​Ламаноўскі, нач. штаба В.​М.​Пак
Імя М.​І.​Калініна ліп. 1943—16.7.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Ваўкавыскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Ружанскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзіры С.​І.​Сцяпанаў, С.​Ф.​Крыжаноўскі; камісары Р.​С.​Лук’янаў, І.​Е.​Сідаровіч, Е.​Л.​Петухоў; нач. штаба Б.​С.​Кірычэнка
Імя М.​І.​Калініна кастр. 1943—2.7.1944	Смалявіцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір І.​В.​Луферчык; камісар М.​Р.​Карпіновіч; нач. штаба І.​В.​Шымановіч, І.​В.​Буйко
Імя М.​І.​Калініна май —7.7.1944	Навагрудскі р-н Баранавіцкай вобл.	Камісар І.​В.​Шаметавец, нач. штаба Л.​А.​Мольбін
Імя Р.​І.​Катоўскага (1-га складу) крас. 1943—31.3.1944	Антопальскі, Бярозаўскі, Дзівінскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры Ф.​К.​Ляпічаў, А.​В.​Ляшчоў; камісары Ляшчоў, А.​І.​Марозаў; нач. штаба І.​С.​Хаменка
Імя Р.​І.​Катоўскага (2-га складу) май — ліп. 1944	Антопальскі, Дзівінскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір І.​І.​Пазнякоў, камісар К.​М.​Касымаў, нач. штаба А.​Ф.​Бураў
Імя Р.​І.​Катоўскага жн. 1942—24.11.1943	Брагінскі, Камарынскі, Хойніцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры С.​І.​Філіпенка, А.​Я.​Міхневіч; камісары Ф.​І.​Філіпенка (загінуў), П.​Р.​Зяновіч; нач. штаба Міхневіч, Ц.​А.​Крываносаў. І.​Н.​Мельнікаў
Імя Р.​І.​Катоўскага зіма 1941 — вер. 1942	Жлобінскі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Быхаўскі р-н Магілёўскай абл.	Камандзір Каленчанка; нач. штаба Рвачоў
Імя Р.​І.​Катоўскага ліст. 1943—28.6.1944	Ільянскі, Маладзечанскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір М.​С.​Рудэнка; камісар Ю.​А.​Дзамашвілі; нач. штаба У.​І.​Паушкін, А.​І.​Марычаў
Імя С.​М.​Кірава чэрв. 1943—12.7.1944	Антопальскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзіры П.​Н.​Паплаўскі (загінуў), С.​Ц.​Шыш; камісар Р.​Я.​Рэва; нач. штаба Шыш, Р.​Д.​Алендар
Імя С.​М.​Кірава чэрв. 1942 — ліп. 1943	Лунінецкі р-н Пінскай вобл.	Камандзір А.​П.​Савіцкі, камісар Ф.​І.​Лісовіч, нач. штаба А.​А.​Машыц
Імя С.​М.​Кірава жн. 1943 — ліп. 1944	Клецкі, Ляхавіцкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір М.​І.​Сабаеў, нач. штаба М.​П.​Тараховіч
Імя С.​М.​Кірава май — 23.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай, Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.​Я.​Шытман; камісары В.​М.​Палянічка, Ф.​Дз.​Трыфанаў; нач. штаба І.​С.​Фралоў
Імя М.​І.​Кутузава крас. 1943—5.7.1944	Івянецкі, Любчанскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Р.​П.​Журэнка, І.​Дз.​Сёмін; камісар П.​Ф.​Харытонаў; нач. штаба П.​М.​Чатухін
Імя М.​І.​Кутузава ліст. 1943—11.7.1944	Высокаўскі, Кляшчэльскі, Косаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір В.​Р.​Машын, камісар Т.​А.​Шунько, нач. штаба Л.​І.​Паленаў
Імя П.​К.​Панамарэнкі жн. 1943—4.7.1944	Глыбоцкі, Дунілавіцкі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры М.​І.​Гачакоў, К.​І.​Мішын; камісар А.​М.​Мерсон; нач. штаба П.​С.​Вашчанка, М.​А.​Кузьменка, М.​І.​Паноў
Імя І.​В.​Сталіна студз. — вер. 1942	Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір Ф.​П.​Гарланаў, камісар П.​І.​Масалоў, нач. штаба Р.​К.​Дарафееў
Імя І.​В.​Сталіна чэрв. 1942—2.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір У.​П.​Адамовіч, камісар С.​К.​Доўнар, нач. штаба М.​В.​Шкутко
Імя І.​В.​Сталіна крас. — ліст. 1943	Браслаўскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір Г.​С.​Громаў (загінуў); камісары І.​М.​Драздоў (загінуў), Г.​М.​Папоў; нач. штаба М.​А.​Кузьменка
Імя А.​В.​Суворава вер. 1943—27.6.1944	Барысаўскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры П.​Р.​Півавараў, А.​М.​Аліеў; камісар П.​У.​Лаўрыновіч; нач. штаба Л.​У.​Афонін
Імя А.​В.​Суворава сак. — 20.11.1943	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.​Т.​Сацура, камісар М.​Ф.​Снягір, нач. штаба А.​В.​Ломаў
Імя Э.​Тэльмана кастр. 1941 — ліп. 1942	Высокаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір М.​І.​Каваленка
Імя Э.​Тэльмана кастр. 1941 — восень 1943	Бельскі р-н Беластоцкай, Гайнаўскі, Поразаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры В.​Т.​Канцандалаў (загінуў), І.​І.​Крылоў (загінуў), В.​Кулікоў (загінуў)
Імя В.​І.​Чапаева студз. — вер. 1942	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзір М.​С.​Фядотаў, камісар Я.​Ф.​Гусеў, нач. штаба Г.​М.​Мулаянаў
Імя В.​І.​Чапаева сак. —25.11.1943	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры В.​Р.​Карась (загінуў), М.​А.​Жукаў; камісар Ф.​Р.​Рудчанка; нач. штаба Б.​А.​Арлоў
Імя В.​П.​Чкалава ліп. — ліст. 1941	Расонскі р-н Віцебскай вобл.; Невельскі р-н Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзір С.​Дз.​Пенкін, камісар В.​А.​Паўтаў, нач. штаба І.​І.​Сяргунін
Імя І.​І.​Чуклая вер. 1943—8.7.1944	Ленінскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір П.​Р.​Катовіч; камісар І.​У.​Доваль; нач. штаба Ф.​Дз.​Грынь, І.​А.​Очкусь
Імя М.​А.​Шчорса май 1942—27.4.1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Дзівінскі, Косаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Старадарожскі р-н Мінскай, Ганцавіцкі, Драгічынскі, Ленінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры П.​В.​Пранягін, М.​П.​Канавалаў, В.​Ф.​Гужэўскі; камісары Р.​А.​Дудко, П.​Р.​Кавалёў, А.​С.​Авецісян (в.а.), С.​С.​Жарыкаў, С.​Я.​Ягораў, Р.​Я.​Рэва, В.​А.​Несцярэнка; нач. штаба К.​Е.​Мерзлякоў, Гужэўскі, Дз.​Я.​Зуеў
П.​Е.​Казанакава май — 30.9.1942	Дрыбінскі, Мсціслаўскі р-ны Магілёўскай вобл.; Манастыршчынскі, Хіславіцкі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзір П.​Е.​Казанакаў, камісар М.​Л.​Язычэнка, нач. штаба А.​В.​Няфёдаў
С.​І.​Казлова сак. — 3.7.1942	Гайнаўскі, Кляшчэльскі, Шарашоўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір С.​І.​Казлоў
Калінкавіцкі жн. — кастр. 1941	Калінкавіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры І.​С.​Баброў (загінуў), Вергіенка; камісар Б.​С.​Катцэн
М.​П.​Канстанцінава ліп. 1941 — кастр. 1942	Грэскі, Любанскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры М.​М.​Лібянкоў, М.​П.​Канстанцінаў, П.​М.​Канавалаў, Д.​А.​Скляр; камісар У.​І.​Заяц
І.​П.​Каротчыкава вер. — ліст. 1942	Буда-Кашалёўскі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір І.​П.​Каротчыкаў, нач. штаба М.​К.​Стош
Качышчанскі жн. — ліст. 1941	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Ф.​М.​Руцкі, камісар А.​С.​Мішчанка
Кірылы Іванавіча май 1942	Гайнаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.
М.​Дз.​Кохава жн. — 2.11.1942	Дрыбінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​Дз.​Кохаў
І.​М.​Кузіна студз. — 16.8.1942	Бягомльскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір І.​М.​Кузін
Лельчыцкі ліп. — вер. 1941	Лельчыцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір П.​Ц.​Лішафаеў; камісар Я.​Ш.​Эрлах
Лунінецкі ліп. — вер. 1941	Старобінскі р-н Мінскай, Лунінецкі р-н Пінскай абл.	Камандзір У.​І.​Анісімаў (загінуў)
Мазырскі жн. — кастр. 1941	Мазырскі р-н Палескай вобл	Камандзір М.​І.​Макаранка, камісар П.​І.​Счаслаўскі
«Макара» ліп. — жн 1941	Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір палк. «Макар» (прозвішча не ўстаноўлена)
Махнавіцкі жн. — кастр. 1941	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Я.​Ф.​Ганчарэнка, камісар Я.​Д.​Перлаў
«Меч» чэрв. — кастр. 1942	Віцебская вобл.	Камандзір К.​А.​Сінякоў, камісар Е.​Я.​Стрыжакоў, нач. штаба В.​М.​Бутрамееў
«Мсцівец» ліст. 1942—3.7.1944	Маладзечанскі р-н Вілейскай, Барысаўскі, Дзяржынскі, Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры К.​В.​Сідзякін, М.​М.​Дзягілеў; камісары Дзягілеў, М.​С.​Абрамаў; нач. штаба Ф.​Г.​Шыхаўцоў, Абрамаў, В.​В.​Мусорын
«Мясцовыя», спецатрад НКДБ СССР 20.3.1942—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Лагойскі, Мінскі, Рудзенскі, Слуцкі, Смалявіцкі, Уздзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.​А.​Ваўпшасаў
«Наватары», спецатрад НКДБ БССР 12.9.1943—12.7.1944	Баранавіцкая, Гродзенская вобл.	Камандзір У.​М.​Літвінскі
Нараўлянскі жн. — ліст. 1941	Нараўлянскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Іўчанка, камісар Г.​Р.​Чарняўскі
«Паддубнага» вер. 1941	Поразаўскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзір В.​В.​Янушка
В.​Папова восень 1941—15.4.1942	Барысаўскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір В.​Папоў
Парыцкі імя С.​М.​Кірава крас. — 18.11.1943	Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір М.​М.​Какоўка, камісар К.​А.​Дудко, нач. штаба П.​У.​Пішчык
«Першыя», спецатрад НКДБ БССР, да 15.5.1942 назва «Смерць фашызму» 26.9.1941—6.9.1942	Гарадоцкі р-н Віцебскай вобл.; Невельскі і сумежныя з ім раёны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры Х.​Д.​Кусаў (загінуў), Я.​І.​Шпілявы
Петрыкаўскі ліп. — кастр. 1941	Петрыкаўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.​І.​Гардзіенка, камісар С.​І.​Сакалоўскі, нач. штаба Яворскі
А.​С.​Пятрова жн. — 7.10.1943	Лёзненскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір А.​С.​Пятроў, камісар М.​П.​Сенакосаў (загінуў), нач. штаба Г.​І.​Шадрын
А.​Ф.​Сарафанава ліст. 1942—3.7.1944	Акцябрскі, Васілевіцкі, Даманавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры А.​Ф.​Сарафанаў, Дз.​Я.​Карнілаў (в.а.), В.​М.​Васільеў; камісары А.​І.​Рудэнка, К.​У.​Шарыкалаў; нач. штаба М.​В.​Бушуеў, Шарыкалаў, Карнілаў
А. Свентаржыцкага ліп. — снеж. 1942	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай, Заслаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір А.​Свентаржыцкі
Свяцілавіцкі люты — вер. 1942	Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзір І.​М.​Філіпаў, камісар В.​А.​Абушэнка, нач. штаба Дз.​М.​Загорскі
Дз.​І.​Семянцова май — снеж. 1942	Карэліцкі, Мірскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Дз.​І.​Семянцоў (загінуў)
Скараднянскі жн. 1941 — люты 1942	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір П.​М.​Рагозенка (загінуў), камісар В.​М.​Цык
«Слаўны», спецатрад НКДБ БССР 12.2.1942—7.7.1944	Баранавіцкая, Гомельская, Магілёўская, Мінская вобл.; Арлоўская, Смаленская вобл. (Расія)	Камандзіры А.​П.​Шастакоў (загінуў), К.​А.​Мадэй
Слуцкі ліп. — снеж. 1941	Капыльскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.​А.​Пашун
«Сокалы», спецатрад НКДБ СССР 26.10.1942—5.7.1944	Быценскі, Клецкі, Ляхавіцкі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі, Драгічынскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры К.​П.​Арлоўскі, С.А Нікольскі
«Старшыны» чэрв. 1942	Сямяціцкі р-н Брэсцкай вобл.
І.​А.​Стафаненкі май — ліп. 1942	Кармянскі р-н Гомельскай, Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір І.​А.​Стафаненка, камісар Г.​П.​Баснін
Столінскі ліп. — кастр. 1941	Тураўскі р-н Палескай, Давыд-Гарадоцкі, Столінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры В.​Е.​Ключанкоў (загінуў), І.​Л.​Масленікаў (загінуў)
С.​Р.​Суслава снеж. 1942—4.7.1944	Свірскі р-н Вілейскай, Бягомльскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры П.​Р.​Півавараў, У.​П.​Каўцюх, С.​Р.​Суслаў; камісары І.​П.​Кліманскі, Ф.​І.​Ларыёнаў, Д.​І.​Мартыненка; нач. штаба А.​В.​Склярэнка, Карнееў, Ф.​Ц.​Хахлоў
«Сцяг» май — 10.7.1944	Бярозаўскі, Гайнаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры А.​Ф.​Петракоў, В.​Л.​Ларыёнаў (в.а.); камісары А.​У.​Шаўлякоў, нач. штаба А.​В.​Навіцкі
«Сямёнава», спецатрад НКДБ БССР 21.7.1943—30.6.1944	Асіповіцкі, Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай, Глускі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір Х.​С.​Прыбыль
І.​П.​Топкіна вер. 1942 — ліп. 1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.​П.​Топкін, В.​В.​Алісейчык; камісары Алісейчык, В.​А.​Цвяткоў
«Трэція» (у чэрв. 1943 — ліп. 1944 наз. імя Ф.​Э.​Дзяржынскага), спецатрад НКДБ БССР 24.4.1942—2.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Куранецкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай, Аршанскі, Віцебскі, Дубровенскі, Расонскі, Сенненскі, Сіроцінскі, Талачынскі р-ны Віцебскай абл. і інш. раёны; Літва	Камандзіры А.​А.​Плотнікаў, М.​Г.​Братушэнка, А.​С.​Бычак (загінуў), П.​С.​Савуляк
Тураўскі ліп. — вер. 1941	Тураўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір М.​І.​Голікаў; камісары В.​П.​Савін, М.​М.​Бяляўскі
Хойніцкі жн. — вер. 1941	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір І.​М.​Цейкін, камісар П.​П.​Домнікаў (загінуў)
«Храбрацы», спецатрад НКДБ БССР 1.7.1942—12.7.1944	Косаўскі р-н Брэсцкай, Жлобінскі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі, Калінкавіцкі, Мазырскі, Петрыкаўскі р-ны Палескай, Лагішынскі, Лунінецкі, Пінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір А.​М.​Рабцэвіч
Целяханскі ліп.—вер. 1941	Целяханскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір У.​І.​Квінто (загінуў)
«Чапай» май—29.9.1942	Клімавіцкі, Крычаўскі, Мсціслаўскі, Чавускі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір У.​Р.​Залатарэнка; камісары В.​П.​Катаеў, К.​А.​Рэуцкі; нач. штаба Ю.​Ц.​Якуноў
«Чэкіст» жн. 1943—27.7.1944	Высокаўскі, Кляшчэльскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір Р.​С.​Каравай, камісар І.​А.​Палякоў (загінуў), нач. штаба В.​Р.​Елісейкін
Чэрыкаўскі жн. 1941 — вясна 1942	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Г.​А.​Храмовіч
Штабны студз. 1943—27.6.1944	Акцябрскі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір Р.​І.​Бар’яш; камісары М.​І.​Лапо, Ф.​І.​Самбук, І.​С.​Сабецкі; нач. штаба А.​І.​Неўскі, А.​І.​Фасоль, А.​Р.​Волкаў, А.​Т.​Шумідуб
В.​В.​Шчарбіны жн. 1941	Валожынскі р-н Баранавіцкай, Лепельскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Барысаўскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры В.​В.​Шчарбіна (загінуў), Д.​І.​Кеймах (загінуў), М.​П.​Фёдараў (загінуў)
І.​А.​Яраша ліп. 1941—26.2.1942	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір І.​А.​Яраш (загінуў)

т. 12, с. 114

РУМЫ́НІЯ (România),

дзяржава на ПдУ Еўропы. Мяжуе на Пд з Балгарыяй, на З з Югаславіяй і Венгрыяй, на Пн і У з Малдовай і Украінай. На У абмываецца Чорным м. Пл. 237,5 тыс. км². Нас. 22 411,1 тыс. чал. (2000). Дзярж. мова — румынская. Сталіца — г. Бухарэст. Падзяляецца на 40 жудзецаў (паветаў); сталіца вылучана ў самаст. адм. адзінку. Нац. свята — Нац. дзень Р. (1 снеж.).

Дзяржаўны лад. Р. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1991. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт (выбіраецца насельніцтвам на 4 гады), які назначае прэм’ер-міністра. Заканад. ўладу ажыццяўляе двухпалатны парламент, які складаецца са сходу дэпутатаў і сената; выбіраецца на 4 гады.

Прырода. Каля ​²/₃ тэр. займаюць горы і ўзвышшы. На Пн і ў цэнтры Усх. і Паўд. Карпаты (выш. 2544 м, г. Малдавяну), на З сярэдневышынныя Зах. Румынскія горы, паміж імі і Карпатамі — Трансільванскае плато. Са знешняга боку ўздоўж Карпат паласа перадгор’яў, на Пд і ПдУ Ніжнедунайская раўніна з далінай р. Дунай. На У Малдаўскае ўзвышша, на ПдУ каля ўзбярэжжа Чорнага м. плато Дабруджа. На крайнім З ускраіны Сярэднедунайскай раўніны. Карысныя выкапні: нафта, прыродны газ, буры і кам. вугаль, руды жалеза, марганцу, поліметалаў, золата і серабра, баксіты, кам. соль, буд. матэрыялы. Клімат умераны кантынентальны. Сярэднія т-ры студз. на раўнінах ад 0 °C да -5 °C, у гарах да -10 °C (месцамі ніжэй), ліп. адпаведна 20—23 °C і 8—16 °C. Ападкаў на раўнінах ад 600—700 мм на З да 300—400 мм на У, у гарах 800—1500 мм за год. Бываюць засухі, у Карпатах — ачаг значных землетрасенняў. Асн. р. Дунай з прытокамі Жыў, Олт, Сірэт, Прут. Натуральная расліннасць на раўнінах і ў перадгор’ях — стэп і лесастэп (захаваліся на асобных участках); хваёвыя і шыракалістыя лясы ў гарах займаюць каля 29% тэр. краіны. Нац. парк Рэтэзат, шматлікія рэзерваты.

Насельніцтва. 89,5% румыны; з інш. нацыянальнасцей — венгры (7,1%, пераважна ў Трансільваніі), цыганы (1,8%), немцы (0,5%), украінцы (0,3%), а таксама сербы, рускія і інш. Вернікі пераважна правасл. (70%), католікі (6%), пратэстанты (6%). Сярэднегадавы прырост блізкі да нулявога (-0,21% у 2000). Сярэдняя шчыльн. 94,4 чал. на 1 км². Найб. шчыльна заселены Ніжне- і Сярэднедунайская раўніны, даліны рэк Сірэт, Мурэш, Самеш і міжгорныя катлавіны (да 150—180 чал. на 1 км²), найменш — Карпаты і іх перадгор’і (20—40 чал. на 1 км²). У гарадах жыве 56% насельніцтва (2000). Найб. гарады (1996, тыс. ж.): Бухарэст — 2037,3, Канстанца — 346,8, Ясы — 346,6, Клуж-Напока і Тымішаара — па 332,3, Галац — 328, Брашоў — 319,9, Краёва — 310,8, Плаешці — 253,6. У сельскай гаспадарцы занята 36,5% эканамічна актыўнага насельніцтва, у прам-сці — 34,4%, у абслуговых галінах — 29,1%.

Гісторыя. Чалавек на тэр. Р. жыў з эпохі палеаліту. Розныя плямёны пакінулі тут некалькі дзесяткаў археал. культур. У 2-й пал. 3-га тыс. да н.э. сюды прыйшлі плямёны пастухоў-індаеўрапейцаў з Паўн. Прычарнамор’я і Цэнтр. Еўропы. З 7—6 ст. да н.э. асн. насельнікамі тэр. сучаснай Р. былі фракійскія плямёны гетаў і дакаў, якія ў 60-я г. да н.э. стварылі ваен.-плем. саюз. З 7—6 ст. да н.э. на Чарнаморскім узбярэжжы Р. (Паўн. Дабруджа) існавалі грэч. гарады-дзяржавы, заваяваны ў 1 ст. да н.э. Рымам. У канцы 1 ст. н.э. сфарміравалася гета-дакійская дзяржава пад уладай цара Дэцэбала (87—106). У пач. 2 ст. яе заваяваў Рым і утварыў рым. правінцыю Дакія, мясц. насельніцтва якой было раманізавана. Усх. ч. сучаснай Р. заставалася па-за межамі рым. панавання. Каля 271 рымляне пакінулі Дакію, але Паўн. Дабруджа да канца 4 ст. заставалася пад уладай Рыма, потым — Візантыі, адкуль на астатнія землі Р. пачалі пашырацца візант. культура і хрысціянства ўсх. абраду. У час. Вялікага перасялення народаў (4—7 ст.). праз тэр. Р. праходзілі і часткова тут асядалі сарматы, геты, гепіды, авары і інш., а ў 6—7 ст. — славяне. У 6—8 ст. большасць тэр. Р. ўваходзіла ў Аварскі каганат, у 9—10 ст. — у Першае Балгарскае царства. Улада Другога Балг. царства пашыралася на Дабруджу і зах. ч. Р. Усходняя ч. Р. паміж р. Прут і Карпацкімі гарамі ў 10—13 ст. часам трапляла пад уладу кіеўскіх і галіцкіх князёў. У канцы 1-га тыс. н.э. ў выніку асіміляцыі плямён сфарміравалася ўсх.-раманская народнасць улахаў (валахаў) — продкаў румын, малдаван і некат. інш. народаў. Усх. ч. Р. да Карпацкіх гор. і р. Олт з 1240-х г. да пач. 14 ст. знаходзілася пад уладай Залатой Арды. Трансільванія ў 11—12 ст. трапіла пад уладу Венгрыі. Ратуючыся ад уціску венг. феадалаў, улахі з 12—13 ст. засялялі землі на У ад Карпат да р. Днестр, дзе асімілявалі рэшткі слав. насельніцтва. У 2-й пал. 13 ст. венг. каралі падпарадкавалі рум. землі паміж Карпатамі і Дунаем (гіст. Валахія), дзе ўжо існавалі невял. феад. ўладанні — кнезаты і ваяводствы, а ў 1-й пал. 14 ст. ў выніку перамог над мангола-татарамі пашырылі сваю ўладу і на Усх. Прыкарпацце (гіст. Малдова). Нац.-вызв. барацьба улахаў прывяла да стварэння ў 2-й пал. 14 ст. самаст. феад. дзяржаў — Валахіі і Малдовы (па-за сучаснымі межамі Р. ўключала таксама Бесарабію і Паўн. Букавіну) на чале з гаспадарамі (князямі), уладу якіх абмяжоўваў савет буйных феадалаў-баяр. [Пра гісторыю гэтых княстваў гл. больш падрабязна ў арт. Валахія, Малдаўскае княства і Малдова (рэспубліка)]. У 14—16 ст. Валахія і Малдова (Дунайскія княствы) адстойвалі незалежнасць у барацьбе з Венгрыяй, а з канца 14 ст. — і з Турцыяй, войскі якой з 1391 пачалі заваёўваць тэр. Валахіі.

Пасля шматлікіх абарончых войнаў Валахія (15 ст.), Малдова і Трансільванія (16 ст.) прызналі васальную залежнасць ад Турцыі, плацілі ёй даніну, пастаўлялі па прымусова нізкіх цэнах збожжа, жывёлу, лес, давалі свае ваен. сілы для ўдзелу ў войнах. З 16—17 ст. тур. султаны напачатку зацвярджалі, а пазней і непасрэдна (за вял. грошы) прызначалі гаспадароў Малдовы і Валахіі (пасля 1711—14 пераважна знатных стамбульскіх грэкаў-фанарыётаў). У працэсе тур. заваявання і распаду Венгрыі ў 1541 Трансільванія вылучылася ў асобнае княства. Трансільванскі кн. Іштван Батары [1571—86] з 1575 адначасова быў каралём Рэчы Паспалітай і вял. князем ВКЛ пад імем Стафана Баторыя. Гаспадар Валахіі Міхай Храбры ў 1599—1600 на кароткі тэрмін аб’яднаў пад сваёй уладай Валахію, Трансільванію і Малдову. У выніку аўстра-тур. вайны 1683—99 да Аўстрыі разам з цэнтр. Венгрыяй адышла і Трансільванія. У 1746 адменена (пры захаванні абавязковых феад. павіннасцей) асабістая прыгонная залежнасць сялян Валахіі, у 1749 — Малдовы, у 1785 — Трансільваніі. У 1774 Аўстрыя захапіла Букавіну. Нягледзячы на агрэсіўныя мэты рус. царызму, перамогі Расіі ў войнах з Турцыяй 1768—74, 1787—91, 1806—12, 1828—29 паслаблялі тур. панаванне ў Дунайскіх княствах. У 1812 да Расіі далучана Бесарабія (каля 50% тэр. Малд. княства). У 1821 туркі задушылі ў Дунайскіх княствах адначасовыя паўстанні грэкаў пад кіраўніцтвам А.​Іпсіланці і Валашскае паўстанне пад кіраўніцтвам Т.​Уладзімірэску, але адхілілі ад княжацкай улады грэкаў-фанарыётаў і дазволілі мясц. баярам выбіраць гаспадароў са свайго асяроддзя. Паводле Адрыянопальскага мірнага дагавора 1829 (завяршыў рус.-тур. вайну 1828—29) і асобнага акта да яго Малдова і Валахія пацвердзілі і ўзмацнілі сваю аўтаномію. Да 1834 імі кіравала рас. адміністрацыя на чале з П.​Дз.​Кісялёвым. Пад яе ўздзеяннем у 1831 у Валахіі, у 1832 у Малдове прыняты першыя ў іх гісторыі канстытуцыйныя акты — Арганічныя рэгламенты. Паводле гэтых Рэгламентаў гаспадары выбіраліся баярамі і зацвярджаліся тур. султанам, ствараліся мясц. войскі, але на ​²/₃ змяншаліся сял. надзелы і павялічвалася паншчына. Пашырэнне баярскай гаспадаркі з выкарыстаннем некаторых перадавых метадаў яе вядзення дазволіла Дунайскім княствам стаць буйнымі экспарцёрамі збожжа. У 1848—49 ва ўсіх рум. землях актывізаваўся антыфеад. рэвалюцыйны рух (радыкальнае крыло ўзначальваў Н.​Бэлчэску), які, нягледзячы на паражэнне, нанёс моцны ўдар па феад. парадках і садзейнічаў складванню перадумоў для наступнага аб’яднання Малдовы і Валахіі ў адзіную дзяржаву. Пасля Крымскай вайны 1853—56 (Расія часова вярнула Малдове Паўд. Бесарабію) узмацніўся рух насельніцтва Дунайскіх княстваў за іх аб’яднанне ў адзіную дзяржаву. Прадстаўнік малд. баярства А.​І.​Куза ў студз. 1859 выбраны адзіным гаспадаром Малдовы і Валахіі, 24.1.1862 са згоды вядучых еўрап. краін Расіі абвясціў іх аб’яднанне ў новую дзяржаву — Румынію, а сам стаў яе першым князем [1862—66]. Пры ім урад М.​Кагэлнічану правёў секулярызацыю царк. зямель, што належалі грэч. духавенству (1863), агр. рэформу (1864; скасаванне паншчыны і частковае надзяленне сялян зямлёй). Незадаволенае рэформамі кансерватыўнае баярства 10.2.1866 скінула Кузу і ўзвяло на прастол ням. прынца Карла Гогенцолерн-Зігмарынгена пад імем Караля I [1866—1914, з 1881 кароль]. Паводле канстытуцыі 1866 Р. — парламенцкая манархія з абмежаваным выбарчым правам. Абвяшчаліся свабода друку, сходаў, адказнасць урада перад парламентам, прынцып падзелу ўлад. Князь (з 1881 кароль) камандаваў арміяй, зацвярджаў законы, меў права роспуску парламента. Ён фарміраваў урад, які праводзіў выбары ў двухпалатны парламент, дзе заўсёды забяспечваў паслухмяную бурж.-памешчыцкую большасць. Змяняліся ўрады лібералаў і кансерватараў. 9.5.1877 Р. абвешчана незалежнай дзяржавай. 3 чэрв. 1877 Р. ўдзельнічала ў рус.-тур. вайне 1877—78 на баку Расіі. Паводле Берлінскага кангрэса 1878 Турцыя прызнала незалежнасць Р., перадала ёй Паўн. Дабруджу замест занятай Расіяй Паўд. Бесарабіі. З сярэдзіны 1870-х г. у Р. ўзнікалі сацыяліст. гурткі, у якіх вял. ролю адыграў беларус М.​К.​Судзілоўскі. У 1893—99 існавала С.-д. партыя рабочых Р., адноўленая ў 1910 пад назвай С.-д. партыя Р. У 1907 улады Р. задушылі паўстанне сялян, якія патрабавалі зямлі. Р. ўдзельнічала ў 2-й Балканскай вайне (гл. Балканскія войны 1912—13), у выніку якой Балгарыя перадала Р. Паўд. Дабруджу.

У жн. 1916 Р. ўступіла ў 1-ю сусв. вайну на баку Антанты, але пацярпела паражэнне ад аўстра-герм. войск, якія акупіравалі б.ч. тэр. краіны з Бухарэстам. Рэшту тэр. Р. выратаваў ад акупацыі рас. Румынскі фронт, у складзе якога было каля 100 тыс. беларусаў. Р. вымушана была заключыць з Германіяй і Аўстра-Венгрыяй кабальны Бухарэсцкі мір (май 1918), які страціў сілу толькі пасля паражэння Германіі і яе саюзнікаў. У 1918 рум. войскі занялі Бесарабію і Букавіну, 1.12.1918 Р. абвясціла пра далучэнне Трансільваніі. Рэв. ўздым у Р. 1918—19 прымусіў урад 16.12.1918 абвясціць усеагульнае выбарчае права (не пашыралася на жанчын і ваенных). У адпаведнасці з Сен-Жэрменскім, Нёіскім і Трыянонскім мірнымі дагаворамі 1919—20 за Р. замацаваны Трансільванія, Букавіна і Дабруджа. Паводле Парыжскай канвенцыі 1920 Антанта прызнала за Р. прыналежнасць ёй Бесарабіі. Тэр. Р. павялічылася больш як удвая, насельніцтва — з 8 да 16 млн. чал., прамысл. патэнцыял — у 2,4 разу. У знешняй палітыцы Р. арыентавалася на зах. дзяржавы, удзельнічала ў стварэнні Антанты малой. У сак. 1923 новая канстытуцыя Р. абвясціла шырокія паліт. правы і свабоды, адмяніла саслоўныя прывілеі, узаконіла ўсеагульнае выбарчае права. У 1921 урад нац.-ліберальнай партыі правёў законы аб агр. рэформе (66% зямель буйных памешчыкаў за выкуп перадаваліся сялянам). У час сусв. эканам. крызісу 1929—33 у Р. агульны аб’ём прамысл. вытв-сці да 1932 скараціўся на 40% у параўнанні з 1928, колькасць беспрацоўных дасягнула 600 тыс. чал. У 1934 Р. ўстанавіла дыпламат. адносіны з СССР. У 1931 пры падтрымцы пануючых колаў узнікла фаш. партыя «Жалезная гвардыя». 10.2.1938 кароль Караль П [ 1930—40] устанавіў асабістую дыктатуру; прынята прафаш. канстытуцыя, створана адзіная партыя «Фронт нац. адраджэння», інш. партыі і прафсаюзы забаронены. Эканам. дагавор з Германіяй (сак. 1939) падпарадкаваў эканоміку Р. герм. манаполіям. У маі 1940 Р. канчаткова перайшла на пазіцыі фаш. блоку. У чэрв. 1940 па патрабаванні СССР (нота ад 26.6.1940), якое падтрымала Германія (у адпаведнасці з Пактам Рыбентропа—Молатава 1939) Р. перадала СССР Бесарабію і Паўн. Букавіну. Паводле навязанага Германіяй 2-га Венскага арбітражу (30.8.1940) Р. аддала Венгрыі Паўн. Трансільванію (узамен Р. былі абяцаны сав. тэрыторыі). Паводле Краёўскага пагаднення (7.9.1940) Паўд. Дабруджа вернута Балгарыі. Караль II адрокся ад прастола, каралём стаў яго сын Міхай [1940—47]. Фактычна ў краіне ўсталяваўся ваен.-фаш. рэжым маршала І.Антанеску, які ў ліст. 1940 далучыў Р. да Берлінскага пакта 1940. У кастр. 1940 у Р. ўвайшлі герм. войскі. 22.6.1941 Р. разам з Германіяй пачала вайну супраць СССР. У чэрв. 1943 у падполлі засн. «Патрыят. антыгітлераўскі фронт». Паражэнні ў вайне і ўступленне сав. войск у Р. (сак. 1944) аслабілі ўнутрыпаліт. становішча дыктатуры Антанеску, якую 23.8.1944 скінула Народнае ўзброенае паўстанне ў Румыніі 1944, узначаленае камуністамі і падтрыманае каралём Міхаем. 24.8.1944 Р. далучылася да антыгітлераўскай кааліцыі, яе армія пачала ваен. дзеянні супраць ням.-фаш. войск (пазней удзельнічала ў вызваленні Венгрыі і Чэхаславакіі). 12.9.1944 Р. афіцыйна заключыла перамір’е з краінамі антыгітлераўскай кааліцыі. У кастр. 1944 створаны Нац.-дэмакр. фронт (НДФ), куды ўвайшлі Камуніст. і С.-д. партыі, «Фронт земляробаў» і інш. левыя арг-цыі. Пасля вострай унутрыпаліт. барацьбы 6.3.1945 сфарміраваны ўрад НДФ на чале са старшынёй «Фронту земляробаў» П.​Грозам. Жанчыны і ваенаслужачыя атрымалі выбарчыя правы. Паводле агр. рэформы 1945 98 тыс. сял. сем’яў атрымалі 1,1 млн. га памешчыцкіх зямель. Каля 25% канфіскаванай зямлі перайшло ва ўласнасць дзяржавы, якая ў 1949 канфіскавала і рэшткі памешчыцкіх зямель. 10.2.1947 Парыжскі мірны дагавор устанавіў сучасныя межы Р. Да канца 1947 у выніку ўрадавых рэпрэсій сышлі з паліт. арэны асн. правыя партыі — Нац.-царанісцкая і Нац.-ліберальная. 30.12.1947 у Р. скасавана манархія, краіна абвешчана Рум. Нар. Рэспублікай; 13.4.1948 прынята яе канстытуцыя. У лют. 1948 Камуніст. і С.-д. партыі аб’ядналіся ў Рум. рабочую партыю (РРП), яе сакратаром абраны Г.​Геаргіў-Дэж. У Р. ўсталявалася аднапарт. сістэма. РРП узяла курс на буд-ва сацыялізму. Летам 1948 нацыяналізавана прам-сць, у 1962 у асн. завершана каапераванне сельскай гаспадаркі. З 1949 Р. — чл. Савета эканамічнай узаемадапамогі, з 1955 — Варшаўскага дагавора 1955. Яна мела шырокія эканам. і культ. сувязі з рэспублікамі СССР, у т. л. з Беларуссю. Да 1980-х г. Р. ператварылася ў індустр.-арг. дзяржаву. У ліп. 1965 РРП перайменавана ў Рум. камуніст. партыю (РКП), яе ген. сакратаром выбраны Н.​Чаўшэску (з 1974 таксама прэзідэнт Р.). Паводле канстытуцыі 1965 Р. абвешчана Сацыяліст. Рэспублікай Р. Чаўшэску паступова ўстанавіў рэжым асабістай улады, які ў 1980-я г. набыў таталітарны характар. У 1980-я г. эканоміка Р. апынулася ў стагнацыі, што ў першую чаргу было абумоўлена панаваннем адм.-каманднай сістэмы. Структурныя дыспрапорцыі ў нар. гаспадарцы дасягнулі крызісных маштабаў, запазычанасць Р. перад Захадам (10,2 млрд. дол.) да сак. 1989 пагашалася за кошт абмежавання спажывання насельніцтва, што выклікала шырокую незадаволенасць. У выніку народнага паўстання ў Румыніі 1989 скінута дыктатура Чаўшэску (расстраляны). Да ўлады 26.12.1989 прыйшоў Савет Фронту нацыянальнага выратавання (ФНВ) на чале з І.​Іліеску, РКП спыніла існаванне. З 29 12.1989 краіна наз. проста Р. ФНВ абвясціў пераход да дэмакратыі і рыначнай эканомікі. На ўсеагульных выбарах 20.5.1990 выбраны двухпалатны парламент (70% месцаў у ФНВ) і прэзідэнт — Іліеску (перавыбраны ў 1992). На рэферэндуме 18.12.1991 ухвалена новая канстытуцыя Р. З 1991 урад П.​Рамана ажыццяўляў праграму эканам. рэформ (лібералізацыя цэн і знешняга гандлю, прыватызацыя і інш.), што на фоне паглыблення эканам. крызісу выклікала сац. напружанасць, у т. л. шахцёрскія хваляванні. У ліп. 1992 прэзідэнт Іліеску наведаў з візітам Беларусь. 17.11.1996 прэзідэнтам выбраны лідэр правых Э.​Канстанцінеску, які абвясціў курс на паскарэнне сац.-эканам. і паліт. рэформ, паскоранае ўваходжанне Р. ў еўрап. структуры і НАТО. 10.12.2000 прэзідэнтам зноў выбраны Іліеску — старшыня левацэнтрысцкай партыі сац. дэмакратыі. Р. — чл. ААН (з 1955), Савета Еўропы (з 1993), асацыіраваны чл. Зах.-еўрап. Саюза (з 1995). З 1.1.2001 міністр замежных спраў Р.​М.​Джаане — старшыня Арг-цыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе. Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 4.2.1992.

Палітычныя партыі і грамадскія арганізацыі. Партыі Сац. дэмакратыі, Нац.-царанісцкая, Нац.-ліберальная, Хрысц., Дэмакр. «Вял. Румынія», Сац.-дэмакр. саюз, Дэмакр. саюз венграў Р. і інш. Прафс. аб’яднанні: Нац. канфедэрацыя свабодных прафсаюзаў, Прафс. картэль, Нац. прафс. канфедэрацыя «Альфа».

Гаспадарка. Р. — індустр.-агр. краіна, адна з найбяднейшых у Еўропе. Штогадовы даход на 1 чал. каля 4 тыс. дол. ЗША. У прам-сці ствараецца каля 51% яго, у сельскай гаспадарцы — 23%, у абслуговых галінах — 26%. Нар.-гасп. праблемы ўскладнены цяжкасцямі пераходнага перыяду, на якія наклаўся атрыманы ў спадчыну ад сацыяліст. рэжыму крызіс цэнтралізаванай сістэмы кіравання з нерацыянальнай структурай эканомікі. Вытворчыя магутнасці загружаны на 50—60%, у энергетыцы — на 33%. З мэтай хутчэйшага пераходу да рыначнай эканомікі фарсіравалася развіццё прыватнага сектара. Больш за 5 млн. чал. сталі ўласнікамі ​²/₃ с.-г. угоддзяў, у т. л. 80% ворыва. Пашырана дробнае і сярэдняе прадпрымальніцтва. Створана больш за 8 тыс. сумесных прадпрыемстваў з замежным капіталам. Найб. развіта прамысловасць. Асн. яе галіны: здабыўная, энергетыка, машынабудаванне, металургія, хім., нафтахім., дрэваапр. і харчовая. У 1998 здабыта 6,3 млн. т нафты (раёны Плаешці, Пітэшты і інш.), 14,4 млрд. м³ натуральнага газу (цэнтр. Трансільванія), 28,1 млн. т кам., 4,3 млн. т каксавальнага, 23,4 млн. т бурага вугалю (бас. Петрашані, Олт і інш.). Здабываюць руды каляровых металаў (свінцу, цынку, медзі, алюмінію), кам. соль, буд. матэрыялы і інш. У 1998 выпрацавана 52,5 млн. кВт∙гадз. электраэнергіі, на цеплавых электрастанцыях атрымана 59%, на ГЭС — 32%, на АЭС — 9%. У 1998 выплаўлена 4,5 млн. т чыгуну і 6,3 млн. т сталі. Гал. цэнтры: Рэшыца, Галац, Брэіла, Ясы, у г. Тыргавіштэ — вытв-сць якасных і спец. сталей. У каляровай металургіі вытв-сць свінцу (15,1 тыс. т), цынку (25,6 тыс. т), медзі (19,1 тыс. т), алюмінію (164 тыс. т). Цэнтры здабычы і перапрацоўкі каляровых металаў — г. Бая-Марэ, Арадзя (вытв-сць гліназёму) і Бухарэст. Машынабудаванне шматгаліновае і разнастайнае, задавальняе ўнутр. патрэбы, але неканкурэнтназдольнае на замежных рынках. Цяжкае машынабудаванне (Ясы, Рэшыца, Брэіла, Краёва), станкабудаванне (Арадзя, Ясы, Бухарэст, Бакэў, Арад, Сібіў), вытв-сць падшыпнікаў (Сучава, Бырлад), кавальска-прэсавага абсталявання (Тыргу-Жыў), абсталявання для нафтаздабыўной і нафтаперапрацоўчай (Бакэў, Плаешці, Тыргавіштэ), для сельскай гаспадаркі (Бухарэст, Бузэў, П’ятра-Нямц), хім. (Плаешці, П’ятра-Нямц, Сату-Марэ), горназдабыўной (Сату-Марэ, Петрашані), лёгкай (Клуж-Напока, Тыргу-Мурэш) і харч. (Клуж-Напока, Фэгэраш) прам-сці. Развіты радыёэлектроннае (Бухарэст, Ясы), электратэхн. (Бухарэст, Краёва, Тыргавіштэ), авіябудаванне (Бакэў, Краёва), вагонабудаванне (Арад), аўтамабілебудаванне (203 тыс. аўтамабіляў, Кымпулунг, Брашоў, Краёва), трактарабудаванне (10 тыс. трактароў Кымпулунг, Краёва), суднабудаванне (Галац, Брэіла, Канстанца). З галін хім. прам-сці найб. развіты нафтаперапрацоўка (12,5 млн. т) і нафтахімія (Плаешці, Пітэшты, Брашоў), вытв-сць штучных і сінт. валокнаў, мінер. угнаенняў (669 тыс. азотных, 138 тыс. т фосфарных, сінт. каўчуку, шын, лакаў і фарбаў, пластмас, фотаматэрыялаў, хіміка-фармацэўтычнай прадукцыі (Бухарэст, Ясы, П’ятра-Нямц, Галац). У лёгкай прам-сці вылучаюцца тэкст. і трыкат. (240 млн. м² тканін), швейная, гарбарна-абутковая (штогод выпускаецца каля 35 млн. пар абутку). Працуюць прадпрыемствы лесапільнай (нарыхтавана 1618 тыс. м³ драўніны), дрэваапр., мэблевай, цэлюлозна-папяровай (334 тыс. т паперы і кардону), паліграф., парфумерна-касметычнай, буд. матэрыялаў (6,6 млн. т цэменту), шкляной і фарфора-фаянсавай галін. Ва ўсіх. гарадах прадпрыемствы харч. і харчасмакавай прам-сці (асабліва мясной, кансервавай, алейнай, вінаробчай, малочнай, спірта-гарэлачнай, тытунёвай, цукр., мукамольнай). У 1998 атрымана 374 тыс. т мяса, 36,1 тыс. т маргарыну, 7 тыс. т масла, 37 тыс. т сыру, 321 т цукру, 5071 тыс. гекталітраў віна, 9989 тыс. гекталітраў піва. У сельскай гаспадарцы выкарыстоўваецца каля 14,7 млн. га зямель, у т. л. 9,7 млн. га пад ворывам, 5 млн. га пад пашай. Арашаецца каля 3 млн. га. Пераважаюць асабістыя сялянскія і фермерскія гаспадаркі. Гал. галіна — раслінаводства. Збор асн. с.-г. культур у 1998 (млн. τ): кукурузы 8,6, пшаніцы і жыта 5,2, ячменю 1,2 (пасевы пераважна ў раўнінных раёнах на чарназёмах), цукр. буракоў 2,4, сланечніку 1,1, бульбы 3,3, агародніны (у асн. памідоры, капуста, цыбуля, часнок, зялёны перац) 2,8. Сеюць таксама авёс, рыс, сорга, бабовыя, сою, у горных раёнах лён, у Трансільваніі каноплі, у паўд. і ўсх. раёнах тытунь (збор у 1998—17,5 тыс. т). Вял. плошчы пад садамі (пераважаюць яблыні і слівы) і вінаграднікамі (вінаград вінных гатункаў). Развіта жывёлагадоўля, у горных раёнах яна пераважае над раслінаводствам. Пагалоўе (1998, млн. галоў): буйн. раг. жывёлы 3,2, авечак і коз 9,5, свіней 7,1, коней 0,8. Птушкагадоўля (69,5 млн. курэй, 1997). Рыбалоўства (19,3 тыс. т, 1997). Пчалярства. Транспарт пераважна аўтамаб. і чыгуначны. Даўж. (тыс. км, 1998) аўтадарог 153,4, у т. л. з цвёрдым пакрыццём 104,7, чыгунак 11,4, у т. л. электрыфікаваных 3,9, водных шляхоў 1,7 (р. Дунай і нізоўі асн. прытокаў), нафтаправодаў 2,8, прадуктаправодаў 1,4, газаправодаў 6,4. У краіне 2,4 млн. легкавых, 513 тыс. грузавых аўтамабіляў і аўтобусаў (2000). Гал. марскі порт Канстанца. Парты на Дунаі (Брэіла, Галац і інш.) абслугоўваюць рачныя і марскія перавозкі. У марскім флоце 142 судны агульнай грузападымальнасцю 1,2 млн. бр. рэг. т (1999). 62 аэрапорты, у т. л. міжнар. каля Бухарэста, Тымішаары, Канстанцы, Ясаў. У 1999 экспарт склаў 8,4 млрд. дол., імпарт 9,6 млрд. дол. У экспарце пераважаюць вырабы лёгкай прам-сці, абсталяванне для нафтавай, хім., цэм. і інш. галін, вагоны, прадукцыя хім. прам-сці, нафтапрадукты, драўніна і вырабы з яе, некат. харч. прадукты; у імпарце — машыны і абсталяванне, жал. руда, вугаль, кокс, нафта, сыравіна для тэкст. прам-сці, харч. тавары. Гал. гандл. партнёры: Італія (22% экспарту, 17,4% імпарту), Германія (19,6% і 17,5%), Францыя, ЗША, Расія. Знешні доўг больш за 9 млрд. дол. (1999). Р. атрымлівае эканам. дапамогу ад міжнар. арг-цый і асобных краін (каля 500 млн. дол. штогод). Агульнаеўрап. значэнне мае турысцкая база: каля 6,5 млн. замежных турыстаў штогод. Грашовая адзінка — лея.

Узброеныя сілы. Уключаюць рэгулярныя ўзбр. сілы (178 тыс. чал.) і ваенізаваныя фарміраванні (75,9 тыс. чал.), (2000). Вярх. галоўнакамандуючы — прэзідэнт. Камплектаванне паводле прызыву і па кантракце. Рэгулярныя ўзбр. сілы складаюцца з сухап. войск, ВПС і ППА, ВМС. У сухап. войсках 133 тыс. чал., 1250 танкаў, больш за 1,8 тыс. баявых браніраваных машын, да 1,3 тыс. адзінак гармат палявой артылерыі, рэактыўных сістэм залпавага агню і мінамётаў. У ВПС і войсках ППА 34,5 тыс. чал., больш за 350 баявых самалётаў, да 300 пускавых установак зенітных кіроўных ракет і 360 гармат зенітнай артылерыі, 135 самалётаў дапаможнай авіяцыі і 200 верталётаў. У ВМС 10,5 тыс. чал., 21 баявы карабель, больш за 100 баявых катэраў, 25 дапаможных суднаў, каля 10 верталётаў.

Ахова здароўя. Сістэма аховы здароўя спалучае дзярж. мед. паслугі, сац. страхаванне, прыватную ўрачэбную практыку. Сярэдняя працягласць жыцця мужчын 67, жанчын 75 гадоў (2000). Узровень нараджальнасці — 11 на 1 тыс. чал. Смяротнасць 12 на 1 тыс. чал. Натуральны прырост адмоўны: -0,15%. Дзіцячая смяротнасць 17 на 1 тыс. нованароджаных (2000).

Асвета. Сучасная сістэма адукацыі Р. ўключае дашкольныя ўстановы [дзіцячыя сады для дзяцей 3—6(7)-гадовага ўзросту], агульнаадук. школы, прафес. і вышэйшыя навуч. ўстановы. У агульнаадук. школу ўваходзяць абавязковая 8-гадовая школа — ніжэйшая ступень сярэдняй адукацыі (4 гады навучання ў пач. школе для дзяцей з 6—7-гадовага ўзросту і 4 гады ў гімназіі, 5—8 кл.) і ліцэй — вышэйшая ступень сярэдняй адукацыі або поўная сярэдняя школа (9—12 кл. пры дзённай і 9—13 кл. пры вячэрняй ці дадатковай формах навучання). Выпускнікі гімназіі атрымліваюць сертыфікат, які дае права здаваць уступныя экзамены для паступлення ў ліцэй (дае званне бакалаўра) або прафес. школы (2—4 гады навучання), а таксама вучыцца ў вучнёўскіх (рамесных) школах без уступных экзаменаў. Сістэма вышэйшай адукацыі ўключае кароткатэрміновыя курсы (1—3 гады навучання ва універсітэцкіх каледжах) і доўгатэрміновыя (1—6-гадовы тэрмін навучання ва ун-тах, акадэміях і ім падобных ін-тах). У 1995/96 навуч. г. ў Р. каля 14 тыс. пач. школ і гімназій (каля 3 млн. навучэнцаў), больш за 1 тыс. ліцэяў (каля 1 млн. навучэнцаў), больш за 1 тыс. розных навуч. устаноў прафес. адукацыі (каля 4 тыс. навучэнцаў), 48 дзярж. ВНУ (225,1 тыс. студэнтаў), з 1990 існуюць і прыватныя. Буйнейшыя дзярж. ВНУ: ун-ты ў гарадах Бухарэст, Ясы, Клуж-Напока, Тымішаара, Краёва, Брашоў і інш. У Р. больш за 16 тыс. б-к і больш за 450 музеяў. Найб. б-кі: Рум, АН, Цэнтр. дзярж. (мае філіялы ў адм. цэнтрах паветаў), Цэнтр. універсітэцкая — усе ў Бухарэсце; Цэнтр. універсітэцкая ў г. Клуж-Напока; універсітэцкія б-кі ў гарадах Брашоў, Краёва, Тымішаара, Ясы. Найб. музеі: нар. мастацтва, мастацтваў, гісторыі Р., музыкі, этнагр. «Музей сяла», тэхнікі, прыродазнаўчых навук імя Г.​Анціпы — усе ў Бухарэсце; этнагр. паўн. Трансільваніі, гіст., мастацтваў у г. Клуж-Напока; гіст., сучаснага рум. мастацтва ў г. Галац; археал., маст. ў г. Канстанца, маст. ў г. Тымішаара, гіст. ў гарадах Залоў, Ясы і інш. Навук. даследаванні праводзяцца ін-тамі Рум. АН, галіновымі НДІ, на кафедрах ун-таў і акадэмій, н.-д. цэнтрамі.

Друк, радыё, тэлебачанне. У 1999 у Р. больш за 470 перыяд. выданняў. Найбуйнейшыя газеты: «Adevărul» («Праўда», з 1989), «România liberă» («Свабодная Румынія», з 1943), «Tineretul liber» («Свабодная моладзь», з 1989), «Azi» («Сёння»), «Libertatea» («Свабода»), «Viitorul Românesc» («Будучыня Румыніі»), «Dreptatea» («Справядлівасць»; усе з 1990). Інфарм. агенцтвы: нац. РОМПРЭС (з 1949, да 1990 наз. Аджэрпрэс), незалежнае прыватнае А.​М.​Прэс (з 1991). Радыёвяшчанне з 1925. Тэлебачанне з 1953. Трансліруюцца праграмы Рум. тэлебачання (2 нац. і 1 міжнар. каналы), дзейнічаюць тэлестанцыі: ПРО ТВ, Антэна 1, Прыма ТВ і інш. Перадачы вядуцца на 15 мовах.

Літаратура развівалася пад уплывам фальклору (казкі, гайдуцкія балады, дойны — лірычныя песні), а таксама культуры суседніх, у т. л. слав., народаў. Першыя пісьмовыя помнікі царк.-дыдактычнага характару на слав. мове вядомы з 15 ст. У 16—18 ст. на станаўленне рум. мовы і л-ры паўплывалі пераклады рэліг. кніг з царк.-слав. мовы, дзейнасць летапісцаў Г.​Урэке, М.​Касціна, І.​Некулчэ, К.​Кантакузіна. На мяжы 17—18 ст. узнік асветніцкі рух, найбуйнейшым прадстаўніком якога быў малд. асветнік Дз.​К.​Кантэмір. Асветніцкую дзейнасць развівала т.зв. лац., або трансільванская, школа (С.​Міку-Клейн, Г.​Шынкай, П.​Маёр і інш.). На мяжы 18—19 ст. зарадзілася ўласная рум. л-ра (паэзія Э., А. і Н. Вэкэрэску, К.​Канакі). Найб. вядомы твор рум. асветніцтва — паэма «Цыганіяда» І.​Будай-Дэляну. У пач. 19 ст. з ростам нац.-вызв. руху ўзнікла новая хваля асветніцкага руху: паявіліся першыя газеты, пераклады з зах.-еўрап. і рус. л-р, актывізавалася дзейнасць заснавальнікаў новай рум. л-ры Г.​Асакі і І.​Эліядэ-Рэдулеску, створаны нац. т-р. Пасля 1848 л-ра Р. набыла яскрава рамант. характар. Творчасць В.​Александры, М.​Эмінеску, Дз.​Балінтыняну, В.​Кырлава, К.​Негруцы характарызавалася імкненнем сфармуляваць і адлюстраваць прагрэс. сац. ідэі, вял. ўвага аддавалася фальклору і нац. гісторыі (М.​Кагэлнічану, А.​Пан). З сярэдзіны 19 ст. пачаў фарміравацца рэаліст. кірунак (раман «Старыя і новыя міраеды» Н.​Філімона, творы І.​Л.​Караджале, Дж.​Кошбука, І.​Крангэ, І.​Славіча, Б.​Дэлаўранчы і інш.). У канцы 19 ст. на развіццё л-ры паўплывала тэорыя «чыстага мастацтва» (Ц.​Л.​Маярэску), супраць якой з патрабаваннем «тэндэнцыйнага» (ідэйнага) мастацтва выступілі К.​Дабраджану-Гера і інш. У перыяд паміж сусв. войнамі замацаваўся рэалізм (проза М.​Садавяну, І.​Агырбічану, Л.​Рэбрану, К.​Петрэску, Ч.​Петрэску, Г.​Пападат-Бенджэску, Дж.​Кэлінеску). У паэзіі найб. вылучыліся прадстаўнікі сімвалізму і экспрэсіянізму, для якіх характэрны антыманархізм (А.​Мачэдонскі), пантэізм (Л.​Блага), пошукі этычнага ідэалу (Т.​Аргезі) і інш. У 1930-я г. зарадзілася пралет. л-ра (проза А.​Сахіі, Дж.​Богзы, паэзія М.​Бенюка, Э.​Жэбеляну). Пасля вызвалення Р. ад фашызму пісьменнікі пісалі пра новыя ідэі, час і жыццё (Садавяну, К.​Петрэску, Ч.​Петрэску, З.​Станку, Бенюк, Жэбеляну, В.​Тэадарэску). Асн. тэндэнцыі пасляваен. л-ры вызначалі проза Ц.​Паповіча, М.​Прэды, Э.​Барбу, паэзія М.​Бануш, Р.​Баўрану, драматургія А.​Барангі, Х.​Лавінеску і інш. На мяжы 1950—60-х г. у л-ру прыйшло новае пакаленне літаратараў (празаікі Д.​Р.​Папеску, Ф.​Нягу, Н.​Веля, паэты Н.​Стэнеску, М.​Сарэску, А.​Бландыяна), у творах якіх рэалістычна адлюстраваны сац. кантрасты і супярэчнасці, створаны яркія нар. вобразы. У сучаснай рум. л-ры выявілася тэндэнцыя да ўзняцця маральных праблем, паглыбленага псіхал. аналізу на аснове адкрыцця індывід. светаадчування, маст. сімвалізацыі, міфалагізацыі і лірызацыі прозы (Ш.​Бэнулеску, Нягу, А.​Івасюк, Прэда, Станку, Стэнеску, Ч.​Балтач і інш.). Развіваюцца таксама л-ры на мовах інш. нацыянальнасцей (венг., ням., сербскай і інш.). У 1949 створаны Саюз пісьменнікаў Р.

На рум. мове друкаваліся асобныя творы Я.​Купалы, Я.​Коласа, К.​Чорнага, М.​Танка, Н.​Гілевіча, С.​Грахоўскага, Г.​Далідовіча, В.​Іпатавай і інш. бел. пісьменнікаў. У бел. перакладзе выйшла кн. «Румынская навела» (1977, пер. М.​Ткачоў, Г.​Шаранговіч, У.​Лапцёнак, Я.​Курто); у зборніках, альманахах, перыёдыцы друкаваліся паасобныя творы Аргезі, Бенюка, Барангі, Бландыяна, М.​Дынеску, Крангэ, Д.​Крэснару, Кэлінеску, Г.​Маярэску, І.​Мірчы, Паповіча, М.​Себасцьяна, Станку, Стэнеску і інш. Сярод перакладчыкаў і прапагандыстаў бел. л-ры ў Р. — паэтэса і перакладчыца П.​Стайчэску і перакладчык Т.​Пую. На бел. мову творы рум. пісьменнікаў перакладалі А.​Бачыла, Т.​Бондар, А.​Бутэвіч, А.​Вярцінскі, М.​Гіль, С.​Законнікаў, У.​Казбярук, М.​Мятліцкі, В.​Нікіфаровіч, П.​Прыходзька, Я.​Семяжон і інш.

Архітэктура. Захаваліся рэшткі ант. гарадоў на ўзбярэжжы Чорнага м. (Калатыя, цяпер Мангалія), руіны дакійскіх крэпасцей у гарах Трансільваніі. Сярэдневяковая архітэктура Трансільваніі развівалася ў цеснай сувязі з архітэктурай краін Зах. Еўропы. У 13 ст. тут склаўся лакальны варыянт раманскай архітэктуры з венг.-ням. уплывам: базілікі ў Чыснэдыаары (да 1223) і Алба-Юліі (паміж 1250—90), замак Корвінаў у Хунэдаары. З 14 ст. пашырана буд-ва ў стылі готыкі: зальныя храмы св. Міхаіла ў г. Клуж-Напока, «Чорны» ў г. Брашоў (14—15 ст.), у г. Сібіў (14 — пач. 16 ст.). У 14—17 ст. будаваліся каменныя і цагляныя дамы гараджан, гар. ўмацаванні з брамамі і вежамі (Сібіў, Сігішаара, Брашоў), замкі свабоднай планіроўкі, з вежамі, эркерамі, ірэгулярнымі ўнутр. дварамі (Бран, 1377; Хунедаара, 15 ст.). Пад уплывам мастацтва Адраджэння з пач. 16 ст. дамы аздаблялі ордэрнымі дэталямі, капэлы ў храмах набывалі пышны рэнесансавы скульпт. дэкор (капэла Лаца ў саборы ў Алба-Юліі, 1512). З пач. 18 ст. пашырыліся пабудовы ў рэгіянальным стылі аўстра-венг. барока з яго манументальнасцю і рэпрэзентатыўнасцю (саборы ў г. Клуж-Напока, Тымішаара, палац Брукенталя ў Сібіў). Архітэктура Валахіі і Малдовы арыентавалася на ўзоры правасл. краін — Візантыі, Сербіі і Балгарыі. Побач з крыжова-купальнымі (царква св. Мікалая ў Курцядэ-Арджэш, 13—14 ст.) будаваліся 1-нефавыя трохконхавыя храмы з прытворам і купаламі (саборы манастыроў Казія ў Сірэце і св. Георгія ў Хырлэў, 14 ст.). У дэкоры гатычныя дэталі спалучаліся з узорыстымі паліванымі керамічнымі ўстаўкамі (царква манастыра Нямц, 1497). У канцы 15 — пач. 16 ст. ў цэрквах рабілі скляпенні ў выглядзе ступеньчатых арак на кансолях. У 14—17 ст. шырока будавалі крэпасці і ўмацаваныя манастыры (Нямц, Сучава), дамы-крэпасці (кула) з масіўнымі каменнымі сценамі і вокнамі ў выглядзе байніц. Для царк. архітэктуры 16—17 ст. характэрна імкненне да пышнага дэкаратывізму. Храмы з каменю і мармуру ўпрыгожвалі святочнай плоскарэльефнай разьбой (цэрквы ў Курця-дэ-Арджэш, манастыра Дзялу), часта з арнаментам (царква «Трох свяціцеляў» у Ясах). У традыц. кампазіцыю часта ўводзілі адкрыты прытвор з аркамі ці прысадзістымі аркадамі. Вясковыя цэрквы Малдовы з навісаючымі высокімі дахамі звонку аздаблялі яркімі сюжэтнымі размалёўкамі (манастыра Малдавіца, 1532; с. Варанец, размалявана ў сярэдзіне 16 ст.). У архітэктуры Валахіі ў канцы 17 — пач. 18 ст. склаўся т. зв. стыль Брынкавяну — спалучэнне нар. традыцый і нац. дойлідства з элементамі рэнесансу і барока (лоджыямі, балюстрадамі, вітымі калонамі; палац Магашаая каля Бухарэста, 1700—02). У канцы 18—пач. 19 ст. будавалі з рысамі класіцызму (арх. А.​Арэску). Да 19 ст. гарады захоўвалі аблічча ірэгулярных сельскіх паселішчаў. У 2-й пал. 19 ст. ў Р. з’явіліся парадныя грамадскія будынкі ў духу эклектыкі (Атэнеум, Палац юстыцыі і інш. ў Бухарэсце). У 1880-я г. арх. І.​Мінку звярнуўся да традыцый рум. нар. дойлідства і стылю Брынкавяну (будынак «Буфетул» у Бухарэсце). Для архітэктараў пач. 20 ст. (Г.​Чэркез, І.​Д.​Берындзей, А.​Сэвулеску, Н.​Гіка-Будэшты), характэрна рамант. захапленне гіст. стылямі (неаготыка, неарэнесанс), імкненне да інтэрпрэтацыі форм нац. архітэктуры. У 1930-я г. тэндэнцыі неакласіцызму (Палац Рэспублікі ў Бухарэсце) змяніліся функцыяналізмам (пабудовы Х.​Крангэ, Д.​Марку ў г. Брашоў і Бухарэсце). З 2-й пал. 20 ст. ўкараняюцца індустр. метады, будуюцца новыя (Георге-Геаргіў-Дэж, Урыкані і інш.) і рэканструююцца старыя гарады. На Чарнаморскім узбярэжжы створаны добраўпарадкаваныя курорты (Мамая, Эфорыя, Мангалія і інш.). Новыя жыллёвыя комплексы вылучаюцца гнуткасцю прасторавай арганізацыі, разнастайным рытмічным размяшчэннем тыпавых звёнаў, вентыляцыйных і сонцаахоўных прыстасаванняў, выкарыстаннем колеру і фактуры панэлей (жылыя раёны Тытан, Флараска, Букурэшты-Ной і інш. ў Бухарэсце). Узводзяцца разнастайныя паводле форм і планіроўкі шматпавярховыя секцыйныя і вежападобныя будынкі з выкарыстаннем зборных метал. і жалезабетонных каркасаў і перакрыццяў, навясных панэлей (цырк у Бухарэсце, вакзалы ў г. Брашоў і Канстанца). 1960—80-я г. адметныя пошукамі пластычнай выразнасці цэласных аб’ёмаў (ансамбль Нац. т-ра імя Караджале з гасцініцай «Інтэркантыненталь» у Бухарэсце), імкненнем да пераасэнсавання нар. арх. традыцый (адм. цэнтры ў Бая-Марэ, Баташані і інш.). У пабудовах і рэзідэнцыях 1980-х г. відавочна нарастанне пампезнага эклектызму. З 1990-х г. архітэктура Р. арыентуецца на зах.-еўрап. рацыянальны стыль з захаваннем багатых нар. традыцый. У 1952 засн. Саюз архітэктараў Р.

Выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. З неаліту на тэр. Р. вядомы зааморфныя і антрапаморфныя статуэткі з косці і гліны (т. зв. «Мысліцель з Чарнаводы», 3-е тыс. да н.э.), керамічны посуд з ляпным, гравіраваным і маляваным геам. арнаментам у стылі, блізкім да эгейскага мастацтва, Цэнтр. і Паўд.-Усх. Еўропы. Захаваліся маст. вырабы фракійцаў, скіфаў, кельтаў, творы рым. скульптуры, ювелірныя вырабы готаў і стараж. славян. У 14—15 ст. у Валахіі і Трансільваніі развівалася плоскарэльефная разьба па камені, насценныя размалёўкі (фрэскі ў цэрквах св. Міколы ў Курця-дэ-Арджэш, у Крышчоры, Лешніку, Рыбіцы і інш.); у Малдове дасягнула росквіту мініяцюра (майстар Гаўрыл Урык). Вядомасць набылі выканаўцы бронзавых статуй М. і Г. Клужскія. У канцы 15—16 ст. пад уплывам Германіі і Польшчы пашырылася разьба па камені на барабанах купалаў, надмагільных плітах, каменных саркафагах, у абрамленні акон і парталаў цэркваў. Мастацкай дасканаласці дасягнулі вышыўка, разьба па дрэве, апрацоўка металу. У 17—18 ст. у храмах Малдовы і Валахіі пашырыліся разьбяныя алтары ў стылі Брынкавяну. У 17 ст. ў Трансільваніі з’явілася надмагільная скульптура ў духу рэнесансу, а ў канцы 17—18 ст. пад уплывам аўстр. мастацтва — дэкар. скульптура барока. Для размалёвак 16 ст. характэрны свецкія матывы, рысы рэпрэзентатыўнасці і арнаментальнасці, гал. чынам у партрэтах царк. старастаў (размалёўкі епіскапскай царквы ў Курця-дэ-Арджэш, каля 1526). У вонкавых размалёўках цэркваў Малдовы рабіліся спробы ўнесці ў мастацтва актуальны змест (выявы туркаў сярод грэшнікаў у сцэнах «страшнага суда»). У жывапісе Валахіі 17—18 ст., прасякнутым наіўна-фалькл. матывамі (размалёўкі цэркваў у Філіпешты-дэ-Пэдурэ, 1692, жывапісец Пырву Муту), пашырыліся пейзажныя і арх. формы з элементамі прасторавасці (размалёўкі манастыра Хурэзі, 1694—1704). У іканапісе Малдовы і Валахіі строгая абагульненасць змянілася ў 17 ст. імкненнем да арнаментальнасці. У 18 ст. з’явіўся жывапіс у стылі барока, прадстаўлены гал. чынам ’работамі аўстр., чэшскіх і славацкіх майстроў (Ф.​Маўльберч, І.​Н.​Шопф і інш.). З 2-й пал. 18 ст. вядомы свецкія партрэты І.​М.​Штока. У пач. 19 ст. фарміравалася свецкае мастацтва (творы Н.​Палкоўнікула, Г.​Баламіра). Пазней узніклі тэндэнцыі да рамантызму і рэалізму (І.​Негуліч, Б.​Іскавеску, Т.​Аман, патрыятычная алегарычная кампазіцыя К.​Д.​Разенталя). У 1860—70-я г. росквіту дасягнуў дэмакр. рэалізм (Н.​Грыгарэску, І.​Андрэеску). У пач. 20 ст. пошукі выразных і каларыстычных сродкаў, выкарыстанне прыёмаў фавізму, кубізму і экспрэсіянізму спалучаліся з цікавасцю да прадметнага свету з дэмакр. нац. ідэаламі (Ш.​Лук’ян, Г.​Петрашку, Т.​Паладзі, К.​Рэсу, Ш.​Дымітрэску, Н.​Таніца, Ф.​Шырата, Дз.​Г’яцэ). У скульптуры акадэмізм змяніўся тэндэнцыямі рамантызму (Ш.​Іанеску-Валбудзя), мадэрна (Дз.​Пачура), неакласіцызму (І.​Жаля, О.​Хан, К.​Медра), сімвалізму (К.​Брынкушы). Графіцы 1920—30-х г. уласціва экспрэсіўнасць (А.​Жыкідзі, І.​Рос, Н.​Арборэ). З канца 1940-х г. мастацтва напаўнялася новым зместам. Жывапісцы К.​Баба, М.​Бунеску, Х.​Катарджы, А.​Чукурэнку, Г’яцэ распрацоўвалі індустр. пейзажы, кампазіцыі на тэмы працы і гісторыі; у жывапісе ўзмацніліся рысы дэкар. стылізацыі (К.​Піліуцэ, Б.​Каваліў), фактурныя і каларыстычныя пошукі (В.​Сакеларые-Уладзімерэску), выкарыстанне традыцый нар. творчасці (І.​Цукулеску), абстрактнага экспрэсіянізму (І.​Геаргіў, В.​Алмэшану), сюррэалізму (С.​Бэлаша), з канца 1960-х г. — пошукі нац. своеасаблівасці (Г.​Шару, В.​Мэрджынян, І.​Сэлішцяну, І.​Мусчэляну і інш.). У скульптуры вылучаюцца партрэтныя статуі і бюсты Жалі, Г.​Ангела, Р.​Ладзі, Б.​Караджы, Хана; станковыя кампазіцыі і манументы Медры, Г.​Віды, Ю.​Аніцы, сімвалічныя вобразы і партрэты І.​Ірымеску, З.​Бэйкаяну і інш. Рысы традыцый сярэдневяковай і нац. скульптуры ўласцівы творам С.​Раду, Г.​Іліеску, І.​Власіў. Высокага ўзроўню дасягнулі кніжная графіка, плакат, манум.-дэкар. і дэкар.-прыкладное мастацтва.

Музыка. Станаўленне муз. мастацтва ў Р. звязана з фальклорам, якому ўласцівы аднагалоссе, апора на дыятанічныя лады і пентатоніку, складаная нерэгулярная рытміка, перамяшчэнне акцэнтаў, багатая мелізматыка. Пашыраны стараж. абрадавыя і інш. песні, эпічныя балады (дойны); танцы — хора, сырба, хацэгана, мужчынскі брыу і інш. Нар. інструментарый: скрыпка, кобза, цымбалы, флуэр (флейта), най (флейта Пана), чымпой (валынка), бучум (рог). Пашырэнню фальклору спрыялі нар. музыканты-прафесіяналы-лэўтары (Б.​Лэўтару, Н.​Піку, Г.​Дыніку), якія звычайна выступалі ў складзе тарафаў (нар. аркестраў). Рум. кампазітарская школа склалася ў 2-й пал. 19 ст. У ліку першых кампазітараў-прафесіяналаў А.​Флехтэнмахер (аўтар першай нац. аперэты «Баба Яга»), І.​Вахман (стваральнік першага рум. вадэвіля «Трыумф кахання»), Ч.​Парумбеску, В.​Хірка, Л.​Віст. Вызначальнай стала опера Э.​Каўдэлы «Петру Рарэш». Пачынальнік рум. сімфоніі — Дж.​Штэфэнеску. Уклад у камерныя жанры зрабіў К.​Дымітрэску — заснавальнік квартэта (1880), аўтар камерных ансамбляў, сольных інстр. п’ес. Хар. музыку пісалі Г.​Музічэску, Г.​Дыма, Д.​Кірыяк-Джарджэску, Г.​Куку, Я.​Мурэшыяну, І.​Віду і інш. Фарміраванню нац. кампазітарскай школы спрыяла дзейнасць па збіранні і запісе нар. творчасці, у т. л. фалькларыста А.​Пана. Сінтэз фальклору і прафес. музыкі ўласцівы творчасці Музічэску, Ф.​Кіпрыяка, Т.​Брэдычану і інш. Станаўленню муз. культуры і адукацыі садзейнічалі стварэнне рум. пеўчага і тэатр. т-ва, філарманічнага т-ва ў Бухарэсце (1833), Ясах (1936), адкрыццё там кансерваторый (1864), сімф. аркестра Бухарэсцкай філармоніі (1868). Сярод выканаўцаў 2-й пал. 19 ст. дырыжоры Э.​Вахман, Каўдэла, спевакі Дж.​Дымітрэску, Х.​Даркле, М.​Нуавіна і інш. У 1-й пал. 20 ст. інтэнсіўна развіваліся муз. жанры, вёўся пошук новых тэм, сюжэтаў, выразных сродкаў. Узначальваў рум. кампазітарскую школу Дж.​Энеску. Заснавальнік рум. балета і камерна-вак. музыкі — М.​Жора, жанру інстр. канцэрта — П.​Канстанцінеску; у розных муз. жанрах працавалі С.​Драгой, Дз.​Куклін, А.​Мендэльсон, І.​Думітрэску, А.​Зіра, М.​Андрыку, пазней С.​Тадуцэ, П.​Чорця. У 2-й пал. 20 ст. значнае месца ў муз. мастацтве займала гераічная тэма. У операх Г.​Думітрэску («Гаспадар Іон Люты», «Дэчэбал», «Паўстанне»; 1955—60), Канстанцінеску («Панэ Лесня Русалім», 1955), Д.​Попавіча (трыпціх камерных опер «Праметэй», «Допыт на зары», 1958—74) зацвярджаецца жанр нар. муз. драмы на гіст. сюжэт. Сімф. жанр развівалі Д.​Бугіч, А.​Віеру, Г. і І. Думітрэску, П.​Бентою, Попавіч і інш. У галіне камернай, хар. і інш. музыкі працавалі К.​Сільвестры, А.​Рацыў, М.​Марбе, Ш.​Нікулеску, Т.​Олах, А.​Строе і інш., творчасць якіх вылучаецца разнастайнасцю кірункаў, стыляў, прыёмаў кампазіцыі, засваеннем сучаснай кампазітарскай тэхнікі. Сярод выканаўцаў дырыжоры А.​Александрэску, М.​Басараб, Дж.​Джарджэску, Т.​Рагальскі, Сільвестры, Э.​Эленеску, піяніст Дз.​Ліпаты, скрыпачы І.​Войку, Ш.​Руха, спевакі Г.​Зобіян, Т.​Лукачу, Э.​Петрэску, М.​Янкулеску, сярод музыказнаўцаў Т.​Балан, З.​Ванча, Р.​Александрэску. Развіццё муз. адукацыі і выканальніцтва звязана са з’яўленнем новых філармоній (Тымішаар, Клуж-Напока), оперных т-раў (Клуж-Напока, Ясы, Канстанца). Вядомасць набылі сімф. аркестры Бухарэсцкай і Клужскай філармоній, аркестр нар. інструментаў, харавыя калектывы. Цэнтр муз. навукі — Ін-т этналогіі, дыялекталогіі і фальклору. У Р. праводзіцца міжнар. фестываль імя Энеску.

Тэатр. Вытокі рум. т-ра ў стараж. гульнях і абрадах з элементамі тэатралізацыі. У 18—19 ст. узніклі больш складаныя формы т-ра «іразій», «віклеім» (літургічная драма), «жакул пэпушарылор» (лялечнае прадстаўленне), гайдуцкая драма (пра нар. паўстанцаў). Заснаванне прафес. т-ра звязана з дзейнасцю школьнага т-ра (пастаноўкі ў 1775 у Трансільваніі і ў 1816 у Ясах па ініцыятыве пісьменніка Г.​Асакі, у Бухарэсце пад кіраўніцтвам паэта Я.​Вэкэрэску), адкрыццём школы драм. мастацтва пры Філарманічным т-ве ў Бухарэсце (1833), Драм. кансерваторыі ў Ясах (1836). У 1841 у Ясах узведзены будынак т-ра. У 1852 у Бухарэсце пачаў працаваць Вял. т-р, перайменаваны ў 1877 у Нацыянальны. У рэпертуары пераважалі творы В.​Альф’еры, Вальтэра, Мальера. Уклад у развіццё рум. т-ра зрабілі пісьменнікі і грамадскія дзеячы К.​Негруцы, В.​Александры, М.​Кагэлнічану, удзельнікі рэвалюцыі 1848. У 2-й пал. 19 ст. акцёрскае мастацтва развівалася ў рэаліст. (М.​Міла) і рамант. (К.​Караджале, М.​Паскалі) кірунках. У 1877 засн. Драм. т-ва прафес. акцёраў. На мяжы 19—20 ст. рэаліст. традыцыі прадаўжалі акцёры Г.​Маналеску, А.​Раманеску, К.​Натара, А.​Пруцяну, пазней — іх вучні А.​Дэметрыядэ, Т.​Буландра і Л.​Стурдза-Буландра, Г.​Сторын і інш. На нац. тэатр. мастацтва значна паўплывала дзейнасць драматурга і рэжысёра І.​Л.​Караджале, які ўзняў рум. сатыр. камедыю да ўзроўню лепшых узораў сусв. драматургіі. Станаўленню гіст. драмы садзейнічала творчасць драматургаў Александры, Б.​П.​Хашдэў, А.​Давілы, Б.​Дэлаўранчы. На дзейнасць рэфарматара нац. т-ра П.​Гусці (у 1905—08 і 1912—14 дырэктар Нац. т-ра) паўплывала творчасць А.​Антуана і К.​Станіслаўскага. У 1919 пасля аб’яднання Трансільваніі з Р. заснаваны Нац. т-р у г. Клуж-Напока, які дасягнуў значных поспехаў пад кіраўніцтвам З.​Бырсана. Рэаліст. традыцыі развівалі К.​Петрэску, Дж.​Замфірэску, В.​Эфтыміў, Буландра, Стурдза-Буландра, М.​Вентура, З.​Саарэ, М.​Філоці, М.​Себасцьян і інш. Спектаклі ставілі рэж. Гусці, В.​І.​Попа, А.​Майкан і інш. У 1920—30-я г. рум. т-р заняпаў. З 1938 у Ясах існаваў т-р для працоўных «Праца і добрая воля». Пасля 2-й сусв. вайны тэатр. мастацтва ў Р. актыўна развіваецца. Узнікла новая драматургія (М.​Давідоглу, Х.​Лавінеску, А.​Баранга, А.​Мірадан). У 1961 створаны Т-р камедыі, у 1964 — Малы т-р. Сярод вядучых т-раў: Рум. нац. т-р імя ІЛ.​Караджале, Рум. т-р імя Л.​Стурдзы-Буландры; т-ры камедыі «Мік», імя Натары, для дзяцей імя І.​Крангэ, лялечны «Цэндэрыкэ» ў Бухарэсце; т-ры нац. імя Александры ў Ясах, у г. Клуж-Напока і Краёва. Сярод лепшых рэжысёраў і акцёраў Р.​Беліган, Х.​Папеску, Л.​Чулей, Л.​Джуржэску, Р.​Пенчулеску; сярод крытыкаў і гісторыкаў т-ра В.​Рыняну, В.​Сілвестру, М.​Бэрбуцэ і інш. У Бухарэсце з 1954 працуе Ін-т тэатр. і кінематаграфічных мастацтваў імя ІЛ.​Караджале; у 1950 у г. Тыргу-Мурэш арганізаваны Венг. тэатр. ін-т імя С.​Іштвана.

Кіно. З 1897 у Бухарэсце дэманстраваліся першыя відавыя фільмы. З 1911 пачаўся выпуск маст. фільмаў («Ракавое каханне», 1911; «Вайна за незалежнасць», 1912, рэж. Г.​Брэзяну). Лепшыя фільмы нямога кіно 1920—30-х г. створаны рэж. Ж.​Міхаілам і Ж.​Джарджэску. Першыя гукавыя фільмы — камедыя «Бінг-Банг» (1935, рэж. Н.​Строе, В.​Васілаке), экранізаваная камедыя ІЛ.​Караджале «Бурная ноч» (1943, рэж. Джарджэску), дакумент. «Краіна Моцаў» (1938, рэж. П.​Кэлінеску). У 1950 пачата буд-ва кінацэнтра «Буфця», засн. студыя дакумент. фільмаў «Александру Сахія». У 1951 створаны першы анімацыйны фільм. У 1950-я г. здымаліся фільмы пра сучаснасць, экранізаваліся творы класічнай л-ры; пачалі працаваць рэжысёры, фільмы якіх вызначылі нац. кінамастацтва 1960—70-х г.: Л.​Брату («Тудор», 1963), А.​Блаер («Раніца разважлівага чалавека», 1967), Г.​Вітанідыс («Шкадлівы юнак», у сав. пракаце «Усяго адзін месяц», 1969; «Кантэмір», 1975), М.​Дрэган («Смага», паводле рамана Ц.​Паповіча, 1961; «Лупень, 29», 1963; «Калона», 1968), Дз.​Кочы («Гайдукі», 1966; «Выкраданне дзяўчыны», «Помста гайдукоў», абодва 1968), Ф.​Мунцяну («Неба без кратаў», паводле свайго рамана «Мастак», 1962; «Тунэль», 1967, сумесна з СССР), М.​Мурэшан («Паўстанне», паводле Л.​Рэбрану, 1966; «Аблога», 1971), С.​Нікалаеску («Дакі, 1967; «Міхай Храбры», 1970; «Бессмяротныя», 1974), Л.​Пінтыліе («У нядзелю, у 6 гадзін вечара», 1966; «Рэканструкцыя», 1969), Д.​Піца («Філіп добры», 1975), Л.​Чулей («Хвалі Дуная», у сав. пракаце «Рака палае», 1960; «Лес павешаных», паводле Рэбрану, 1965). Вядомасць набылі экранізацыі: «Каменнае вяселле» (1973), «Дух золата» (1974) паводле навел І.​Агырбічану (рэж. М.​Верою, Піца). Фільмы 1980-х г. вызначаюцца ўвагай да праблем сучаснасці: «Экскурсія» (1981, рэж. М.​Данелюк), «Конкурс» (рэж. Піца), «У чаканні цягніка» (рэж. Верою, абодва 1982). Дэбютавалі як рэжысёры І.​Дэміян («Сляза дзяўчыны»), Д.​Тэнасе («Паўабаронца», абодва 1980), В.​Алекса («Перад маўчаннем», 1978; «Шпагаглытальнік», 1981) і А.​Татос («Сумная Настасся ішла», 1980; «Эпізоды», 1982). Здымаліся фільмы сумесна з СССР — «Марыя, Мірабела» (1982, рэж. І.​Папеску-Гопа), «Казка падарожжаў» (1983, рэж. А.​Міта). Значныя дасягненні анімацыйнага кіно Р. (Папеску-Гопа, І.​Труйка, С.​Балаш і інш.). Сярод дакументалістаў М.​Іліешу, Ц.​Месараш, Дж.​Сегал; лепшыя акцёры — М.​Албулеску, Д.​Алцяну, М.​Барбу, І.​Бесою, Ю.​Дарые, Г.​Дынікэ, Д.​Канстанцін, М.​Паганат, С.​Паповіч, А.​Пеля, І.​Петрэску, Ф.​П’ерсік, В.​Рэбенджук, С.​Стэнкулеску, І.​Чабану; сцэнарысты, гісторыкі і крытыкі — І.​Грыгарэску, Д.​Папеску, Паповіч, П.​Сэлкудзяну, М.​Геаргіў, В.​Іліў, І.​Кантакузіна, Е.​Апрою. З 1954 спецыялістаў у галіне кіно рыхтуе Ін-т тэатр. і кінамастацтва імя ІЛ.​Караджале.

Літ.:

Краткая история Румынии: С древнейших времен до наших дней. М., 1987;

Революции 1989 г. в странах Центрально-Восточной Европы: взгляд через десятилетие // Славяноведение. 1999. № 6;

Кожевников Ю.А. Эпоха романтизма в румынской литературе. М., 1979;

Опреску Г. Народное искусство Румынии: Пер. с фр. М., 1960;

Кузьмина М.Т. Искусство Румынии. М., 1966;

Румынская живопись в образах. Бухарест, 1971;

Светлов И.Е. Современная румынская скульптура. М., 1974;

Лейтес Р. Заметки о румынской музыке XX в. // Проблемы музыкальной науки. М., 1972. Вып. 1.

І.​Я.​Афнагель (прырода, насельніцтва, гаспадарка), А.​А.​Левашэвіч А.​А.​Ляўшэвіч (гісторыя), І.​Г.​Елісееў (узброеныя сілы), Н.​І.​Марозава (асвета), Я.​Ф.​Шунейка (архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва), А.​У.​Валадковіч (музыка).

т. 13, с. 441