шанта́ж, ‑у, м.

Запалохванне каго‑н. пагрозай выкрыцця або паведамлення якіх‑н. непажаданых звестак з мэтай вымагання чаго‑н. Палітычны шантаж. □ [Чарнавус:] Гэта гісторыя з Зёлкінай — сапраўды дзіўная гісторыя! [Вера:] Вельмі дзіўная. Я думаю, ці не шантаж тут які-небудзь? Крапіва.

[Фр. chantage.]

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

юбіле́й, ‑ю, м.

Гадавіна дзейнасці каго‑н. або існавання чаго‑н., якая вылічваецца звычайна дзесяцігоддзямі, стагоддзямі і ўрачыста адзначаецца грамадскасцю. Юбілей вучонага. 900‑гадовы юбілей Мінска. □ Мой край юбілей адзначае І славіць здабыткі свае. Астрэйка. // Урачыстасці, прысвечаныя такой гадавіне.

[Ад лац. jubilaeus annus — юбілейны год.]

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

звярта́цца несов.

1. (да каго, чаго з чым) обраща́ться (к кому, чему с чем); (представлять для решения) входи́ть (с чем);

2. (да чаго) прибега́ть (к чему); обраща́ться (к чему);

1, 2 см. звярну́цца 3, 4;

3. страд. остана́вливаться; устремля́ться; см. звярта́ць

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

заво́дзіць несов.

1. в разн. знач. заводи́ть; (ведя, доставлять в какое-л. место — ещё) отводи́ть, уводи́ть;

2. (каго, што) (приобретать) заводи́ть, обзаводи́ться (кем, чем);

3. (насекомых) плоди́ть;

4. (песню и т.п.) затя́гивать;

5. (устанавливать) заводи́ть, вводить; насажда́ть;

1-5 см. заве́сці

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

вы́перці сов.

1. в разн. знач. вы́переть;

вада́ заме́рзла і ~рла дно ў бо́чцы — вода́ замёрзла и вы́перла дно в бо́чке;

в. з ха́ты каго́-не́будзь — вы́переть и́з дому кого́-л.;

2. прост. вы́лезть, вы́переться;

в. напе́рад — вы́лезть (вы́переться) вперёд

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

махну́ць сов., однокр.

1. махну́ть, взмахну́ть;

м. флажко́м — махну́ть (взмахну́ть) флажко́м;

2. махну́ть, качну́ть, мотну́ть; болтну́ть;

1, 2 см. маха́ць;

3. разг. махну́ть;

м. у Санкт-Пецярбу́рг — махну́ть в Санкт-Петербу́рг;

◊ м. руко́й — (на каго, што) махну́ть руко́й (на кого, что)

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

настро́іць сов., в разн. знач. настро́ить; (против кого-л. — ещё) вооружи́ть, восстанови́ть;

н. радыёпрыёмнік — настро́ить радиоприёмник;

н. скры́пку — настро́ить скри́пку;

н. каго́-не́будзь на разва́гі — настро́ить кого́-л. на размышле́ния;

н. усі́х супро́ць сябе́ — настро́ить (вооружи́ть, восстанови́ть) всех про́тив себя́

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

перажы́ць сов.

1. в разн. знач. пережи́ть;

п. вялі́кую ра́дасць — пережи́ть большу́ю ра́дость;

п. каго́-не́будзь — пережи́ть кого́-л.;

ён не мог п. абра́зы — он не мог пережи́ть оскорбле́ния;

2. (многое) испыта́ть, пережи́ть; перечу́вствовать;

◊ п. (само́га) сябе́ — пережи́ть (самого́) себя́

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

уніка́ць несов.

1. (чаго) избега́ть; уклоня́ться (от чего);

у. сустрэ́чы — избега́ть встре́чи;

у. прамо́га адка́зу — уклоня́ться от прямо́го отве́та;

2. (каго, чаго) сторони́ться, избега́ть, чужда́ться;

у. людзе́й — избега́ть (чужда́ться) люде́й;

3. вника́ть;

у. у су́тнасць спра́вы — вника́ть в суть де́ла

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

Ры́паць 1 ’падымацца ўверх і апускацца ўніз (пра ніты)’ (петр., Шат.), ри́па ’деталь самопрялки, соединяющая верхнюю часть с подставкою’ (Влад.). Ад ры́паць 2 (гл.), параўн. серб.-харв. rípati ’скакаць, падскокваць’.

Ры́паць 2 ’скрабсці’, ’скрыпець’ (Др.), ’скрыпець’ (Гарэц.), ’няўмела іграць на гармоніку, скрыпцы’ (Мядзв.), ры́паць ’рыпець, скрыпець, скрыгаць; дрэнна іграць; поркацца, кешкацца’ (ТС), ры́пацца ’рыпець, выдаваць гукі пры трэнні’ (ТС), ’незадаволена бурчаць’ (Яўс.), ры́палка ’дрэнны гармонік’, ’няўмелы гарманіст’ (Янк. 2, Жд. 3), рус. ры́пать, ры́пнуть, руск. дыял. ры́пать ’скрыпець’, укр. ри́пати ’скрыпець’, рипатися ’часта адчыняць дзверы’, польск. rypać ’удараць’, ’грымець’, ’рыпець’, в.-луж. rypać ’калупаць’, славац. rýpať ’капаць’ > ’чапляцца да каго-небудзь’, чэш. rýpati ’калупаць’, ’тыкаць’ > ’чапляцца да каго-небудзь’, ’крыўдзіць’, rýpati se ’калупацца’, rupati ’хрусцець’, ’трашчаць’)’, серб.-харв. rípati ’скакаць, падскокваць’. Прасл. *rypati для якога можна меркаваць першаснае значэнне ’рыць’, ’капаць’, ’рваць’ (польск. дыял. rypać ’стукаць, адбіваць’, ’есці’, ’капаць’, ’крышыць’, чэш. rypati ’капаць, рыць’) і другаснае ’непакоіцца’ (рус. рыпаться, в.-луж. rypać ’чапляцца, назаляць’, балг. ри́пам ’мітусіцца, кідацца’), было растлумачана Брукнерам як вытворнае яд *ryp (утварэнне ад *ryti з суфіксальным ‑p‑) (Брукнер, 472). Аднак наяўнасць славянскіх слоў з тым жа ‑p‑ і іншай агласоўкай кораня тыпу *rupa ’яма’ (укр. рупа, славен. rupa, серб.-харв. rupa, балг. ру́па) і *rupiti sę ’непакоіцца’ (> бел. ру́піцца), што сведчыць аб прыналежнасці ‑p‑ да зыходнай дзеяслоўнай асновы (імаверна вытворнай у сваю чаргу ад і.-е. *reu‑, які даў і прасл. *ryti). Таму больш дакладным падаецца тлумачэнне Махэка, які мяркуе, што слав. *rypati з’яўляецца ітэратывам ад незахаванага дзеяслова *rupiti, якой адпавядаў бы літ. raũpiti (Махэк, 2, 527). Аднак мяркуемы зыходны дзеяслоў прапаноўваецца рэканструяваць у форме *rъpati (*rup‑: *rъp‑: *ryp‑), паколькі захаваліся укр. по́рпати ’капацца, разграбаць, выграбаць (пра курэй)’, ’рыцца ў чым-небудзь’, польск. дыял. parpać ’рыцца, капацца’, балг. дыял. ръ́пам, ръ́пна ’рэзаць тупымі, вышчарбленымі нажніцамі або сярпом’, ’рэзаць дрэнна, няроўна’ (Варбот, Этимология 1971, 6–7; Куркіна, Этимология–1984, 111). Гл. таксама рыпе́ць.

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)