Verbum

БАХРЭ́ЙН, Дзяржава Бахрэйн,

дзяржава (эмірат) у Паўд.-Зах. Азіі, на а-вах Бахрэйн у Персідскім зал. Бліжэйшыя суседзі — Саудаўская Аравія і Катар. Пл. 620 км². Нас. 600 тыс. чал. (1994). Сталіца — г. Манама. Дзярж. мова — арабская, дзярж. рэлігія — іслам. Нац. свята — Дзень прыняцця Канстытуцыі (16 снеж.).

Дзяржаўны лад. Бахрэйн — незалежная канстытуцыйная манархія з 1971. Паводле канстытуцыі 1973 кіраўнік дзяржавы — эмір. Заканад. ўлада належыць 1-палатнаму Нац. сходу, у склад якога ўваходзяць усе члены кабінета і 30 дэпутатаў (выбіраюцца на ўсеагульных выбарах на 4 гады). Выканаўчую ўладу ажыццяўляе ўрад на чале з прэм’ер-міністрам, якога прызначае эмір. Пасля ўрадавага крызісу 1975 эмір распусціў Нац. сход, з таго часу выбары не праводзіліся.

Прырода. У склад Бахрэйна ўваходзяць 33 мацерыковыя і каралавыя а-вы. Найб. з іх Бахрэйн (пл. каля 570 км²). Іншыя значныя а-вы: Мухарак, Ум-Наасан, Сітра, Хавар. У цэнтр. частцы в-ва Бахрэйн — вапняковае плато, над якім узвышаюцца ўзгоркі да 130 м. На астравах і ў тэрытарыяльным моры — радовішчы прыроднага газу (запасы каля 250 млрд. м³) і нафты (у значнай ступені вычарпаныя, запасы каля 20 млн. т). Клімат пераходны ад трапічнага да субтрапічнага, гарачы і сухі. Сярэдняя т-ра студз. 16 °C, ліп. 37 °C. Ападкаў каля 90 мм за год, выпадаюць зімой. Расліннасць пустынная, рэдкая: засухаўстойлівыя хмызнякі, палын, астрагал і інш. Жывёльны свет бедны, прыбярэжнае мора багатае рыбай, шматлікія каралы, малюскі-жамчужніцы.

Насельніцтва. 62% складаюць карэнныя жыхары — арабы-бахрэйнцы, 38% — выхадцы з суседніх араб. краін, Індыі, Пакістана, Ірана. Сярэдняя шчыльн. каля 1 тыс. чал. На 1 км². Гар. насельніцтва больш за 90%. Найб. гарады: Манама (121 тыс. ж.; 1991), Сітра, Іса.

Гісторыя. Упершыню Бахрэйн упамінаецца ў 3-м тыс. да нашай эры. У 2000—1800 да нашай эры партовы і гандлёвы цэнтр. На пач. нашай эры Бахрэйн — араб. княства. У 4—6 ст. у складзе дзяржавы Сасанідаў, потым — Арабскага халіфата. У канцы 9 ст. захоплены карматамі, у 10—11 ст. цэнтр іх дзяржавы. У сярэдзіне 13 ст. Бахрэйн стаў незалежны, але ў хуткім часе далучаны да эмірата Армуз. У 1521—1602 належаў Партугаліі, потым Персіі (да 1782). У 1783 захоплены араб. шэйхамі з роду Аль-Халіфа, якія абвясцілі незалежнасць Бахрэйна. Гэты род пануе ў Бахрэйне і цяпер. На пач. 19 ст. ўзмацніўся ўплыў Вялікабрытаніі, якая заключыла з шэйхамі шэраг дагавораў (1820, 1847, 1861), а ў 1871 усталявала свой пратэктарат, пацверджаны дагаворамі 1880 і 1892, і фактычна зрабіла Бахрэйн сваёй калоніяй. У 1934 зацверджаны «новы статус» Бахрэйна — паводле саюзнага дагавора ён стаў падпарадкоўвацца Вялікабрытаніі. У 1968—71 Бахрэйн у складзе Федэрацыі Арабскіх Эміратаў. 14.8.1971 абвешчаны незалежнай краінай. Дзейнасць паліт. партый і прафсаюзаў забаронена.

Бахрэйн — член ААН (з 1971), Лігі арабскіх дзяржаў, удзельнік Руху недалучэння; з 1981 у Савеце супрацоўніцтва арабскіх дзяржаў Персідскага заліва.

Гаспадарка. Эканоміка Бахрэйна заснавана на здабычы газу і нафты, перапрацоўцы імпартуемай нафты і залежыць ад замежнага капіталу (вядучыя галіны знаходзяцца пад кантролем дзяржавы). Здабыча (1993) прыроднага газу каля 1,5 млрд. м³, нафты каля 2 млн. т. Працуюць: нафтаперапр. з-д (магутнасць 14 млн. т за год; 2-і па велічыні на Блізкім і Сярэднім Усходзе), які перапрацоўвае нафту, пераважна імпартаваную з Саудаўскай Аравіі (больш як 10 млн. т за год); комплекс па вытв-сці алюмінію (120—170 тыс. т за год; на гліназёме з Аўстраліі і таннай мясц. электраэнергіі); док па рамонце супертанкераў; 11 ЦЭС агульнай магутнасцю каля 1400 МВт; прадпрыемствы па вытв-сці буравога абсталявання, алюмініевых, пластмасавых і лакафарбавых вырабаў, трубаў, вадкага кіслароду, прапану і бутану са спадарожнага газу. Ёсць цэм. з-д, прадпрыемствы лёгкай і харч. прам-сці, верфі па буд-ве невял. суднаў. Развіты саматужна-рамесніцкія промыслы. Сельская гаспадарка развіта слаба. Апрацоўваецца каля 5% тэрыторыі, пераважна ў аазісах. Гал. культура — фінікавая пальма. Вырошчваюць агародніну (батат, памідоры, баклажаны і інш.), пшаніцу, кукурузу, ячмень, садавіну (грэцкі арэх, папайю, персікі). Жывёлагадоўля мае другараднае значэнне. Гадуюць козаў, авечак, зебупадобных кароў, аслоў. Птушкагадоўля. Лоўля рыбы, крэветак, здабыча губак і жэмчугу. Бахрэйн — важны цэнтр міжнар. трансп. камунікацый. Гал. парты — Манама, Сітра. Міжнар. аэрапорт Мухарак (штогод каля 3 млн. пасажыраў) — адзін з буйнейшых у зоне Персідскага зал. Аўтадарог з цвёрдым пакрыццём каля 200 км. Аўтапарк — каля 150 тыс. аўтамашын. Сувязь паміж найб. а-вамі па насыпных дамбах. В-аў Бахрэйн злучаны з Аравійскім п-вам (Саудаўская Аравія) дамбай даўж. каля 25 км з мостам (Сауда-Бахрэйнская шаша). Бахрэйн — буйны банкаўскі цэнтр (каля 150 устаноў, якія аперыруюць больш як 60 млрд. дол. ЗША). Даходы ад фінансавых аперацый даюць каля 16% валавога нац. прадукту. Краіна з’яўляецца цэнтрам транзітнага гандлю — больш за 40% тавараў рээкспартуецца (пераважна ў Саудаўскую Аравію і інш. суседнія краіны). Развіваецца турызм. Экспарт: нафтапрадукты, алюміній, пластмасы, крэветкі і інш. Імпарт: прамысл. абсталяванне і машыны, будматэрыялы, харч. і спажывецкія тавары. Асн. гандл. партнёры: Японія, ЗША, Вялікабрытанія, Саудаўская Аравія, ФРГ, Аўстралія. Грашовая адзінка — бахрэйнскі дынар.

У.​М.​Зайцаў (прырода, гаспадарка).

т. 2, с. 358

САЮ́З ДЫЗА́ЙНЕРАЎ БЕЛАРУ́СІ, Беларускі саюз дызайнераў (БСД),

грамадская творчая арг-цыя дызайнераў Беларусі. Аб’ядноўвае спецыялістаў у галінах індустр. і графічнага дызайну, праектавання малых форм, інтэр’ераў, абсталявання, рэкламы, арт-дызайну, мадэльераў, педагогаў, тэарэтыкаў дызайну. Асн. мэты саюза: развіццё і прапаганда творчай дзейнасці дызайнераў, абарона аўтарскіх правоў, прафес., эканам. і сац. інтарэсаў; павышэнне эфектыўнасці ўкладу дызайну ў развіццё культуры і эканомікі краіны. Створаны ў 1987 на ўстаноўчым з’ездзе дызайнераў Беларусі як С.д.Б. З 1999 наз. Бел. саюз дызайнераў. У 1991 на пазачарговым устаноўчым з’ездзе дызайнераў Рэспублікі Беларусь прыняты новы статут, уведзены пасады прэзідэнта і віцэ-прэзідэнта. Наступныя з’езды адбыліся ў 1993, 1995 (пашыраны сход), 1999. У 1987—95 старшыня праўлення саюза — А.​Длатоўскі, з 1995 прэзідэнт БСД — Дз.​Сурскі. У БСД зарэгістраваны 2 абл. аддзяленні — Гродзенскае і Віцебскае. БСД — чл. міжнар. асацыяцыі «Саюз дызайнераў» і асацыяцыі грамадскіх аб’яднанняў «Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў». Саюз выпускае вытв.-практычнае выданне «PRO дизайн» (з 2001). На 2001 у БСД 470 чл.

Члены Беларускага саюза дызайнераў

1987. Л.​І.​Агібалаў, Н.​М.​Астапенка, Ю.​І.​Базнікін, А.​А.​Барташэвіч, В.​Э.​Бартлаў, А.​П.​Блінцоў, У.​В.​Булгакаў, М.​У.​Бялоў, Ф.​Р.​Вількін, А.​П.​Волкаў, Л.​У.​Гальперын, К.​М.​Гардзееў, М.​Я.​Гармацько, У.​А.​Гаругін, В.​Р.​Гаругіна (Бека), І.​Я.​Герасіменка, У.​Б.​Гераўкер, Т.​А.​Голубева, Б.​Н.​Грубін, М.​М.​Грыбаў, Я.​М.​Грыгор’еў, В.​М.​Гур’еў, С.​М.​Гурыновіч, Ю.​В.​Далгачоў, Л.​А.​Дарбінян, І.​А.​Дзямкоўскі, А.​Г.​Длатоўскі, А.​Ф.​Елісееў, У.​С.​Жаркевіч, Л.​В.​Кажура, Л.​А.​Карнеева, Л.​А.​Кізіл, В.​В.​Кісялёва, В.​І.​Кісялёў, Р.​М.​Клімін, Л.​С.​Краўчыня, А.​В.​Крывёнак, Л.​Н.​Кульпіна, Н.​Р.​Кушнікава, В.​А.​Ламака, Я.​Ю.​Ленсу, З.​М.​Лібстэр, М.​І.​Ліўшыц, К.​Б.​Лыцін, У.​С.​Майсееў, В.​М.​Манін, А.​П.​Марозаў, Н.​К.​Махнач, А.​Р.​Мельнікаў, М.​С.​Нізоўцаў, Ю.​У.​Падгорнаў, С.​Ф.​Паланевіч, Л.​В.​Папуцьева, А.​Е.​Пастухоў, У.​І.​Паўлоўскі, В.​М.​Плаксін, М.​У.​Пратасаў, Н.​І.​Прышчэп, М.​С.​Пупко, В.​А.​Ражноў, В.​М.​Разоўскі, А.​У.​Ружо, В.​В.​Рысакоў, Л.​А.​Сабалеўская, А.​В.​Сандрыгайла, М.​А.​Скарасцецкі, М.​М.​Скварцоў, В.​М.​Старавойтаў, І.​В.​Старавойтаў, М.​В.​Стас, М.​І.​Сугака, Л.​В.​Тарасава, У.​П.​Трафіменка, А.​В.​Цэхановіч, У.​І.​Цярэнцьеў, Л.​А.​Чарнышова, А.​В.​Чарнышоў, В.​П.​Шагавік, У.​І.​Шолк, І.​У.​Яркова.

1988. Г.​А.​Аксёнава, С.​П.​Выдранкова, Н.​П.​Калыхалава, М.​Г.​Лагунова, Л.​І.​Мялоў, Р.​М.​Найдзен, М.​Дз.​Падалец, С.​У.​Стальмашонак, Дз.​А.​Сурскі.

1989. А.​В.​Барысаў, І.​Б.​Булгакава, С.​У.​Саркісаў, Л.​Ф.​Чупрына, А.​А.​Шакіраў, В.​У.​Яцкоўскі.

1990. В.​У.​Быкаў, В.​В.​Бяссонаў, С.​У.​Кукуруза, В.​У.​Кулянёнак, Т.​Г.​Леўніна, А.​Г.​Малін, А.​П.​Панамарэнка, У.​І.​Партолін, Т.​Я.​Собаль, І.​П.​Чухраеў.

1991. Ф.​Э.​Алібекаў, Р.​К.​Камышава, А.​П.​Крывашэеў, В.​А.​Ламака, М.​Я.​Мішчанка, М.​А.​Новік, В.​М.​Свіягін, В.​Л.​Сонца.

1992. М.​М.​Акалот, А.​В.​Барысаў, Л.​Я.​Дзягілеў, А.​М.​Крупец, Г.​С.​Масяеўская, Р.​С.​Салаўёва, Г.​М.​Шакавец.

1993. А.​В.​Гапіенка, Л.​С.​Гусева, І.​В.​Куржалаў, А.​Ю.​Семянцоў, А.​П.​Таранда.

1994. А.​Р.​Вышка, Я.​П.​Клепікаў, Н.​Р.​Коўш, К.​У.​Мезіт, Я.​Р.​Пільнік, В.​Я.​Семянько, А.​М.​Сняжко.

1995. С.​В.​Войчанка, Э.​Э.​Жакевіч, М.​М.​Камароўская, Т.​П.​Кузюкова, К.​А.​Пакаліцына, У.​Я.​Цэслер, А.​А.​Штанько.

1996. Р.​В.​Азарын, У.​М.​Берташ, В.​У.​Галаванаў, Г.​М.​Гоманава, А.​Б.​Грубін, С.​М.​Гулецкі, А.​Г.​Дашкевіч, Э.​Л.​Дашчынская, Г.​С.​Дзвірнык, Э.​А.​Жвікава, І.​Л.​Ідэльчык, М.​Б.​Какаулін, І.​Л.​Корзун, В.​І.​Кралявец, А.​С.​Крывенка, Н.​У.​Кузьмянкова, Т.​В.​Лісавенка, Дз.​Р.​Маслій, І.​В.​Мацкевіч, Г.​Я.​Мяшкова, М.​М.​Ніцэвіч, А.​Г.​Піскуноў, І.​М.​Полазава, В.​А.​Рагалевіч, І.​М.​Сак, В.​В.​Сафонаў, А.​У.​Смірнова, Т.​Я.​Сымановіч, А.​Г.​Угляніца, Н.​В.​Федасеенка, І.​У.​Халадзінскі, А.​М.​Шкаева, А.​С.​Шышко, С.​І.​Ярохін, В.​М.​Ярэська, С.​К.​Яўлампіеў.

1997. А.​П.​Азончык, В.​В.​Аляксеенка, М.​У.​Анемпадзістаў, В.​П.​Аніськова, С.​С.​Ануфрыева, В.​В.​Аржанухіна, М.​У.​Арысава, В.​Р.​Астахновіч, Г.​Я.​Балаш, Л.​М.​Баршчова, В.​У.​Бугаенка, К.​У.​Булгакава, І.​І.​Бурак, А.​Л.​Васіленя, А.​Э.​Васільеў, А.​В.​Галімскі, С.​Р.​Давыдзенка, Ю.​А.​Дарашкевіч, Н.​В.​Дзмітрыева, А.​В.​Дзмітрыеў, А.​У.​Дзмітраў, А.​М.​Дольнікаў, В.​Л.​Захарава, Ю.​А.​Захараў, І.​Г.​Казюлькаў, А.​В.​Каласоўскі, І.​С.​Канчатава, М.​А.​Капілава, Т.​С.​Карака, Т.​В.​Карымава, І.​М.​Кендзянкоў, А.​Дз.​Крыпская, Ю.​Я.​Кубараў, Дз.​В.​Кулагін, А.​І.​Кулікоў, Дз.​І.​Кухарчык, А.​С.​Ламанос, У.​І.​Лісавенка, Р.​А.​Макараў, М.​В.​Макарэвіч, Т.​І.​Макляцова, В.​Р.​Марчанка, В.​П.​Масквіна, Н.​У.​Мінкевіч, А.​В.​Міхалевіч, Ю.​В.​Мурашоў, А.​П.​Наважылаў, І.​Я.​Налімава, С.​У.​Нечунаева, П.​А.​Новікаў, В.​А.​Някрасава, Ю.​І.​Паддубскі, Л.​В.​Папкоўская (Тараканава), Н.​В.​Пастухова, С.​Я.​Плотнікаў, І.​І.​Пукшліс, Ю.​А.​Пятрова, А.​Б.​Пятроў, А.​У.​Рудая, К.​Я.​Сакалоў, Я.​М.​Саковіч, А.​Ф.​Скамарошчанка, Н.​М.​Скамарошчанка, К.​У.​Скварцоў, Т.​М.​Старыкава, А.​Р.​Сяргеева, М.​М.​Трапацкі, В.​І.​Трусаў, К.​А.​Філюта, А.​М.​Хількевіч, А.​Я.​Чарвінская, А.​А.​Шмялёва, А.​В.​Шэлегава, А.​Н.​Яніцкі.

1998. В.​А.​Азямблоўскі, І.​У.​Айплатаў, С.​А.​Аксінь, Ж.​Р.​Баравец, І.​Я.​Бруснікіна, Ю.​Л.​Брэўс, В.​М.​Валькоўскі, А.​У.​Варахобка, І.​А.​Варкулевіч, А.​Б.​Віхрова, К.​С.​Вязьмікін, Т.​В.​Гардашнікава, Т.​М.​Гарыдавец, У.​У.​Голубеў, Ж.​Г.​Грак, А.​А.​Гурыновіч, Т.​П.​Гушча, А.​М.​Дзямідаў, А.​Г.​Забаўчык, А.​У.​Забела, В.​У.​Зайцаў, А.​У.​Кажухар, А.​Б.​Кажухоўская, Г.​В.​Казарноўская, В.​Л.​Каленік, С.​А.​Карнільева, Р.​В.​Касануэва, І.​В.​Красоцкая, У.​В.​Круглік, С.​М.​Крупская, М.​І.​Кулак, М.​В.​Кушнікаў, А.​В.​Лапін, З.​А.​Луцэвіч, Т.​М.​Луцаіковіч. А.​А.​Малахоўскі, М.​М.​Маруга, Дз.​В.​Мурашоў, Т.​В.​Нагавіцына, А.​М.​Налівайка, В.​М.​Нікалаеў, А.​В.​Нікішын, С.​В.​Ольвінскі, С.​Ф.​Осіпаў, С.​І.​Пажарыцкі, П.​Я.​Палянскі, В.​У.​Папковіч, А.​П.​Папоў, Н.​Л.​Петракоўская, С.​Я.​Пятроў, М.​М.​Радава, С.​В.​Сайко, П.​М.​Салаўёў, У.​У.​Сарока, В.​А.​Сарокін, І.​Ф.​Селязнёў, Ю.​Я.​Собалеў, В.​В.​Старынская, В.​Р.​Стас, К.​А.​Стрыкелёва, А.​А.​Сурскі, А.​А.​Сцяпнёнак, У.​С.​Сямёнаў, Т.​Ф.​Табунова, Л.​І.​Талбузін, Н.​І.​Тарабука, В.​Л.​Тарэева, Ю.​А.​Тарэеў, А.​А.​Трухан, В.​А.​Філюта, Л.​Д.​Фінкельштэйн, Дз.​Р.​Чалей, П.​У.​Шкурэнка, А.​В.​Шчукін, С.​В.​Эляневіч.

1999. С.​Дз.​Алейнік, І.​В.​Андрасюк, М.​Р.​Баразна, М.​У.​Баран, А.​М.​Варанко, В.​М.​Варэнікава, М.​Л.​Ганчарук, А.​С.​Гаўрылаў, С.​П.​Гусельцаў, Т.​Л.​Дольская, М.​В.​Драко, П.​П.​Ермашкевіч, Г.​У.​Жаркевіч, А.​А.​Жданоўская, В.​К.​Зайцаў, А.​Я.​Захарэвіч, С.​І.​Зенчанка, К.​У.​Калашнікава, А.​М.​Калугіна, А.​А.​Канцадайлава, Я.​М.​Карава, Ю.​С.​Каштанаў, І.​Л.​Кірылава, І.​В.​Кукса, А.​А.​Кулажэнка, Т.​П.​Кулажэнка, І.​В.​Курыльчык, А.​Я.​Лабовіч, Л.​М.​Лазоўская, В.​І.​Латушкін, Дз.​І.​Латушкін, А.​А.​Ленсу, Ю.​А.​Лукомскі, В.​А.​Ляўчэня, Н.​П.​Мартынава, М.​А.​Міронаў, В.​Р.​Міхеева, А.​У.​Навуменка, С.​Г.​Наздрын-Платніцкая, Н.​Л.​Наўроцкая, Г.​В.​Нікіціна, Т.​П.​Осіпава, А.​У.​Панькоўскі, А.​У.​Працэнка, Н.​К.​Пятрова, Ю.​У.​Рудых, І.​Я.​Рыжкова, В.​В.​Сакалова, А.​М.​Саладзілава, Дз.​П.​Саладзілаў, А.​Л.​Самовіч, В.​Я.​Санько, Т.​М.​Свістунова, П.​А.​Семчанка, І.​В.​Сідаровіч, А.​Ю.​Строганаў, Г.​І.​Строцава, Дз.​Ю.​Строцаў, У.​П.​Федарэц, В.​У.​Фралова, В.​Р.​Фурман, Н.​І.​Харольская, І.​П.​Хіцько, Р.​В.​Ціхановіч, В.​А.​Цэхановіч, С.​В.​Чарановіч, С.​Дз.​Чыркоў, В.​М.​Шаргу, М.​Ф.​Шкляраў, П.​С.​Ярашч, А.​М.​Ярковіч, Т.​М.​Яфрэмава.

2000. В.​П.​Алейнік, К.​Р.​Алейнік, Н.​М.​Аляксеева, М.​В.​Аржанухіна, І.​У.​Аўсіевіч, А.​А.​Бандарэнка, С.​А.​Баранкоўская, І.​А.​Барсукоў, К.​У.​Блахін, У.​В.​Бугакаў, А.​У.​Бялоў, Л.​У.​Бярозкіна, К.​Г.​Вашчанка, М.​Г.​Галынская, І.​Г.​Дзёміна, У.​М.​Дымент, Г.​У.​Жаркевіч, А.​В.​Жураўлёў, М.​І.​Жых, І.​М.​Зносак, М.​Б.​Іслямаў, А.​А.​Кабанаў, Э.​М.​Казачэнка, Т.​У.​Казлова, В.​І.​Калечыц, С.​У.​Калтовіч, К.​К.​Камароўская, Ж.​А.​Капуснікава, Г.​Б.​Каралёва, М.​У.​Кончыц, Т.​І.​Косікава, А.​У.​Косікаў, Г.​Л.​Ліхтаровіч, Р.​І.​Макейчык, В.​Б.​Мар’янкоў, Ю.​М.​Матусевіч, А.​А.​Міт, Л.​Я.​Нішчык, С.​Л.​Піліповіч, Н.​І.​Піневіч, А.​У.​Плакучаў, Ю.​Г.​Планкін, У.​І.​Прыгарніцкі, У.​К.​Рута, А.​А.​Савелічава, А.​Л.​Самовіч, А.​В.​Свецік, М.​С.​Свечнікава, В.​А.​Сядых, В.​А.​Федарэнка, С.​А.​Філіпаў, Л.​В.​Халамава, У.​Ю.​Шавардзін, В.​Э.​Шапавалава.

2001. Н.​В.​Аўчарэнка, С.​У.​Бузун, А.​У.​Дамнянкоў, А.​В.​Жукава, А.​У.​Іванова, А.​В.​Канавалаў, А.​А.​Карабко, С.​А.​Кляцоў, Ю.​Э.​Круш, Л.​В.​Кухаронак, Р.​Б.​Лядэнка, А.​М.​Матросава, К.​М.​Міхееў, В.​У.​Пасюкевіч, І.​У.​Працко, Л.​А.​Стрыжак, А.​А.​Цакаленка, Л.​Б.​Церах, А.​В.​Цынкалаў, Т.​У.​Язерская.

Літ.:

Белорусский союз дизайнеров: Справ. Мн., 1999.

Т.​Р.​Мартыненка.

т. 14, с. 225

САЮ́З КІНЕМАТАГРАФІ́СТАЎ БЕЛАРУ́СІ, Беларускі саюз кінематаграфістаў,

добраахвотная грамадская творчая арганізацыя дзеячаў кінамастацтва Рэспублікі Беларусь (сцэнарыстаў, рэжысёраў, аператараў, мастакоў, акцёраў, кіназнаўцаў, крытыкаў, арганізатараў кінавытворчасці і інш.). Мае на мэце садзейнічаць развіццю нац. кінамастацтва, росту эстэт., маральнай і духоўнай культуры грамадства, арганізацыі інтэлектуальна-творчага асяроддзя і ўмоў для стварэння маст., дакумент. і анімацыйных фільмаў. Створаны ў ліст. 1962 на 1-м устаноўчым з’ездзе кінематаграфістаў Беларусі (аргкамітэт засн. ў ліст. 1957) як С.к.Б. З 1999 наз. Бел. саюз кампазітараў. Вышэйшы кіруючы орган — з’езд кінематаграфістаў Беларусі, выканаўчы — праўленне. З’езды адбыліся ў 1967, 1971, 1976, 1981, 1986, 1991, 1994, 1997, 1998, 2000. Першыя сакратары праўлення: У.​Корш-Саблін (1957—74), І.​Дабралюбаў (1974—76), В.​Тураў (1976—81), А.​Карпаў (1981—86), В.​Нікіфараў (1986—91); старшыні: А.​Красінскі, Нікіфараў (1991—94), Красінскі (1994—97), І.​Воўчак (1997—2000), Ю.​Марухін (з 2000). Праводзіць фестывалі, канферэнцыі, семінары, творчыя сустрэчы, абмеркаванні фільмаў, займаецца матэрыяльна-быт. пытаннямі, абараняе прафес. інтарэсы і правы кінематаграфістаў. Мае гільдыі (кінарэжысёраў, кінааператараў, акцёраў), секцыі і камісіі (маладых кінематаграфістаў, ветэранаў, арганізатараў вытв-сці, сацыяльна-быт.), дырэкцыю фестывальных праграм, з’яўляецца заснавальнікам шэрагу самаст. студый. Уваходзіць у Бел. канфедэрацыю творчых саюзаў і Канфедэрацыю саюзаў кінематаграфістаў краін СНД і Прыбалтыкі. У чэрв. 1999 перайменаваны ў Рэсп. грамадскае аб’яднанне «Беларускі саюз кінематаграфістаў». На 5.2.2002 у саюзе 362 члены.

Члены Беларускага саюза кінематаграфістаў

1957. У.​Л.​Акуліч, Т.​Н.​Аляксеева, К.​Г.​Бак, У.​П.​Белавусаў, М.​З.​Бераў, М.​М.​Блісцінаў, Е.​Л.​Бондарава, С.​М.​Браўдэ, Н.​У.​Брыльянтшчыкава, А.​А.​Булінскі, Ю.​А.​Булычоў, І.​Н.​Вейняровіч, Е.​М.​Ганкін, М.​І.​Гарбуноў, Л.​У.​Голуб, К.​Л.​Губарэвіч, У.​У.​Корш-Саблін, А.​А.​Куляшоў, Л.​І.​Матусевіч, І.​Ц.​Пікман, В.​П.​Смоляр, С.​І.​Сплашноў, М.​А.​Стальмакова, У.​М.​Стральцоў, В.​Ц.​Тураў, Г.​Я.​Удавянкоў, М.​П.​Фрайман, С.​Р.​Фрыд, У.​П.​Цяслюк.

1958. П.​С.​Васілеўскі, А.​Я.​Карпаў, Б.​К.​Сарахатунаў.

1959. А.​Е.​Кучар, У.​А.​Пужэвіч, Я.​П.​Сакалоў, П.​П.​Шамшур, В.​М.​Шаталаў.

1960. А.​Ц.​Аўдзееў.

1961. М.​Дз.​Ведзянееў, М.​Лужанін (А.​А.​Каратай), Р.​І.​Масальскі, Б.​М.​Сцяпанаў.

1962. Ю.​П.​Альбіцкі, В.​М.​Дзёмкін, В.​Р.​Карпілаў, Г.​Л.​Лейбман, І.​К.​Рамішэўскі, С.​І.​Тульман, У.​С.​Усціменка, І.​Л.​Хазанская, Р.​З.​Ясінскі.

1963. Р.​І.​Глухоўскі, А.​В.​Красінскі, В.​І.​Смаль, У.​Дз.​Станкевіч, Г.​П.​Тарасевіч.

1964. В.​С.​Анціпаў, М.​В.​Бярковіч, У.​А.​Дзяменцьеў, Я.​А.​Ігнацьеў, Ю.​А.​Марухін, Ч.​І.​Цяўлоўскі.

1965. Ю.​М.​Дубровін, А.​А.​Жук, Ю.​Я.​Збоеў, В.​А.​Поршнеў, В.​М.​Сукманаў.

1966. В.​А.​Арлоў, С.​Н.​Вейняровіч, І.​М.​Дабралюбаў, М.​Б.​Дзодзіева, Ю.​В.​Лысятаў, С.​І.​Міхліна, В.​Я.​Нікалаеў, Б.​А.​Папоў, А.​М.​Парыцкі, Ю.​Л.​Рыбчонак, Н.​П.​Сава, Б.​С.​Смірноў, Ю.​М.​Цвяткоў, В.​П.​Чацверыкоў.

1967. Г.​С.​Бекарэвіч, А.​М.​Браілоўскі, А.​М.​Бычкоўскі, Л.​Р.​Вежнявец, У.​Э.​Іваноўскі, Ю.​М.​Іванцоў, Б.​Ф.​Кавецкі, Р.​Я.​Кобец, В.​Г.​Кубараў, А.​І.​Лазіцкі, У.​А.​Пранько, І.​А.​Рудамётаў, Л.​Р.​Румянцава, М.​С.​Юрэвіч.

1968. В.​П.​Алешка, Г.​А.​Дубровіна.

1969. А.​У.​Грыбава, В.​Н.​Дашук, М.​К.​Заслонава, М.​А.​Калінін, У.​Я.​Карасёў, В.​Ф.​Нячай, С.​У.​Пятроўскі, Г.​Ф.​Таран, А.​Дз.​Ястрабаў.

1970. Дз.​Я.​Зайцаў, А.​С.​Ігішаў.

1971. П.​К.​Аліфярэнка, Э.​І.​Гайдук, А.​М.​Іваноў, П.​В.​Кармунін, А.​І.​Клімава, В.​П.​Тарасаў, Б.А́Шангін, Р.​І.​Янкоўскі, М.​М.​Яроменка.

1972. Б.​А.​Аліфер, У.​Я.​Гарбачоў, Л.​В.​Емяльянаў, Ф.​Я.​Конеў, Ф.​М.​Осіпаў, А.​І.​Сіманаў, Р.​Р.​Храпуцкі.

1973. С.​І.​Шухман.

1974. І.​П.​Афанасьеў, А.​А.​Дзялендзік, Л.​У.​Мартынюк, Э.​А.​Мілова, С.​Дз.​Міхайлава, В.​А.​Нікіфараў, С.​Г.​Палякоў, У.​Ф.​Паначэўны, Э.​Н.​Садрыеў, У.​У.​Цяслюк, Р.​М.​Шмыроў.

1975. Н.​А.​Жукоўская, І.​І.​Каваленка, С.​І.​Канавалаў, Ф.​А.​Кучар, С.​П.​Лук’янчыкаў, Дз.​Н.​Міхлееў, Г.​Р.​Рагачова, В.​Д.​Рубінчык, С.​І.​Сухавей, С.​П.​Турава, І.​І.​Шышоў.

1976. А.​І.​Алай, В.​Р.​Бірукоў, М.​С.​Браўдэ, Р.​Г.​Гольдберг-Раманаў, А.​П.​Дзянісаў, Г.​В.​Ратнікаў.

1977. А.​М.​Адамовіч, Н.​Т.​Жыжаль, А.​Я.​Кавецкая, І.​В.​Калоўскі, А.​П.​Колас, К.​С.​Красніцкі, В.​Я.​Купрыянаў, Т.​Дз.​Логінава, А.​Л.​Мілаванаў, М.​М.​Пташук, В.​П.​Рыбараў, Э.​Р.​Сямёнава, В.​Л.​Сяргееў, С.​В.​Урусаў, У.​Т.​Халіп, У.​Ф.​Чарнышоў, А.​І.​Чартовіч.

1978. У.​А.​Арлоў, Г.​С.​Аўсяннікаў, В.​Р.​Басаў, І.​Д.​Белавус, В.​С.​Белахвосцік, В.​Дз.​Булавіна, У.​Ф.​Васінеўскі, Г.​П.​Гірава, А.​В.​Зубрыцкі, М.​А.​Карпук, А.​У.​Кляйменаў, А.​М.​Крукоўскі, М.​М.​Мартынюк, В.​М.​Назараў, Н.​А.​Суханава.

1979. А.​П.​Бабкова, Ю.​С.​Бароўскі, М.​А.​Жданоўскі, А.​А.​Карпаў, У.​П.​Папоў, С.​С.​Пахіленка, С.​Д.​Цярэшчанка, А.​В.​Яфрэмаў.

1980. А.​П.​Белавусаў, А.​С.​Бяспалы, Я.​К.​Вайтовіч, Л.​В.​Гедравічус, В.​П.​Гроднікаў, У.​У.​Грыцэўскі, Р.​А.​Гушчына, Я.​І.​Крупеня, А.​І.​Мацвяйчук, Р.​З.​Мірскі, Т.​Т.​Мужэнка, Л.​А.​Нячаеў, І.​Л.​Пісьменная, Н.​У.​Розанцава, Л.​А.​Рэніч, У.​Л.​Січкар, А.​А.​Сярбантаў, В.​В.​Шанько, П.​П.​Юрчанкоў, Л.​П.​Яршоў.

1981. У.​В.​Гасцюхін, У.​І.​Гаўрыкаў, В.​С.​Морс, Ю.​М.​Плюшчаў, С.​М.​Станюта, А.​І.​Шклярэўскі.

1982. А.​М.​Аржылоўскі, І.​Дз.​Кавелашвілі, І.​І.​Мацкевіч, М.​Я.​Пяцігорская, Л.​Б.​Шчаглоў.

1983. А.​І.​Бецеў, Л.​М.​Гарохава, Ю.​М.​Гарулёў, В.​Ф.​Жыгалка, С.​А.​Картэс, А.​А.​Салавей, Ю.​А.​Санжарэўскі, У.​І.​Святлоў, Л.​Н.​Слобін, І.​В.​Тапілін, Н.​Ц.​Фральцова, Б.​К.​Шадурскі.

1984. А.​Л.​Верашчагін, С.​А.​Гайдук, Г.​М.​Гарбук, Б.​М.​Гарошка, У.​А.​Калашнікаў, А.​І.​Кудраўцаў, Я.​А.​Ларчанка, Т.​Р.​Мархель, У.​В.​Мацвееў, В.​А.​Тарасаў, Т.​М.​Цюрына.

1985. В.​П.​Букін, Я.​С.​Волкава, В.​Л.​Доўнар, В.​Дз.​Панамароў, М.​Г.​Паўлаў, Л.​В.​Паўлючык, М.​І.​Сідорчанка, С.​У.​Смірноў, У.​П.​Спарышкоў, В.​В.​Шавялевіч, Р.​І.​Шаталава.

1986. А.​В.​Пяткевіч.

1987. Т.​У.​Жыткоўская, У.​П.​Пяткевіч, С.​А.​Чупроў.

1988. С.​А.​Алексіевіч, У.​В.​Бокун, І.​В.​Воўчак, А.​М.​Голуб, М.​І.​Комаў, Л.​І.​Пінчук, Н.​А.​Сардарава, Ю.​І.​Хашчавацкі.

1989. Ю.​А.​Аксанчанка, А.​М.​Банад, Л.​Л.​Баталава, В.​А.​Ганчарова, Н.​М.​Гурло, А.​П.​Данец, У.​В.​Дашук, В.​П.​Дзяругін, А.​С.​Дударэнка, В.​А.​Дудзін, С.​Л.​Зубікаў, В.​П.​Кавалёў, В.​В.​Кавальчук, А.​В.​Казазаеў, В.​І.​Казлоў, А.​І.​Калашнікаў, В.​І.​Калядэнка, А.​У.​Кацянёў, А.​Г.​Корчыкаў, Л.​Ц.​Мікула, В.​В.​Моракава, У.​Р.​Мушперт, А.​С.​Полагаў, І.​В.​Поршнеў, А.​Ф.​Рудзь, У.​П.​Сухадолаў, А.​М.​Цімошкін, А.​М.​Чакмянёў, А.​У.​Шкадарэвіч, М.​М.​Шэлехаў.

1990. А.​А.​Абадоўскі, Я.​Д.​Будзінас, А.​В.​Гур’еў, Л.​М.​Зайцава, Г.​П.​Злабенка, Н.​У.​Лось, С.​П.​Пераверзева, С.​Р.​Сычоў, А.​М.​Тыцюха, В.​І.​Ханцеева, Л.​М.​Цыпкіна.

1991. М.​І.​Андруковіч, В.​І.​Анціпава, В.​Б.​Баброўскі, В.​М.​Бандарэнка, С.​А.​Бубенка, С.​А.​Булыга, Э.​М.​Гарачы, Л.​М.​Давідовіч, І.​М.​Дзям’янава, І.​А.​Дылеўскі, А.​Дз.​Зайцаў, С.​В.​Іваноў, В.​С.​Іваноўскі, Дз.​У.​Іосіфаў, В.​М.​Каралёў, А.​Б.​Кашпераў, С.​А.​Кішоў, Н.​А.​Крывашэева, А.​Р.​Ледзянёў, І.​А.​Лянёў, В.​А.​Мядзведзева, У.​А.​Мірашнічэнка, У.​Я.​Міхарскі, І.​В.​Нарбекава, В.​К.​Небышынец, С.​А.​Новікаў, А.​К.​Памазан, А.​Э.​Пасіч, А.​І.​Паўлаў, М.​У.​Пятроў, М.​Ц.​Ражкоў, К.​І.​Рамішэўскі, Л.​П.​Саянкова, А.​М.​Смірноў, Ж.​П.​Чацверыкова, Г.​Я.​Чацверыкоў, С.​М.​Шульга, А.​Р.​Шыцікаў, М.​Г.​Южык.

1993. Ю.​П.​Ківалаў-Станкевіч, Х.​Н.​Хасанава.

1994. С.​П.​Бельцюкоў, С.​М.​Гасцюхіна, А.​Б.​Залётнеў, І.​В.​Кадзюкова, В.​М.​Капыцько, М.​П.​Князеў, А.​І.​Кудраўцаў.

1995. В.​М.​Анапрыенка, І.​А.​Аўдзееў, Б.​З.​Берзнер, В.​Я.​Бялько, Л.​А.​Зубенка, А.​А.​Калоўская, Г.​В.​Канановіч, А.​С.​Каткоў, В.​М.​Кацарэнка, Т.​В.​Кубліцкая, А.​А.​Ленкін, М.​Л.​Мартынюк, С.​Э.​Мураўскі, Н.​В.​Пальчонак, А.​Р.​Рыклін, А.​А.​Сакольчык, А.​Б.​Сергачоў, Т.​У.​Федасеенка, Г.​І.​Холад, В.​В.​Швяцоў.

1996. Г.​В.​Адамовіч, Ю.​У.​Азаронак, Л.​У.​Асіненка, В.​М.​Аслюк, І.​Я.​Белакапытаў, С.​Т.​Бондараў, Ю.​М.​Бяржыцкі, І.​А.​Волах, А.​М.​Волкаў, С.​А.​Галавецкі, Р.​В.​Грыцкова, А.​А.​Дудараў, Р.​Я.​Зголіч, С.​А.​Ісакаў, С.​Г.​Кацьер, В.​В.​Красноў, А.​Я.​Кудраўцаў, З.​Я.​Мажэйка, В.​В.​Марчанкова, І.​С.​Пашкевіч, А.​В.​Пестралобаў, В.​Ю.​Савіна, В.​А.​Сцяпанава, У.​А.​Талкачыкаў, А.​М.​Трафіменка, А.​В.​Турава, Д.​В.​Хайцін, І.​В.​Чацверыкоў, Я.​М.​Шыфрын, В.​Р.​Шышоў.

1997. А.​А.​Волкаў, Т.​І.​Гарчакова, А.​Ю.​Казакоў, І.​М.​Калінка, І.​В.​Лазярко, У.​І.​Матросаў, С.​В.​Спяранскі, Дз.​М.​Сурыновіч, Г.​Ю.​Тумеля, М.​Б.​Тумеля, У.​Ю.​Шчагалькоў, А.​Я.​Шчэпетаў.

1998. С.​М.​Арцімовіч, М.​С.​Зусмановіч, С.​В.​Катаржэнка, В.​П.​Коктыш, П.​В.​Крывастаненка, А.​Р.​Проліч, Л.​М.​Пташук, А.​І.​Сільвановіч, Ю.​П.​Чабатароў, М.​І.​Чаргінец, Н.​М.​Шукан, С.​Ю.​Шункевіч.

1999. Ю.​А.​Дакучаеў, А.​А.​Карпілава, Л.​І.​Пруднікаў, П.​Л.​Хацько, А.​І.​Чупрынскі, Г.​У.​Шур, У.​Р.​Янкоўскі.

2000. С.​А.​Акружная, У.​В.​Дзёмкін, Н.​А.​Касцючэнка, Я.​І.​Краўцоў, А.​А.​Лапатко, С.​А.​Матылёнак, Ю.​К.​Мільтнер, С.​М.​Мосін, У.​А.​Мядзведзеў, К.​І.​Патапаў, С.​Г.​Саўчык, Л.​М.​Цімашэнка, Л.​В.​Чыжэўская, В.​В.​Чыкіна, Т.​І.​Яўменава.

2001. Т.​П.​Адыгеева, У.​А.​Байрачны, М.​В.​Бурачэнка, А.​М.​Бычкоў, Н.​М.​Вараб’ёва, Г.​В.​Вольскі, І.​К.​Грышан, А.​А.​Кудзіненка, В.​В.​Леўчанка, С.​А.​Машкоўская, Д.​Л.​Ніжнікоўская, В.​Дз.​Новікаў, Г.​П.​Сідарэнка, Н.​А.​Сосіна, Г.​Р.​Шкораў, Г.​В.​Шкуратаў.

А.​У.​Шкадарэвіч.

т. 14, с. 227

ГА́МБІЯ (Gambia),

Рэспубліка Гамбія (Republic of the Gambia), дзяржава на З Афрыкі. На Пн, У і Пд мяжуе з Сенегалам, на З абмываецца Атлантычным ак. Падзяляецца на 5 абласцей і сталічную акругу. Пл. 11,3 тыс. км². Нас. 1042 тыс. чал. (1993). Сталіца — г. Банджул. Дзярж. мова — англійская. Нац. свята — Дзень незалежнасці (18 лют.).

Дзяржаўны лад. Гамбія — рэспубліка. Уваходзіць у Садружнасць на чале з Вялікабрытаніяй. Дзейнічае канстытуцыя 1970. Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, якога выбірае насельніцтва тэрмінам на 5 гадоў. Заканад. орган — аднапалатны парламент (Палата прадстаўнікоў) з 50 дэпутатаў, 36 з якіх выбіраюцца насельніцтвам, 5 — правадырамі плямён, 7 прызначаюцца прэзідэнтам. Выканаўчая ўлада належыць ураду.

Прырода. Краіна займае нізінную даліну р. Гамбія (даўж. 322 км), складзеную з пясчанікаў і алювіяльных адкладаў. Клімат экватарыяльна-мусонны з дажджлівым летнім (чэрв.—кастр.) і сухім зімовым (ліст.—май) сезонамі. Сярэдняя т-ра ліп. каля 27 °C, лютага каля 23 °C. Ападкаў за год ад 1500 мм на З да 750 мм на У. Пераважае расліннасць саваннаў з акацыямі, пальмамі, баабабамі. Пад лесам 20% тэрыторыі. Па р. Гамбія — галерэйныя лясы. Нац. парк Рывер-Гамбія, рэзерват Абука.

Насельніцтва. Жывуць зах.-афр. народы мандынга (42%), фульбе (18%), волаф (16%), дыёла (10%), сараколе (9%) і інш. Еўрапейцаў і выхадцаў з Азіі каля 1 тыс. чал. 90% вернікаў мусульмане, 9% хрысціяне. Сярэдняя шчыльн. насельніцтва 92,2 чал. на 1 км². У гарадах жыве каля 30% насельніцтва. Найб. (1993, тыс. ж.): Банджул — 150, Серэкунда — 102. У сельскай гаспадарцы занята 75% насельніцтва, у прам-сці, гандлі і абслуговых галінах — 18,9, у кіраванні — 6,1%.

Гісторыя. Са стараж. часоў тэр. Гамбіі была заселена плямёнамі негроіднай расы. Уваходзіла ў імперыі Малі (13—15 ст.) і Сангаі (15—16 ст.). Да пач. 19 ст. насельніцтва Гамбіі ісламізавана, узнікалі дзярж.-рэліг. ўтварэнні феад. тыпу. З еўрапейцаў першымі ў Гамбію ў сярэдзіне 15 ст. прыйшлі партугальцы. У 16 ст. тут з’явіліся англ., франц., галандскія купцы. Пасля працяглага саперніцтва паводле Версальскага мірнага дагавора 1783 правы на тэр. Гамбіі атрымала Вялікабрытанія. У 1816 у вусці р. Гамбія англічане пабудавалі г. Батэрст (цяпер Банджул). Да пач. 20 ст. ўся тэр. Гамбіі абвешчана брыт. пратэктаратам. Дзейнічала сістэма ўскоснага кіравання, калі ўлада на месцах была сканцэнтравана ў руках 35 традыц. правадыроў. У 1930—40-х г. афрыканцы ўсё больш удзельнічаюць у рабоце адм. органаў калоніі. У 1950-я г. ўзніклі паліт. партыі. У кастр. 1963 у Гамбіі ўведзена ўнутр. самакіраванне.

18.2.1965 абвешчана незалежнасць (у рамках брыт. Садружнасці). З 23.4.1970 Гамбія — рэспубліка, яе прэзідэнтам стаў лідэр Нар. прагрэсіўнай партыі Д.​К.​Джавара. З канца 1970-х г. у Гамбіі пачаўся эканам. крызіс, узмацнілася сац. нестабільнасць, у 1980 адбыліся антыўрадавыя выступленні, у 1981 падп. арг-цыі ўзнялі паўстанне, якое было задушана сенегальскімі войскамі. У 1982—89 існаваў канфедэратыўны саюз Гамбіі з Сенегалам (Сенегамбія). У пач. 1990-х г. Гамбія ўдзельнічала ва ўрэгуляванні ліберыйскага канфлікту. У 1994 войскі, якія вярнуліся з Ліберыі, ажыццявілі пераварот, скінулі Джавара; кіраўніком дзяржавы абвешчаны Я.​Джаме. Былі забаронены ўсе паліт. партыі. У 1994 створаны Нац. кансультатыўны савет для выпрацоўкі механізма пераходу да грамадз. праўлення. Гамбія — чл. ААН з 1965, Арг-цыі Афр. адзінства, Арг-цыі Ісламская канферэнцыя і інш.

Гаспадарка. Гамбія — аграрная краіна з эканомікай монатаварнага тыпу. Па ўзроўні эканам. развіцця адна з найб. адсталых краін свету. Эканоміка базіруецца на с.-г. вытв-сці. Сярэднегадавы даход на душу насельніцтва каля 350 долараў ЗША (1993). Больш за 60% валавога ўнутр. прадукту даюць сельская гаспадарка, рыбалоўства і лясная гаспадарка. Гал. роля належыць земляробству, найперш развядзенню арахісу. Апрацоўваецца каля 25% тэрыторыі, пад лугамі і пашай 30%. Характэрныя дробныя сял. гаспадаркі з нізкай культурай земляробства. Пад арахісам ​²/₃ ворных зямель, штогод збіраюць 150—200 тыс. т. Вырошчваюць таксама рыс, проса, сорга, маніёк, кукурузу, бавоўну. Штогадовы збор збожжавых каля 100 тыс. т. Збіраюць арэхі дзікарослай і культываванай алейнай пальмы. Агародніцтва (найб. таматы). Земляробства развіта ў цэнтр. і зах. раёнах краіны. У жывёлагадоўлі пераважае развядзенне буйн. раг. жывёлы (каля 300 тыс. галоў), авечак (каля 180 тыс. галоў) і коз (каля 190 тыс. галоў). Птушкагадоўля. Развіта рачное і марское рыбалоўства, штогадовы ўлоў каля 40 тыс. т. Прам-сць развіта слаба: каля 50 прадпрыемстваў па ачыстцы і перапрацоўцы арахісу, атрыманні з яго алею і мукі, вытв-сці буд. матэрыялаў, харч. прадуктаў, рамонце простага абсталявання, суднаў і аўтамабіляў, швейная ф-ка, некалькі лесапільных з-даў, рысавыя млыны, прадпрыемствы па вытв-сці алкагольных і безалкагольных напіткаў, кансерваванні рыбы, зборцы с.-г. машын і інш. Саматужныя промыслы і рамёствы, у т. л. ганчарны. Вытв-сць электраэнергіі каля 40 млн. Квт∙гадз за год. Гал. від транспарту — суднаходства па р. Гамбія. Гал. рачны і марскі порт — Банджул. Аўтадарог 3083 км, з іх 431 км з цвёрдым пакрыццём. Каля Банджула міжнар. аэрапорт Юндум. У апошнія гады развіваецца замежны турызм. Гамбія экспартуе арахіс і прадукты яго перапрацоўкі (90% экспарту), рыбу, бавоўну, ядры алейнай пальмы; імпартуе прамысл. і харч. тавары, паліва, машыны і трансп. сродкі. Гал. партнёры па экспарце — Японія (60%) і краіны Зах. Еўропы (29%), па імпарце — краіны Зах. Еўропы (57%) і Азіі (25%). Імпарт перавышае экспарт у 1,5 раза. Грашовая адзінка — даласі.

У.​М.​Зайцаў (прырода, гаспадарка), В.​У.​Адзярыха (гісторыя).

т. 5, с. 11

БАТА́ЛЬНЫ ЖАНР (ад франц. bataille бітва),

жанр выяўленчага мастацтва, які адлюстроўвае ваенныя сцэны і баявыя дзеянні. Яму ўласцівае імкненне паказаць найб. важныя ці характэрныя моманты бітваў, перадаць іх пафас, героіку, часам раскрыць і гіст. сэнс ваен. падзей. Батальныя сцэны могуць быць пабудаваны на гіст., дакументальна пацверджаных фактах, што збліжае батальны жанр з гістарычным жанрам, і на фалькл. матэрыяле (легенды, паданні, прытчы і гэтак далей). Батальны жанр уключае таксама паказ паўсядзённага жыцця арміі і флоту (у паходах, казармах, лагерах), што набліжае яго да бытавога жанру. Значная роля ў батальным жанры адводзіцца пейзажу. У працэсе развіцця ў станковых формах жывапісу і графікі батальны жанр наблізіўся да алегорыі, прытчы, набыў акцэнтаваны філас. падтэкст. Ён значна змяніўся, захаваўшы першапачатковую паэтыку і стылістыку ў панараме і дыяраме.

Батальныя сюжэты вядомыя з глыбокай старажытнасці: сцэны перамог над ворагам, алегарычныя і сімвалічныя вобразы ў рэльефах, размалёўках і дробнай пластыцы Стараж. Егіпта, Двухрэчча, Ірана; у расфарбоўцы вазаў, скульпт. кампазіцыях франтонаў храмаў, кампазіцыях рэльефаў і жывапісе Стараж. Грэцыі; у эліністычным мастацтве (рэльефы Пергамскага алтара); рэльефах і карцінах з адлюстраваннем бітваў і трыумфаў Стараж. Рыма; у мастацтве скіфаў, стараж. цывілізацый Амерыкі. У сярэднявеччы батальна-гіст. сюжэты пашыраны ў еўрап. і ўсх. кніжнай мініяцюры, у абразах (найб. выразна пасля 15 ст.), дэкар.-прыкладным мастацтве, рэльефах Кітая і Камбоджы, інд. размалёўках, японскім жывапісе. У эпоху Адраджэння мемар. кампазіцыі ў гонар ваен. перамог стваралі Джота, Паала Учэла, П’ера дэла Франчэска, Леанарда да Вінчы, Мікеланджэла, Тыцыян, Я.​Тынтарэта. У 17 ст. значную ролю ў станаўленні батальнага жанру адыгралі творы Д.​Веласкеса, П.​П.​Рубенса, графіка Ж.​Кало. У гэты час сфарміраваліся асн. тыпы кампазіцыйнай будовы твораў батальнага жанру: умоўна-алегарычная кампазіцыя з выявай палкаводца на фоне бітвы (Ш.​Лебрэн, Францыя), невял. батальная карціна з эфектнай дакументальна-хранікальнай выявай кавалерыйскага бою ці эпізодамі ваен. побыту (С.​Роза, Італія; Ф.​Ваўэрман, Галандыя), сцэны марскіх баёў (В. Ван дэ Велдэ, Галандыя). У 18 ст. батальны жанр пашыраны ў мастацтве Францыі (А.​Вато), Расіі (І.​Нікіцін, А.​Зубаў, Р.​Угрумаў), Амерыкі (Б.​Уэст, Дж.​С.​Коплі, Дж.​Трамбал). У 19 ст. ў батальным жанры працавалі А.​Гро, Т.​Шарле, А.​Рафэ, А.​Вернэ (Францыя), А.​Адам (Германія), Ф.​Гоя (Іспанія), П.​Міхалоўскі, Я.​Матэйка, А.​Арлоўскі (Польшча), Г.​Ваперс (Бельгія), М.​Алеш, Я.​Чэрмак (Чэхія), В.​Машкоў, Б.​Вілевальдэ, А.​Кацэбу (Расія). З канца 19 ст. ў батальным жанры ўсё большая ўвага аддаецца адлюстраванню складаных псіхал. і філас. праблем: творы А.​Менцэля (Германія), Дж.​Фаторы (Італія), У.​Хомера (ЗША), М.​Герымскага (Польшча), М.​Грыгарэску (Румынія), Я.​Вешына (Балгарыя), Э.​Дэтая, А.​Нёвіля (Францыя), І.​Айвазоўскага, А.​Багалюбава, В.​Паленава, В.​Верашчагіна, А.​Кіўшэнкі, В.​Сурыкава (Расія). У 20 ст., насычаным войнамі і рэвалюцыямі, карэнныя змены адбываюцца і ў батальным жанры: пашыраюцца яго межы і тэматычны дыяпазон, узмацняецца гісторыка-філас. падтэкст. У батальным жанры працуюць О.​Дзікс і К.​Кольвіц (Германія), Ф.​Мазерэль (Бельгія), М.​Грамер і Т.​Стэйнлен (Францыя), Ф.​Ходлер (Швейцарыя), Л.​Бабіч, І.​Мештравіч (Харватыя), Н.​Петравіч (Сербія), Ф.​Брэнгвін (Англія), О.​Какошка (Аўстрыя), Р.​Гутуза (Італія), Марукі Іры, Марукі Тасіка (Японія), К.​Пятроў-Водкін, М.​Грэкаў, А.​Дайнека, А.​Бубнаў (Расія).

У бел. мастацтве батальныя кампазіцыі вядомыя ў творах дробнай пластыкі (пач. 12 ст.), мініяцюрах Радзівілаўскага летапісу (15 ст.), абразках (15—16 ст.), стылізаваных выявах бел. воінаў на кафлі 16 ст., гравюрах Ф.​Скарыны, М.​Цюнта (16 ст.), Л.​Хршчановіча, Г.​Келера, В.​Хондыуса, ілюстрацыях М.​Вашчанкі (17 ст.), манум. жывапісе 17—18 ст. У жывапісе найб. ранні з вядомых твораў батальнага жанру — «Бітва пад Оршай» (каля 1515), блізкі па стылістыцы да твораў еўрап. Адраджэння (дакладнасць у паказе адзення, панарамы бітвы, тыпажу). У 17 ст. серыю малюнкаў і карцін на тэмы ваен. паходаў кн. Я.​Радзівіла стварыў А. ван Вестэрфельд. Батальныя сцэны адлюстраваны на шпалерах Карэліцкай мануфактуры (18 ст.). У 19 ст. батальныя кампазіцыі ў жывапісе стваралі В.​Ваньковіч, Ф.​Смуглевіч, Я.​Сухадольскі, В.​Дмахоўскі, у графіцы — М.​Кулеша, К.​Кукевіч, Я.​Дамель, Э.​Андрыёлі, Ю.​Фалат, А.​Гротгер. У жывапісе, графіцы і скульптуры 1-й трэці 20 ст. да батальнага жанру звярталіся В.​Волкаў, Я.​Зайцаў, П.​Гаўрыленка, М.​Манасзон, І.​Гембіцкі, А.​Жораў. Вобразы і падзеі нац. гісторыі адлюстраваны ў творах М.​Філіповіча, П.​Сергіевіча. Героіка-рамантычны апавядальны характар уласцівы кампазіцыям у жывапісе, графіцы і скульптуры 1940 — пач. 1960-х г. (творы І.​Ахрэмчыка, Г.​Бржазоўскага, М.​Гуціева, І.​Давідовіча, Я.​Зайцава, С.​Раманава, У.​Сухаверхава, У.​Хрусталёва, Я.​Ціхановіча, А.​Шыбнёва; скульптуры З.​Азгура, А.​Бембеля, А.​Глебава, С.​Селіханава). Пошукі новых стылістычных рашэнняў у 1970-я г. вылучаюць творы батальнага жанру М.​Савіцкага, В.​Грамыкі, Г.​Вашчанкі, А.​Анікейчыка. У 1980-я г. — пач. 1990-х г. у батальным жанры павялічваецца колькасць сімволіка-алегарычных элементаў, прытчавых вобразаў (жывапіс Б.​Аракчэева, Ф.​Бараноўскага, І.​Белановіча, М.​Глушко, А.​Марачкіна, У.​Мінейкі, П.​Свентахоўскага, І.​Стасевіча, І.​Ціханава, Г.​Ціхановіча, М.​Якуніна; графіка Л.​Асецкага, У.​Басалыгі, С.​Геруса, А.​Дзямарына, А.​Кашкурэвіча, Я.​Куліка, М.​Купавы, А.​Паслядовіч, М.​Селешчука; скульптурныя кампазіцыі А.​Бацвінёнка, А.​Заспіцкага, А.​Курачкіна, В.​Палійчука; манум. жывапіс Л.​Асядоўскага, У.​Крываблоцкага, Савіцкага).

Літ.:

Садовень В.В. Русские художники-баталисты XVIII—XIX веков. М., 1955;

Бродский В. Советская батальная живопись. М.; Л., 1950;

Орлова М. Искусство Советской Белоруссии. М., 1960;

Дробов Л.Н. Живопись Советской Белоруссии (1917—1975 гг.). Мн., 1979;

Шматаў В.Ф. Сучасная беларуская графіка Мн., 1979;

Беларуская савецкая скульптура. Мн., 1978.

М.​Л.​Цыбульскі.

т. 2, с. 344

ПЕЙЗА́Ж (франц. paysage ад pays мясцовасць, краіна),

від, адлюстраванне якой-небудзь мясцовасці; адзін з асн. жанраў (і асобны твор) выяўл. мастацтва. Адлюстроўвае рэальную або ўяўную мясцовасць, эмац. адносіны чалавека да прыроды, светапогляд мастака. Часта з’яўляецца фонам у творах інш. жанраў (партрэт, нацюрморт, бытавы, батальны і інш.). У працэсе развіцця П. вылучыліся яго асобныя віды: ландшафтны, гарадскі, вясковы, марына, арх., індустрыяльны, гіст. і інш.

Адлюстраванне прыроды вядома з эпохі неаліту. Матывы П. вядомы ў насценных размалёўках і рэльефах Стараж. Усходу (Егіпет, Вавілонія), мастацтве Стараж. Грэцыі і Рыма, краін Д. Усходу. У 7—8 ст. самаст. значэнне набыў у мастацтве Кітая, у 12—13 ст. стаў адным з вядучых жанраў. У еўрап. мастацтве сярэднявечча элементы П. пераважна пазначалі месца дзеяння, выконвалі сімвалічную ці дэкар. ролю ў адлюстраванні рэліг.-міфалагічнай прасторы. У эпоху Адраджэння цэнтр. вобразам у П. стала адлюстраванне зямнога свету як адухоўленай з’явы, у якой касмічнае пераважае над тапаграфічна-канкрэтным. Мастакі вывучалі натуру, распрацоўвалі прынцыпы перспектыўнай пабудовы прасторы (Джарджоне, Джота ды Бандоне, Леанарда да Вінчы, Рафаэль, Тыцыян у Італіі, М.​Груневальд, А.​Дзюрэр, Л.​Кранах у Германіі, А.​Альтдорфер, П.​Брэйгель, Х. ван дэр Гус у Нідэрландах, Эль Грэка ў Іспаніі і інш.). У канцы 16 — пач. 17 ст. пад уплывам маньерызму ўзмацніліся эмацыянальнасць і падкрэсленая ідэалізацыя прыроды (А.​Карачы ў Італіі); у мастацтве барока пераважала адлюстраванне стыхійнага буяння прыроды, падкрэсленая надуманасцю і наяўнасцю фантаст. элементаў (П.​П.​Рубенс у Фландрыі, А.​Маньяска ў Італіі). Як самаст. жанр П. вылучыўся ў 2-й пал. 17 ст. ў творчасці Я. ван Гоена, Я. ван Ройсдала, С. ван Ройсдала, Рэмбранта ў Нідэрландах, К.​Ларэна, Н.​Пусэна ў Францыі і інш. і стаў носьбітам высокага этычнага зместу. У 18 ст. пашырыўся тонкалірычны (Ф.​Гвардзі) і відавы гарадскі (Каналета, Б.​Белота) П. У П. 1-й пал. 19 ст. пераважалі тэндэнцыі рамантызму (К.​Д.​Фрыдрых, Л.​Рыхтэр у Германіі, У.​І.​Кох у Аўстрыі, У.​Цёрнер у Вялікабрытаніі). Зацвердзілася розніца паміж накідам, эцюдам і завершаным П.-карцінай, з’явіліся элементы пленэру, сістэма валёраў і інш. Станаўленне і росквіт рэаліст. П. адбыўся ў 19—20 ст. ў творчасці К.​Каро, Г.​Курбэ, Ж.​Ф.​Міле (Францыя), Дж.​Констэбла (Вялікабрытанія), А.​Менцэля (Германія), І.​Айвазоўскага, А.​Бенуа, Л.​Бродскай, І.​Грабара, А.​Дайнекі, А.​Куінджы, І.​Левітана, Г.​Ніскага, В.​Паленава, М.​Рэрыха, А.​Саўрасава, В.​Сярова, І.​Шышкіна (Расія), М.​Сар’яна (Арменія), А.​Жмуйдзінавічуса (Літва) і інш. Плённа развіваўся ў творчасці мастакоў інш. стыляў і кірункаў. непасрэднасць пленэрных П. імпрэсіяністаў (П.​Банар, К.​Манэ, Э.​Манэ, К.​Пісаро, А.​Сіслей у Францыі), драматычна выразныя, эмацыянальна завостраныя П. экспрэсіяністаў (О.​Какошка ў Аўстрыі), эмац., дэкар.-плоскасныя П. постімпрэсіяністаў (П.​Гаген, П.​Сезан у Францыі, В. ван Гог у Нідэрландах) і інш.

У бел. мастацтве элементы П. вядомы з 15 ст. (мініяцюры Радзівілаўскага летапісу). Значнае месца адведзена П. ў гравюрах выданняў Ф.​Скарыны («Навухаданосар цар вавілонскі здабывае Іерусалім», 1518; «Руф, прабаба цара Давідава падбірае каласы за жняцы», 1519), жывапісным творы «Бітва пад Оршай» (каля 1515). У графіцы 2-й пал. 16—17 ст. П. набыў самаст. гучанне: гравюры з адлюстраваннем гар. панарам Гродна, Полацка, Вільні, Бабруйска, Брэста, Рэчыцы, Нясвіжа, Трокаў, Коўна, Клецка (у т. л. Т.​Макоўскага), замкаў і палацаў (гравюры М.​Цюнта), акварэль «Аблога Полацка 29.8.1579» С.​Пахалавіцкага і інш. У жанры П. шмат працаваў А.​Тарасевіч (12 аркушаў «Поры года», 1672). У 17—18 ст. элементы П. трапляюцца ў іканапісе («Праабражэнне», 1648; «Пакроў», 1649; «Успенне, 1650; клеймы абраза «Параскева з жыціем», 1659; «Пакланенне вешчуноў» басценавіцкага майстра, 1723—28; «Мікола», 1751), манум. жывапісе (размалёўкі Аршанскага Куцеінскага Богаяўленскага манастыра, 17 ст; фрэскі касцёлаў кармелітаў у Бельчыцах, Мсціславе і Магілёве, 18 ст.) і дэкар.-прыкладным мастацтве (у шпалерах Нясвіжскай, Карэліцкай і Слонімскай мануфактур). Як самаст. жанр П. пачаў складвацца ў канцы 18 — пач. 19 ст. і да сярэдзіны 19 ст. эвалюцыяніраваў ад класіцызму праз рамантызм да праяў рэалізму. У 19 — пач. 20 ст. да П. звярталіся К.​Альхімовіч, В.​Бялыніцкі-Біруля, А. і І. Гараўскія. С.​Жукоўскі, В.​Ваньковіч, Я.​Дамель, Н.​Орда, Ю.​Пэн, К.​Русецкі, Ф.​Рушчыц, Я.​Сухадольскі, І.​Трутнеў і інш. У 20 ст. ў П. развіваўся пераважна рэаліст. кірунак. Сярод найб. значных прадстаўнікоў І.​Ахрэмчык, Бялыніцкі-Біруля, В.​Волкаў, І.​Гембіцкі, Я.​Драздовіч, Я.​Зайцаў, У.​Кудрэвіч, Л.​Лейтман, С.​Лі, М.​Сеўрук, М.​Станюта, А.​Тычына (1920—50-я г.), А.​Бархаткоў, У.​Басалыга, Я.​Батальёнак, Г.​Вашчанка, В.​І.​Вярсоцкі, В.​Грамыка, М.​Данцыг, М.​Ісаёнак, К.​Качан, А.​Кроль, У.​Лагун, З.​Літвінава, А.​Малішэўскі, А.​Марачкін, Л.​Марчанка, У.​Маскоўскіх, П.​Масленікаў, Г.​Паплаўскі. У.​Пасюкевіч, М.​Селяшчук, Г.​Скрыпнічэнка, В.​Сумараў, І.​Рэй, В.​Цвірка, Л.​Шчамялёў (1950—90-я г.) і інш.

Літ.:

Федоров-Давыдов А. Русский пейзаж XVIII — начала XIX в. М., 1953;

Яго ж. Советский пейзаж. М., 1958;

Яго ж. Русский пейзаж конца XIX — начала XX в. М., 1974;

Мальцева Ф. Мастера русского реалистического пейзажа. Вып. 1—2. М., 1953—59;

Виноградова Н.А. Китайская пейзажная живопись. М., 1972;

Калитина Н. Французская пейзажная живопись, 1870—1970. Л., 1972;

Дробов Л.Н. Живопись Белоруссии XIX — начала XX в. Мн., 1974;

Яго ж. Живопись Советской Белоруссии (1917—1975 гг.). Мн., 1979;

Беларускі пейзажны жывапіс: [Альбом]. Мн., 1982;

Никулина О.Р. Природа глазами художника. М., 1982.

М.​Л.​Цыбульскі.

т. 12, с. 256

ГРА́ФІКА,

від выяўленчага мастацтва, які аб’ядноўвае малюнак (як самаст. галіну творчасці) і друкаваныя маст. творы (розныя віды гравюры), што грунтуюцца на мастацтве малюнка з уласцівымі ім выяўл. сродкамі і магчымасцямі. Творы графікі звычайна выконваюцца на паперы. Асн. выразныя сродкі — контурная лінія, штрых, пляма, белы, чорны ці каляровы фон аркуша, часам выкарыстоўваецца і колер. На мяжы жывапісу і графікі — акварэль, гуаш, пастэль, тэмпера. Паводле прызначэння падзяляюць на станковую (станковы малюнак, эстамп), кніжную графіку, газетна-часопісную (ілюстрацыя, дэкар. афармленне, шрыфты і інш.), прамысловую графіку, плакат, карыкатуру. Сродкамі графікі звычайна робяць накіды, эцюды да жывапісных твораў, фіксуюць арх. замыслы на стадыі праектавання і інш.

Найб. стараж. і традыц. від графічнага мастацтва — малюнак, вытокі якога ў выявах эпохі палеаліту і ў ант. вазапісе, у аснове якога — лінія, сілуэт, каляровая пляма. Гравюра вядомая з 6—7 ст. у Кітаі, з 14—15 ст. у Еўропе (напачатку дрэварыт і разцовая гравюра, пазней афорт). Станковая графіка адыгрывала важную ролю ў культ. і паліт. жыцці Еўропы з эпохі Адраджэння (творы Леанарда да Вінчы, Мікеланджэла, А.​Дзюрэра і інш.). У 17—19 ст. у розных відах графікі працавалі Ж.​Кало, Рэмбрант, К.​Хакусай, У.​Хогарт, А.​Дам’е, Ф.​Гоя, Г.​Дарэ, Э.​Дэлакруа, Ф.​Мазерэль, А.​Кіпрэнскі, М.​Уткін, В.​Сяроў, І.​Шышкін, у 20 ст. — П.​Пікасо, А.​Матыс, Ж.​Грос, К.​Кольвіц, А.​Астравумава-Лебедзева, У.​Фаворскі, У.​Лебедзеў, Л.​Лісіцкі і інш. Адметнасць графікі ў аператыўным водгуку на актуальныя падзеі жыцця, здольнасці распаўсюджвацца ў вял. колькасці экзэмпляраў, што шырока выкарыстоўвалася ў агітацыйнай і сатыр. графіцы (асабліва ў час вял. гіст. змен і войнаў).

На Беларусі бярэ пачатак ад аздоб і мініяцюр рукапісных кніг (Тураўскае евангелле, 11 ст.; Аршанскае евангелле, 12—13 ст.; Мсціжскае евангелле, 14 ст.). Контурны малюнак вядомы па Лаўрышаўскім евангеллі 14 ст., акварэль — па Радзівілаўскім летапісе 15 ст. Значных поспехаў дасягнула графіка ў 16—18 ст. з развіццём кнігадрукавання. З выдавецкай дзейнасцю Ф.​Скарыны і яго паслядоўнікаў звязана ўзнікненне кніжнага дрэварыту, які займаў гал. месца ў выданнях друкарняў Вільні, Еўя, Заблудава, Брэста, Нясвіжа, Куцейны, Супрасля, Магілёва, Гродна. У 2-й пал. 16 ст. ўзнікла разцовая гравюра на метале — медзярыт (першыя з іх — працы Т.​Макоўскага, В. і М.​Вашчанкаў). З канца 16 ст. пачала развівацца станковая графіка: партрэт, гар. пейзаж, гравюра-тэзіс, панегірычная, геральдычная гравюра, картаграфія, малюнкі арх. праектаў, экслібрысы (Макоўскі, Вашчанкі, Ф.​Ангілейка, А. і Л.​Тарасевічы, Г.​Ляйбовіч, а таксама замежныя майстры К.​Гётке, А. ван Вестэрфельд і інш.). У 18 ст. з’явіліся новыя віды графікі: лубок (П.​Комар), эскізы дэкарацый (М.​Жукоўскі). У канцы 18 ст. ў яе станаўленні пэўную ролю адыграў Полацкі езуіцкі калегіум, дзе выкладаўся малюнак, у 19 ст. — Віленская мастацкая школа. У розных жанрах графікі (партрэт, гар. пейзаж, быт. і этнагр. замалёўкі) працавалі Ю.​Азямблоўскі, А.​Бартэльс, В.​Ваньковіч, Я.​Дамель, М.​Падалінскі, Я.​Рустэм і інш. Умовы нац. і сац. ўціску (асабліва пасля паўстання 1863—64) прывялі да заняпаду выяўл. мастацтва ў цэлым, у т. л. і графікі. Адраджэнне яе звязана з нац.-вызв. рухам пач. 20 ст. Графікі ўдзельнічалі ў афармленні газет «Наша доля», «Наша ніва», кніг на бел. мове, з’явіліся плакат і карыкатура (С.​Богуш-Сестранцэвіч, Я.​Драздовіч, К.​Каганец, П.​Лепяшынскі і інш.), значнасць якіх павялічылася ў гады рэвалюцыі і грамадз. вайны (Віцебскія, Гомельскія, Мінскія вокны РОСТА, Гомельская мастацкая студыя імя М.​А.​Урубеля). Да плаката звярталіся А.​Быхоўскі, Ф.​Валяроў, П.​Гуткоўскі, С.​Каўроўскі, Я.​Целішэўскі і інш. Усе віды і жанры графікі актыўна развіваліся ў 1920-я г. У кніжнай графіцы працавалі Гуткоўскі, В.​Дваракоўскі, Г.​Змудзінскі, М.​Малевіч, А.​Тычына, у станковай — А.​Астаповіч, З.​Гарбавец, Я.​Горыд, Драздовіч, Я.​Мінін, М.​Сеўрук, С.​Юдовін і інш. У гады 2-й сусв. вайны мастакі В.​Букаты, Я.​Зайцаў, Б.​Звінагродскі, В.​Козак, Красільнікаў, Я.​Красоўскі, М.​Філіповіч, А.​Шаўчэнка і інш. ўдзельнічалі ў сатыр. выданнях «Раздавім фашысцкую гадзіну!» і «Партызанская дубінка». Папулярнасць набыла сатыр. графіка на старонках час. «Вожык» (А.​Волкаў, Р.​Грамыка, М.​Гурло, Дз.​Красільнікаў, С.​Раманаў, А.​Чуркін і інш.). Лепшыя творы графікаў 1960-х г. (Л.​Асецкі, А.​Кашкурэвіч, А.​Лось, Г.​Паплаўскі, А.​Паслядовіч, В.​Шаранговіч) сведчаць пра філас. глыбіню, імкненне стварыць аналітычныя сімволіка-алегарычныя ці метафарычныя кампазіцыі з глыбокім сац. падтэкстам. У апошнія дзесяцігоддзі з’явілася цэлая плеяда мастакоў (В.​Александровіч, М. і У.​Басалыгі, У.​Вішнеўскі, А.​Дзямарын, П.​Драчоў, А. і Ю.​Зайцавы, М.​Карпук, Я.​Кулік, М.​Купава, Л.​Марчанка, В.​Паўлавец, У.​Пашчасцеў, А.​Рыбчынскі, У.​Савіч, М.​Селяшчук, Р.​Сітніца, В.​Славук, Г.​Скрыпнічэнка і інш.), у творчасці якіх зварот да нац. маст. традыцый, глыбокага вывучэння прафес. графічнай культуры.

Літ.:

Фаворский В. О графике как об основе книжного искусства // Искусство книги. М., 1961;

Вып. 2;

Виппер Б.Р. Графика // Виппер Б.Р. Статьи об искусстве. М., 1970;

Мальцева Н.Л. Пути развития советской графики. М., 1980;

Гісторыя беларускага мастацтва. Т. 1—6. Мн., 1987—94;

Шматаў В.Ф. Беларуская графіка 1917—1941 гг. Мн., 1975;

Яго ж. Сучасная беларуская графіка 1945—1977 гг. Мн., 1979;

Церашчатава В.В. Беларуская кніжная графіка 1917—1941. Мн., 1978.

А.​М.​Пікулік, В.​Ф.​Шматаў.

т. 5, с. 412

ГАБО́Н (Gabon),

Габонская Рэспубліка (République Gabonaise), дзяржава ў Цэнтр. Афрыцы. На З абмываецца Атлантычным ак., на Пн мяжуе з Экватарыяльнай Гвінеяй і Камерунам, на У і Пд — з Конга. Падзяляецца на 9 правінцый. Пл. 267,7 тыс. км², нас. 1123 тыс. чал. (1993). Сталіца — г. Лібрэвіль. Афіц. мова французская. Нац. свята — Дзень незалежнасці (17 жн.).

Дзяржаўны лад. Габона — рэспубліка. Дзейнічае часовая канстытуцыя 1990.

Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам на 7 гадоў. Вышэйшы заканад. орган — аднапалатны Нац. сход са 120 дэпутатаў, 111 з якіх выбіраюцца насельніцтвам, 9 прызначаюцца прэзідэнтам — усе на 5 гадоў. Выканаўчы орган — Савет Міністраў на чале з прэм’ер-міністрам, якога прызначае прэзідэнт.

Прырода. Большую ч. тэр. Габона займае Паўд.-Гвінейскае ўзвышша. Яно складзена з пясчанікаў і ўзнімаецца на 300—800 м над узр. мора. На З горы Шаю (з найвышэйшым пунктам краіны г. Ібунджы, 1580 м), Хрустальныя і Маюмба, складзены з дакембрыйскіх парод. На ўзбярэжжы забалочаная раўніна з мелавых, палеагенавых і неагенавых марскіх адкладаў. Карысныя выкапні: нафта, прыродны газ, марганцавыя, уранавыя, жал. руды, золата, калійныя солі, буд. матэрыялы. Клімат экватарыяльны, гарачы і вільготны на Пн, з пераходам да субэкватарыяльнага на З і Пд. Т-ра паветра 24—28 °C у крас., 20—24 °C у ліпені Ападкаў 1600—2000 мм, на ўзбярэжжы да 4000 мм за год. Рэкі мнагаводныя, багатыя гідраэнергіяй, найб. Агаве. 80% тэр. пад вільготнымі экватарыяльнымі лясамі на чырвона-жоўтых латэрытных глебах. Шмат парод дрэў з кашт. драўнінай (акуме, чырвонае, жоўтае, эбенавае, сандалавае, лімба і інш.). На Пд і У лясы часткова замешчаныя другаснымі высакатраўнымі саваннамі. На ўзбярэжжы мангравыя зараснікі. Жывёльны свет багаты і разнастайны: малпы, сланы, буйвалы, лясныя антылопы, гіены і інш., у рэках гіпапатамы, кракадзілы. Шмат птушак, змей, насякомых (у т. л. муха цэцэ). Нац. паркі Бонга-Бонг, Аканда; некалькі запаведнікаў і заказнікаў.

Насельніцтва. Больш за 90% насельніцтва належыць да моўнай групы паўн.-зах. банту, народы фанг (каля 35%), бакеле (30%), мпонгве, бакота і інш.; ёсць банту Конга, пігмеі, якія гавораць на мовах банту; невял. групы эмігрантаў з суседніх краін і еўрапейцаў (пераважна французаў). Большасць вернікаў католікі (55—75%), мусульман 1%, астатнія прытрымліваюцца мясц. традыц. культаў (анімісты). Сярэдняя шчыльн. насельніцтва 4,2 чал. на 1 км², у асобных раёнах узбярэжжа да 10—50 чал. на 1 км². У гарадах жыве 48% насельніцтва. Найб. гарады (тыс. ж., 1993): Лібрэвіль — 300, Порт-Жантыль — 164, Франсвіль — 75. У сельскай гаспадарцы занята 65% насельніцтва, у прам-сці і гандлі — 30, у абслуговых галінах і кіраванні — па 2,5%.

Гісторыя. Стараж. і сярэдневяковая гісторыя Габона мала даследавана. Першымі яго насельнікамі, верагодна, былі пігмеі. У пач. н.э. тут пасяліліся плямёны банту. З 13 ст. ўзбярэжжа заселена народамі мпонгве. У канцы 18 ст. з Пн праніклі плямёны фанг, якія да 1875 засялілі даліну р.Агаве. Да з’яўлення еўрапейцаў (першымі былі партуг. мараплаўцы ў 1472) народы Габона знаходзіліся на стадыі разлажэння родаплемяннога ладу. Краіна стала адным з гал. раёнаў захопу рабоў. У 1839 французы заснавалі апорны пункт на левым беразе бухты Габон і прымусілі караля мпонгве прыняць французскі пратэктарат. Пазней яны замацаваліся і на правым беразе і заснавалі г. Лібрэвіль. Да канца 19 ст. Францыя пашырыла свой кантроль на ўсю тэр. краіны. З 1886 Габон — асобная калонія Францыі. У 1910—58 у складзе Франц. Экватарыяльнай Афрыкі. Насельніцтва цярпела ад жорсткай эксплуатацыі і прымусовых работ. У 2-ю сусв. вайну Габон прызнаваў «Змагарную Францыю».

З 1946 Габон — заморская тэр. Францыі. Тут узніклі паліт. партыі, найбуйнейшыя з іх — Габонскі дэмакр. і сац. саюз (ГДСС; выражаў інтарэсы народа фанг) і Габонскі дэмакр. блок (ГДБ; аб’ядноўваў прадстаўнікоў усіх народаў краіны). 28.9.1958 Габон атрымаў самакіраванне ў складзе Франц. Супольнасці. 17.8.1960 абвешчана незалежнасць у рамках Супольнасці. 17.2.1961 прынята новая канстытуцыя (перагледжана ў 1975). Прэзідэнтам стаў лідэр ГДБ Л.​Мба. У ліст. 1967 яго змяніў віцэ-прэзідэнт А.​Бонга. У сак. 1968 ГДБ і ГДСС зліліся ў Габонскую дэмакр партыю (ГДП), іншыя партыі былі забаронены. Паводле часовай канстытуцыі 1990 адноўлена шматпартыйнасць. На выбарах 1990 перамагла ГДП і стварыла кааліцыйны ўрад з прадстаўнікамі апазіцыі. Габон — чл. ААН з 1960. Паліт. партыі — Габонская дэмакр. партыя, Габонская партыя прагрэсу, Рух за нац. адраджэнне і інш. — усяго 70 партый. Адзіны прафс. цэнтр — Габонская канфедэрацыя прафсаюзаў.

Гаспадарка. Габон — адна з самых багатых краін Афрыкі (2-е месца на кантыненце па сярэднестат. узроўні жыцця). Гал. месца ў эканоміцы належыць горназдабыўной прам-сці, у якой вылучаюцца здабыча нафты і марганцу, нарыхтоўка дзелавой драўніны. Нафтавы сектар дае 30% валавога ўнутр. прадукту (ВУП) і забяспечвае 80% экспартнай выручкі. Нафту і прыродны газ здабываюць пераважна на марскім шэльфе. Гадавая здабыча нафты каля 16 млн. т (1994), амаль уся яна экспартуецца. Здабываецца марганцавая руда (3-е месца ў свеце, каля 1,5 млн. т, 1994), золата і жал. руды. У 1994 вытв-сць уранавага канцэнтрату складала каля 600 т, нарыхтавана драўніны каштоўных парод каля 3 млн. м³, выпрацавана электраэнергіі каля 1 млрд. кВт∙гадз. У Габоне самы буйны ў Афрыцы з-д клеенай фанеры (у Порт-Жантылі), 2 нафтаперапр. з-ды (агульная магутнасць каля 2 млн. т за год), прадпрыемствы па вытв-сці цэменту, цэлюлозы, тэкстыльных і швейных вырабаў, невял. рачных і марскіх суднаў, пальмавага алею, піва, мыла, па абагачэнні урану, ачыстцы і сартаванні кавы, металарамонтныя майстэрні; традыцыйныя мясц. рамёствы — ганчарнае, ткацкае, кавальскае. Сельская гаспадарка дае каля 3% ВУП краіны, хоць з’яўляецца крыніцай даходаў для большасці насельніцтва. Пераважаюць прымітыўнае матычнае земляробства, дробныя паўнатуральныя гаспадаркі. На сельгасугоддзі прыпадае каля 0,5% пл. краіны. З харч. культур найб. значэнне маюць маніёк, кукуруза, ямс, бананы, гародніна. Гал. экспартныя прадукты — кава, какава, цукр. трыснёг, пальмавы алей, арахіс. Жывёлагадоўля амаль не развіта з-за абмежаванасці кармавой базы і распаўсюджанасці ў большасці раёнаў мухі цэцэ. Дапаможнае значэнне маюць акіянскае і рачное рыбалоўства, паляванне, збор дзікарослых пладоў алейнай пальмы, бананаў. Гал. від транспарту — аўтамабільны. Даўж. аўтадарог 7,5 тыс. км, з іх 560 км асфальтаваных. З 1987 дзейнічае трансгабонская чыгунка Лібрэвіль—Бове (даўж. 649 км). Даўж. суднаходных участкаў рэк 1600 км. Знешнія сувязі ажыццяўляюцца пераважна марскім шляхам. Гал. парты: Авенда, Порт-Жантыль, Лібрэвіль. У краіне 68 аэрапортаў і аэрадромаў, у т. л. міжнар. аэрапорт каля г. Лібрэвіль. Габон экспартуе нафту, марганец, драўніну, уран, імпартуе машыны, хім. і нафтавыя прадукты, тавары лёгкай і харч. прам-сці. Больш за палову гандл. абароту прыпадае на Францыю, інш. гандл. партнёры — ЗША, ФРГ, Японія, суседнія краіны. Грашовая адзінка — франк Афрыканскага фінансавага супольніцтва.

У.​М.​Зайцаў (прырода, гаспадарка), В.​У.​Адзярыха (гісторыя).

т. 4, с. 411

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК ТРА́НСПАРТУ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафесійным работнікам чыг., паветр., воднага, аўтамаб., трубаправоднага і інш. відаў транспарту, якія працуюць у галіне транспарту 15 і больш гадоў, за заслугі ў павышэнні эфектыўнасці вытворчасці і паляпшэнні выкарыстання трансп. сродкаў, зніжэнні сабекошту перавозак, павышэнні якасці трансп. паслуг, эканоміі матэрыяльных і паліўных рэсурсаў, забеспячэнні бяспекі руху, аховы навакольнага асяроддзя. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 29.10.1971 існавала званне засл. работнік транспарту Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя работнікі транспарту Рэспублікі Беларусь

1971. А.​В.​Анфімаў, А.​М.​Арлоў, А.​С.​Арлоўскі, М.​М.​Белабровік, С.​М.​Бліннікаў, М.​Ф.​Букаў, У.​І.​Верамейчук, К.​С.​Жук, Г.​Г.​Іваноў, У.​Р.​Івановіч, К.​С.​Каваль, Ф.​Ф.​Каляка, М.​К.​Караулаў, А.​В.​Касай, В.​С.​Качарскі, А.​В.​Куценка, М.​Н.​Леўчык, А.​В.​Лук’янаў, Ф.​А.​Мацюшын, Я.​Ц.​Наталевіч, А.​С.​Пазняк. У.​С.​Палякоў, І.​Я.​Рабаконь, А.​П.​Трафімаў, М.​Ф.​Трафімаў, С.​В.​Тачылін, К.​А.​Філонаў, М.​І.​Хартава, С.​А.​Цітоў, А.​Ф.​Цюрыкава, І.​М.​Шавейка, М.​А.​Шалякін, Ф.​М.​Шарай, М.​В.​Швейкус, М.​А.​Якуш, К.​М.​Янкоўскі.

1972. І.​А.​Дударчык, Ф.​П.​Клачок, І.​А.​Махвіц.

1973. В.​В.​Анановіч, В.​М.​Залеская, Р.​А.​Карначоў, В.​П.​Філатаў.

1975. М.​З.​Акаліта, У.​А.​Арэхаў, М.​І.​Асмалоўскі, Д.​Ф.​Байдах, Дз.​С.​Баранаў, А.​С.​Бачыла, Б.​С.​Белашкурка, В.​В.​Бондараў, Р.​А.​Буракоў, А.​Р.​Бут-Гусаім, Р.​А.​Вальчук, А.​К.​Варабей, М.​І.​Васілёнак, Я.​М.​Венядзіктаў, М.​Р.​Верамееў, У.​Ф.​Галісевіч, К.​М.​Гараўцоў, І.​М.​Гуркоў, І.​Н.​Даўжэнка, М.​М.​Жук, А.​М.​Зінкевіч, А.​К.​Зызнік, В.​Я.​Ільюшонак, У.​С.​Казлоў, В.​У.​Калядзін, П.​Я.​Канапацкі, М.​І.​Краснабаеў, М.​М.​Кучынскі, В.​М.​Лічман, С.​І.​Луцэвіч, М.​П.​Лявоненка, М.​Н.​Мазалеўскі, М.​С.​Мяленцьеў, М.​М.​Пархоменка, Дз.​М.​Рудзін, М.​С.​Рэзнікаў, Г.​М.​Сарокін, А.​Ц.​Собалеў, І.​С.​Цімашэнка, А.​А.​Шпакаў, І.​М.​Шуваеў, П.​Ф.​Юрчанка, Я.​П.​Юшкевіч.

1976. І.​І.​Анкуда, П.​М.​Архіпаў, С.​Ц.​Архіпаў, І.​А.​Беластоцкі, Я.​Г.​Белякоў, П.​М.​Блізнюк, М.​С.​Ганецкі, І.​В.​Гаражанцаў, М.​А.​Гарбаценка. У.​І.​Гаўрылюк, Д.​Р.​Глушаненка, В.​І.​Грэсь, М.​Р.​Дзмітрыенка, Л.​С.​Дзямешка, Я.​Ф.​Зайцаў, В.​К.​Ількевіч, Н.​І.​Кавальчук, А.​Р.​Косікаў, У.​С.​Крамянецкі, А.​А.​Кузняцоў, Л.​П.​Кузняцоў, Я.​П.​Макарэвіч, С.​Е.​Мардачоў, А.​А.​Маруцік, М.​В.​Машчук, С.​П.​Медзін, І.​М.​Мельнікаў, Л.​П.​Пазнякоў, І.​В.​Патапаў, Я.​Ф.​Паўлоўскі, А.​М.​Півавараў, А.​І.​Пустаход, А.​Д.​Пятроўскі, І.​А.​Рыбакоў, С.​Я.​Сачкоўскі, І.​І.​Сегенчук, А.​Т.​Сідараў, І.​І.​Сляпец, Р.​І.​Такуноў, А.​А.​Тарасевіч, К.​І.​Ткачэнка, В.​А.​Туркоў, Ц.​У.​Хахлоў, С.​Д.​Шабуневіч, І.​В.​Шыпіца, І.​П.​Яромін, Я.​Ф.​Яўсеенка.

1997. Ю.​П.​Марозава, К.​Р.​Крывашчокі, Р.​У.​Пятроўскі, Ф.​П.​Шабалін.

1978. Ю.​Л.​Афанасьеў, С.​Е.​Бераснёў, С.​В.​Валіцкі, В.​І.​Вільчынскі, В.​К.​Ельскі, П.​Е.​Каранчук, М.​П.​Кулік, А.​Ф.​Кушнер, І.​А.​Маркоўскі, В.​Г.​Мешчарук, М.​В.​Наканечны, М.​Н.​Платонаў, С.​Я.​Плотнікаў, А.​Н.​Рудзеня, Ю.​А.​Савельеў, С.​В.​Сіманенка, П.​Д.​Смялянскі, В.​М.​Сямёнаў, А.​У.​Храноўскі.

1979. Г.​І.​Аўсянкін, В.​Я.​Баранаў, М.​Л.​Барздоў, Л.​М.​Белянкоў, М.​І.​Вайцюк, С.​В.​Ждановіч, І.​С.​Жывуцкі, А.​А.​Жылко, А.​М.​Каляга, І.​М.​Кахценка, Б.​Я.​Класоўскі, Н.​Г.​Козел, І.​Л.​Мароз, В.​С.​Мікалуцкі, Г.​І.​Новікаў, Р.​С.​Падгайскі, Ф.​А.​Пятроў, І.​І.​Радчанка, Ф.​І.​Сабалеўскі, Т.​Т.​Сіпаты, В.​М.​Фёдараў, М.​І.​Чэрнак, Т.​П.​Шадура.

1980. М.​І.​Аксёнчык, І.​А.​Артамонаў, І.​І.​Астапенка, А.​А.​Бохан, М.​П.​Брэнч, В.​І.​Бусел, М.​Я.​Гардзейчык, А.​А.​Грамовіч, А.​Л.​Дружылоўскі, Дз.​Р.​Зубовіч, П.​П.​Зялінскі, Р.​П.​Кандрацюк, Б.​А.​Квіткоўскі, А.​К.​Кішчынскі, А.​П.​Кот, М.​А.​Кузьміцкі, Э.​С.​Лапцэвіч, А.​С.​Лях, А.​С.​Ляшчынскі, М.​А.​Маліноўскі, М.​Ф.​Махначоў, М.​А.​Мініч, В.​І.​Місан, М.​П.​Молчан, В.​У.​Нарэйка, Р.​А.​Праскоў, І.​М.​Сапранкоў, А.​І.​Скармаховіч, А.​В.​Сцепічаў, М.​А.​Цыёлта, Л.​Р.​Шакуй, Я.​М.​Штэфан.

1981. М.​Р.​Барысаў, А.​І.​Заікін, П.​Ф.​Кавалеўскі, Р.​Р.​Казека, С.​І.​Камар, М.​Г.​Кучмін, В.​П.​Максімчук, Ю.​І.​Марынкевіч, А.​П.​Пархоменка, В.​С.​Пянькоўскі, А.​В.​Ступінскі.

1982. В.​С.​Багдановіч, Т.​К.​Вяленчыц, А.​І.​Жданаў, А.​М.​Крэль, Дз.​С.​Сверкуноў.

1983. А.​Ф.​Акімаў, М.​П.​Аўраменка, А.​А.​Дрозд, У.​А.​Казючыц, В.​М.​Сердзюкоў, М.​А.​Сямкоў, А.​І.​Харашылаў.

1984. М.​С.​Каліта, П.​В.​Мітасаў, К.​А.​Хвайніцкі, І.​С.​Шчарбакоў.

1985. М.​І.​Мінін, С.​А.​Плаксін, У.​Т.​Рабчанка, М.​І.​Шашкоў.

1986. Л.​Л.​Бачыла, А.​В.​Бульба, У.​І.​Гапееў, В.​П.​Дзмітрыеў, В.​А.​Драздоў, У.​К.​Емяльянчык, І.​П.​Еўтуховіч, М.​С.​Заблоцкі, Г.​А.​Коктыш, М.​А.​Лобаў, М.​М.​Марчук, У.​І.​Піліпенка, В.​А.​Турчанка, М.​Н.​Юшкевіч.

1987. К.​М.​Калеснік, В.​В.​Клачко, В.​Д.​Максімішын, Г.​С.​Мархутаў, У.​І.​Мацюнін, У.​І.​Шыдлоўскі.

1988. У.​К.​Аўдашкаў, В.​А.​Бяневіч, А.​Б.​Дабжынецкі, А.​А.​Дземічаў, Э.​А.​Каспяровіч, С.​Г.​Сталярчук.

1989. Г.​Л.​Альтшуль, Я.​В.​Башын, У.​М.​Вырабка, І.​С.​Гаргун, Я.​Р.​Грышукевіч, П.​П.​Кліменка, Л.​М.​Перхуноў, М.​І.​Салавей, С.​І.​Цярэшка, В.​С.​Штайда.

1990. М.​Т.​Грыбоўскі, Л.​Ц.​Драчынская, І.​І.​Коўш.

1991. Г.​С.​Барашка, М.​А.​Грынюк, Г.​Г.​Драбышэўскі, У.​У.​Малаш, Б.​У.​Мурашкевіч, Г.​П.​Панкратаў, А.​І.​Сарока.

1992. Л.​І.​Бовін, Ю.​М.​Папоў, Ф.​С.​Ратковіч, А.​М.​Сяргееў.

1994. В.​П.​Апарын, У.​С.​Грыб, З.​І.​Лучко.

1996. В.​І.​Бураў, Я.​І.​Валадзько, М.​Х.​Крылоў, Г.​І.​Невяроўскі, У.​К.​Нікановіч, С.​Р.​Шылаў.

1997. Л.​Д.​Юркевіч.

т. 6, с. 567