нага́, ‑і, ДМ назе; мн. ногі, Р ног, Д нагам; ж.
1. Адна з дзвюх ніжніх канечнасцей чалавека. Правая нага. Левая нага. Падкурчыць ногі. □ Ногі ад доўгага сядзення замлелі, і.. [Віця] захістаўся. Чарнышэвіч. // Адна з канечнасцей птушак і большасці жывёл. Пярэдняя нага. Задняя нага. □ Конь перабіраў на месцы нагамі, матаў галавою. Хомчанка. Крахтаў лядок — па ім брылі ласі паціху, Сляды іх ног ляглі па зімніку старым. Бядуля.
2. Апора, ніжняя частка мэблі, пабудовы, механізма. Ногі стала. □ Раптам.. [гідраплан] крануўся паверхні сваімі цыбатымі нагамі. Самуйлёнак.
•••
Адбівацца рукамі і нагамі гл. адбівацца.
Адкінуць ногі гл. адкінуць.
Адкуль (толькі) ногі ўзяліся; дзе (толькі) ногі ўзяліся — пра таго, хто вельмі хутка ўцякае.
Адмахвацца рукамі і нагамі гл. адмахвацца.
Адна нага тут, другая там — вельмі хутка (збегаць, схадзіць куды‑н.).
Адной нагой у магіле (стаяць) — быць блізкім да смерці.
Адхадзіць ногі гл. адхадзіць.
Адчуць глебу пад нагамі гл. адчуць.
Баранаваць нагамі гл. баранаваць.
Без рук, без ног гл. рука.
Блытацца пад нагамі гл. блытацца.
Браць ногі на плечы (у рукі) гл. браць.
Быць на кароткай назе гл. быць.
Быць на роўнай назе гл. быць.
Валіцца (падаць) з ног гл. валіцца.
Выбіць глебу (грунт) з-пад ног гл. выбіць.
Гарыць зямля пад нагамі гл. зямля.
Дагары нагамі гл. дагары.
Дай бог (божа) ногі гл. даць.
Задраць ногі гл. задраць.
Збіцца з нагі гл. збіцца.
Збіцца з ног гл. збіцца.
Зваліцца з ног гл. зваліцца.
Зваліць з ног гл. зваліць.
Звязаць па руках і нагах гл. звязаць.
З галавы да ног; з ног да галавы гл. галава.
З рукамі і нагамі гл. рука.
З усіх ног — вельмі хутка, што ёсць моцы (кінуцца, пусціцца і пад.). Трэба ж некага клікаць на дапамогу, каб ратавалі. І Ганька з усіх ног кінулася дадому. Васілевіч.
Каб нагі тваёй (яго, яе, вашай, іх) не было гл. быць.
Калос на гліняных нагах гл. калос.
Кланяцца ў ногі гл. кланяцца.
Куды ногі нясуць — без мэты, без дарогі, абы-куды.
Кульгаць на абедзве нагі гл. кульгаць.
(Ледзь) вынесці ногі гл. вынесці.
Ледзь дацягнуць ногі гл. дацягнуць.
Ледзь ногі носяць — аб вялікай стомленасці або слабасці, старасці.
Ледзь ногі цягаць (валачы, перастаўляць) гл. цягаць.
Ледзь трымацца на нагах; на нагах не трымацца гл. трымацца.
Лёгкі на ногі гл. лёгкі.
Лізаць ногі гл. лізаць.
Ляжаць без задніх ног гл. ляжаць.
На адной назе — вельмі хутка.
Нага не ступала — ніхто не быў, не жыў, не хадзіў дзе‑н.
Нага чыя не ступіць — пагроза не пусціць каго‑н. куды‑н. або не хадзіць куды‑н.
Нага ў нагу — нароўні з кім‑н., у адпаведнасці з кім‑, чым‑н. (ісці, дзейнічаць, працаваць, развівацца).
Нагі маёй не будзе гл. быць.
Нагі тваёй (яго, яе, вашай, іх) не будзе гл. быць.
На нагах — а) стаяць, не сядзець, не ляжаць; б) у клопатах, пры рабоце. [Бабка:] — Як служка якая была — вечна на нагах: тое падай, гэта прыбяры ды яшчэ дзяцей прыглядзі. Вышынскі; в) не кладучыся ў пасцель (пры хваробе); г) устаўшы пасля сну, адпачынку або яшчэ не кладучыся спаць, адпачываць. У штаб камендатуры ўчастка я прыехаў апоўначы, аднак гаспадара яго — Віктара Мікалаевіча Васільева застаў яшчэ на нагах. Брыль; д) у дзеянні. Праз хвілін дзесяць уся мясцовая паліцыя была ўжо на нагах. Якімовіч.
Наступіць на нагу гл. наступіць 1.
На шырокую нагу — вельмі багата, раскошна.
Ні нагой куды, да каго — не бываць дзе‑н., не хадзіць куды‑н., да каго‑н.
Ні рук, ні ног гл. рука.
Ні ў зуб нагой гл. зуб.
Ногі адбіць (збіць, набіць) гл. адбіць.
Ногі біць гл. біць.
Ногі блытаюцца — пра слабасць, стомленасць і пад.
Ногі не казённыя — а) не варта стаяць, лепш сесці; б) аб нежаданні ісці куды‑н.
Ногі не нясуць — няма сілы ісці, рухацца.
Ногі не трымаюць — аб моцнай стомленасці або дрэнным адчуванні.
Ногі працягнуць (выцягнуць, выпруціць, выпрастаць) гл. працягнуць.
Ног не давалачы гл. давалачы.
Ног не пацягнуць гл. пацягнуць.
Ног не хапае гл. хапаць.
Ног не чуць пад сабой гл. чуць.
Падняцца на ногі гл. падняцца.
Падняць на ногі гл. падняць.
Падставіць нагу гл. падставіць.
Падтаптаць пад ногі гл. падтаптаць.
Пакуль ногі носяць — пакуль можна рухацца, працаваць.
Паставіць з ног на галаву гл. паставіць.
Паставіць на ногі гл. паставіць.
(Сам) чорт нагу зломіць гл. чорт.
Спаць без задніх ног гл. спаць.
Стаць на ногі гл. стаць.
Стаяць на (сваіх, уласных) нагах гл. стаяць.
Траціць грунт (глебу, зямлю) пад нагамі гл. траціць.
Узяць нагу гл. узяць.
У нагах — а) каля ног, у тым месцы, дзе ногі. У нагах непрытомнай нявесткі ляжала нежывое дзіця. Брыль; б) унізе. У нагах [дуба] трава Нізка сцелецца. Колас.
Упасці ў ногі гл. упасці.
Устаць з левай (не з той) нагі гл. устаць.
Хай адсохнуць (у мяне) рукі і ногі гл. адсохнуць.
Як левая нага хоча — як хоча, так і будзе (пра самадура).