Verbum

ЗЕМЛЕПРАХО́ДЦЫ,

рускія людзі, падарожжы якіх у 16—17 ст. прывялі да вял. геагр. адкрыццяў у Сібіры, на Д. Усходзе і ў марскіх прыбярэжных водах, якія іх абмываюць. Пераважна гэта служылыя (казакі), гандлёвыя або «прамысловыя» (займаліся пушнымі промыслам) людзі. У выніку іх дзейнасці, якую падтрымлівалі і часткова накіроўвалі рус. ўрад і мясц. сібірская адміністрацыя, значная ч. Зах. Сібіры да Енісея да пач. 17 ст. даследавана і далучана да Рускай дзяржавы. У 1610 К.​Курачкін даў апісанне р. Енісей і прылеглых да яе раёнаў. У 1633—34 З. на чале з І.​І.​Рабровым выйшлі па р. Лена да Ледавітага ак. У 1639 І.​Ю.​Масквіцін першы з еўрапейцаў дасягнуў Ахоцкага м. і плаваў уздоўж яго берагоў. У 1648 Ф.​Папоў (Аляксееў) і С.​І.​Дзяжнёў здзейснілі плаванне вакол п-ва Чукотка. фактычна адкрылі праліў, які аддзяляе Паўн.-Усх. Азію ад Паўн. Амерыкі. У 1643—46 В.​Д.​Паяркаў і ў 1649—52 Е.​П.​Хабараў ажыццявілі паходы па р. Амур. У выніку падарожжаў З. ў 1-й пал. 17 ст. пройдзены і часткова вывучаны вялізныя тэр. Усх. Сібіры і Д. Усходу, адкрыты воз. Байкал і буйныя рэкі, па якіх З. спускаліся ў Паўн. Ледавіты ак. Плаваючы паміж іх вусцямі, З. прайшлі па частках усе ўчасткі Паўн. марскога шляху, у т. л. абышлі морам п-аў Таймыр. У 2-й пал. 17 ст. адкрыты п-аў Камчатка (У.​В.​Атласаў, 1697—99), пашыраны звесткі пра п-аў Чукотка. З. складалі «чарцяжы». карты, апісвалі прыроду і насельніцтва, пасылалі данясенні («скаскі») пра свае адкрыцці.

Літ.:

Лебедев Д.М., Есаков В.А. Русские географические открытия и исследования с древнейших времен до 1917 г. М., 1971.

В.​А.​Ярмоленка.

т. 7, с. 54

ПРЖАВА́ЛЬСКІ (Мікалай Міхайлавіч) (12.4.1839, в. Кімбарава Пачынкаўскага р-на Смаленскай вобл., Расія — 1.11.1888),

расійскі географ, падарожнік, натураліст, даследчык Цэнтр. Азіі. Са старадаўняга роду Пржавальскіх, якія атрымалі шляхецкае званне і землі ў Віцебскім ваяв. ВКЛ у канцы 16 ст. Ген.-маёр. (1886). Ганаровы чл. Пецярбургскай АН (1878) і Рус. геагр. т-ва (1880), многіх рас. і замежных т-ваў. Скончыў Акадэмію Генштаба ў Пецярбургу (1863). Кіраўнік экспедыцыі ва Усурыйскі край (1867—69), 4 экспедыцый ў Цэнтр. Азію: Мангольскую (1870—73), Лабнорскую і Джунгарскую (1876—77), першую (1879—80) і другую (1883—85) Тыбецкія. У час экспедыцый пройдзена больш за 30 тыс. км і праведзена здымка гэтай тэрыторыі. П. даследаваў і апісаў прыроду Цэнтр. Азіі, адкрыў некалькі хрыбтоў і катлавін у Куньлуні, Наньшані і Тыбецкім нагор’і, удакладніў паўн. межы нагор’я, даследаваў вярхоўі рэк Хуанхэ і Янцзы, азёры Лабнор і Кукунор, палажыў пачатак вывучэнню клімату, сабраў багатыя калекцыі флоры і фауны, апісаў шэраг невядомых жывёл (у т. л. каня П., дзікага вярблюда, мядзведзя-пішчухаеда і інш.), сабраў звесткі па этнаграфіі. У 1891 Рускае геагр. т-ва ўстанавіла сярэбраны медаль і прэмію імя П., у 1946 Геагр. т-ва СССР — залаты медаль імя П. У яго гонар названы горад (Каракол), сяло ў Смаленскай, вобл., горны хрыбет у сістэме Куньлуня, ледавік на Алтаі, мыс на в-ве Ітуруп (Курыльскія а-вы), некат. віды жывёл і раслін, апісаныя ім.

Тв.:

Монголия и страна тангутов: Трехлетнее путешествие в Восточной нагорной Азии. М., 1946;

От Кульджи за Тянь-Шань и на Лоб-нор. М., 1947;

От Кяхты на истоки Желтой реки: Исслед. северной окраины Тибета и путь через Лоб-нор по бассейну Тарима. М., 1948.

І.​Ф.​Пржавальскі, В.​А.​Ярмоленка.

т. 13, с. 36

ЗАСЛУ́ЖАНЫ МЕЛІЯРА́ТАР БЕЛАРУ́СКАЙ ССР,

ганаровае званне, якое прысвойвалася высокакваліфікаваным інжынерам-меліяратарам, тэхнікам-меліяратарам, механізатарам меліярац. машын і інш. работнікаў меліярац. прадпрыемстваў і арг-цый, калгасаў, саўгасаў і н.-д. устаноў, якія працавалі па спецыяльнасці не менш за 10 гадоў і мелі вял. заслугі ў галіне праектавання, буд-ва і эксплуатацыі меліярац. сістэм і высокаэфектыўнага выкарыстання асушаных зямель. Устаноўлена Указам Прэзідыума Вярх. Савета БССР ад 7.3.1963 прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета Беларускай ССР. Існавала да 23.11.1988.

Заслужаныя меліяратары Беларускай ССР

1964. А.​Р.​Віктаровіч, С.​Л.​Касцюк, І.​А.​Поліўка.

1965. Б.​У.​Астаповіч, У.​Я.​Байдачэнка, В.​І.​Барысік. Л.​І.​Бянько, Б.​І.​Дубро, П.​А.​Запольскі, А.​Б.​Ігнатовіч, М.​М.​Макась, П.​І.​Тумар.

1966. А.​С.​Вярхоўскі, Л.​Ц.​Калеснік, А.​І.​Корза, А.​П.​Летуновіч, Д.​Ф.​Райцаў, П.​І.​Шчытнікаў.

1968. І.​І.​Горбач, П.​М.​Далматовіч, І.​С.​Долбік, В.​І.​Жукаў, Я.​Ф.​Кабакоў, Э.​Х.​Кажухіна, М.​Дз.​Клімаў, К.​М.​Ласко, Л.​Ц.​Ляткоўскі, І.​А.​Пажарыцкі, Я.​П.​Сарагавец, П.​С.​Саянкоў, М.​М.​Сурма, В.​Ф.​Шабека.

1971. В.​Ф.​Пастухоў.

1973. А.​С.​Кавалевіч, А.​Т.​Кароткі, М.​П.​Каспяровіч, П.​Дз.​Качубей, В.​М.​Кульбянкова, М.​Я.​Курзянкоў, М.​М.​Матус, М.​А.​Некрашэвіч, Я.​Р.​Нікалаенка, П.​К.​Парчэўскі, У.​С.​Рабаў, В.​Р.​Селіванюк, Б.​І.​Цімафееў, К.​Н.​Чыркаў, П.​А.​Шчукін, М.​Р.​Мурашка.

1975. У.​І.​Зайцаў, І.​М.​Камовіч.

1976. П.​С.​Горбач, М.​Е.​Казлоў, В.​І.​Калугін, У.​І.​Палынскі, Я.​П.​Траян, М.​К.​Хадорчанка.

1977. А.​М.​Раманенка.

1978. І.​П.​Брыгідзін, К.​Я.​Бутанаў, А.​Р.​Вілюга, Л.​А.​Касцюк, С.​І.​Кругленя, А.​Р.​Шарафановіч, В.​В.​Ярмоленка.

1980. Р.​І.​Афанасік, А.​І.​Міхальцэвіч.

1983. Э.​А.​Камінскі. А.​І.​Хрыпанкоў.

1985. А.​А.​Зеляноўскі, В.​М.​Свірыдзенка.

1987. І.​Дз.​Кандрацьеў, В.​П.​Каролік.

т. 6, с. 554

МІ́НСКІ МЕТРАПАЛІТЭ́Н Буд-ва пачата 3.5.1977 са ст. «Парк Чэлюскінцаў». У 1984 уведзены ў эксплуатацыю ўчастак 1-й лініі ад ст. «Інстытут культуры» да ст. «Маскоўская»

(даўж. 8,94 км, 8 станцый) уздоўж праспекта Ф.​Скарыны. У 1986 гэты ўчастак падоўжаны на 1,71 км да ст. «Усход». У перспектыве 1-я лінія (даўж. 20,8 км) звяжа жылыя раёны Уручча і Паўд. Захад. У 1990 пушчаны ўчастак 2-й лініі ад ст. «Фрунзенская» да ст. «Трактарны завод» (даўж. 7,18 км, 6 станцый). У 1995 на гэтай лініі здадзены ў эксплуатацыю станцыі «Маладзёжная» і «Пушкінская» (даўж. ўчастка 2,8 км),

у 1997 — «Партызанская» і «Аўтазаводская» (даўж. 3,6 км). З завяршэннем буд-ва 2-я лінія (даўж. 20 км) злучыць жылыя раёны Кунцаўшчына і Заводскі. 3-ю лінію (даўж. 17 км) намечана пракласці ад перакрыжавання Слуцкай шашы з вул. Каржанеўскага праз Прывакзальную пл. да жылога раёна Зялёны Луг. Агульная працягласць трох ліній М.м. складзе 59 км. На іх будзе размешчана 45 станцый з 3 перасадачнымі вузламі. У перспектыве плануецца буд-ва 4-й лініі М.м. (даўж. 16 км, 11 станцый), якая злучыць праз цэнтр жылыя масівы Чыжоўка, Серабранка і Навінкі, а праз перасадачныя вузлы забяспечыць сувязь з інш. жылымі раёнамі і прамысл. зонамі горада. Агульная працягласць 4 ліній складзе 75 км.

Станцыі М.м. — арыгінальныя творы архітэктуры. Выкарыстанне сучасных буд. канструкцый дало магчымасць стварыць адзіную прастору станцый. У іх ідэйна-маст. абліччы ўвасоблена грамадскае, вытв. і культ. жыццё Беларусі, яе гераічнае мінулае і сучаснасць. У афармленні М.м. важную ролю адыгрываюць сінтэз мастацтваў, колер і фактура аддзелачных матэрыялаў (мармур, граніт, металы, дрэва, кераміка і інш.), формы калон, дэталі свяцільняў, сродкі манум.-дэкар. і выяўл. мастацтва. Сярод стваральнікаў станцый арх. Ю.​Градаў, Я.​Леановіч, Л.​Левін, Л.​Пагарэлаў, М.​Пірагоў, мастакі В.​Даўгала, Г.​Жарын, Ю.​Івахнішын, У.​Стальмашонак, Л.​Хобатаў і інш.

В.​Ф.​Валошын, В.​А.​Ярмоленка.

т. 10, с. 446

ПАЎНО́ЧНА-ЗАХО́ДНІ АДДЗЕ́Л РУ́СКАГА ГЕАГРАФІ́ЧНАГА ТАВАРЫ́СТВА, Паўночна-Заходні аддзел імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства. Існаваў у 1867—1915 у Вільні як тэр. філіял Рус. геагр. т-ва. Узначальваў яго папячыцель Віленскай навуч. акругі; першы кіраўнік І.​П.​Карнілаў, члены — вайскоўцы, чыноўнікі, духавенства. Паводле палажэння ад 2.7.1867 павінен быў займацца вывучэннем 6 губерняў Паўн.-Зах. краю, пераважна ў галіне археаграфіі, археалогіі, этнаграфіі, статыстыкі. Меў секцыі: фіз.-матэм., этнаграфіі, археалогіі і археаграфіі, статыстыкі. Секцыя этнаграфіі выпусціла праграму па збіранні этнагр. і фалькл. матэрыялаў (паўтарала праграму Рус. геагр. т-ва без уліку нац. асаблівасцей нар. творчасці беларусаў). У выніку актывізацыі дзейнасці настаўнікаў сабраны запісы розных фалькл. жанраў, апісанні нар. календара і абрадаў, стану сельскай гаспадаркі, промыслаў, побыту і інш. Секцыя археалогіі і археаграфіі падрыхтавала і выдала шэраг апісанняў архіваў, у т. л. архіва віленскага ген.-губернатара М.​В.​Рапніна (1783—84). Да 1876 работа аддзела фактычна прыпынілася. У 1910 па ініцыятыве папячыцеля Віленскай навуч. акругі д-ра астраноміі Р.​В.​Лявіцкага віленскі губернатар Дз.​М.​Любімаў аднавіў дзейнасць аддзела. Яго старшынёй стаў Лявіцкі, кіраўніком спраў — Дз.І.Даўгяла; у кіраўніцтва ўвайшлі мясц. этнографы, фалькларысты, гісторыкі, археолагі, археографы, біёлагі і географы. На канец 1911 аддзел яднаў больш за 300 чал., пераважна сельскіх настаўнікаў, чыноўнікаў; створаны 4 секцыі: геаграфіі і статыстыкі, этнаграфіі і археалогіі, археаграфіі, гісторыі. У 1910—12 праведзены навук. экспедыцыі ў розныя рэгіёны Беларусі. У 1910—14 выдаваліся «Записки Северо-Западного отдела Русского географического общества». У 1910 па ініцыятыве аддзела выдадзены шэраг кніг па гісторыі Беларусі, у т. л. «Нарыс гісторыі Літоўска-Рускай дзяржавы да Люблінскай уніі ўключна» М.​К.​Любаўскага, «Апошняе ўз’яднанне з праваслаўнай царквой уніятаў Беларускай епархіі» Г.​Шавельскага, «Гродзенская даўніна» Я.​Ф.​Арлоўскага (ч. 1). На працягу ўсёй гісторыі аддзела ў яго працы прымалі ўдзел гісторыкі і архівісты П.​М.​Бацюшкаў, Я.​Ф.​Галавацкі, М.​І.​Гарбачэўскі, Ф.​М.​Дабранскі, М.​А.​Дзмітрыеў, Ю.​Ф.​Крачкоўскі, М.​Я.​Нікіфароўскі, Е.​Р.​Раманаў, У.​Г.​Сакалоў, А.​М.​Семянтоўскі, І.​А.​Сербаў, М.​М.​Чуркін, П.​В.​Шэйн, А.​М.​Энгель і інш. Дзейнасць аддзела спынілася ў сувязі з акупацыяй Вільні герм. войскамі.

Літ.:

Довгяло Д.И. К истории Северо-Западного отдела: (Материалы и заметки) // Зап. Северо-Западного отд. имп. Русского географического о-ва. Вильна, 1910. Кн. 1.

М.​Ф.​Шумейка, В.​Ярмоленка.

т. 12, с. 213

МЕТРАПАЛІТЭ́Н (франц. métropolilain ад грэч. metropolis галоўны горад, сталіца),

метро, від рэйкавага электрычнага пасаж. транспарту. У вял. гарадах з насычаным вулічным рухам пракладваецца пад зямлёй (у тунэлях), часам на паверхні і на эстакадах. Вызначаецца вял. правознай здольнасцю (да 60 тыс. пасажыраў за гадзіну ў адным напрамку), высокай эксплуатацыйнай скорасцю (да 100 км/гадз, з улікам прыпынкаў да 45—48 км/гадз), рэгулярнасцю руху.

Асн. збудаванні і абсталяванне М.: станцыі (калоннага або пілоннага тыпаў, а таксама аднаскляпеністыя), якія ўключаюць пасаж. платформы, падземныя або надземныя вестыбюлі, пераходы, перасадачныя вузлы, эскалатары (часам пад’ёмнікі ліфтавага тыпу ўмяшчальнасцю да 130 чал.); перагонныя тунэлі неглыбокага (да 15 м ад паверхні зямлі) і глыбокага (да 30—35 м) залажэння з рэйкавымі пуцямі (у М. краін СНД шырынёй 1520 мм); рухомы састаў (поезд з 3—8 вагонаў умяшчальнасцю да 270 пасажыраў кожны); кабельная і кантактная сетка з цягавымі і паніжальнымі трансфарматарнымі падстанцыямі; вентыляцыйныя, дрэнажныя і асвятляльныя прыстасаванні; дэпо і інш. Паязды прыводзяцца ў рух электрарухавікамі пастаяннага току, якія сілкуюцца праз слізгальныя токапрыёмнікі з кантактных рэек (напружанне ў кантактнай сетцы ад 600 да 1500 В, у М. краін СНД — 825 В). Будуюць М. закрытым і адкрытым спосабамі. Пры закрытым спосабе праходка тунэляў робіцца горным або шчытавым метадам; пры адкрытым распрацоўваецца катлаван, у якім робяць тунэль са зборных жалезабетонных або метал. элементаў (цюбінгаў), маналітнага бетону і жалезабетону. Выкарыстоўваюць спец. спосабы вядзення работ: штучнае замарожванне грунтоў, водапаніжэнне, метад «сцяна ў грунце» і інш. Каб у М. не трапляла вада, робяцца неабходная гідраізаляцыя і водаадвод.

У замежнай практыцы буд-ва М., за рэдкім выключэннем (напр., афармленне ўваходаў у парыжскі М. у стылі мадэрн, арх. Э.​Гімар), пераважае утылітарны падыход да арх. вырашэння. З 2-й пал. 20 ст. пачалі выкарыстоўваць новыя канструкцыі, буд. і аддзелачныя матэрыялы, сродкі рэкламы і візуальнай інфармацыі, станцыі набылі маст. афармленне. У б. сав. гарадах М. ствараўся як прасторава працяглы арх. комплекс манум. збудаванняў вял. грамадскай значнасці. Архітэктары імкнуліся стварыць камфартабельныя ўмовы для пасажыраў, надаць кожнай станцыі індывід. аблічча. У афармленні станцый і наземных вестыбюляў М. (часта тэматычным) выкарыстоўвалі мазаіку, жывапіс, скульптуру, дэкар.-прыкладное мастацтва. У 1950—60-я г. ў буд-ве М. ўкаранялася уніфікацыя аб’ёмна-прасторавых вырашэнняў і канструкцый; індывідуалізацыя дасягалася разнастайнасцю матэрыялаў, іх колеру і фактуры, розных сістэм асвятлення. У 1970—90-я г. на новай канструктыўнай аснове працягваюцца лепшыя традыцыі тэматычнага і маст. афармлення станцый М., пашыраны сінтэз мастацтваў.

Першы М. (3,6 км) пабудаваны ў Лондане (1863), потым у Нью-Йорку (1868), Будапешце (1896), Вене (1898), Парыжы (1900), Берліне (1902), Буэнас-Айрэсе (1913), Мадрыдзе (1919), Токіо (1927) і інш. Першая лінія Маскоўскага М. пачала дзейнічаць у 1935. Пабудаваны і дзейнічаюць М. у Санкт-Пецярбургу (з 1955), Кіеве (з 1960), Тбілісі (з 1966), Баку (з 1967), Харкаве (з 1972), Ташкенце (з 1977), Ерэване (з 1981), Мінску (з 1984; гл. Мінскі метрапалітэн), Ніжнім Ноўгарадзе (з 1985), Новасібірску (з 1985), Самары (з 1987) і інш. Найб. працяглы (больш за 400 км) М. у Нью-Йорку (40 ліній; 490 станцый), самы заглыблены (больш за 100 м) — у Пхеньяне. М. маюць каля 50 гарадоў у больш чым 30 краінах.

Літ.:

Лиманов Ю.А. Метрополитены. 2 изд. М., 1971;

Тоннели и метрополитены. М., 1989.

С.​Л.​Сергачоў (архітэктура), В.​А.​Ярмоленка.

т. 10, с. 313

НАРО́ДНЫ АРТЫ́СТ БЕЛАРУ́СІ,

ганаровае званне. Прысвойваецца з 1994 Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь артыстам і рэжысёрам т-ра, тэлебачання, радыё, эстрады, кіно і цырка, кампазітарам, дырыжорам, рэжысёрам і муз. выканаўцам, якія маюць ганаровае званне заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь, валодаюць выключным майстэрствам, стварылі выдатныя маст. вобразы, спектаклі, тэле- і радыёпастаноўкі, муз. творы, маюць асаблівыя заслугі ў развіцці мастацтва краіны. Устаноўлена СНК БССР 5.12.1927, потым Указам Прэзідыума Вярх. Савета БССР ад 13.5.1982.

Народныя артысты Беларусі

1928. У.​І.​Галубок.

1934. М.​Ф.​Рафальскі.

1938. Л.​П.​Александроўская, А.​К.​Ільінскі, У.​І.​Уладамірскі (Малейка).

1940. Дз.​А.​Арлоў, З.​А.​Васільева, Г.​П.​Глебаў (Сарокін), А.​М.​Ермалаеў, І.​Ф.​Ждановіч, П.​І.​Засецкі, П.​С.​Малчанаў, Е.​А.​Міровіч, Р.​В.​Млодак.

1941. Г.​Ю.​Грыгоніс.

1944. Г.​Б.​Абуховіч, Л.​Ф.​Аляксеева, А.​Дз.​Арсенка, І.​Р.​Балоцін (Балотны), В.​Я.​Галаўчынер, М.​І.​Дзянісаў, М.​П.​Звездачотаў, А.​В.​Нікалаева, Л.​І.​Ржэцкая, Ц.​М.​Сяргейчык. 1946. В.​У.​Галіна (Александроўская), Б.​В.​Платонаў, Л.​Р.​Рахленка.

1949. У.​І.​Дзядзюшка, В.​А.​Залатароў, В.​М.​Малькова, К.​М.​Саннікаў, М.​М.​Чуркін, Р.​Р.​Шырма.

1952. А.​Р.​Шэлег.

1953. М.​С.​Бялінская, А.​Ф.​Кістаў, В.​М.​Пола, А.​П.​Радзялоўская, Я.​К.​Цікоцкі, І.​Б.​Шаціла.

1954. М.​Дз.​Ворвулеў, С.​У.​Дрэчын, М.​А.​Зюванаў, Р.​А.​Качаткоў.

1955. М.​І.​Аладаў, С.​С.​Бірыла, В.​Ф.​Валчанецкая, С.​Ю.​Друкер, І.​І.​Жыновіч (Жыдовіч), Я.​А.​Карнавухаў, У.​У.​Корш-Саблін, К.​К.​Кудрашова, Л.​У.​Любімаў, Т.​М.​Ніжнікава, Б.​А.​Пакроўскі, І.​М.​Раеўскі, Л.​М.​Ражанава, І.​П.​Сайкоў, М.​М.​Сярдобаў, А.​М.​Трус, В.​Ф.​Фёдараў, Г.​І.​Цітовіч.

1956. Я.​М.​Палосін.

1957. Р.​М.​Кашэльнікава, С.​М.​Станюта.

1959. Л.​Ф.​Бражнік, С.​С.​Бульчык, А.​А.​Рыбальчанка, Ф.​І.​Шмакаў.

1961. З.​Ф.​Стома.

1963. Л.​І.​Галушкіна, А.​М.​Генералаў, А.​І.​Клімава, І.​Дз.​Сарокін, Г.​Б.​Шчарбакоў, Т.​І.​Шымко.

1964. З.​І.​Бабій, В.​І.​Глушакоў, Л.​У.​Голуб, В.​К.​Давыдаў, Н.​С.​Давыдзенка, Т.​М.​Каламійцава, А.​А.​Карзянкова, В.​І.​Крыкава, І.​М.​Савельева, Дз.​М.​Смоліч, С.​Л.​Талкачоў, В.​М.​Чарнабаеў, М.​К.​Шэхаў.

1966. В.​П.​Міронаў.

1967. З.​І.​Браварская, Г.​А.​Волкаў, Т.​П.​Заранок, Я.​М.​Кімберг, Г.​К.​Макарава, В.​П.​Тарасаў, Р.​І.​Янкоўскі, М.​М.​Яроменка.

1968. А.​В.​Багатыроў, А.​К.​Логінаў.

1970. У.​У.​Алоўнікаў, А.​А.​Астрамецкі, Я.​К.​Глебаўская, І.​С.​Папоў, Б.​М.​Пянчук.

1971. С.​П.​Данілюк, А.​П.​Кагадзееў, К.​М.​Малышава.

1972. З.​І.​Канапелька, І.​А.​Матусевіч.

1973. І.​Н.​Вейняровіч, Я.​А.​Глебаў.

1974. Г.​С.​Аўсяннікаў, Ю.​У.​Семяняка.

1975. Л.​Г.​Бржазоўская, Л.​М.​Давідовіч, В.​У.​Саркісьян.

1976. В.​Л.​Вуячыч, Г.​П.​Маркіна, А.​М.​Саўчанка.

1977. М.​М.​Бяльзацкая, С.​С.​Вуячыч, М.​Г.​Захарэвіч, Ю.​У.​Сідараў, С.​А.​Штэйн.

1978. В.​У.​Роўда.

1979. В.​М.​Елізар’еў, У.​А.​Куляшоў, А.​А.​Ляляўскі, У.​Г.​Мулявін, Ю.​А.​Траян, В.​Ц.​Тураў, В.​П.​Чацверыкоў.

1980. Н.​В.​Гайда, Г.​М.​Гарбук, Л.​Д.​Гарэлік, Л.​І.​Златава, П.​В.​Кармунін, Н.​М.​Паўлава, Ю.​Ф.​Ступакоў, І.​С.​Шыкунова.

1982. І.​М.​Лучанок.

1984. У.​Ц.​Камкоў, Т.​А.​Кокштыс, Я.​Ф.​Пятроў, Я.​П.​Шыпіла.

1985. З.​А.​Бандарэнка, І.​М.​Дабралюбаў.

1987. А.​М.​Вараб’ёў, М.​П.​Дрынеўскі, Я.​А.​Еўдакімаў, М.​А.​Казінец, Дз.​Б.​Смольскі.

1988. Г.​М.​Вагнер.

1989. В.​І.​Гаявая, П.​П.​Дубашынскі, А.​Л.​Мілаванаў, Ю.​І.​Шэфер.

1990. В.​Н.​Дашук, Г.​С.​Дубаў, Н.​А.​Карнеева, Г.​С.​Талкачова, М.​М.​Пташук, У.​С.​Экнадыёсаў, Ю.​М.​Яфімаў.

1991. С.​А.​Акружная, Г.​А.​Арлова, І.​А.​Душкевіч, Л.​К.​Каспорская, М.​У.​Пятроў, У.​М.​Яскевіч.

1992. У.​У.​Іваноў, В.​Ц.​Лебедзеў, Т.​М.​Яршова.

1993. А.​І.​Ярмоленка.

1994, В.​С.​Белахвосцік, М.​Я.​Фінберг.

1995. В.​М.​Клебановіч, Б.​І.​Луцэнка, Б.​А.​Масумян, В.​П.​Раінчык, В.​М.​Раеўскі.

1996. У.​В.​Гасцюхін, Л.​І.​Трушко, Э.​С.​Ханок.

1997. В.​М.​Мазур, В.​М.​Філатаў.

1998. І.​У.​Алоўнікаў, М.​І.​Берсан, Л.​К.​Захлеўны, В.​К.​Іваноў, П.​В.​Рыдзігер, А.​Л.​Ткачонак.

1999. Ю.​Г.​Бастрыкаў, Я.​П.​Гладкоў, В.​У.​Дудкевіч, Э.​Б.​Зарыцкі, С.​А.​Картэс, Л.​К.​Лаўрыновіч, А.​К.​Памазан, Н.​А.​Руднева, К.​Ю.​Фадзеева. (Пра кожнага гл. асобны арт.).

т. 11, с. 178

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ДЗЕ́ЯЧ НАВУ́КІ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца выдатным вучоным, якія маюць вучоную ступень д-р н., за заслугі ў распрацоўцы прыярытэтных кірункаў навукі і тэхнікі, стварэнні навук. школ, выхаванні і падрыхтоўцы навук. кадраў. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1940 існавала званне засл. дз. нав. БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя дзеячы навукі Рэспублікі Беларусь

1938. М.​Л.​Выдрын, У.​В.​Марзон, С.​М.​Мялкіх, М.​М.​Нікольскі, У.​В.​Шкатэлаў.

1939. Ю.​М.​Іргер, Я.​В.​Корчыц, В.​А.​Лявонаў, Л.​Я.​Сітэрман, І.​Т.​Цітоў.

1940. Ю.​А.​Вейс, А.​К.​Кедраў-Зіхман, Х.​Л.​Маршак, М.​Н.​Шапіра.

1944. Ц.​М.​Годнеў, А.​Р.​Жэбрак, В.​М.​Лубяка, М.​Е.​Макушок, К.​М.​Міцкевіч (Я.​Колас), Л.​М.​Ніканаў, У.​М.​Перцаў, А.​Я.​Пракапчук.

1946. Б.​І.​Трусевіч.

1948. У.​В.​Бабук, Ф.​А.​Яхімовіч.

1949. Х.​С.​Гарагляд, І.​Я.​Дземідзенка, К.​М.​Караткоў, П.​П.​Рагавой, М.​Ф.​Ярмоленка.

1951. М.​І.​Жыркевіч, І.​С.​Лупіновіч.

1956. І.​Ф.​Гаркуша, В.​К.​Захараў, В.​І.​Пераход.

1958. Л.​С.​Персіянінаў, М.​К.​Юскавец.

1961. С.​І.​Цішкоў.

1964. Т.​В.​Бірыч, Д.​А.​Маркаў, П.​М.​Маслаў, І.​Дз.​Мішэнія.

1965. Р.​Т.​Вільдфлуш, М.​А.​Дарожкін, С.​С.​Захараў, І.​М.​Курбатаў, А.​І.​Новік, М.​С.​Савіцкі.

1966. М.​У.​Вінаградаў, Г.​Х.​Даўгяла, В.​А.​Маркс, Г.​А.​Мядзведзева, І.​М.​Старавойтаў.

1967. А.​Дз.​Адэнскі (Пінчук), І.​А.​Булыгін, В.​Ф.​Купрэвіч, У.​П.​Лемеш, К.​І.​Лукашоў, М.​Дз.​Мухін, М.​Дз.​Несцяровіч, А.​Н.​Сеўчанка, Б.​М.​Сосіна-Ізраіцель, Б.​І.​Сцяпанаў, Э.​П.​Сюбарава, М.​П.​Яругін.

1968. І.​Б.​Аляшкевіч, Ю.​В.​Гулькевіч, У.​І.​Крылоў, А.​Л.​Міхельсон, А.​Р.​Мядзведзеў, В.​І.​Пансевіч-Каляда, П.​Я.​Пракопаў, В.​Ф.​Пятроў, С.​Г.​Скарапанаў, І.​М.​Сяржанін, Ф.​І.​Фёдараў, С.​А.​Чуніхін, В.​І.​Шэмпель, І.​Д.​Юркевіч.

1971. П.​В.​Астапеня, А.​Ю.​Бранавіцкі, М.​Г.​Булахаў, Л.​В.​Валадзько, Д.​М.​Голуб, М.​А.​Жыдовіч, В.​А.​Іванова, І.​М.​Лушчыцкі, У.​М.​Сікорскі.

1972. І.​П.​Антонаў, В.​Я.​Віхроў, М.​М.​Ганчарык, Г.​І.​Гарэцкі, М.​У.​Дзямбінскі, І.​М.​Качура, І.​Р.​Некрашэвіч, М.​М.​Паўлючэнка, М.​У.​Смольскі, Г.​К.​Татур, М.​В.​Турбін, М.​Я.​Шкляр, Ф.​М.​Янкоўскі, М М.​Янчур.

1973. П.​І.​Альсмік, М.​І.​Афонін, В.​М.​Зубец, П.​Ф.​Ракіцкі, К.​М.​Сонцаў.

1974. В.​В.​Барысенка, У.​М.​Велічэнка, М.​С.​Жакаў, А.​І.​Івіцкі, Т.​Н.​Кулакоўская, Ф.​П.​Майсеенка, Р.​С.​Мастыка, А.​Ф.​Печкуроў.

1975. П.​У.​Броўка, С.​Н.​Іваноў, М.​М.​Ламака, П.​Дз.​Пузікаў, Дз.​А.​Супруненка, А.​Л.​Сямёнаў, Л.​С.​Чаркасава, К.​І.​Шабуня.

1976. У.​В.​Анічэнка, Л.​І.​Багдановіч, А.​А.​Ключароў, В.​В.​Свірыдаў.

1977. М.​М.​Грынчык, І.​С.​Краўчанка, М.​Р.​Ларчанка, Дз.​В.​Палешка, С.​А.​Самцэвіч, В.​І.​Сцяпанаў, А.​У.​Шот.

1978. Ю.​М.​Астроўскі, К.​К.​Атраховіч (Кандрат Крапіва), М.​В.​Бірыла, Б.​Б.​Бойка, Б.​В.​Бокуць, К.​П.​Буслаў, А.​М.​Ганчарэнка. Р.​Г.​Гарэцкі, З.​А.​Дзмітрыева. А.​С.​Дзмітрыеў, М.​А.​Ельяшэвіч, І.​С.​Жарыкаў, А.​І.​Жураўскі, У.​С.​Камароў, Ю.​Ф.​Мацкевіч, М.​І.​Міцкевіч, І.​Я.​Навуменка. У.​А.​Піліповіч, Ю.​С.​Пшыркоў, У.​А.​Радкевіч, І.​Н.​Рахцеенка, Я.​А.​Сідаровіч, Л.​М.​Сушчэня, Л.​У.​Хатылёва.

1979. Б.​В.​Ерафееў, Э.​І.​Злотнік, Г.​М.​Ліўшыц, Дз.​А.​Маслакоў, Р.​П.​Мацвяйкоў, Я.​Б.​Меве, Г.​І.​Новікаў, С.​І.​Пляшчанка. В.​С.​Шавялуха.

1980. Н.​С.​Гілевіч, А.​С.​Крук, Г.​М.​Лыч, А.​С.​Махнач, А.​С.​Мішараў, У.​С.​Раманаў, А.​М.​Рубінаў, А.​М.​Саржэўскі, Р.​Л.​Старобінец. М.​Р.​Суднік, В.​Дз.​Ткачоў, І.​Ф.​Харламаў, Л.​М.​Шнеерсон, В.​П.​Якушка.

1981. Т.​П.​Ільінская, В.​А.​Каваленка, Г.​Ц.​Кавалеўскі, М.​Ф.​Казлоў, Н.​В.​Каменская, А.​В.​Міроненка, Т.​А.​Раманава, І.​Н.​Усаў.

1982. Е.​Л.​Бондарава, Р.​Габасаў, В.​А.​Мохарт, У.​П.​Платонаў, А.​У.​Руцкі, М.​Р.​Сачак, А.​С.​Цернавой, І.​Р.​Цішчанка, П.​П.​Шуба.

1983. А.​А.​Ахрэм, А.​Г.​Заўялкаў, М.​В.​Караблёў, В.​М.​Чачын.

1984. А.​А.​Кірпічэнка.

1985. Г.​І.​Сідарэнка, В.​А.​Скотнікаў.

1987. І.​Р.​Варановіч, А.​І.​Мурашка.

1988. З.​П.​Шульман.

1989. І.​М.​Ахвердаў, У.​І.​Новаш, Р.​Л.​Турэцкі.

1990. Г.​І.​Герасімовіч, М.​В.​Залашка, У.​Г.​Колб, Г.​У.​Кручынскі, Л.​К.​Лукша, В.​У.​Мартынаў, М.​А.​Слямнёў, А.​Я.​Супрун, Р.​І.​Тарануха, А.​С.​Фядосік.

1991. П.​А.​Віцязь, У.​В.​Гарбачоў, І.​М.​Грышын. А.​П.​Іваноў, Г.​Дз.​Карпенка, А.​А.​Крыўчык.

1992. М.​І.​Вараб’ёў, М.​І.​Жукаў, А.​І.​Кубарка, Ц.​М.​Пецольд, Дз.​М.​Худакормаў, А.​І.​Яршоў.

1994. М.​А.​Барысевіч, П.​І.​Лабко, В.​І.​Шабайлаў.

1995. П.​А.​Апанасевіч, Ю.​Л.​Максімаў, Л.​Я.​Супрун, В.​С.​Танаеў, М.​Дз.​Цяўлоўскі, А.​С.​Шайнян, Л.​А.​Шамяткоў, Г.​Г.​Шанько.

1996. Я.​М.​Бабосаў, У.​Р.​Барышэўскі, М.​І.​Дзямчук, А.​І.​Зелянкоў, А.​І.​Камяк, В.​І.​Семянкоў, У.​С.​Улашчык, С.​У.​Федаровіч, А.​П.​Хількевіч, М.​І.​Юрчук.

1997. Ф.​В.​Аляшкевіч, І.​І.​Антановіч.

т. 6, с. 553

КЕ́НІЯ (Kenya),

Рэспубліка Кенія (суахілі Jamhuri ya Kenya, англ. Republic of Kenya), дзяржава ва Усх. Афрыцы. Мяжуе на ПнУ з Самалі, на Пн з Эфіопіяй і Суданам, на З з Угандай (мяжа часткова ідзе па воз. Вікторыя), на ПдЗ з Танзаніяй. На ПдУ абмываецца Індыйскім ак. Пл. 582,6 тыс. км². Нас. 28,8 млн. чал. (1997). Дзярж. мовы — суахілі і англійская. Сталіца — г. Найробі. Падзяляецца на 7 правінцый і сталічную акругу. Нац. свята — Дзень незалежнасці (12 снежня).

Дзяржаўны лад. К. — рэспубліка. Член Садружнасці. Дзейнічае канстытуцыя 1963 з пазнейшымі папраўкамі і дадаткамі. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, якога выбірае насельніцтва тэрмінам на 5 гадоў. Прэзідэнт назначае віцэ-прэзідэнта, які ўзначальвае ўрад, і міністраў. Заканад. ўлада належыць аднапалатнаму парламенту — Нар. сходу з 5-гадовым тэрмінам паўнамоцтваў (большасць членаў парламента выбірае насельніцтва, астатніх назначае прэзідэнт).

Прырода. Большую ч. краіны займае пласкагор’е выш. ад 500 м на У да 2000—3000 м на З. Пласкагор’е перасякаецца глыбокай скідавай упадзінай — Усходне-Афрыканскай рыфтавай сістэмай, па краях якой патухлыя вулканы Кенія (5199 м), Элган (4322 м, на мяжы з Угандай) і інш. Карысныя выкапні: золата, каменная і вуглянатрыевыя солі, азбест, графіт і інш. Клімат экватарыяльны мусонны. Сярэдняя т-ра самага цёплага месяца (сак.) 18—28 °C, самага халоднага (ліп.) 14—24 °C. Колькасць ападкаў (250—1500 мм) павялічваецца з ПнУ на ПдЗ; 2 сезоны дажджоў (сак.—май, кастр.—снежань). Рэкі бас. Індыйскага ак. (60% тэрыторыі), р. Ніл (10%), басейнаў унутр. сцёку. Найб. рэкі Тана і Галана ўпадаюць у Індыйскі ак. Бяссцёкавыя азёры Рудольф (Туркана), Барынга і інш.; на З — возера Вікторыя. На Пн і ПнУ паўпустыні на бурых глебах, на Пд і ПдЗ апустыненая саванна на чырвона-бурых глебах; на ўзбярэжжы акіяна мангравыя лясы; па далінах рэк і схілах гор вільготныя трапічныя лясы і інш. Пераважаюць саванны і паўпустыні, пад лясамі і хмызняком 4% тэрыторыі. Жывёльны свет багаты і разнастайны: слон, насарог, буйвал, антылопа, жырафа, леў, страус, у рэках і азёрах — бегемот і кракадзіл. У К. 8 нац. паркаў агульнай пл. больш за 22 тыс. км² (найб. Цава, Сібілаі, Меру, Абердэр, Маўнт-Кенія); некалькі марскіх нац. паркаў, запаведнікі.

Насельніцтва. Каля 98% — афрыканцы, у т. л. народы моўнай групы банту (65% насельніцтва): кікую (22%), лух’я (14%), камба (11%), кісі (6%); нілоцкай моўнай групы (каля 30%): луа (13%), календжын (12%), масаі; самалійцы (значная ч. — бежанцы з Самалі), гала і інш. Жывуць таксама індыйцы і арабы; еўрапейцаў (у асн. англічан) каля 100 тыс. чал. Сярод вернікаў пераважаюць пратэстанты (38%), католікі (28%), прыхільнікі мясц. традыц. культаў (26%); ёсць мусульмане і індуісты. Сярэднегадавы прырост насельніцтва 2,3%. Сярэдняя шчыльн. каля 50 чал. на 1 км². Найб. густа заселены раён воз. Вікторыя, узвышаныя плато і прыморскія раёны. У гарадах 30% насельніцтва. Найб. гарады (тыс. ж., 1995): Найробі — 2000 (з прыгарадамі), Мамбаса — 500, Кісуму — 200, Накуру — 150. Значная ч. насельніцтва на Пн і У — качэўнікі і паўкачэўнікі. У сельскай гаспадарцы занята 75—80% працаздольнага насельніцтва.

Гісторыя. На тэр. К. археолагамі знойдзены рэшткі стараж. продкаў чалавека (гл. Олдувай). З сярэдзіны 1-га тыс. н.э. ўзбярэжжа К. наведвалі арабы, пад уплывам якіх пачалося распаўсюджванне ісламу і складванне народнасці суахілі. Суахілі стварылі шэраг гарадоў-дзяржаў, якія дасягнулі росквіту ў 11—15 ст. З канца 15 ст. Усх.-Афр. узбярэжжа стала аб’ектам барацьбы паміж арабамі і партугальцамі, апошнія ў 16 ст. захапілі яго большую частку. У 18 ст. тут узнікла некалькі араб. феад. султанатаў, частка якіх з канца 18 ст. знаходзілася ў васальнай залежнасці ад султана Маската, з 2-й пал. 19 ст. — Занзібара. У 19 ст. пачалося пранікненне на тэр. К. Вялікабрытаніі і Германіі. Паводле англа-герм. дагавора 1890 К. перайшла пад брыт. кантроль, а пазней увайшла ў склад утворанага ў 1895 брыт. Усх.-Афр. пратэктарата. У 1920 К. абвешчана брыт. калоніяй.

У 1922 створана першая паліт. арг-цыя афрыканцаў — Цэнтр. асацыяцыя кікую на чале з Дж.Кеніятам. У час 2-й сусв. вайны вызв. рух у К. актывізаваўся, у 1944 узнікла першая масавая паліт. арг-цыя — Саюз афрыканцаў К. (КАУ). У канцы 1940-х г. пачаўся тайны рэліг.-паліт. рух «Мау-мау», асн. мэтамі якога былі вяртанне зямель, захопленых еўрап. каланізатарамі, і ўстанаўленне самакіравання. У кастр. 1952 калан. ўлады ўвялі ў К. надзвычайнае становішча, аб’явілі рух «Мау-мау» па-за законам і арыштавалі лідэраў КАУ на чале з Кеніятам. Узбр. антыкалан. паўстанне, у якім актыўна ўдзельнічалі члены «Мау-мау» і КАУ, жорстка падаўлена ў 1956. У 1960 засн. Кенійскі нац. афр. саюз (КАНУ) і менш радыкальны Кенійскі афр. дэмакр. саюз. На парламенцкіх выбарах 1961 і 1963 КАНУ перамог і сфарміраваў першы ў гісторыі К. афр. урад на чале з Кеніятам. 1.6.1963 К. атрымала ўнутр. самакіраванне, 12.12.1963 стала незалежнай дзяржавай, 12.12.1964 абвешчана рэспублікай. Першым прэзідэнтам у 1964 абраны Кеніята. У аснове ўнутр. і знешняй палітыкі К. была канцэпцыя т.зв. дэмакр. сацыялізму, якая прадугледжвала падтрымку мясц. і замежнага прыватнага капіталу і прывяла ў 1960—70-я г. да значных эканам. поспехаў. У 1966—69 у краіне вялася паліт. барацьба паміж КАНУ і арг-цыяй левай арыентацыі Нар. саюз К. (КПУ) на чале з А.​Агінга Адынгам. У выніку паліт. крызісу 1969, выкліканага забойствам ген. сакратара КАНУ Т.​Мбоя і сутычкамі на этнічнай глебе, дзейнасць КПУ забаронена. Пасля смерці Кеніяты (1978) прэзідэнтам краіны, кіраўніком урада і лідэрам КАНУ стаў Д.Т. арап Моі. У 1982 пасля правалу спробы ваен. перавароту дзейнасць паліт. партый (акрамя КАНУ) забаронена. У канцы 1980-х г. улады К. сутыкнуліся з сур’ёзнымі эканам. праблемамі, пашыраліся апазіцыйныя настроі. У 1991 прэзідэнт Моі ўвёў шматпартыйную сістэму. Перамогу на свабодных выбарах у 1992 атрымалі Моі (пераабраны прэзідэнтам і ў 1997) і яго партыя КАНУ. К. — чл. ААН і Арг-цыі афр. адзінства (з 1963), Супольнасці. Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 17.11.1993.

Асн. партыі: Кенійскі нац. афр. саюз (КАНУ), Форум за аднаўленне дэмакратыі — Кенія, Форум за аднаўленне дэмакратыі — Асілі, Дэмакр. партыя, Кенійскі сац. кангрэс.

Гаспадарка. К. — агр. краіна. У апошнія гады павышаецца доля апрацоўчай прам-сці і міжнар. турызму. Валавы ўнутр. прадукт у 1995 склаў 36,8 млрд. дол., каля 1300 дол. на 1 чал. Сельская гаспадарка дае каля 30% нац. даходу, прам-сць — каля 15%. Найб. развіта раслінаводства. Ёсць буйныя еўрап. гаспадаркі капіталіст. тыпу, пераважаюць афр. гаспадаркі з абшчынным землекарыстаннем. Праводзяцца агр. пераўтварэнні, накіраваныя на развіццё сял. фермерскіх гаспадарак. Пад ворывам і шматгадовымі культурамі каля 3% (1650 тыс. га), пад пашай каля 7% тэрыторыі. Арашаецца 52 тыс. га. Пад сезонную пашу выкарыстоўваюцца качэўнікамі і паўкачэўнікамі вял. тэрыторыі саваннаў і паўпустынь, якія складаюць каля 85% пл. краіны. Вырошчваюць на экспарт (тыс. т): каву (каля 150), чай (каля 120; 1-е месца ў Афрыцы, 3—4-е ў свеце), пірэтрум (экстракт, каля 0,5; 70% сусв. вытв-сці), сізаль (каля 50). На ўнутр. патрэбы цукр. трыснёг і бавоўну вырошчваюць пераважна каля воз. Вікторыя і на марскім узбярэжжы. Харч. культуры: кукуруза (штогод каля 600 тыс. т), маніёк, пшаніца, авёс, ячмень, рыс, проса і сорга. Кукурузу і маніёк вырошчваюць на ПдЗ, пшаніцу, авёс, ячмень — у цэнтр. частцы, проса і сорга — на Пн. Трапічнае садоўніцтва (найб. ананасы). Мяса-малочная жывёлагадоўля дае 73 даходаў сельскай гаспадаркі. У краіне (млн. галоў, 1996): буйн. раг. жывёлы — 13, коз — 7,4, авечак — 5,6, вярблюдаў — 0,5. Птушкагадоўля. Улоў рыбы і морапрадуктаў 241 тыс. т (1995). Нарыхтоўка драўніны каштоўных парод. У прам-сці развіты асобныя галіны. Здабываюць прыродную соду (з воз. Магады, каля 200 тыс. т штогод), золата, флюарыт, каменную соль, рубіны. Вытв-сць электраэнергіі 3,6 млрд. кВт∙гадз (1995). Працуюць ЦЭС у найб. гарадах, невялікія ГЭС на горных рэках. Асн. галіны прам-сці: перапрацоўка с.-г. сыравіны, харчасмакавая, мяса-малочная, кансервавая, цэм., нафтаперапр., тэкст., гарбарна-абутковая, хімічная. Ёсць асобныя прадпрыемствы металург., металаапр., аўтазборачнай, электратэхн., суднарамонтнай, суднабуд., дрэваапр., папяровай, шкляной, шыннай прам-сці; нафтаперапр., цэментныя з-ды, тэкст. ф-кі, мясакамбінаты, цукр. з-ды, прадпрыемствы па перапрацоўцы малака. Амаль усе прамысл. прадпрыемствы ў гарадах Найробі, Мамбаса, Кісуму, Накуру. Транспарт аўтамаб., чыг., марскі. Даўж. (1997) аўтадарог 62,2 тыс. км, у т. л. 8,3 тыс. км з цвёрдым пакрыццём, чыгунак 2,7 тыс. км, нафтаправодаў 483 км. У краіне 258 тыс. легкавых аўтамабіляў, 66 тыс. грузавікоў і аўтобусаў (1995). Гал. парты: Мамбаса, Кісуму (на воз. Вікторыя). У краіне 13 аэрапортаў, у т. л. 3 міжнар. (Найробі, Мамбаса, Кісуму). У 1994 экспарт склаў 1,6 млрд. дол., імпарт — 2,2 млрд. долараў. Асн. тавары экспарту: чай (25%), кава (18%), нафтапрадукты (11 %), пірэтрум, кансерваваныя ананасы, цэмент, сізаль, скуры. Імпарт: машыны і трансп. сродкі (29%), нафта і нафтапрадукты (15%), жалеза і сталь (7%), разнастайныя харч. і спажывецкія тавары. Асн. знешнегандл. партнёры: Вялікабрытанія, Германія, ЗША, Японія, Уганда, Нідэрланды, Італія, Аб’яднаныя Араб. Эміраты, Саудаўская Аравія. Важныя крыніцы валютных паступленняў — міжнар. турызм. К. штогод наведвае да 900 тыс. замежных турыстаў, даход ад турызму каля 500 млн. долараў. Асн. раёны турызму — нац. паркі, гара Кенія, узбярэжжы воз. Вікторыя і Індыйскага ак. Арганізуецца платнае паляванне на экзатычных жывёл. Краіна атрымлівае фін. дапамогу ад асобных краін і міжнар. арганізацый. Грашовая адзінка — кенійскі шылінг.

Літ.:

Пегушев А.М. Кения: Очерк полит. истории (1956—1969). М., 1972;

Кулик С.Ф. Африканизация в Кении, 1963—1973: Соц.-экон. итоги. М., 1978;

Алексеев Л.А. Кения: два десятилетия по пути независимого развития. М., 1984.

В.​А.​Ярмоленка (прырода, насельніцтва, гаспадарка), В.​У.​Адзярыха (гісторыя).

т. 8, с. 229

ЗАСЛУ́ЖАНЫ АРТЫ́СТ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. артыстам, рэжысёрам, балетмайстрам, дырыжорам, хормайстрам, муз. выканаўцам, што працуюць у сферы мастацтва 10 і больш гадоў, артыстам балета з улікам спецыфікі іх жанру, якія працуюць 5 і больш гадоў і стварылі высокамаст. вобразы, спектаклі, кінафільмы, тэлеспектаклі, тэлефільмы, канцэртныя, эстр., цыркавыя праграмы, муз., тэлевізійныя і радыётворы, што атрымалі грамадскае прызнанне. Званне засл. арт. Беларускай ССР устаноўлена 16.4.1928 і прысвойвалася СНК БССР, з 1938 — Прэзідыумам Вярх. Савета БССР; званне засл. арт. Рэспублікі Беларусь з 1991 прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета Рэспублікі Беларусь, з 1995 згодна з законам ад 13.4.1995 прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.

Заслужаныя артысты Рэспублікі Беларусь

1928. Е.​А.​Міровіч.

1931. У.​М.​Крыловіч.

1933. У.​У.​Кумельскі, У.​І.​Уладамірскі (Малейка).

1934. Л.​М.​Літвінаў.

1935. А.​А.​Згіроўскі, А.​К.​Ільінскі, А.​М.​Кальцаты, Р.​М.​Свярдлова, А.​М.​Файнцымер.

1936. Л.​П.​Александроўская, У.​І.​Дзядзюшка.

1938. Л.​Ф.​Аляксеева, Дз.​А.​Арлоў, Ю.​С.​Арончык, С.​С.​Бірыла, А.​Л.​Бяссмертны, З.​А.​Васільева, В.​У.​Галіна, Г.​П.​Глебаў, М.​І.​Дзянісаў, І.​Ф.​Ждановіч, М.​П.​Звездачотаў, М.​А.​Зораў (Штоклянд), Р.​М.​Кашэльнікава, П.​С.​Малчанаў, Р.​В.​Млодак, І.​А.​Мурамцаў, А.​В.​Нікалаева, Б.​В.​Платонаў, Е.​Г.​Рахленка, Л.​І.​Ржэцкая, М.​Б.​Сокал, Ц.​М.​Сяргейчык, А.​Я.​Трэпель.

1939. І.​М.​Балоцін, Г.​Ю.​Грыгоніс.

1940. М.​Я.​Аблаў, Г.​Б.​Абуховіч, А.​Н.​Амітон, А.​Дз.​Арсенка, А.​В.​Астахаў, А.​В.​Багатыроў, А.​А.​Бельскі, М.​А.​Бергер, Р.​П.​Блюмберг, С.​Ф.​Бычкоў, М.​С.​Бялінская, В.​Я.​Галаўчынер, К.​Я.​Галяйзоўскі, С.​З.​Друкер, П.​І.​Засецкі, П.​С.​Златагораў, П.​І.​Іваноў, В.​В.​Каліноўскі, А.​К.​Клумаў, М.​Я.​Крошнер, В.​П.​Лапін, І.​І.​Любан, В.​М.​Малькова, К.​Э.​Міронава, М.​М.​Моін, І.​А.​Мусін, С.​У.​Палонскі, В.​М.​Пола, С.​У.​Скальскі, І.​Б.​Шаціла, А.​Р.​Шэлег.

1942. А.​Ф.​Усачоў.

1943. К.​М.​Саннікаў.

1944. М.​І.​Аладаў, І.​І.​Жыновіч, Б.​К.​Кудраўцаў, Л.​А.​Маркевіч, М.​А.​Міцкевіч, П.​В.​Нікандраў, А.​П.​Радзялоўская, Я.​С.​Рамановіч, Э.​І.​Рознер, С.​М.​Станюта, А.​М.​Трус, В.​І.​Чэмберг, А.​Л.​Шапс, У.​М.​Шахрай.

1945. С.​В.​Дрэчын, Б.​А.​Пакроўскі.

1946. Э.​П.​Шапко, Л.​П.​Шынко, Б.​З.​Янпольскі.

1947. А.​Ф.​Кістаў.

1949. В.​Ф.​Валчанецкая, Г.​А.​Волкаў, М.​Дз.​Ворвулеў, Я.​К.​Глебаўская, М.​А.​Кавязін, Т.​Г.​Караваева, Г.​В.​Качаткова, Я.​М.​Палосін, В.​В.​Пацехін, П.​А.​Пекур, І.​П.​Сайкоў, М.​М.​Сярдобаў, С.​Л.​Талкачоў.

1951. Н.​І.​Гусельнікава, М.​А.​Зюванаў.

1952. А.​І.​Лагоўская, Ф.​І.​Шмакаў.

1953. А.​А.​Бараноўскі, Л.​С.​Драздова, Я.​А.​Карнавухаў, А.​М.​Савіна, З.​Ф.​Стома.

1954. Р.​В.​Асіпенка, З.​І.​Браварская, Л.​Ф.​Бражнік, У.​М.​Глазаў, Я.​М.​Глінскіх, П.​Ф.​Дзянісаў, З.​І.​Канапелька, П.​С.​Крук, В.​І.​Крыкава, К.​К.​Кудрашова, М.​А.​Лазараў, І.​К.​Лакштанава, К.​А.​Мулер, Т.​М.​Ніжнікава, Г.​К.​Някрасаў, Л.​М.​Ражанава, В.​Ф.​Сербін, Т.​І.​Шымко.

1955. М.​П.​Абрамаў, У.​У.​Алоўнікаў, Т.​Н.​Аляксеева, В.​А.​Белы, А.​І.​Білібін, В.​М.​Браянкоў, С.​С.​Бульчык, К.​І.​Бянеўскі, Л.​У.​Голуб, Н.​С.​Давыдзенка, А.​М.​Даніловіч, Т.​П.​Заранок, В.​С.​Захарава, С.​П.​Іванова, Т.​Ф.​Канавалава, В.​А.​Краўцоў, М.​І.​Кузьменка. Б.​П.​Макараў, А.​М.​Маралёў, П.​А.​Маркін, Г.​Р.​Мартынаў, Л.​П.​Мацісава, Я.​Ц.​Мілаеў, В.​П.​Міронаў, Н.​Ф.​Младзінская, С.​М.​Навіцкі, Т.​М.​Пастуніна, І.​А.​Ражба, Ю.​І.​Сляпнёў, Ю.​М.​Стальмакоў, М.​П.​Тэадаровіч, Б.​В.​Уксусаў, М.​І.​Цурбакоў, Г.​І.​Цэпава, А.​І.​Шах-Парон, А.​Б.​Шкапскі, Х.​І.​Шмелькін, М.​Р.​Шуманскі, В.​Дз.​Шутаў, М.​К.​Шэхаў, М.​М.​Яроменка.

1956. М.​Я.​Астанкава, Г.​П.​Глінаецкі, М.​У.​Кавязіна.

1957. А.​П.​Асторына, Л.​І.​Галушкіна, Я.​М.​Кімберг, І.​С.​Папоў.

1959. А.​А.​Астрамецкі, Ю.​С.​Гальперына, А.​М.​Генералаў, В.​І.​Глушакоў, В.​П.​Дуброўскі, В.​Р.​Кабатнікава. А.​І.​Клімава, І.​А.​Матусевіч, А.​П.​Раеўскі, М.​Л.​Співак, М.​Л.​Федароўскі, В.​І.​Юневіч, С.​І.​Яворскі.

1961. А.​С.​Аркадзьеў, С.​П.​Асновіч, Л.​А.​Гамуліна-Цурбакова, У.​М.​Говар-Бандарэнка, В.​К.​Давыдаў, С.​Ц.​Давыдаў, А.​А.​Карзянкова, Б.​З.​Карпілава (Разенблат), П.​М.​Кірыльчанка, Г.​С.​Лаўроў, А.​П.​Майзлер, Г.​К.​Макарава, У.​Я.​Мартынаў, І.​М.​Савельева, Т.​М.​Скарута, Т.​В.​Трушына, Ю.​І.​Уласаў, М.​М.​Шышкін, Л.​С.​Ядзіткіна-Весніна.

1962. Б.​В.​Нікольскі, Г.​К.​Панкрат.

1963. І.​С.​Абраміс, М.​У.​Адамейка, З.​І.​Бабій, А.​М.​Вязаў, Л.​Д.​Гарэлік, Р.​В.​Дзідзенка, А.​Г.​Каменская, А.​С.​Каменскі, А.​К.​Логінаў, А.​С.​Наважылаў, А.​М.​Самараў, Г.​Д.​Светашаў, Ю.​У.​Сідараў, В.​П.​Тарасаў, Н.​А.​Ткачэнка, С.​Ф.​Хацкевіч, В.​М.​Чарнабаеў, М.​І.​Шошчыц, Р.​І.​Янкоўскі, С.​І.​Яўдошанка.

1964. Л.​Р.​Ганестава, В.​Дз.​Ганчарэнка, В.​Ф.​Грачынскі, І.​Дз.​Дзідзічэнка, П.​В.​Дружына, Р.​Е.​Красоўская, Н.​С.​Нікеева, Н.​Б.​Парошына, Н.​А.​Ражнова, А.​М.​Саўчанка, Ю.​П.​Ужанцаў, Р.​Я.​Яўраеў.

1965. Л.​Я.​Стасевіч.

1966. В.​В.​Антонава, М А.​Апанасенка, Г.​В.​Аўдзеенка, К.​М.​Верамейчык, П.​П.​Дубашынскі, В.​В.​Катаеў, А.​А.​Ляляўскі, М.​І.​Маліноўскі, З.​І.​Малчанава, Г.​П.​Маркіна, М.​П.​Маркоўская, В.​В.​Марозава, Т.​В.​Міянсарава, Б.​М.​Пянчук, Л.​І.​Сторажава, І.​А.​Цюрын, С.​П.​Юркевіч, С.​С.​Яскевіч.

1967. С.​І.​Аляксандраў, В.​А.​Бурковіч, В.​Л.​Вуячыч, В.​Ф.​Гур’еў, М.​Г.​Захарэвіч, Дз.​І.​Зубрыч, Дз.​І.​Іванова, У.​А.​Калашнікаў, Н.​А.​Карнеева, Г.​Я.​Клачко, Б.​М.​Левін, В.​С.​Окалаў, М.​У.​Пятрова, І.​І.​Раеўскі, А.​А.​Рачоў, А.​А.​Рудакоў, Б.​Г.​Скабло, У.​І.​Слаўкоў, М.​А.​Табашнікаў (Зорын), Г.​Б.​Токараў, П.​П.​Філіпаў, Р.​С.​Філіпаў, Н.​Р.​Фядзяева, Л.​Я.​Цімафеева, Л.​С.​Чахоўскі, Л.​І.​Юзафовіч, А.​А.​Яфрэменка.

1968. Г.​А.​Арлова, А.​І.​Бірычэўскі, В.​В.​Воінкаў, Г.​М.​Гарбук, Л.​М.​Давідовіч, С.​П.​Данілюк, Ф.​М.​Іваноў, У.​М.​Кавальчук, В.​Л.​Кірычэнка, У.​А.​Куляшоў, Р.​Ф.​Маленчанка, Б.​А.​Масумян, М.​П.​Пало, А.​В.​Рынковіч, Ю.​В.​Смірноў, Л.​П.​Сцяфанава, Г.​Л.​Храмушын, А.​А.​Цароў, П.​Р.​Чабаненка, В.​Р.​Шаўкалюк, Т.​Р.​Шаіцкіна, І.​Л.​Эйдэльман (Курган), А.​М.​Яўдошанка.

1969. Б.​В.​Барысёнак, В.​Ц.​Лебедзеў, У.​П.​Уласаў.

1970. П.​В.​Кармунін, Т.​А.​Кокштыс, І.​П.​Лакштанаў, Э.​Л.​Міцуль, Я.​М.​Паўловіч, Г.​П.​Рыжкова, Г.​С.​Талкачова, Б.​У.​Уладамірскі, Я.​П.​Яравой.

1971. Л.​Г.​Бржазоўская, В.​Ф.​Бруй-Шуляк, Г.​У.​Пятровіч, В.​Г.​Прышчапёнак, В.​У.​Саркісьян, А.​А.​Сухін, Ю.​А.​Траян.

1972. Ю.​А.​Агееў, Т.​І.​Апіёк, Г.​С.​Аўсяннікаў, Г.​С.​Дубаў, М.​П.​Красоўскі, А.​Л.​Мілаванаў, К.​Ф.​Старыкава, І.​С.​Шыкунова.

1973. В.​С.​Белахвосцік, З.​А.​Бандарэнка, Н.​В.​Гайда, У.​Г.​Мулявін, Б.​І.​Райскі, Л.​Р.​Румянцава, А.​С.​Самарадаў, Ю.​Ф.​Ступакоў, В.​Р.​Фаменка, В.​П.​Шутава.

1974. Л.​У.​Былінская, Т.​Р.​Губко (Раеўская), В.​А.​Кучынскі.

1975. Н.​З.​Багуслаўская, Н.​Ф.​Калаптур, Г.​А.​Лебедзева, П.​І.​Масцераў, А.​Ф.​Мельдзюкова, Н.​М.​Паўлава, А.​Р.​Рудкоўскі, Г.​Ф.​Сідзельнікава, Л.​А.​Смялкоўскі, Т.​П.​Сцяпанава, Л.​М.​Федчанка, Т.​А.​Шафранава, Н.​М.​Ясева.

1976. С.​А.​Акружная, С.​І.​Гулевіч, В.​Ф.​Гусеў, Я.​І.​Дашкоў, У.​У.​Кудрэвіч, З.​В.​Курдзянок, К.​І.​Перапяліца, Л.​І.​Пісарава, В.​А.​Смачнеў, Б.​І.​Сяўко, Л.​М.​Усанава, М.​П.​Цішачкін.

1977. А.​А.​Бялоў, А.​А.​Дзедзік, Л.​С.​Дзяменцьева, Н.​В.​Караткевіч, В.​З.​Краўчанка, А.​В.​Кузняцоў, У.​А.​Мішчанчук, В.​М.​Філатаў.

1978. Ф.​Я.​Балабайка, В.​І.​Гаявая, Л.​К.​Каспорская.

1979. Л.​Л.​Барткевіч, А.​А.​Варанецкі, У.​П.​Грамовіч, Ф.​Ф.​Гулевіч, А.​С.​Дзямешка, М.​А.​Зданевіч, У.​І.​Іваноўскі, А.​Я.​Кашапараў, У.​Л.​Місевіч, С.​І.​Пясцехін, М.​У.​Пятроў, Л.​М.​Сінельнікава, Л.​Б.​Тышко, Я.​П.​Шыпіла.

1980. У.​У.​Будкевіч, В.​В.​Волкаў, М.​Ф.​Галкоўскі, Ю.​В.​Гершовіч, Я.​П.​Гладкоў, А.​П.​Дзянісаў, Я.​А.​Еўдакімаў, М.​М.​Зінкевіч, У.​У.​Іваноў, Б.​Дз.​Казанцаў, У.​Ц.​Камкоў, А.​Ф.​Кашкер, І.​А.​Краснадубскі, А.​Дз.​Курмакін, Ю.​В.​Лазоўскі, А.​С.​Падгайскі, А.​К.​Памазан, У.​М.​Рагаўцоў, Дз.​В.​Рудзько, Ю.​У.​Труханаў, В.​В.​Фралоў, Ю.​І.​Шэфер.

1981. Б.​С.​Чудакоў.

1982. З.​В.​Асмалоўская, У.​В.​Гасцюхін, М.​А.​Дружына, В.​М.​Клебановіч, К.​І.​Лосеў, В.​М.​Мазур, Л.​П.​Максімава, Я.​Ф.​Пятроў, Л.​І.​Рабушка, В.​П.​Раінчык, В.​І.​Скорабагатаў, А.​Л.​Ткачонак, Г.​С.​Халшчанкова (Радзько), А.​А.​Шпянёў, У.​М.​Яркоў, У.​М.​Яскевіч.

1983. Г.​В.​Асмалоўская, Ю.​Г.​Бастрыкаў, А.​М.​Кашталапаў, Л.​Я.​Колас, Б.​У.​Нічкоў, М.​І.​Сеўрукоў, А.​А.​Смалянскі, У.​С.​Экнадыёсаў.

1984. М.​Н.​Баркоўскі, Н.​І.​Казлова, В.​Ф.​Карэлікава, Т.​Р.​Мархель, В.​Ц.​Петрачкова, Т.​М.​Яршова.

1985. І.​У.​Алоўнікаў, В.​В.​Казак (Пархоменка), Л.​Л.​Кудзеля, В.​М.​Сарока.

1986. Л.​І.​Трушко, А.​І.​Ярмоленка.

1987. М.​А.​Гулегіна, Г.​І.​Забара, В.​А.​Купрыяненка, С.​Л.​Лясун, Ф.​М.​Севасцьянаў, С.​П.​Сяргеенка, М.​Р.​Штэйн.

1988. В.​М.​Бандарэнка, Р.​Я.​Белацаркоўскі, І.​А.​Душкевіч, М.​І.​Емяльянаў, Г.​В.​Казлоў, І.​А.​Кідуль, Б.​І.​Кір’янаў, В.​М.​Крыловіч, А.​А.​Луцэнка-Гайдуліс, Р.​І.​Харык, У.​І.​Шэлестаў.

1989. З.​П.​Зубкова, Я.​А.​Кавалёва, М.​Я.​Ліпчык, П.​А.​Навасад, А.​С.​Падабед, А.​А.​Рамашкевіч, Ю.​А.​Раўкуць, С.​І.​Суседчык, У.​П.​Ткачэнка, Ю.​М.​Чарнецкі.

1990. Г.​А.​Белавусава, Ф.​С.​Варанецкі, Ю.​М.​Васілеўскі, Л.​В.​Гарбунова, А.​Л.​Гарэлік, Н.​А.​Дадышкіліяні, В.​С.​Дайнэка, М.​А.​Жылюк, Г.​А.​Карант, А.​А.​Карзянкоў, Н.​Я.​Кастэнка, Ю.​Ф.​Корсак, Л.​К.​Лаўрыновіч, І.​А.​Пеня, Т.​С.​Пячынская, П.​В.​Рыдзігер, С.​А.​Салодкая, У.​І.​Салодкі, Ю.​А.​Сарычаў, Л.​С.​Талкачова, Т.​Р.​Шаметавец, В.​П.​Шчарыца.

1991. Н.​Я.​Аляксандрава, М.​А.​Багданаў, Б.​В.​Баеў, М.​І.​Берсан, Н.​Р.​Васільева-Качаткова, Л.​М.​Веяўнік, В.​І.​Кавалерава, Г.​Р.​Маляўскі, А.​І.​Марцынюк, Я.​К.​Паплаўская, В.​В.​Смірноў, І.​М.​Тамашэвіч, А.​Р.​Ціхановіч, В.​П.​Ціхевіч, А.​С.​Цялькова, М.​М.​Чырык.

1992. Н.​Н.​Бранковіч, У.​І.​Вепрык, Г.​І.​Гарбук (Яроменка), Ю.​М.​Гільдзюк, М.​І.​Гулінская, М.​І.​Засімовіч, Р.​В.​Ігнацьеў, А.​М.​Казакоў, С.​А.​Кашталапава, У.​П.​Перлін, М.​М.​Скорыкаў, Г.​А.​Трушко, У.​Л.​Хмурыч, І.​М.​Шуміліна, В.​Р.​Шытаў, Ч.​І.​Юшкевіч.

1994. Н.​Х.​Галеева, Н.​А.​Губская, В.​М.​Захараў, І.​В.​Лапцінскі, У.​М.​Правалінскі, Н.​А.​Руднева, У.​П.​Тарашкевіч, К.​Ю.​Фурман.

1995. Э.​М.​Гарачы, Л.​П.​Івашкоў, Ю.​В.​Паўлішын, А.​Б.​Цівуноў.

1996. А.​І.​Лабанок, Г.​В.​Шкуратаў.

1997. З.​В.​Белахвосцік, Л.​А.​Волкава, Л.​М.​Горцава, А.​А.​Жук, А.​М.​Ісаеў, В.​С.​Манаеў, Я.​П.​Навуменка, Л.​У.​Нікольскі, Г.​І.​Паўлянок, Н.​М.​Раманская, У.​М.​Ткачэнка, Л.​А.​Улашчанка, А.​У.​Фёдараў, Н.​Д.​Чараднічэнка, В.​І.​Чэпелеў.

1998. С.​Я.​Анцішын, С.​У.​Курыленка, Л.​М.​Некрашэвіч.

т. 6, с. 548