Verbum

САМСО́НАЎ (Уладзімір Паўлавіч) (н. 10.5.1928, в. Ерахтур Касімаўскага р-на Разанскай вобл., Расія),

бел. вучоны ў галіне аграбіялогіі. Акад. Акадэміі агр. навук Беларусі (1992). Чл.-кар. Рас. акадэміі с.-г. навук (1991), д-р с.-г. н., праф. (1988). Засл. работнік сельскай гаспадаркі Беларусі (1978). Скончыў БСГА (1952). З 1965 нам. міністра сельскай гаспадаркі Беларусі. У 1974—2000 дырэктар Бел. НДІ земляробства і кармоў. Навук. працы па пытаннях экалогіі ў земляробстве, зніжэнні энергазатрат у с.-г. вытв-сці, тэхналогіі адаптацыйнай інтэнсіфікацыі земляробства і раслінаводства, насенняводства збожжавых культур і стварэння прамысл. насенняводства дасканалага індустрыяльна-біял. профілю. Дзярж. прэмія Беларусі 1998.

Тв.:

Экалагічныя праблемы земляробства // Весці АН БССР. Сер. с.-г. навук. 1991. № 4;

Зерно Белоруссии // Земледелие. 1991. № 4;

Агроэкологические аспекты борьбы с сорной растительностью в адаптивном земледелии // Ахова раслін. 1999. № 5.

т. 14, с. 141

САРО́КА (Эдуард Максімавіч) (н. 31.7.1940, г. Шклоў Магілёўскай вобл.),

бел. філосаф. Д-р філас. н. (1992), Скончыў Таджыкскі ун-т (1962). З 1970 у Ін-це філасофіі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па сінергетыцы ў трансдысцыплінарным аспекце, філас. праблемах структурнай устойлівасці самаарганізавальных сістэм, сац. экалогіі, глабальнага эвалюцыянізму, сістэмнай якасці, інтэгральнага вымярэння рэчаіснасці, сімволікі піфагарэйскай спадчыны. Распрацаваў дыялектыка-сінергетычную канцэпцыю структурнай гарманізацыі сістэм у прыродзе і грамадстве.

Тв.:

Концепция уровней, отношение, структура;

(К методологии социол. исслед.). Мн., 1978;

Производственный коллектив: Функционирование и управление. Мн., 1978 (у сааўт);

Структурная гармония систем. Мн., 1984;

Управление развитием социально-экономических структур. Мн., 1985;

Критерий гармонии самоорганизующихся социоприродных систем. Владивосток, 1989;

В поисках скрытого порядка. Владивосток, 1995 (у сааўт.);

Философия: Уч.-метод. пособие. Мн., 2001 (разам з П.​В.​Кікелем).

т. 14, с. 184

СА́ЎЦІ ((Southey) Роберт) (12.8.1774, г. Брысталь, Вялікабрытанія —21.3.1843),

англійскі паэт-рамантык; прадстаўнік «азёрнай школы». Вучыўся ў Оксфардскім ун-це (1792—94), дзе зблізіўся з С.​Т.​Колрыджам. Паэт. творчасць пачаў з жанру нар. балады. Аўтар вершаванай драмы «Уот Тайлер» (1794, апубл. 1817) і паэмы «Жанна д’Арк» (1796), напісаных пад уплывам франц. рэвалюцыі 1789—93. Вядомасць прынеслі рамант. балады «Бленгеймскі бой» (1798) і «Суд божы над епіскапам» (1799). У паэмах на фантаст. сюжэты «Талаба-разбуральнік» (1801), «Мэдак» (1805), «Родэрык, апошні з готаў» (1814) выявілася эвалюцыя С. ад бунтарскіх настрояў да захаплення фальклорам і містыкай, да рэліг. пакорлівасці. Аўтар наратыўнай паэмы «Пракляцце Кехамы» (1810), біягр. працы «Жыццё Нельсана» (1813), кніг па гісторыі, эсэ.

Тв.:

Рус. пер. — Баллады. Пг., 1922.

Літ.:

Дьяконова Н.Я. Китс и его современники. М., 1973.

М.​С.​Рагачэўская.

т. 14, с. 198

САЧО́К (Рыгор Іванавіч) (н. 4.9.1939, в. Зазерка Пухавіцкага р-на Мінскай вобл.),

бел. вучоны ў галіне геалогіі і геаграфіі. Д-р геагр. н. (1989). Скончыў БДУ (1960, 1970). У 1964—67 і 1978—90 у Ін-це геал. навук АН Беларусі, у 1970—78 у Бел. н.-д. геолагаразведачным ін-це. З 1990 у Ін-це праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі (заг. лабараторыі). Навук. працы па выкарыстанні колькасных і матэм. метадаў і камп’ютэрнага мадэліравання ў геал. і геагр. даследаваннях, сістэмна-структурнай метадалогіі аналізу ландшафтаў Беларусі.

Тв.:

Пространственно-временная структура гидрометеорологического режима Белоруссии и прилегающих регионов. Мн., 1980;

Математико-картографическое моделирование природных условий Белоруссии. Мн., 1984 (разам з Т.​Ф.​Цурковай);

Ацэнка ўздзеянняў на навакольнае асяроддзе: Тэорыя, метадалогія, фармалізацыя. Мн., 1994 (разам з В.​В.​Калядой).

т. 14, с. 219

СЕМЯНЬКО́Ў (Уладзімір Нічыпаравіч) (н. 20.3.1923, в. Стражэвічы Чашніцкага р-на Віцебскай вобл.),

бел. філосаф і сацыёлаг. Д-р філас. н. (1981), канд. гіст. н. (1953), праф. (1982). Скончыў Рэсп. парт. школу пры ЦК КПБ (1946), БДУ (1949). З 1949 у Бел. політэхн. ін-це (у 1980—86 заг. кафедры). У 1986—98 у Ін-це павышэння кваліфікацыі выкладчыкаў грамадскіх навук пры БДУ. Навук. працы па праблемах грамадскага выхавання, суадносін матэрыяльных, ідэалагічных і духоўных фактараў у працэсе выхавання. Распрацаваў новыя канцэптуальныя і метадалагічныя падыходы да комплекснага вывучэння грамадскага выхавання як сінтэзу грамадскіх адносін і дзейнасці людзей.

Тв.:

Производственный коллектив: труд, среда, воспитание. Мн., 1975;

Комплексный характер воспитания. Мн., 1979;

Формирование нового человека. Мн., 1982;

Совершенствование социализма и общественное воспитание: Вопр. методологии и практики. Мн., 1986.

т. 14, с. 323

СЕРАДА́ (Валерый Сцяпанавіч) (5.12.1936, в. Акрыёны Петрыкаўскага р-на Гомельскай вобл. — 17.6.1997),

бел. вучоны-эканаміст. Д-р эканам. н. (1986), праф. (1987). Скончыў Бел. ін-т інжынераў чыг. транспарту (1959). У 1978—97 заг. кафедры Бел. пед. ун-та. Навук. працы па эканам. тэорыі, праблемах развіцця нар. гаспадаркі, удасканальвання вытв. адносін, якасці прадукцыі, кіравання ў сферы адукацыі.

Тв.:

Вопросы научного творчества студентов: (Методика, теория, практика). Мн., 1975 (разам з М.​І.​Базылевым);

Научно-технический прогресс и качество промышленной продукции. Мн., 1978;

Резервы развития народного хозяйства. Мн., 1986;

Экономический словарь-справочник. Мн., 1989 (разам з М.​А.​Кушыным, І.​С.​Святліцкім);

Эканамічная тэорыя. Ч. 1—3. Мн., 1994;

Экономика для всех: вопр. и размышления. Вып. 1. Мн, 1995;

Экономика и управление в сфере образования. Мн., 1999 (у сааўт.).

П.​М.​Бараноўскі.

т. 14, с. 342

СЕРГІЕ́НКА (Раіса Іванаўна) (н. 10.7.1945, г. Рэчыца Гомельскай вобл.),

бел. музыказнавец. Д-р мастацтвазнаўства (1999). Скончыла Бел. кансерваторыю (1968). З 1967 выкладае ў Бел. акадэміі музыкі. Навук. працы па тэарэт. праблемах музыкі 20 ст., у т. л. «Выканальніцкая інтэрпрэтацыя музычнага твора» (1992), «Гукавышынная аснова музычнай кампазіцыі XX ст.» (1998) і інш.

Тв.:

Новыя аспекты гукавышыннай арганізацыі ў беларускай музыцы 60-х гг. // Пытанні культуры і мастацтва Беларусі. 1993. № 12;

Беларускі музычны авангард на рубяжы апошніх дзесяцігоддзяў XX ст.: гукавышынная арганізацыя і сучасныя віды кампазіцыйнай тэхнікі // Музычная культура Беларусі: Дыялог часоў. Мн., 1997;

Кампазітары Беларусі. Мн., 1997 (разам з Т.​Г.​Мдзівані);

Тембр музыкального звука: новые измерения // Музыкальное искусство на рубеже столетий. Мн., 2000;

Высота и звуковой мир современной музыки // Теоретические проблемы музыки XX в. Мн., 2001. Вып. 6.

т. 14, с. 348

СІЗО́Ў (Уладзімір Ільіч) (1840, Масква — 1.11.1904),

расійскі археолаг. Скончыў Маскоўскі ун-т (1865). Адзін з заснавальнікаў маскоўскага гіст. музея, з 1881 яго вучоны сакратар. Даследаваў славяна-рускія старажытнасці. У 1890 праводзіў раскопкі курганоў каля вёсак Іпалітаўка (Новабяляеўка) на Гомельшчыне, Чырвоная Слабада і Туравічы на Магілёўшчыне. Вынікі даследаванняў радзіміцкіх курганоў абагульніў у працы «Аб паходжанні і характары курганных скроневых кольцаў і пераважна так званага маскоўскага тыпу» (1895). У канцы 1890-х г. у вярхоўях Дняпра адкрыў доўгія курганы. У 1902 першы з археолагаў на аснове матэрыялаў з раскопак Гнёздаўскіх курганоў на Смаленшчыне выступіў супраць «нарманскай» тэорыі.

Тв.:

[Отчет о раскопках в Смоленской и Могилевской губерниях в 1890 г.) // Древности: Тр. Москов. археологического о-ва М., 1894. Т. 15, вып. 2;

Курганы Смоленской губернии. Вып. 1. СПб., 1902.

т. 14, с. 372

СІНІ́ЦЫН (Анатоль Канстанцінавіч) (н. 5.2.1948, г. Міёры Віцебскай вобл.),

бел. вучоны ў галіне фіз. электронікі і матэм. фізікі. Д-р фіз.-матэм н. (1996), праф. (1997). Скончыў БДУ (1970). З 1970 у Ін-це цепла- і масаабмену АН Беларусі. З 1978 у Бел. ун-це інфарматыкі і радыёэлектронікі (з 1993 заг. кафедры). Навук. працы па даследаванні дынамічных працэсаў узаемадзеяння электронных патокаў з эл.-магн. палямі ў электравакуумных прыладах ЗВЧ на аснове матэм. мадэліравання і выліч. эксперыменту. Распрацаваў матэм. мадэлі і праграмы аналізу характарыстык і аптымізацыі параметраў прылад ЗВЧ.

Тв.:

Математическое моделирование и проблема оптимизации по КПД ЛБВ-0 (разам з А.​А.​Кураевым) // Зарубеж. радиоэлектроника: Успехи современ. радиоэлектроники. 1997 № 1;

Полоса и критичность условий циклотронного авторезонанса (разам з А.​А.​Кураевым, А.​У.​Шчарбаковым) // Радиотехника и электроника. 1999. Т. 44, № 7.

т. 14, с. 401

СКРЫ́ПНІК (Віталь Міхайлавіч) (н. 17.1.1936, с. Налобіха Касіхінскага р-на Алтайскага краю, Расія),

бел. вучоны ў галіне радыётэхнікі і электронікі. Д-р тэхн. н. (1983), праф. (1984). Скончыў Мінскае вышэйшае інж. радыётэхн. вучылішча ППА (1965), дзе і працаваў (у 1974—87 заг. кафедры). З 1987 у БДУ, з 1996 прарэктар Ін-та сучасных ведаў, з 2000 — Бел. камерцыйнага ун-та кіравання. Навук. працы па тэорыі і выкарыстанні складаных радыётэхн. сістэм, распрацоўцы метадаў і спосабаў ацэнкі іх тэхн. стану, надзейнасці і даўгавечнасці.

Тв.:

Хранение радиотехнических систем в эксплуатационных условиях. М., 1984 (разам з Ю.​І.​Крычэўскім, П.​А.​Раманцом);

Альтернативные испытания малых выборок на надежность. Мн., 1986 (разам з А.​Л.​Грэчыным);

Анализ надежности технических систем по цензурированным выборкам. М., 1988 (у сааўт).

М.​П.​Савік.

т. 14, с. 474