то́шно разг.
1. нареч. мо́ташна; ну́дна, нудлі́ва; см. то́шный 1;
2. безл., в знач. сказ. (тошнит) мо́ташна; ну́дзіць; (дурно) мло́сна;
3. безл., в знач. сказ. (противно) агі́дна, праці́ўна, га́дка, гі́дка, пры́кра, мо́ташна, ну́дзіць;
то́шно смотре́ть на э́то агі́дна (праці́ўна, га́дка, гі́дка, пры́кра, мо́ташна, ну́дзіць) глядзе́ць на гэ́та;
4. безл., в знач. сказ. (тоскливо) тужлі́ва; ну́дна, нудлі́ва; су́мна;
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
увы́ межд. (к сожалению) на жаль; (но не тут-то было) ды дзе там;
но увы́! але́ на жаль!, ды дзе там!;
он до́лжен был прие́хать, но увы́! его́ ещё нет ён паві́нен быў прые́хаць, але́, на жаль, яго́ яшчэ́ няма́;
увы́, э́то о́чень печа́льно на жаль, гэ́та ве́льмі су́мна;
увы́, наде́жды бо́льше нет на жаль, надзе́і больш няма́.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
паду́маць сов.
1. поду́мать;
2. поду́мать, позабо́титься;
п. пра дале́йшае — поду́мать (позабо́титься) о дальне́йшем;
3. (представить себе) посуди́ть;
~май сам — посуди́ сам;
4. (предположить) поду́мать, посчита́ть;
мо́гуць п., што гэ́та зрабі́ў я — мо́гут поду́мать (посчита́ть), что э́то сде́лал я;
5. в знач. вводн. сл. поду́маеш;
~маеш, така́я ва́жнасць! — поду́маешь, э́ка ва́жность!;
◊ хто б ~маў! — кто бы поду́мал!;
вы ~майце! — вы поду́майте!
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
палічы́ць сов.
1. (произвести подсчёт) посчита́ть, сосчита́ть просчита́ть, пересчита́ть;
2. (составить мнение по поводу кого-, чего-л.) посчита́ть, счесть; реши́ть; найти́;
я ~чы́ў неабхо́дным паве́даміць пра гэ́та нача́льству — я счёл (посчита́л, нашёл) необходи́мым сообщи́ть об э́том нача́льству;
3. (нек-рое время) посчита́ть;
~чы́ў паўгадзі́ны і стамі́ўся — посчита́л полчаса́ и уста́л;
◊ п. за ле́пшае — предпоче́сть;
п. рэ́бры — (каму) пересчита́ть рёбра (кому)
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
прыда́ць (каго, што) сов.
1. в разн. знач. прида́ть; (добавить — ещё) приба́вить;
гэ́та ~дало́ яму́ сі́лы — э́то при́дало (приба́вило) ему́ сил;
п. атра́ду артыле́рыю — прида́ть отря́ду артилле́рию;
п. значэ́нне — прида́ть значе́ние;
п. зако́нную сі́лу пастано́ве — прида́ть зако́нную си́лу постановле́нию;
п. сур’ёзны вы́раз тва́ру — прида́ть серьёзное выраже́ние лицу́;
2. (выразить в какой-л. форме) прида́ть, обле́чь (во что);
п. фо́рму — прида́ть (обле́чь в) фо́рму
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
прызна́чыць сов.
1. в разн. знач. назна́чить;
п. зага́дчыкам — назна́чить заве́дующим;
п. сустрэ́чу — назна́чить встре́чу;
п. у нара́д — назна́чить в наря́д;
2. (установить) назна́чить, определи́ть; (наметить для какой-л. цели — ещё) предназна́чить;
п. пе́нсію — назна́чить (определи́ть) пе́нсию;
п. ляка́рства — назна́чить лека́рство;
п. уча́стак для забудо́вы — предназна́чить уча́сток для строи́тельства;
3. предназна́чить, угото́вить; предопредели́ть;
гэ́та яму́ ~чыў лёс — э́то ему́ предназна́чила (угото́вила) судьба́
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
увасабле́нне ср.
1. олицетворе́ние;
2. воплоще́ние; олицетворе́ние;
1, 2 см. увасабля́ць 1, 2;
3. (воплощение явления природы или идеи в образе живого существа) олицетворе́ние;
4. (выражение чего-л. в вещественном образе) воплоще́ние; олицетворе́ние;
гэ́та паэ́ма — у. ідэ́й пісьме́нніка — э́та поэ́ма — воплоще́ние иде́й писа́теля;
5. (самое совершенное выражение какого-л. качества) воплоще́ние; олицетворе́ние;
гэ́ты чалаве́к — у. чэ́снасці — э́тот челове́к — воплоще́ние (олицетворе́ние) че́стности
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
Капы́л 1 ’кавалак дрэва ў форме ступні, на якім шавец робіць абутак’ (ТСБМ, Яруш., Касп., Бяльк., Грыг., Гарэц., Некр. і Байк.; КЭС, лаг.). «Не мерай усіх на свой капыл» (Янк. БП), ’дэталь саней’, ’дубовы брусок, што ўстаўляецца ў полаз, а за яго закручваецца вяз для злучэння палазоў’ (Сцяшк., Сержп. Грам.), укр. копил ’тс’, рус. копыл ’тс’. Адпаведна да вядомай версіі звязана генетычна з балг. копеле ’незаконнанароджаны’, серб.-харв. ко̏пил ’тс’ (Бернекер, 564; Фасмер, 2, 320; Трубачоў, Эт. сл., 11, 32–34). Семантычна гэта тлумачыцца як пераход тыпу рус. пасынок ’пасынак’ і ’падпорка, лішняя галіна, больш тонкі з двух ствалоў, якія выраслі з аднаго кораня’. Але гэта тлумачэнне не пераконвае, хаця ўкр. копил мае таксама значэнне ’незаконнанароджаны’ і можна меркаваць аб праславянскім характары лексемы, якая застаецца этымалагічна непразрыстай. Да таго ж першае значэнне застаецца за межамі семантычнага пераходу. Ці не звязана капыл ’кавалак дрэва ў форме ступні’ з прасл. kopyto (адпаведна з фармантамі: рэгулярным ‑ylъ (SP, 1, 112) і нерэгулярным ‑yto (гл. капыта).
Капы́л 2 ’матыка для апрацоўкі ляда’ (Малчанава, Мат. культ.; Маш., Шатал.), ад капаць («капылом капылім бульбу» — Шатал.). З фармантам ‑ylъ (SP, 1, 112).
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Астало́п ’дурань, тупіца, невук’ (БРС, Нас., Бяльк., Касп., Бір. дыс.). Рус. остоло́п ’тс’. Параўн. яшчэ стаяць асталопам ’стаяць аслупянеўшы’ (Нас., Бяльк.), асталопіна (Нас., Бяльк., Касп.). Ужо Даль слушна звязваў гэта слова з стоўб/стоўп ’слуп’, што прынялі Міклашыч, 321; Гараеў, 242. Пісаў пра гэта слова Сабалеўскі (РФВ, 64, 124; ЖМНП, 1897, № 7). Праабражэнскі (1, 665), Шахматаў (Очерк, 281) паяснялі другім паўнагалоссем рускую форму, а Карскі (1, 257) — беларускую, прыводзячы і бел. столап. Неадназначна рашаецца пытанне пра паходжанне a‑, а разам з тым і пра канкрэтную этымалогію слова. Праабражэнскі, Шанскі, (КЭСРЯ, 316) лічаць, што зыходнай была дзеяслоўная форма остол(о)пѣти ’аслупець’, адкуль бяссуфіксны назоўнік асталоп. Булахоўскі (Тр. ИРЯ, 1, 160) убачыў тут кантамінацыю стол(о)п і олух. Улічваючы наяўнасць у смаленскіх гаворках (Мат. Смал.) слова остолоп ’драўляны слуп у ёўні’, трэба, відаць, пагадзіцца з Фасмерам, 3, 165, які тлумачыў асталоп ’дурань’ як пераноснае ўжыванне слова, што азначала ’слуп’, і параўноўваў яго з полено, дубина, чурбан. У карысць такога тлумачэння сведчыць, відаць, і выраз асталопам, дзе творцы склон тлумачыцца як параўнальны (як асталоп). А‑ ў гэтым выпадку пратэтычнае, або прэфіксальнае (параўн. рус. остолпие ’капітэль’, ст.-рус. остълпление ’каланада’). Гл. стоўб.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Баўды́р 1 ’гэтак лаюць тоўстых непаваротлівых людзей’ (КЭС, лаг.), ’лаянкавае слова’ (Бір. Дзярж.). Бліжэй іншых слоў да бел. назвы стаіць укр. бо́вдур ’дурань’ (іншыя значэнні ’комін; густы дым, хмара; жэрдка (у рыбаловаў)’). Рудніцкі (157) хоча ўсе значэнні ўкр. слова вывесці з ’комін’ (а гэта запазычанне з чув. мовы, гл. боўдур ’комін’). Наўрад ці гэта правільна. Трэба, мусіць, думаць пра слав. аснову bъld‑, якая мае прыкладна тое ж значэнне, што і балд‑, булд- (гл.). Bъld‑yrь, bъld‑urъ маглі б быць самастойнымі слав. (усх.-слав.?) утварэннямі (незалежнымі і ад цюрк. уплыву; аб гэтым гл. Краўчук, Тюрк. лекс. элем., 29).
Баўды́р 2 ’вадзяная бурбалка; прышч’ (Нас.). Параўн. рус. ба́лдырь ’пухір’, булды́рь нарыў, шышка’. Звычайна зыходную форму асноў, якія азначаюць ’штосьці круглае, бурбалка і пад.’ вызначыць вельмі цяжка. Можна думаць і пра балд‑, і пра bъld‑ (> боўд‑), і пра булд- (гл.). Прынамсі для значэння ’бурбалка’ можна прыняць гукапераймальнае bъld‑, якое сустракаецца (праўда, рэдка) у некаторым укр. гідраграфічных назвах (параўн., напр., бо́вдур яма ў вадзе’) і да якога зводзіць бел. слова Юркоўскі, Ukr. hydrogr., 90. Цікава, што для абазначэння круглых прадметаў аснова ба́ўд‑ сустракаецца ў некаторым паўд.-зах. укр. гаворках (ба́ўда ’некалькі стручкоў фасолі разам і пад.’).
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)