Тулумба́с ‘старажытны ударны інструмент’ (ТСБМ), таламба́с ‘літаўра’ (Ласт.). У якасці зыходнага лічыцца тур. tulumbaz ‘бубнач, барабаншчык’ (Фасмер, 4, 118; ЕСУМ, 5, 673); хутчэй за ўсё, праз укр. тулумба́с, таламба́с ‘тс’, польск. tułumbas, tołombas, tołumbas ‘турэцкі вайсковы барабан’, параўн. таксама серб.-харв. таламба́с ‘літаўра, барабан’, якое лічыцца балканскім турцызмам (Скок, 3, 437).
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
змея́ змяя́, род. змяі́ ж., вужа́ка, -кі ж.;
грему́чая змея́ грыму́чая змяя́;
короле́вская змея́ карале́ўская змяя́;
очко́вая змея́ змяя́-акуля́рніца, ко́бра;
◊
пригре́ть змею́ на груди́ прыгрэ́ць змяю́ за па́зухай;
змея́ подколо́дная змяя́ падкало́дная.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
яйцо́ в разн. знач. я́йка, -ка ср.;
◊
вы́еденного яйца́ не сто́ит вы́скваркі не ва́рты; тры гро́шы не ва́рты;
яйцо́ ку́рицу у́чит посл. я́йка мудрэ́йшае (разумне́йшае) за ку́рыцу; не вучы́ старо́га ката́ смята́нку злі́зваць.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
адда́ць сов.
1. в разн. знач. отда́ть; (подвергнуть действию чего-л.) преда́ть; (осудить на что-л.) обре́чь; (в школу и т.п. — ещё) определи́ть;
а. доўг — отда́ть долг;
а. усе́ сі́лы спра́ве выхава́ння мо́ладзі — отда́ть все си́лы де́лу воспита́ния молодёжи;
а. сябе́ на паку́ты — обре́чь себя́ на муче́ния;
а. дзіця́ ў шко́лу — отда́ть (определи́ть) ребёнка в шко́лу;
а. пад суд — отда́ть под суд (преда́ть суду́);
за касцю́м адда́ў мно́га — за костю́м о́тдал мно́го;
а. распараджэ́нне — отда́ть распоряже́ние;
2. (об оружии) отда́ть;
○ а. го́лас — отда́ть го́лос;
◊ а. нале́жнае — отда́ть до́лжное;
а. бо́гу душу́ — отда́ть бо́гу ду́шу;
а. дані́ну — отда́ть дань;
а. апо́шні доўг — отда́ть после́дний долг;
а. на суд — (каму) отда́ть на суд (кого);
а. пакло́н — отда́ть покло́н;
а. агню́ і мячу́ — преда́ть огню́ и мечу́;
а. жыццё — (за каго, што) отда́ть жизнь (за кого, что);
а. галаву́ ў закла́д — отда́ть го́лову в закла́д;
што ві́нен, а. паві́нен — посл. долг платежо́м кра́сен
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
зблы́таць сов., в разн. знач. спу́тать; (принять одно за другое — ещё) перепу́тать, смеша́ть;
з. пра́жу — спу́тать пря́жу;
з. паня́цці — спу́тать (смеша́ть, перепу́тать) поня́тия;
з. ву́чня падка́зкай — спу́тать ученика́ подска́зкой;
◊ з. ка́рты — спу́тать (попу́тать) ка́рты
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
неспако́й, -ко́ю м.
1. трево́га ж., беспоко́йство ср.;
яго́ ахапі́ў н. — его́ охвати́ла трево́га (охвати́ло беспоко́йство);
2. (недовольство) броже́ние ср., волне́ние ср.;
◊ за дурно́й галаво́й нага́м н. — посл. дурна́я голова́ нога́м поко́я не даёт
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
пільнава́ць несов.
1. охраня́ть, стере́чь, сторожи́ть, карау́лить;
п. сад — стере́чь (карау́лить) сад;
2. карау́лить, подстерега́ть;
п. на ву́ліцы каго́-не́будзь — карау́лить (подстерега́ть) на у́лице кого́-л.;
3. (глядеть за кем-л.) смотре́ть, присма́тривать, следи́ть
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
прычы́на ж. причи́на; по́вод м., предло́г м.;
◊ з ~ны — по по́воду, по слу́чаю; всле́дствие, ввиду́, по причи́не, в си́лу;
без дай ~ны — бе́зо вся́кого по́вода, ни с того́ ни с сего́; за здо́рово живёшь
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
Пясо́к ’пясок, пясчаная глеба’ (ТСБМ, Яруш., Сл. ПЗБ, Бяльк.), ’пясчанае поле’ (ЛА, 2), песо́к ’тс’ (ТС); укр. пісо́к, рус. песо́к, польск. piasek, чэш. pések, славац. piesok, в.-луж., н.-луж. pěsk, серб.-харв. pijȅsak, славен. pẹ́sek, балг. пя́сък, макед. песок, ст.-слав. пѣсъкъ. Прасл. *pěsъkъ, памянш. да *pěsъ, параўн. пясы́ ’пяскі’ ў фальклоры: “Мяне лісіца нясець… за цёмныя лясы, за жоўтыя пясы” (докш., Януковіч, Слоўнік в. Заборцы, рук.). Суадносна з санскр. pāṃsuka‑ ’пясчаныя буры’, pāṃsu‑ ’пясок, пыл, які нясе вецер’, авест. pąsnu‑ ’тс’ (Фасмер, 3, 249–250; Бязлай, 3, 28; Банькоўскі, 2, 541; БЕР, 6, 132). Малапераканальна Путанец (Rasprave, 25, 302–303) выводзіць з і.-е. *bhes‑ ’церці’ (у выніку асіміляцыі bs > ps: *psēsǔ‑, *psēsǐkǔ > pēsъkъ). Крытычны разгляд версій гл. ESJSt, 11, 639–640.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Ра́дзі прыназ. ’з-за’ (Ян., ТС), ра́дзі, ра́ді ’з прычыны, дзеля’ (Сл. ПЗБ). Архаізм, магчыма другаснае запазычанне з рус. ра́ди ’з-за’, ’з мэтай чаго-небудзь’. Укр. ра́ди, зара́ди, славен. zaradi, серб. ра̑ди, харв. rȁdi, балг. заради́, старое ради, макед. поради, заради, ст.-слав. ради. Да прасл. *radi, якое лічыцца прамым пранікненнем ст.-перс. rādiy ’тс’ (Мартынаў, Становление, 37); іншыя разглядаюць іх як акамянелыя формы лакатыва нейкага назоўніка з тым жа і.-е. коранем (Чарных, 2, 93); паводле Глухака (515), утварэнне ад асновы на i прасл. *radь ж. р., суадноснага з прыметнікам *radъ (гл. рады) па тыпу дзе́ля: дзе́ла (гл.), лац. causā: causa ’справа, праца’ і пад. Аўтары ESJSt (12, 744) схіляюцца да непасрэднай сувязі з *raditi/roditi ’дбаць, старацца’ (гл. рад 2).
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)