Verbum

анлайнавы слоўнік

МО́ЎНЫ АПАРА́Т,

сукупнасць органаў цела чалавека з рознай фізіял. функцыяй, якія ўдзельнічаюць ва ўтварэнні гукаў мовы. Складаецца з 2 груп органаў: органы дыхання (лёгкія з бронхамі і трахеяй), якія ствараюць неабходны для ўтварэння гукаў струмень паветра; органы, якія непасрэдна ўдзельнічаюць у гукаўтварэнні, — актыўныя (рухомыя), здольныя змяняць аб’ём і форму маўленчага тракту і ствараць у ім перашкоды для выдыхаемага паветра, і пасіўныя (нерухомыя) — зубы, цвёрдае паднябенне, поласць носа. Актыўныя органы мовы: гартань — верхняя расшыраная частка трахеі, утвораная шэрагам рухомых храсткоў; галасавыя звязкі ў ёй — мускульныя тканкі, якія могуць мяняць сваю напружанасць, — крыніца голасу, іх ваганні ад выдыхнутага з лёгкіх паветра вызначаюць таксама мелодыку мовы; глотка, якая можа звужацца і расшырацца; язык, здольны выконваць разнастайныя рухі (дзякуючы рухомасці языка і ніжняй сківіцы ўтвараюцца рэзанатарныя поласці рознай формы і аб’ёму, якія вызначаюць фармантную структуру гукаў); губы, здольныя выконваць розныя артыкуляцыі; паднябенная занавеска з т.зв. маленькім язычком, ці увулай, якая пры падняцці закрывае ход у нос і адасабляе такім чынам поласць носа ад глоткі; пры апусканні яна пакідае праход у гэту поласць адкрытым. Усе актыўныя органы пры збліжэнні ці сутыкненні з пасіўнымі (або паміж сабою) утвараюць перашкоду для выдыхнутага паветра. У месцы перашкоды ўзнікае крыніца шуму, патрэбнага для вымаўлення зычных гукаў. Зубы і цвёрдае паднябенне з’яўляюцца толькі месцам дзеяння актыўных органаў. Поласць носа — рэзанатар пры ўтварэнні насавых гукаў.

Літ.:

Зиндер Л.Р. Обшая фонетика. Л., 1960;

Падлужны А.І., Чэкман В.М. Гукі беларускай мовы. Мн., 1973.

т. 10, с. 529

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

раз’е́хацца

1. (паехаць, разысціся) aus¦einánder fáhren*; ábfahren* vi (s); sich trénnen (расстацца);

2. (пра машыны і г. д. пры сустрэчы) einánder áusweichen*, aneinánder vorbéifahren*;

3. (не сустрэцца) sich verféhlen, aneinánder vorbéifahren*;

4. (перастаць жыць сумесна) aus¦einánder gehen*;

5. разм. (падрацца) zerfállen* vi (s); fádenscheinig wérden (пра вопратку)

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)

разляце́цца

1. (у розныя бакі) aus¦einánder flíegen*; aus¦einánder schíeben*, sich zerstréuen (рассейвацца);

2. разм. (разбіцца) zerspríngen* vi (s), zersplíttern vi (s); перан. in die Brüche géhen*;

разляце́цца на кава́лкі in Schérben géhen*;

3. разм. (распаўсюдзіцца) sich verbréiten, bekánnt wérden;

4. разм. in Schwung kómmen* (пры палёце, бегу)

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)

про́мах м.

1. (пры стральбе і г. д.) Féhlschuss m -es, -schüsse; Féhlschlag m -(e)s, -schläge;

2. перан. Féhlleistung f -, -en; Féhlgriff m -(e)s, -e, Féhltritt m -es, -e;

зрабі́ць про́мах éinen Bock schíeßen*;

◊

ён не про́мах разм. er ist nicht auf den Kopf gefállen

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)

Тырпа́чык ‘зламаны ножык’ (Бяльк.). Відаць, варыянтная мясцовая форма да тарпа́чык, памянш. ад тарпа́к (гл.), адзначанага толькі як ‘спружыноўка’ побач з трапач ‘тс’ (рас., Шатал.), што можа разглядацца як форма з метатэзай ад трапаць (гл.); дзеяслоў тырпа́чыць ‘рэзаць, шаткаваць’ (Ян.), зафіксаваны ў іншай мясцовасці, пры трыпачыць ‘апрацоўваць зямлю спружыноўкай’ (рас., Шатал.) сведчыць на карысць такога паходжання. Дапускае магчымасць пры пачатковай змене к > т, напр., *карпачык ад карпаць ₂ ‘укараціць’ (гл.) або іншамоўны ўплыў — ад’ідэацыя іншых слоў, параўн. тур. tırpan ‘серп, каса’, гл. і наступнае слова.