суцэ́льны, ‑ая, ‑ае.

1. Які цягнецца без прамежкаў, перапынкаў; цалкам займае сабой якую‑н. прастору. Ад сяла да лесу, што суцэльнай сцяной сінее наперадзе, вярсты тры. Навуменка. І неба і зямля зліліся ў суцэльным віхры снежнага пылу і цемрадзі. Колас. // Які распаўсюджваецца на ўсіх ці ўсё; ахоплівае ўсіх без выключэння; паўсюдны, усеагульны. Суцэльная электрыфікацыя. Суцэльная калектывізацыя. Суцэльная пісьменнасць. □ Прынцып суцэльнага запісу слоў быў прынят Камісіяй у якасці рабочага метаду і для складальнікаў краёвых слоўнікаў. Гіст. бел. літ. мовы. // Спец. Які не надзяляецца на пласты па сваёй структуры (пра рэчыва). Суцэльны граніт. Суцэльная парода.

2. Які не мае ў сабе нічога іншага, без дабаўлення чаго‑н.; які цалкам складаецца з чаго‑н. [Бацька:] — Я ж, дарагі Цярэшка, прафесійны злачын[е]ц, як кажуць прыстойныя людзі, і ўсё маё жыццё — суцэльная рызыка. Мікуліч. Змаганне .. [чалавека] з засухай ператвараецца ў суцэльную, бясконцую пакуту. Сачанка.

3. Зроблены з аднаго кавалка; не састаўны. Ёсць храмы, высечаныя з суцэльнай скалы. «Полымя». Насціл на мосце быў зроблены не з суцэльных дошак, а з палавінак. Сабаленка.

4. перан. Адзіны, непадзельны. Сотню коннікаў, сотню пяхоты, абоз і фурманкі з параненымі... — усё гэта, як суцэльную баявую адзінку, трэба было зберагчы ад разгрому. Брыль.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

уме́ць, ‑ею, ‑ееш, ‑ее; незак., звычайна з інф.

Валодаць уменнем, навыкамі рабіць што‑н. Умець танцаваць. Умець іграць на скрыпцы. □ І стралок з.. [дзеда Талаша] быў не кепскі: які ж ён быў бы паляшук, каб не ўмеў добра страляць? Колас. [Максім Астапавіч] умеў ставіць ветракі. Чорны. Абходчык я дарожны, Люблю людзей і свет І на дарозе кожны Чытаць умею след. Непачаловіч. // Быць абучаным чаму‑н., валодаць якім‑н. майстэрствам. — Кожны год я табе сеяць не буду, — сказаў [Ян]. — Гаспадар павінен умець усё. Чарнышэвіч. Людзей, якія ўмелі грамаце, можна было палічыць на пальцах. Сабаленка. // Валодаць якой‑н. здольнасцю, быць здольным да чаго‑н. [Таўлай] любіў хораша марыць, але зусім не ўмеў хваліцца. Брыль. [Уэст] умеў быць стрыманым, асцярожным і вёў усе свае справы з вялікім поспехам. Гамолка. Суседзі лічаць — умее жыць, не прападзе [Глушко] ні пры якіх пераменах. Навуменка. // Магчы зрабіць што‑н. Не толькі есці без цябе не ўмеем, Мы без цябе не ўмеем, мама, жыць. Тармола. Косы мядзяныя, косы — як змеі... Іх параўнаць ані з чым я не ўмею! А. Вольскі. Чаго не бывае ў жыцці, часам трэба ўмець і дараваць. Арабей.

•••

Не ўмець звязаць двух слоў — тое, што і не магчы звязаць двух слоў (гл. магчы).

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

утаймава́цца, ‑муюся, ‑муешся, ‑муецца; зак.

1. Уціхамірыцца, супакоіцца (пра чалавека). Пачалі будаваць дарогу праз балота. Старыя працівіліся, але моладзь не ўтаймавалася, пакуль не ўзяла верх... Чарот. Стыпендыю [студэнты] атрымалі, праз дзень-два паедуць на бульбу, так што ёсць усе падставы павесяліцца. Толькі пад раніцу ўтаймуецца інтэрнат. Навуменка. // Стаць паслухмяным, падпарадкавацца волі чалавека (пра жывёл). Вінавата апусціўшы хвост, Кудлік трохі ўтаймаваўся, але ненадоўга. Рылько.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Зменшыцца, суцішыцца або суняцца (пра боль і пад.). — Дарагі браце Сцяпане! Пойдзем да мяне, паляжыш, адпачнеш, боль утаймуецца... Дубоўка. [Алімпа] думала, што гэта яшчэ не роды, а проста забалеў жывот і калі яна будзе рухацца, дык боль утаймуецца. Сабаленка. // Заглушыцца, прыглушыцца (пра якое‑н. пачуццё, хваляванне і пад.). Калі агульная ўзрушанасць і захапленне, нарэшце, утаймаваліся, я пайшоў да Сені. Шамякін. — А чаго я цябе не бачыў да гэтага дня? — спытаў Пятро Ізобаў свайго даўняга сябра, калі радасць нечаканай сустрэчы крыху ўтаймавалася. Савіцкі. // Прыйсці ў нерухомы стан, стаць спакойным. На трэці дзень Утаймаваўся акіян. І хвалі, Прыкмеціўшы бязлюдны астравок, Як трэску, лодку іхнюю прыгналі І выплеснулі ціха на пясок. Куляшоў. Я Чорнае мора зялёным назваў бы, Калі ўтаймуецца бура і шторм. Грахоўскі. Пад раніцу завіруха трохі ўтаймавалася. Чарнышэвіч.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

хва́ля, ‑і, ж.

1. Вадзяны вал, які ўтвараецца гайданнем паверхні вады. Марскія хвалі. □ Каля нізкага берага.. ледзь чутна, раскошліва пахлёбвае хваля. Брыль. Дробныя хвалі, як жывыя, пераліваліся і блішчэлі на месяцы. Колас. // перан. Пра тое, што сваім рухам, формай нагадвае хвалі. Акно расчынілася, хваля свежага паветра з ліпавым водарам абдала Зосю. Хомчанка. Дыхне ветрык і бягуць прыбоем жытнёвыя хвалі ў неабсяжную даль. Машара. // перан. Прыліў або праяўленне якога‑н. пачуцця, адчування. Сэрца захліснула цёплая пяшчотная хваля. Місько. З кожным новым пытаннем у душы чалавека падымаецца хваля ярасці. «Полымя».

2. Спец. Форма распаўсюджвання ваганняў у пругкім асяроддзі. Электрамагнітныя хвалі. Гукавая хваля.

3. перан.; чаго. Пра масу, плынь чаго‑н., што рухаецца адно за адным з пэўнымі інтэрваламі, перапынкамі. Раніцай.. наляцелі самалёты з чорна-жоўтымі крыжамі на фюзеляжах. Першая хваля, дзесятка паўтара, прайшла на вялікай вышыні, пабліскваючы чырванню ад набрынялай, гатовай выпусціць сонца на небакрай, зары. Хадкевіч.

4. перан.; чаго. Узмоцнены рух, праяўленне чаго‑н. Хваля пратэсту. Хваля арыштаў. □ У 1912–1913 гг. у краіне намячаецца новая хваля рэвалюцыйнага ўздыму. Навуменка.

•••

Доўгія хвалі — радыёхвалі даўжынёй ад 1 да 10 км.

Кароткія хвалі — радыёхвалі даўжынёй ад 10 да 100 м.

Сярэднія хвалі — радыёхвалі даўжынёй ад 100 да 1000 м.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

ша́стаць, ‑аю, ‑аеш, ‑ае; незак.

1. Утвараць лёгкі шум, шоргат. Дождж шастаў па жалезным даху навеса, як бы нараджаючы спакойную, мяккую музыку. Навуменка. Крыху далей шастала пілка і адлічваліся гулкія ўдары сякер. Гартны. // чым. Рухаючы чым‑н., шамацець. То шастала [Ганна] сенам, то бегла к дубку, мяняла, сушыла пялёнку, давала малой грудзей, гушкала. Мележ. За вокнамі вые завіруха, шастаюць голымі галінамі яблыні ў садку, а ў пакоі цёпла ад напаленай грубкі. Хадкевіч.

2. Разм. Сцябаць, біць з шумам. Раса вельмі хутка змачыла калашыны маіх палатняных портак, і яны гучна шасталі па лытках. Сачанка.

3. Разм. Хадзіць, снаваць туды-сюды. Пакуль мы шасталі па лясах ды дбалі аб самым надзённым — пад’есці, перахавацца, узброіцца ды якога немца падстрэліць, — .. [Мароз] думаў, паглыбляўся, асэнсоўваў гэту вайну. Быкаў. Нячутна шасталі па сценах доўгія цені. Шамякін.

4. Разм. Лазіць, шнарыць з мэтай выгледзець што‑н., сцягнуць, адшукаць што‑н. Ужо заняўся веташок На макаўцы віхрастай. Забудзь стажок і муражок І ў сад чужы не шастай! Барадулін. — Цяпер усё, — трос барадой дзед. — З ўнукам пастараліся. Не будзе больш, шэры, шастаць, дзе не след. Даніленка.

5. Разм. Крэмзаць, пісаць. Ахутаўшыся густымі клубамі махорачнага дыму, .. [Аркадзь Куляшоў] ужо шастае алоўкам на папяровым лісце. Бялевіч.

6. што. Разм. Рэзаць. Шастаць нажом сала.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

шмато́к, ‑тка, м.

1. Абрэзак, абрывак (скуры, тканіны і пад.). Да прыходу Тараса.. [Зося і Маша] нешта кроілі, і на канапе былі раскіданы зялёныя і чырвоныя, адмыслова выкраеныя шматкі. Шамякін. Ляжаў.. [Заранік] у невялікім пакойчыку на ложку, распрануты і накрыты коўдрай, пашытай з рознакаляровых шматкоў. Хадкевіч. // толькі мн. (шматкі́, ‑оў). Лахманы; кавалкі, кускі чаго‑н. Замест кажуха з плеч у Зіны звісалі нейкія рваныя шматкі — так яго пасеклі кулямі і асколкамі. Карпюк. Косцік накінуўся з кулакамі на брата, парваў малюнак на шматкі і пачаў таптаць яго нагамі. С. Александровіч.

2. Жмут чаго‑н. Ля лазовага карча ваўкі, напэўна, схапілі соннага зайчыка, бо на снягу былі відаць кропелькі крыві і валяліся шматкі поўсці. Федасеенка.

3. Асобны невялікі кавалак, камяк чаго‑н. Узяў кошык, акраец хлеба і жаўтлявы, мяккаваты шматок сала, вышчарблены братаў складанчык на шнурку. М. Стральцоў. Ля берага ад невялікіх хваль пагойдваліся шматкі наздраватай рудой пены. Гамолка. Па баках узрываюцца міны, уздымаючы клубы пылу і раскідаючы шматкі зямлі. Колас. // Пра невялікую, нязначную частку чаго‑н. Там-сям віднеў травы шматок Сярод пяскоў рудых. Астрэйка. На шэрым полі там-сям шматкі ярка-зялёнай азіміны, у лагчынах — ніцыя, без лістка вербы. Навуменка.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАЦЫЯНА́ЛІЗАТАР РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца аўтарам рацыяналізатарскіх прапаноў, укараненне якіх унесла грунтоўны ўклад ва ўдасканаленне вытворчасці, у павышэнне прадукцыйнасці працы, паляпшэнне якасці прадукцыі, умоў працы і тэхнікі бяспекі, забеспячэнне н.-д. і навуч. працэсу, якія вядуць шматгадовую рацыяналізатарскую дзейнасць. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1959 існавала ганаровае званне засл. рацыяналізатар Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя рацыяналізатары Рэспублікі Беларусь

1960. Х.​І.​Гандэльман, Я.​А.​Грамыка, Р.​С.​Ермашкевіч, М.​М.​Жукаў, У.​А.​Забяжаеў, І.​М.​Зарэцкі, В.​П.​Зданкевіч, А.​К.​Іваноў, К.​К.​Крашчановіч, В.​М.​Пагадаеў, У.​А.​Паўлоўскі, Б.​В.​Растанін, У.​П.​Русак, В.​Л.​Сакалоў, Л.​І.​Свістун, У.​Д.​Свічкароў, В.​М.​Скляднеў, П.​Р.​Стацэнка, М.​П.​Тадыкін.

1963. А.​А.​Барташэвіч, Р.​С.​Бражэнас, А.​С.​Пуставайтоўскі, Л.​К.​Скуратовіч, А.​І.​Шылкін.

1964. В.​А.​Антонаў, М.​Я.​Афончанка, Р.​М.​Багдасараў, А.​І.​Вазновіч, І.​Дз.​Вярбіцкая, І.​Р.​Гаража, А.​Я.​Дзмітрыеў, І.​М.​Ермакоў, Р.​К.​Жолтак, У.​В.​Звізжоў, Р.​М.​Іваноў, М.​П.​Іхно, У.​А.​Казлоў, У.​Ф.​Касінскі, В.​М.​Корбут, В.​І.​Кушнарэнка, А.​М.​Мартыненка, М.​З.​Марціновіч, М.​П.​Марчанка, У.​К.​Масюкоў, Дз.​І.​Мечнік, П.​Я.​Прыцкер, Э.​В.​Радкевіч, А.​Е.​Смірноў, Р.​Ш.​Столін, Я.​М.​Сцяпанаў, У.​А.​Трайц, А.​К.​Трыгубовіч, А.​А.​Усаў, С.​Р.​Фарбер, Дз.​С.​Фролкін, І.​К.​Хіба, І.​Н.​Хібнік, А.​І.​Хлапіцкі, А.​П.​Шаўцоў, Н.​І.​Шофер.

1966. М.​Р.​Грынкевіч, Л.​І.​Кумец-Кулеш, У.​Р.​Пекеліс, В.​У.​Пятрышчаў.

1967. М.​А.​Ардо, І.​А.​Баранцэвіч, С.​М.​Барысавец, А.​Л.​Бераснёў, Л.​Р.​Біржакова, П.​І.​Бойка, Ю.​Ф.​Боткіна, Б.​І.​Брыч, П.​В.​Валавод, П.​Г.​Васілеўскі, Ф.​С.​Віцебская, Р.​П.​Гальперын, І.​Л.​Гапановіч, Я.​П.​Гееўскі, І.​М.​Гурэвіч, А.​Р.​Дзюндзін, П.​А.​Жураў, І.​Ф.​Казлоўскі, П.​П.​Какоткін, Р.​А.​Карвяк, У.​М.​Кошаль, У.​А.​Кузняцоў, І.​Я.​Лашкоў, В.​М.​Любецкая, П.​М.​Макараў, К.​Р.​Манахаў, Д.​А.​Марчанка, У.​Р.​Маскалёў, Н.​Ф.​Мелавацкая, М.​М.​Міско, М.​Р.​Папоў, С.​Ф.​Патапаў, І.​С.​Пацехін, Л.​А.​Раманоўскі, Э.​Е.​Сафроненка, С.​К.​Сівохін, П.​А.​Сматрыцкі, В.​П.​Спічэўская, А.​А.​Харашчо, А.​Л.​Цыркуноў, Г.​А.​Цярэшка, А.​Б.​Чыжэўскі, К.​М.​Чыстабаеў, І.​М.​Шамес.

1968. В.​Я.​Авяр’янаў, Г.​М.​Анфінагенаў, М.​М.​Ахрамовіч, А.​М.​Бабенка, М.​Г.​Баканаў, В.​М.​Ванін, П.​Ю.​Васілюк, А.​М.​Выхота, А.​Р.​Данін, В.​А.​Зінькоўскі, М.​Н.​Коннікаў, А.​М.​Кунцэвіч, Ф.​Л.​Ліпатаў, А.​М.​Лысы, У.​П.​Маркоўскі, А.​У.​Навуменка, У.​М.​Пятроў, В.​С.​Раманенка, У.​Г.​Сягоднік, Я.​Г.​Сойка, М.​П.​Стома, І.​С.​Тараеў, Я.​Ф.​Туфлін, Я.​М.​Увядзенскі, К.​В.​Чаравухін, У.​Т.​Чуракоў, І.​П.​Шапавалаў, М.​Я.​Ягораў.

1970. С.​Я.​Абросімава, В.​К.​Антонаў, М.​І.​Арашонак, Г.​А.​Асколкаў, В.​А.​Ганелес, В.​К.​Гаўрыленка, Я.​Е.​Грыгор’еў, Э.​Л.​Гузоўскі, М.​К.​Данільчук, У.​А.​Зяваліч, Ф.​Л.​Іскароў, Э.​У.​Іскроў, А.​В.​Калошын, Б.​І.​Крыніцкі, Б.​В.​Лазарчык, А.​Ф.​Папялкоўскі, В.​В.​Подух, А.​А.​Чайкоўскі, Ю.​А.​Шчарбакоў, Я.​С.​Юрчанка, А.​М.​Ярэшчанка.

1971. А.​С.​Аляксееў, А.​С.​Васіленка, Ф.​І.​Гарбуноў, І.​А.​Гардзейчык, А.​М.​Гільдэнберг, А.​А.​Дзянсківіч, А.​Ф.​Жолаб, В.​Ц.​Залатароў, А.​М.​Зянько, М.​М.​Ільясевіч, Э.​С.​Казанецкі, М.​П.​Каменскі, К.​С.​Кулеш, М.​А.​Кучко, П.​П.​Маліноўскі, Н.​І.​Мікульскі, К.​П.​Пеканюк, М.​А.​Пракапеня, П.​В.​Рыбакоў, Л.​А.​Савіцкі, У.​У.​Савіч, С.​Л.​Салавейчык, В.​С.​Семярной, Л.​М.​Станкевіч, В.​Ф.​Суздалеў, Я.​П.​Сяліцкі, Я.​С.​Франчкоўскі, Г.​П.​Шулікаў, Дз.​Ф.​Ягораў.

1972. Б.​П.​Мірановіч.

1973. М.​Я.​Бароўскі, В.​У.​Грыгор’еў, В.​М.​Духанін, У.​А.​Мазура, М.​А.​Рабянок.

1975. В.​І.​Аляксееў, У.​І.​Антонаў, М.​В.​Балыкіна, Дз.​М.​Барысенка, В.​П.​Вараб’ёў, М.​С.​Громаў, П.​А.​Дзешавіцын, У.​М.​Жукоўскі, Дз.​Д.​Заяц, В.​Д.​Кузьмін, Ф.​А.​Купалаў, В.​А.​Лычкоўскі, Ю.​І.​Мажаеў, М.​М.​Някрасаў, Л.​І.​Патаповіч, І.​Я.​Саксонаў, В.​В.​Самохін, Я.​В.​Сацукевіч, Л.​П.​Тумас, Ф.​А.​Хацкевіч, В.​М.​Чарненка, В.​І.​Яронька.

1979. Р.​Х.​Бабіеў, С.​К.​Бандарук, Л.​І.​Драмянкоў, Г.​А.​Жыраў, І.​Дз.​Забаўчык, В.​П.​Загуменкаў, Л.​В.​Касцючэнка, І.​П.​Кобрынец, В.​С.​Леган, М.​М.​Лягезін, А.​А.​Пузевіч, В.​Т.​Пуставойценка, А.​А.​Радзевіч, А.​П.​Шыян.

1981. А.​Ф.​Выбарнаў, М.​М.​Гаўрылюк, Г.​А.​Караткевіч, А.​І.​Каткоўскі, В.​В.​Куляшоў, Дз.​А.​Куртоў, М.​Т.​Лінькоў, Г.​П.​Маскін, А.​Л.​Міронаў, Г.​І.​Нікалаенка, А.​В.​Рак, У.​Р.​Шавель, В.​П.​Шамрэеў, Г.​М.​Шарэйка.

1983. В.​І.​Навумаў.

1987. К.​Н.​Раткевіч.

1988. Г.​А.​Буйноўскі, А.​В.​Гарадзецкі, В.​І.​Дзяркач, М.​М.​Дзятлаў, В.​У.​Каранкевіч, Р.​Я.​Лішанскі, М.​І.​Пажыдаеў, В.​У.​Стасюк, І.​В.​Цітоў, А.​К.​Чорная, І.​Ц.​Якімаў.

1989. К.​Т.​Бяляк, Р.​Л.​Гарус, М.​Ф.​Гаўрылаў, У.​М.​Даніленка, В.​Р.​Латушка, М.​К.​Лухвіч, В.​П.​Мамчыц, С.​Р.​Марачкаў.

1990. У.​А.​Альбіцкі, Л.​П.​Бараноўскі, А.​А.​Баркун, Л.​І.​Іофе, П.​П.​Лабкоў, У.​А.​Ламака, М.​М.​Маркевіч, А.​М.​Піменаў, Г.​І.​Сліжоў, У.​М.​Якубенка.

1991. Л.​М.​Бурскі, А.​І.​Каваленка.

1992. Б.​А.​Кусакін.

т. 6, с. 568

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

заве́сці, ‑вяду, ‑вядзеш, ‑вядзе; ‑вядзём, ‑ведзяце; пр. завёў, ‑вяла, ‑ло; зак., каго-што.

1. Ведучы, даставіць куды‑н. Завесці дзіця ў сад. □ Пасля сяўбы Андрэй меркаваў завесці чорную кабылу ў валасное мястэчка Старочын і прадаць там. Чарнышэвіч.

2. Адвесці не туды, куды трэба. [Іван Цуба] завёў карнікаў у непраходнае балота. Краўчанка. Дарога на ток здавалася вельмі доўгай. Язэпу ўвесь час хацелася ўцячы, знікнуць або завесці гэтых людзей куды-небудзь далей ад току. Асіпенка. // перан. Прымусіць выйсці за межы жаданага, мажлівага і пад. Капрызнай бывае думка рацыяналізатара. Яна можа завесці яго туды, куды ён, здавалася б, і не меў намеру ісці. Шахавец.

3. Заснаваць, набыць што‑н., абзавесціся чым‑н. Завесці пчол. Завесці гаспадарку. □ Міхал на новым месцы ўзяўся: Каня, кароўку расстараўся, Завёў свіней, дзве-тры авечкі. Колас. Усе нашы хлопцы без выключэння завялі сабе прычоскі. Навуменка.

4. Устанавіць, увесці. Завесці новыя парадкі. Завесці строгі ўлік.

5. і без дап. (звычайна ў спалучэнні з назоўнікамі, якія абазначаюць дзеянне). Пачаць што‑н. Каб крыху перабіць настрой, каб стала весялей, дзяўчаты завялі песню. Дубоўка. Пятро паспрабаваў завесці гаворку пра надвор’е, пра ўраджай. Пальчэўскі.

6. Прывесці ў дзеянне, пусціць у ход які‑н. механізм. Завесці гадзіннік. Завесці патэфон. Завесці матор.

•••

Завесці катрынку — пачаць дакучлівую размову, гаварыць адно і тое ж.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

пан, ‑а, м.

1. Уладальнік маёнтка, памешчык (у дарэвалюцыйнай Расіі і ў капіталістычных краінах). Быў у адным маёнтку такі ліхі пан.. Як толькі не здзекаваўся з людзей! Не аднаго на смерць засек. Прыгонных сваіх і за людзей не лічыў. Якімовіч.

2. Асоба, якая належыць да прывілеяваных (чыноўных, арыстакратычных) слаёў грамадства дарэвалюцыйнай Расіі. Сюды, на ўлонне бароў і палян, Калісь прыязджаў з-за паўсвету Красой любавацца вяльможнейшы пан. Арочка. І я ўявіў і спевака, і сцэну, і залу, дзе не знатныя паны сабраліся, а людзі, што сумленна жадаюць жыць, без крыўды, без маны. А. Вольскі.

3. Асоба, якая карыстаецца ўладай у адносінах да залежных ад яе людзей. Выходзяць на поле плугі, Узнімаюць плугі дзірваны. Ні пана няма, ні слугі, Не гоняць народ бізуны. Купала.

4. Разм. Пра чалавека, які ўхіляецца ад працы, імкнецца набыць звычкі, уласцівыя пану. [Бацька:] — Глядзі ты, які пан стаў. Пальцам нельга крануць. Навуменка.

5. (звычайна пры звароце, часта ў клічнай форме пане). Разм. Форма ветлівага звароту або ўпамінання асобы, якая належала да прывілеяваных слаёў грамадства. [Стары:] — Выбачайце, пан афіцэр, калі я, магчыма, не так зразумеў вас... Лынькоў. [Салдат:] — Нядобрае месца для парома, пане, вось што я вам скажу. Караткевіч. // У наш час — форма ветлівага звароту да афіцыйных прадстаўнікоў або грамадзян іншых краін. Паважаныя дамы і паны!

•••

Сам сабе пан гл. сам.

[Чэшск. pan.]

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

паўста́ць, ‑стану, ‑станеш, ‑стане; зак.

1. Узняцца на барацьбу з кім‑, чым‑н., супроць каго‑, чаго‑н., узняць паўстанне. Народ паўстаў. І на падмогу Прыйшлі усходнія браты, Каб радасную перамогу Сустрэць пад сонцам залатым. Панчанка. // Выступіць супроць каго‑, чаго‑н., запрацівіцца чаму‑н. Вера, аднак, рашуча паўстала супроць такой прапановы. Паслядовіч.

2. перан. Узнікнуць у памяці, ва ўяўленні. Як на далоні, перада мной паўстала яшчэ невялікае маё жыццё, і я расказваў пра яго. Сабаленка. Зноў паўстала тое ж пытанне: «Куды ісці далей?» Пальчэўскі. Пры слове «цэх» у нашым уяўленні паўстае прасторнае памяшканне заводскага корпуса, застаўленае лініямі разнастайных станкоў, абсталяванае рознымі механізмамі, дапаможнымі прыстасаваннямі. Хадкевіч.

3. З’явіцца перад вачыма, паказацца. Аддаўшыся развазе, Міця не заўважыў, як у праёме дзвярэй паўстала шэрая постаць. Навуменка. Карніцкі мінуў прысады, і тут адразу паўстала перад яго позіркам калгасная сядзіба. Паслядовіч.

4. Адрадзіцца, адбудавацца. [Цімка] ішоў па горадзе, які на яго вачах паўстаў з безнадзейных руін. Карпаў. То над сатлелым папялішчам Разбегам вуліц, плошчаў, трас Паўстала светлая сталіца, — Масквы малодшая сястра. Звонак.

5. З’явіцца, узнікнуць, вырасці. Мясціны, дзе павінен паўстаць небывалы ў Беларусі, буйнейшы ў Еўропе завод, былі мне знаёмы даўно. Хадкевіч. Як свет паўстаў, ніколі гэтага ў Баркаўцах не чуваць было. Калюга.

•••

Паўстаць перад вачамі (у вачах) — тое, што і стаяць перад вачамі (у вачах) (гл. стаяць).

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)