Verbum

СВЯНЦЯ́НСКІЯ ГРА́ДЫ, Свянцянскае ўзвышша,

дугападобная сістэма (з прагінам на Пд) напорных краявых ледавіковых град на ПнЗ Беларусі; фізіка-геагр. раен Бел.-Валдайскай правінцыі (акруга Бел. Паазер’я). Назва дадзена ў 1930-я г. польскімі географамі ад г. Свянцяны (цяпер Швенчоніс, Літва). Працягнуліся ад воз. Дзіснай (Літва) на тэр. Беларусі, дзе накіраваны ў паўд.-ўсх. і паўн.-ўсх. напрамках у паўд.-зах. ч. Віцебскай і паўн.-зах. ч. Мінскай абласцей. Мяжуюць з Полацкай нізінай на Пн, Ушацка-Лепельскім узв. на У, Верхнебярэзінскай і Нарачана-Вілейскай нізінамі на ПдУ і Пд. Выш. да 228 м у межах Беларусі (288, каля г. Швенчоніс, Літва), працягласць з 3 на У 120—130 км, з Пн на Пд 35—45 км. Пл. 2,7 тыс. км². С.г. прымеркаваны да Беларускай антэклізы. Асадкавы чахол складзены з адкладаў дэвонскага, мелавога, палеагенавага ўзросту. Антрапагенавыя ўтварэнні (магутнасць больш за 100 м) дняпроўскага, сожскага і паазерскага зледзяненняў. Рэльеф буйнаўзгорысты і градава-марэнна-азёрны, сфарміраваўся пераважна пад уплывам ледавіка паазерскага зледзянення. У фарміраванні паверхні вял. ролю адыграў актыўны ледавік (марэны напору, гляцыядыслакацыі, адорвені, ледавіковыя лагчыны), а таксама пасіўны («мёртвы»), які ўплываў на ўтварэнне камаў, озаў, тэрмакарставых і падпрудных азёрных катлавін. Адносныя перавышэнні рэльефу да 50—60 м. У паніжэннях і лагчынах паміж марэннымі градамі шмат невялікіх, глыбокіх азёр, размешчаных групамі (Лучайская, Мядзельская, Доўгаўская, Глыбоцкая) і злучаны пратокамі і малымі рэчкамі.

Тут знаходзіцца самае глыбокае на Беларусі воз. Доўгае (глыб. 53,7 м). Па градах праходзіць водападзел паміж бас. рэк Зах. Дзвіна і Нёман. На паўн. схілах пачынаюцца рэкі Мядзелка, Галбіца, Бярозаўка, Мнюта, Авута; на паўд. — Страча, Сэрвач. Карысныя выкапні: гліны легкаплаўкія, пясчана-жвіровы матэрыял, буд. пясок, торф, сапрапель. Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя слаба- і сярэднеападзоленыя; месцамі эрадзіраваныя, у паніжэннях глеістыя, часам карбанатныя. Лясы захаваліся невял. ўчасткамі, займаюць каля 25% тэрыторыі. Пашыраны мяшаныя драбналістыя маладнякі і субаравыя хвойнікі, месцамі дубовыя і шыракаліста-яловыя асацыяцыі. У паніжэннях зараснікі вярбы, бярозы, хвоі, чорнай вольхі. Пад ворывам больш за 40% тэрыторыі, характэрна драбнаконтурнасць с.-г. угоддзяў (пл. 3—4 га). Асаблівасці рэльефу садзейнічаюць праяўленню плоскаснага змыву глеб. У межах С.г. частка нац. парку Нарачанскі; заказнікі: ландшафтны Блакітныя Азёры, гідралагічныя Доўгае і Белае, біял. Некасецкі, Рудакова, Пасынкі.

В.​П.​Якушка.

т. 14, с. 271

БЕЛАРУ́СКА-ВАЛДА́ЙСКАЯ ПРАВІ́НЦЫЯ,

фізіка-геаграфічная правінцыя на Пн Беларусі. Займае Віцебскую, ПнУ Гродзенскай і Пн Мінскай абласцей. Мяжуе на Пд з Зах.-Бел., Перадпалескай і Усх.-Бел. правінцыямі, на ПнЗ з правінцыяй Усх. Прыбалтыкі. Працягнулася з З на У на 340 км, з Пн на Пд на 160—240 км; пл. 57,6 тыс. км². У межах Беларуска-Валдайскай правінцыі вылучаюцца акругі Беларускае Паазер’е і Беларуская града. У тэктанічных адносінах прымеркавана да Беларускай антэклізы на ПдЗ, Балтыйскай сінеклізы на ПнЗ, Латвійскай седлавіны на Пн і Аршанскай упадзіны на У і ПдУ. Асадкавыя пароды, пераважна дэвонскія даламіты, вапнякі, пясчанікі, перакрыты адкладамі антрапагенавай сістэмы — марэннымі супескамі, суглінкамі і глінамі, лёсападобнымі пародамі, торфам, сапрапелітамі і інш. У рэльефе вылучаюцца Ашмянскае, Мінскае, Аршанскае ўзвышшы, утвораныя ў час сярэднеплейстацэнавага зледзянення, Віцебскае, Гарадоцкае, Свянцянскае і інш. ўзвышшы, Чашніцкая раўніна, а таксама Полацкая, Нарачана-Вілейская і інш. нізіны, якія ўзніклі пасля дэградацыі познаплейстацэнавага зледзянення. Для ўзвышшаў Бел. грады характэрны градавы і буйнаўзгорысты дэнудацыйны марэнны рэльеф, на якім пашыраны яры і суфазійныя западзіны на лёсападобных пародах. У межах яе на Мінскім узв. знаходзяцца найвышэйшы пункт Беларусі — Дзяржынская гара (345 м над узр. м.). Рэльеф Бел. Паазер’я больш малады, пераважна плоскі нізінны і спадзістахвалісты раўнінны, на ўзвышшах канцова-марэнны градавы і ўзгорысты, са шматлікімі азёрнымі катлавінамі і тэрмакарставымі западзінамі. Карысныя выкапні: гліны легкаплаўкія, пясчана-жвіровы матэрыял, буд. пяскі, даламіты, торф, сапрапелі. Клімат умерана кантынентальны, вільготны, найб. халодны на Беларусі. Сярэдняя т-ра студз. -6,5 — -8,2 °C, ліп. 17,2—18 °C, ападкаў 560—650 мм за год. Вегет. перыяд самы кароткі на Беларусі — 180—185 сутак.

Па вял. узвышшах на Пд Беларуска-Валдайскай правінцыі праходзіць частка водападзелу паміж рэкамі Балтыйскага м. — Зах. Дзвіной, Віліяй (бас. Нёмана), Ловаццю (бас. Нявы) і Чорнага м. — Бярэзінай з Свіслаччу (бас. Дняпра) і інш. Басейны Нёмана і Дняпра злучаны праз Вілейска-Мінскую водную сістэму. Глебава-расліннае покрыва характарызуецца дробнымі контурамі, што звязана са стракатасцю рэльефу і грунтоў. Глебы на ўзвышшах дзярнова-падзолістыя лёгкасугліністыя на марэне і лёсападобных суглінках, у нізінах дзярнова-падзолістыя аглееныя цяжкасугліністыя на азёрна-ледавіковых і пясчаныя на водна-ледавіковых адкладах, а таксама дзярнова-палева-падзолістыя лёгка- і сярэднесугліністыя на лёсападобных пародах, у паніжэннях рэльефу забалочаныя і тарфяна-балотныя глебы розных тыпаў. Лясы займаюць 35% тэрыторыі, належаць да падзоны дубова-цемнахвойных лясоў. Буйныя хваёвыя і драбналістыя з прымессю шыракалістых парод лясныя масівы захаваліся на нізінах (складаюць да 50% агульнай плошчы лясоў). На ўзвышшах лясы з перавагай елкі, дубу, вольхі (менш за 20% плошчы). Балоты пераважна нізінныя і вярховыя на Пн. Пад ворывам больш за 30% тэрыторыі. У межах Беларуска-Валдайскай правінцыі Бярэзінскі біясферны запаведнік, нац. парк Браслаўскія азёры і шматлікія заказнікі.

В.​П.​Якушка.

т. 2, с. 392

АЗЁРЫ,

прыродныя вадаёмы, запоўненыя ў межах азёрнай чашы (ложа) вадой, якія не маюць непасрэднага злучэння з морам. Пл. азёр зямнога шара каля 2,7 млн. км². Найб. азёры: Каспійскае (1371 тыс. км²), Верхняе ў Паўн. Амерыцы (82,4 тыс. км²), Вікторыя ў Афрыцы (68 тыс. км²). Самае глыбокае воз. Байкал (1620 м). Размешчаны на розных вышынях: Харпа (Арпорт) у Тыбеце на выш. 4400 м, Мёртвае м. ў Зах. Азіі на 392 м ніжэй за ўзр. акіяна. У залежнасці ад умоў утварэння азёрнага ложа вылучаюць тыпы азёр: плацінныя (рачныя, далінныя і прыбярэжныя, таксама штучныя азёры-вадасховішчы); катлавінныя (карставыя, тэрмакарставыя, дэфляцыйныя, вулканічныя і тэктанічныя) і мяшанага паходжання. Паводле характару воднага балансу вызначаюць азёры сцёкавыя і бяссцёкавыя, адносна тэрмічнага рэжыму — умераныя, трапічныя і палярныя, адпаведна з хім. саставам вады — прэсныя, саланаватыя і салёныя, азёры па ступені развіцця арган. жыцця — алігатрофныя, эўтрофныя, дыстрофныя. Форма, памеры і ўзровень азёр значна мяняюцца з часам у выніку намнажэння адкладаў, змены контураў берагоў, балансу вільгаці. На Беларусі налічваецца каля 10 800 азёр. Сумарная пл. амаль 2000 км², агульны аб’ём вады 6—7 км³. Самае вял. па пл. воз. Нарач (80 км²); самае глыбокае Доўгае возера (глыб. 53,7 м). Размешчаны азёры ў асноўным на Пн (Бел. Паазер’е) і на Пд (Палессе).

Утварэнне большасці азёр Бел. Паазер’я звязана з дзейнасцю паазерскага ледавіка і яго талых водаў. Катлавіны ледавіковых азёр разнастайныя: падпрудныя (Нарач, Асвейскае, Мядзел, Лукомскае), утвораны ў выніку намнажэння талых ледавіковых водаў у паніжэннях паміж марэннымі градамі; лагчынныя (Саро, Сянно, Балдук і інш.), узніклі ад ледавіковага выворвання і эразійнай дзейнасці талых водаў; эварзійныя (Рудакова, Вісяты, Жанно), выбіты сілай ледавіковай вады, якая вадаспадам сцякала з ледавіка; тэрмакарставыя (Лісіцкае, Усомля, Канашы), утвораны ў выніку раставання пахаваных лінзаў лёду. На Палессі азёрныя катлавіны пераважна старычныя, карставыя (Вулька, Сомінскае), азёры-разлівы (Чырвонае, Олтушскае).

У водным жыўленні азёр Беларусі пераважаюць паверхневы прыток і атмасферныя ападкі, роля падземных водаў малапрыкметная. Характэрны дадатны баланс воднага жыўлення і нязначнае ваганне ўзроўню. Прыродныя ўмовы спрыяюць фарміраванню разнастайнасці расліннага і жывёльнага свету азёр.

Азёры выкарыстоўваюцца як крыніцы і збіральнікі быт. і прамысл. вады, для рыбалоўства і рыбагадоўлі, з’яўляюцца рэгулятарамі рачных і падземных водаў, назапашвальнікамі арган. сыравіны (сапрапеляў), асобныя — басейнамі-ахаладжальнікамі ДРЭС. Азёры — мясціны для адпачынку, санаторна-курортнага лячэння, турызму. Некаторыя ахоўваюцца як заказнікі: Белае ў Брэсцкай, Міжазёрны ў Віцебскай, Мазырскія яры ў Гомельскай, Свіцязянскі і Азёры ў Гродзенскай, Блакітныя азёры ў Мінскай абласцях. Вывучае азёры азёразнаўства.

В.​П.​Якушка.

т. 1, с. 163

ГЕАГРА́ФІЯ (ад геа... + ...графія),

сістэма прыродазнаўчых і грамадскіх навук аб прыродных, тэр.-вытв. і сац.-тэр. комплексах Зямлі і іх кампанентах. Вывучае геаграфічную абалонку Зямлі. Грунтуецца на натуральных і грамадскіх законах развіцця, улічвае ўплыў чалавечай дзейнасці на прыроду, разглядае грамадскую вытв-сць у рэальных прыродных умовах. У цыкл прыродазнаўчых навук уваходзяць фізічная геаграфія (уключае агульнае землязнаўства і ландшафтазнаўства), геамарфалогія, кліматалогія, метэаралогія, акіяналогія, гляцыялогія, гідралогія сушы (азёразнаўства і гідралогія рэк), геаграфія глеб, біягеаграфія (геаграфія жывёл і геаграфія раслін), палеагеаграфія і інш.; у цыкл грамадскіх — сацыяльна-эканамічная геаграфія (уключае эканамічную геаграфію), сацыяльная геаграфія, геаграфію насельніцтва, рэкрэацыйная геаграфія, палітычная геаграфія. Асобнае месца займае картаграфія. Да геаграфіі адносяцца краіназнаўства (абагульняе звесткі аб прыродзе, насельніцтве і гаспадарцы асобных краін) і краязнаўства. Да геаграфіі прымыкаюць дысцыпліны прыкладнога кірунку (напр., геаграфія медыцынская, ваенная геаграфія і інш.). Выкарыстоўвае экспедыцыйны, стацыянарны, матэм. і тыпалагічны аналізы, параўнальна-апісальны, статыстычны, картаграфічны і інш. метады даследавання.

Геаграфія ўзнікла за некалькі тысячагоддзяў да н.э. Як навука пачала развівацца ў Стараж. Егіпце, краінах Пярэдняй Азіі, Індыі, Кітаі, потым у Стараж. Грэцыі і Рыме. Напачатку абмяжоўвалася зборам інфармацыі пра краіны і моры ў сувязі з ваен. экспансіямі. Сярод тагачасных вядомых вучоных Герадот, Арыстоцель, Эратасфен, Гіпарх, Страбон, Пталамей. Адраджэнне навук пра Зямлю ў Еўропе пачалося з 14—15 ст. (гл. Вялікія геаграфічныя адкрыцці, Геаграфічныя адкрыцці). У 1-й пал. 19 ст. ў многіх краінах Еўропы, Азіі і Амерыкі ўзніклі геагр. т-вы.

Звесткі пра геаграфію Беларусі ёсць у летапісах 11—12 ст., бел. і польскіх хроніках 14—16 ст., у працах вучоных 18—19 ст. І.І.Ляпёхіна, В.М.Севергіна, І.І.Жылінскага і інш. Значны ўклад у развіццё комплексных геагр. даследаванняў у 20 ст. зрабіў А.​А.​Смоліч — аўтар першага падручніка па геаграфіі Беларусі. Даследаваны рэльеф Беларусі, яго паходжанне і развіццё, ландшафты, фіз.-геагр. і геамарфалагічныя раёны (Л.М.Вазнячук, В.М.Губін, Б.М.Гурскі, В.А.Дзяменцьеў, К.І.Лукашоў, В.К.Лукашоў, Г.І.Марцінкевіч, А.В.Мацвееў, Г.Ф.Мірчынк, Р.І.Сачок, П.А.Туткоўскі, М.М.Цапенка і інш.), кліматычныя рэсурсы, феналогія, агракліматычнае раянаванне (А.І.Кайгарадаў, У.Ф.Логінаў, А.Х.Шкляр і інш.), рэкі і водны баланс (А.Р.Булаўка, В.М.Шырокаў і інш.), марфалогія азёрных катлавін і гідрахімія азёр (В.​П.​Якушка і інш.), геаграфія і генезіс балот (А.Д.Дубах, А.П.Підоплічка, С.Г.Скарапанаў і інш.), геаграфія і генезіс глеб, меліярацыя глеб (В.С.Аношка, Я.М.Афанасьеў, М.П.Булгакаў, І.Ф.Гаркуша, У.В.Жылко, І.С.Лупіновіч, А.Р.Мядзведзеў, П.П.Рагавы, Т.А.Раманава, М.К.Чартко і інш.), геаграфія лясной і лугавой расліннасці (В.С.Гельтман, Д.С.Голад, І.​Д.​Юркевіч і інш.), зоагеаграфія Беларусі (М.С.Долбік), палеагеаграфія (Г.І.Гарэцкі, Н.​А.​Махнач і інш.), рацыянальнае прыродакарыстанне, ахова навакольнага асяроддзя (В.Н.Кісялёў, Ф.С.Марцінкевіч, А.У.Тамашэвіч і інш.), геаграфія нар. гаспадаркі (Г.​І.​Гарэцкі, Л.В.Казлоўская, М.Т.Раманоўскі і інш.), насельніцтва і населеныя пункты (В.А.Жучкевіч, А.А.Ракаў, С.А.Польскі і інш.). Дзейнічае Беларускае геаграфічнае таварыства.

Літ.:

Мир географии: География и географы. Природная среда. М., 1984;

Баландин Р.К., Бондарев Л.Г. Природа и цивилизация. М., 1988;

Энцыклапедыя прырода Беларусі. Т. 1—5. Мн., 1983—86.

Р.​А.​Жмойдзяк.

т. 5, с. 113

БЕЛАРУ́СКАЯ ГРАДА́,

1) фізіка-геаграфічная акруга Беларуска-Валдайскай правінцыі. Займае ПнУ Гродзенскай, ПнЗ і Пн Мінскай, Пд Віцебскай абласцей. Мяжуе на Пн з акругай Беларускае Паазер’е, на ПдЗ — з Зах.-Бел., на ПдУ — з Перадпалескай і Усх.-Бел. правінцыямі. Працягнулася з З на У больш як на 350 км, з Пн на Пд на 20—120 км; пл. каля 13 тыс. км². Падзяляецца на фіз.-геагр. раёны: Ашмянскае ўзвышша, Мінскае ўзвышша, Аршанскае ўзвышша (гл. карту да арт. Фізіка-геаграфічнае раянаванне Беларусі).

У тэктанічных адносінах прымеркавана да Беларускай антэклізы і Аршанскай упадзіны. Крышталічны фундамент залягае на глыб. ад -200 м на З да -1400 м на У, перакрыты асадкавымі пародамі верхняга пратэразою, палеазою (дэвону), мезазою (мелу) і кайназою (палеагену, неагену, антрапагену). Тоўшча антрапагенавых адкладаў 100—180 м, месцамі да 300 м. Утварэнне сучаснага рэльефу Беларускай грады звязана з сожскім ледавіком. У час паазерскага зледзянення памнажаліся лёсападобныя адклады. Карысныя выкапні: гліны легкаплаўкія, пясчана-жвіровы матэрыял, буд. пяскі, мінер. вада.

На Беларускай градзе самыя высокія адзнакі рэльефу Беларусі, найбольшыя Дзяржынская гара (345 м над узр. м), г. Лысая (342 м), г. Маяк (335 м). Градава-ўзгорысты канцова-марэнны рэльеф з прымеркаваным да яго буйнаўзгорыстым (абс. вышыні больш за 250 м, адносныя перавышэнні да 50—80 м) мае выгляд невысокіх гор са стромкімі (да 30°) схіламі. Складзены з пясчана-жвірова-галечнага матэрыялу або марэнных супескаў і суглінкаў з валунамі. Характэрны гляцыядыслакацыі, адорвені. Сярэдне- і дробнаўзгорысты марэнны рэльеф, укрыты лёсападобнымі пародамі, мае згладжаную, месцамі платопадобную паверхню з абс. адзнакамі 220—250 м, адноснымі перавышэннямі да 50 м. Трапляюцца суфазійныя западзіны, лагчыны, яры. Месцамі развіта «другасная» дэнудацыйная марэнная раўніна з катлавінамі і тэрмакарставымі западзінамі. Уздоўж рачных далін зандравыя раўніны, складзеныя з водна-ледавіковых пяскоў. Пра клімат гл. ў арт. Беларуска-Валдайская правінцыя.

Беларуская града — водападзел паміж бас. рэк Чорнага (Бярэзіна, Свіслач, Гайна, Бобр, вытокі Пцічы і Друці ў бас. Дняпра) і Балтыйскага (вытокі Абалянкі і Усвейкі ў бас. Зах. Дзвіны; Вілія ў верхнім цячэнні з Ушой, Бярэзіна з Іслаччу, Сулой і Усой у бас. Нёмана) мораў. У межах Беларускай грады Вілейска-Мінская водная сістэма, вадасховішчы Заслаўскае, Крыніца, Дразды, Чыжоўскае, Вяча, Воўчкавіцкае, Камсамольскае воз. і інш. Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя сярэдне- і слабаападзоленыя на марэнных, месцамі лёсападобных суглінках і супесках, радзей на водна-ледавіковых пясках. Па далінах рэк поймавыя дзярновыя забалочаныя і тарфяна-балотныя, у катлавінах тарфяна-балотныя глебы нізіннага тыпу. Зах. і цэнтр. часткі Беларускай грады ў межах Ашмянска-Мінскай геабат. акругі, усходняя — Аршанска-Магілёўскай геабат. акругі падзоны дубова-цемнахвойных лясоў. Лясістасць на асобных узвышшах 20—60%. Пераважаюць хваёвыя, шыракаліста-яловыя лясы, трапляюцца дубровы. Пад с.-г. ўгоддзямі 40—60% тэрыторыі. Ахоўныя тэрыторыі: нац. парк Белая Русь, заказнікі ландшафтныя Прылуцкі, Прылепскі, Лысагор’е, біялагічныя Антонава, Лебядзіны, Радашковіцкі і інш. Курорт Ждановічы, зоны адпачынку.

2) Шырокая паласа градава-ўзгорыстага канцова-марэннага рэльефу, якая цягнецца з З на У праз усю тэр. Беларусі (ад Гродна да Оршы). Найвышэйшая частка краявых ледавіковых утварэнняў Еўропы. Уключае Гродзенскае, Ваўкавыскае, Слонімскае, Навагрудскае, Ашмянскае, Мінскае, Аршанскае ўзвышшы (гл. асобныя арт.).

Літ.:

Краевые образования Белорусской гряды. Мн., 1990;

Мацвееў А.В., Якушка В.П. Пра рэльеф Беларусі. Мн., 1994.

Н.​К.​Кліцунова.

т. 2, с. 409

СКАРЫ́НЫ ПРАСПЕ́КТ у Мінску,

гал. дыяметр і асноўная магістраль горада; перасякае яго з ПдЗ на ПнУ. З 1951 наз. Сталінскі, з 1961 Ленінскі праспект, з 1990 сучасная назва. Даўж. больш за 11 км, шыр. 48—70 м. Як гал. кампазіцыйны дыяметр арганізацыйна ўплывае на планіроўку і забудову ўсяго горада. Яго перасякаюць Мінскі водна-зялёны дыяметр р. Свіслач і важныя трансп. магістралі, якія звязваюць праспект з усімі раёнамі горада. Уздоўж праспекта размяшчаюцца асн. гар. плошчы — Перамогі плошча, Кастрычніцкая, Я.​Коласа. Чаргаванне адм. будынкаў, культ.-асв., навучальных, гандл., вытв. і інш. устаноў з жылымі дамамі і комплексамі зрабіла магчымым пазбегнуць аднастайнасці і стварыць яго своеасаблівае арх.-маст. аблічча. Як гал. гар. магістраль пачаў фарміравацца ў 19 ст. Забудоўваўся праспект у 3 чаргі: 1-ы ўчастак (цэнтральны) ад Незалежнасці плошчы да пл. Перамогі (2,9 км, з 1945 пад кіраўніцтвам М.​Баршча і М.​Паруснікава) створаны на месцы вул. Савецкай ( з 1830 вул. Захар’еўская, у 1918—19 — Адама Міцкевіча), Пушкінскай (назва ў 1920—44 участка ад вул. Даўгабродскай да будынка абсерваторыі); 2-і — ад пл. Перамогі да пл. Калініна (2,7 км) і 3-і — ад пл. Калініна да ўезда ў горад з боку Маскоўскай шашы (больш за 6 км, 1950—70-я г.). Пасля Вял. Айч. вайны гал. магістраль створана на шырокай і выпрастанай трасе. На цэнтр. участку створаны ансамблі высокай арх.-маст. вартасці, характар арх. афармлення якіх засн. на творчым асваенні класічнай спадчыны: адм. будынкі паміж вул. Гарадскі Вал і Камсамольскай (КДБ; 1945—47, арх. Г.​Гай, Паруснікаў), Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь, Мінскага гарадскога універмага, Мінскага галоўнага паштамта, Рэспубліканскага Палаца культуры прафсаюзаў, Мінскага цырка, будынак б. Мінскага царкоўна-археалагічнага музея, гасцініца «Мінск» (1-я чарга ў 1957, арх. Г.​Баданаў, 2-я — у 1967, арх. Г.​Сысоеў, С.​Мусінскі, Дз.​Кудраўцаў, з 2001 на рэканструкцыі). Ад вул. Я.​Купалы праспект спускаецца да азялененай поймы Свіслачы, узвышаецца над масівамі паркаў імя Янкі Купалы і Цэнтр. дзіцячага парку імя М.​Горкага. З гранітнай набярэжнай (1958, арх. К.​Іваноў) адкрываецца панарама ў бок пл. Парыжскай камуны з манум. будынкам т-ра оперы і балета. За мостам (1951, арх. Паруснікаў, Баданаў) знаходзяцца 5-павярховыя жылыя дамы (1939, дабудаваны ў 1947, арх. Р.​Столер, у 1950—56, арх. Баршч, Л. і Г.​Аранаўскасы). Завяршае цэнтр. ўчастак праспекта пл. Перамогі з Манументам Перамогі. На 2-м участку праспекта побач з даваен. дамамі (1937—41, арх. А.​Брэгман, Г.​Якушка) узведзены новыя жылыя будынкі (1952—58, арх. Баршч, Л.​Арнаўскас, А.​Духан, С.​Баткоўскі, Н.​Макляцова, Н.​Шпігельман). Вял. роля на гэтым участку і ў структуры горада належыць пл. Якуба Коласа з помнікам Я.​Коласу ў цэнтры (1972, скульпт. З.​Азгур, арх. Ю.​Градаў, Г.​Заборскі, Л.​Левін). Другі важны вузел участка ўтвараюць рэканструяваныя і расшыраныя комплексы 1-й клінічнай бальніцы, Нацыянальнай акадэміі навук будынкі, будынак Беларускай політэхнічнай акадэміі, кінатэатр «Кастрычнік», жылыя дамы з магазінам «1000 дробязей» (1962, арх. Сысоеў, Кудраўцаў), дом гандлю «Першамайскі» (б. «Сінтэтыка»; 1964—65, арх. Мусінскі, Сысоеў); завяршае ўчастак пл. Калініна з помнікам М.​І.​Кілініну (1978, арх. Ю.​Грыгор’еў, А.​Няўзораў, скульпт. В.​Палійчук, І.​Глебаў). 3-і ўчастак адрозніваецца ад папярэдніх аднабаковай забудовай на значнай адлегласці. Тут знаходзяцца будынкі гадзіннікавага з-да «Прамень» (1956—61, арх. Баткоўскі, І.​Боўт, Шпігельман), кварталы жылых дамоў, Бел агр. тэхн. ун-т (1956, арх. Бакланаў). Да праспекта прылягае парк імя Чэлюскінцаў, тэр. дзіцячай чыгункі (вакзал пабудаваны ў 1956) і зялёны масіў. Далей размешчаны кінастудыя «Беларусьфільм», жылыя дамы канца 1950-х г., Мінскай гідраметэаралагічнай абсерваторыі будынак, комплекс НДІ сродкаў аўтаматызацыі (1972, арх. Мусінскі, Кудраўцаў). Важная роля ў фарміраванні арх.-маст. аблічча праспекта належыць жылому раёну Усход (забудоўваецца з 1966). Уздоўж праспекта пабудавана 1-я чарга лініі Мінскага метрапалітэна. Архітэктарам Баданаву, Баршчу, Баткоўскаму, А.​П.​Воінаву, У.​Каралю, Мусінскаму, Паруснікаву, Сысоеву, Н.​Трахтэнбергу, Шпігельману прысуджана Дзярж. прэмія Беларусі 1968.

А.​А.​Воінаў, В.​М.​Чарнатаў.

т. 14, с. 449

БЕЛАРУ́СКАЕ ПАЛЕ́ССЕ,

фізіка-геаграфічная падправінцыя Палескай правінцыі на б.ч. Брэсцкай і Гомельскай, невялікіх ч. на Пд Мінскай і крайнім ПдЗ Магілёўскай абласцей. Мяжуе на Пн з Заходне-Беларускай правінцыяй і Перадпалескай правінцыяй, на Пд — з Украінскім Палессем. Працягнулася з З на У больш як на 500 км, з Пн на Пд каля 200 км. Пл. 60 тыс. км². Падзяляецца на фіз.-геагр. раёны: Брэсцкае Палессе, Загароддзе, Прыпяцкае Палессе, Гомельскае Палессе, Мазырскае Палессе (гл. карту да арт. Фізіка-геаграфічнае раянаванне Беларусі).

У тэктанічных адносінах прымеркавана да Падляска-Брэсцкай упадзіны, Палескай седлавіны, Прыпяцкага прагіну, Брагінска-Лоеўскай седлавіны і частак інш. структур. Крышталічны фундамент залягае на глыб. 0,4—1,7 км на З, 0,4—6 км на У, на Мікашэвіцка-Жыткавіцкім выступе — на глыб. 20—50 м, на Пд выходзіць на паверхню (каля в. Глушкавічы Лельчыцкага р-на Гомельскай вобл.). У платформавым чахле найб. пашыраны адклады верхняга пратэразою, палеазою (дэвону і інш.), мезазою і кайназою (больш поўна, у параўнанні з астатняй тэр. Беларусі, развіты адклады палеагенавай і неагенавай сістэм). Пароды антрапагену ствараюць покрыва магутнасцю 20—100 м, у ледавіковых лагчынах да 200 м. Пераважаюць ледавіковыя, азёрна-алювіяльныя, алювіяльныя і балотныя адклады. Карысныя выкапні: нафта, гаручыя сланцы, буры вугаль, торф, калійныя і каменная солі, рэдкія металы, даўсаніт, буд. і абліцовачны камень, буд., шкловыя і фармовачныя пяскі, жвір, вогнетрывалыя і цагельныя гліны, мінералізаваныя і тэрмальныя воды, расолы і інш.

Асн. формы рэльефу ўтвораны дняпроўскім ледавіком і расталымі водамі сожскага ледавіка. Значная рэльефаўтваральная роля належыць эразійна-акумулятыўнай дзейнасці Прыпяці і яе прытокаў, стараж. і сучасных азёраў, балотаўтваральным і эолавым працэсам. Тэрыторыя Беларускага Палесся ахоплівае б.ч. Палескай і Прыдняпроўскай нізіны, на паверхні якіх пераважаюць водна-ледавіковыя (зандравыя), азёрна-алювіяльныя і алювіяльныя пясчаныя формы рэльефу. Трапляюцца марэнныя раўніны і канцова-марэнны градава-ўваліста-ўзгорысты рэльеф. Рачныя даліны Беларускага Палесся маюць шырокія поймы і тэрасы. Адзнакі паверхні вагаюцца ад 105 м над узр. м. (урэз вады ў р. Прыпяць пры выхадзе з тэр. Беларускага Палесся) да 220 м (за 5 км на Пд ад Мазыра на Мазырскай градзе), найб. пашыраны 120—150 м. У паніжаных ч. рэльефу — балоты (найб. масівы Паддубічы, Вялікі Лес, Выганашчанскае балота, Грычын, Загальскі масіў і інш.) і забалочаныя ўчасткі з азёрнымі катлавінамі. На рачных тэрасах і зандрах дзюны. Канцова-марэнныя ледавіковыя ўтварэнні (Загароддзе, Мазырская града, Юравіцкае ўзвышша, Хойніцка-Брагінскія вышыні і інш.) уздымаюцца над нізінамі да 40—80 м.

Клімат умерана кантынентальны (найб. цёплы на Беларусі), няўстойліва вільготны. Сярэднія т-ры студз. ад -4,4 °C на З да -7 °C на У (мінім. -36 °C), ліп. 18—19 °C (макс. 38 °C), ападкаў 540—645 мм за год (макс. 1115 мм). Вегетацыйны перыяд 193—208 дзён. Рэкі Дняпро і яго прытокі Сож, Бярэзіна і Прыпяць (гал. рака Беларускага Палесся) належаць да бас. Чорнага мора, Зах. Буг з Мухаўцом, Лясной і інш. — да бас. Балтыйскага мора. Суднаходныя каналы: Дняпроўска-Бугскі, Мікашэвіцкі і Агінскі (не дзейнічае); густая сетка меліярацыйных каналаў і канаў. Азёры Беларускага Палесся пераважна мелкаводныя, найб. з іх Чырвонае, Выганашчанскае, Чорнае, Спораўскае, Бабровіцкае, Арэхаўскае. Шмат азёраў-старыц у поймах рэк. Пабудаваны вадасховішчы Салігорскае, Лактышы, Пагост і інш. Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя і дзярнова-падзолістыя забалочаныя на пясках, да ўзвышшаў і раўнін прымеркаваны дзярнова-падзолістыя глебы на марэнных і лёсападобных супесках. Значную ч. тэрыторыі займаюць дзярновыя забалочаныя (глеевыя і глеяватыя), тарфяна-балотныя і алювіяльныя (поймавыя) глебы. Банітэт глебаў с.-г. угоддзяў на б. ч. Беларускага Палесся 45—50 балаў. Лясы займаюць 43%, належаць да Бугска-Палескай і Палеска-Прыдняпроўскай геабат. акруг падзоны шыракаліста-хваёвых лясоў. На водападзелах і рачных тэрасах пашыраны хваёвыя і шыракаліста-хваёвыя лясы (трапляюцца невял. ўчасткі шыракаліста-яловых), на марэнных узвышшах, раўнінах і тэрасах шыракалістыя лясы, пераважна дубовыя, ясянёва-дубовыя і ясянёвыя, на нізінных балотах чорнаалешнікавыя і пушыста-бярозавыя, у поймах рэк дубровы і алешнікі. У флоры шмат рэліктаў — вадзяны арэх, сальвінія плаваючая, альдраванда пухіраватая, рададэндран жоўты і інш. Больш за 1,2 млн. га зямель асушаны і ператвораны ў с.-г. ўгоддзі, пад ворывам каля 21% тэрыторыі. У межах Беларускага Палесся Прыпяцкі ландшафтна-гідралагічны запаведнік, Палескі радыяцыйна-экалагічны запаведнік; заказнікі ландшафтныя Белае, Прастыр, Альманскія балоты, Церабень, Мазырскія Яры, Смычок, Стрэльскі, гідралагічныя Выганашчанскае, Падвялікі Мох, біялагічныя Вусце Лані, Селяхі, Веткаўскі, Жыткавіцкі, Радастаўскі, Шабрынскі, Ленінскі, Борскі, Букчанскі, Чырковіцкі, Ялоўскі і інш. Значная ч. тэрыторыі Беларускага Палесся забруджана радыенуклідамі ў выніку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС у 1986.

Літ.:

Рельеф Белорусского Полесья. Мн., 1982;

Неотектоника и полезные скопаемые Белорусского Полесья. Мн., 1984;

Мацвееў А.В., Якушка В.П. Пра рэльеф Беларусі. Мн., 1994.

А.​В.​Мацвееў, Э.​А.​Крутавус.

т. 2, с. 398

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ДЗЕ́ЯЧ НАВУ́КІ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца выдатным вучоным, якія маюць вучоную ступень д-р н., за заслугі ў распрацоўцы прыярытэтных кірункаў навукі і тэхнікі, стварэнні навук. школ, выхаванні і падрыхтоўцы навук. кадраў. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1940 існавала званне засл. дз. нав. БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя дзеячы навукі Рэспублікі Беларусь

1938. М.​Л.​Выдрын, У.​В.​Марзон, С.​М.​Мялкіх, М.​М.​Нікольскі, У.​В.​Шкатэлаў.

1939. Ю.​М.​Іргер, Я.​В.​Корчыц, В.​А.​Лявонаў, Л.​Я.​Сітэрман, І.​Т.​Цітоў.

1940. Ю.​А.​Вейс, А.​К.​Кедраў-Зіхман, Х.​Л.​Маршак, М.​Н.​Шапіра.

1944. Ц.​М.​Годнеў, А.​Р.​Жэбрак, В.​М.​Лубяка, М.​Е.​Макушок, К.​М.​Міцкевіч (Я.​Колас), Л.​М.​Ніканаў, У.​М.​Перцаў, А.​Я.​Пракапчук.

1946. Б.​І.​Трусевіч.

1948. У.​В.​Бабук, Ф.​А.​Яхімовіч.

1949. Х.​С.​Гарагляд, І.​Я.​Дземідзенка, К.​М.​Караткоў, П.​П.​Рагавой, М.​Ф.​Ярмоленка.

1951. М.​І.​Жыркевіч, І.​С.​Лупіновіч.

1956. І.​Ф.​Гаркуша, В.​К.​Захараў, В.​І.​Пераход.

1958. Л.​С.​Персіянінаў, М.​К.​Юскавец.

1961. С.​І.​Цішкоў.

1964. Т.​В.​Бірыч, Д.​А.​Маркаў, П.​М.​Маслаў, І.​Дз.​Мішэнія.

1965. Р.​Т.​Вільдфлуш, М.​А.​Дарожкін, С.​С.​Захараў, І.​М.​Курбатаў, А.​І.​Новік, М.​С.​Савіцкі.

1966. М.​У.​Вінаградаў, Г.​Х.​Даўгяла, В.​А.​Маркс, Г.​А.​Мядзведзева, І.​М.​Старавойтаў.

1967. А.​Дз.​Адэнскі (Пінчук), І.​А.​Булыгін, В.​Ф.​Купрэвіч, У.​П.​Лемеш, К.​І.​Лукашоў, М.​Дз.​Мухін, М.​Дз.​Несцяровіч, А.​Н.​Сеўчанка, Б.​М.​Сосіна-Ізраіцель, Б.​І.​Сцяпанаў, Э.​П.​Сюбарава, М.​П.​Яругін.

1968. І.​Б.​Аляшкевіч, Ю.​В.​Гулькевіч, У.​І.​Крылоў, А.​Л.​Міхельсон, А.​Р.​Мядзведзеў, В.​І.​Пансевіч-Каляда, П.​Я.​Пракопаў, В.​Ф.​Пятроў, С.​Г.​Скарапанаў, І.​М.​Сяржанін, Ф.​І.​Фёдараў, С.​А.​Чуніхін, В.​І.​Шэмпель, І.​Д.​Юркевіч.

1971. П.​В.​Астапеня, А.​Ю.​Бранавіцкі, М.​Г.​Булахаў, Л.​В.​Валадзько, Д.​М.​Голуб, М.​А.​Жыдовіч, В.​А.​Іванова, І.​М.​Лушчыцкі, У.​М.​Сікорскі.

1972. І.​П.​Антонаў, В.​Я.​Віхроў, М.​М.​Ганчарык, Г.​І.​Гарэцкі, М.​У.​Дзямбінскі, І.​М.​Качура, І.​Р.​Некрашэвіч, М.​М.​Паўлючэнка, М.​У.​Смольскі, Г.​К.​Татур, М.​В.​Турбін, М.​Я.​Шкляр, Ф.​М.​Янкоўскі, М М.​Янчур.

1973. П.​І.​Альсмік, М.​І.​Афонін, В.​М.​Зубец, П.​Ф.​Ракіцкі, К.​М.​Сонцаў.

1974. В.​В.​Барысенка, У.​М.​Велічэнка, М.​С.​Жакаў, А.​І.​Івіцкі, Т.​Н.​Кулакоўская, Ф.​П.​Майсеенка, Р.​С.​Мастыка, А.​Ф.​Печкуроў.

1975. П.​У.​Броўка, С.​Н.​Іваноў, М.​М.​Ламака, П.​Дз.​Пузікаў, Дз.​А.​Супруненка, А.​Л.​Сямёнаў, Л.​С.​Чаркасава, К.​І.​Шабуня.

1976. У.​В.​Анічэнка, Л.​І.​Багдановіч, А.​А.​Ключароў, В.​В.​Свірыдаў.

1977. М.​М.​Грынчык, І.​С.​Краўчанка, М.​Р.​Ларчанка, Дз.​В.​Палешка, С.​А.​Самцэвіч, В.​І.​Сцяпанаў, А.​У.​Шот.

1978. Ю.​М.​Астроўскі, К.​К.​Атраховіч (Кандрат Крапіва), М.​В.​Бірыла, Б.​Б.​Бойка, Б.​В.​Бокуць, К.​П.​Буслаў, А.​М.​Ганчарэнка. Р.​Г.​Гарэцкі, З.​А.​Дзмітрыева. А.​С.​Дзмітрыеў, М.​А.​Ельяшэвіч, І.​С.​Жарыкаў, А.​І.​Жураўскі, У.​С.​Камароў, Ю.​Ф.​Мацкевіч, М.​І.​Міцкевіч, І.​Я.​Навуменка. У.​А.​Піліповіч, Ю.​С.​Пшыркоў, У.​А.​Радкевіч, І.​Н.​Рахцеенка, Я.​А.​Сідаровіч, Л.​М.​Сушчэня, Л.​У.​Хатылёва.

1979. Б.​В.​Ерафееў, Э.​І.​Злотнік, Г.​М.​Ліўшыц, Дз.​А.​Маслакоў, Р.​П.​Мацвяйкоў, Я.​Б.​Меве, Г.​І.​Новікаў, С.​І.​Пляшчанка. В.​С.​Шавялуха.

1980. Н.​С.​Гілевіч, А.​С.​Крук, Г.​М.​Лыч, А.​С.​Махнач, А.​С.​Мішараў, У.​С.​Раманаў, А.​М.​Рубінаў, А.​М.​Саржэўскі, Р.​Л.​Старобінец. М.​Р.​Суднік, В.​Дз.​Ткачоў, І.​Ф.​Харламаў, Л.​М.​Шнеерсон, В.​П.​Якушка.

1981. Т.​П.​Ільінская, В.​А.​Каваленка, Г.​Ц.​Кавалеўскі, М.​Ф.​Казлоў, Н.​В.​Каменская, А.​В.​Міроненка, Т.​А.​Раманава, І.​Н.​Усаў.

1982. Е.​Л.​Бондарава, Р.​Габасаў, В.​А.​Мохарт, У.​П.​Платонаў, А.​У.​Руцкі, М.​Р.​Сачак, А.​С.​Цернавой, І.​Р.​Цішчанка, П.​П.​Шуба.

1983. А.​А.​Ахрэм, А.​Г.​Заўялкаў, М.​В.​Караблёў, В.​М.​Чачын.

1984. А.​А.​Кірпічэнка.

1985. Г.​І.​Сідарэнка, В.​А.​Скотнікаў.

1987. І.​Р.​Варановіч, А.​І.​Мурашка.

1988. З.​П.​Шульман.

1989. І.​М.​Ахвердаў, У.​І.​Новаш, Р.​Л.​Турэцкі.

1990. Г.​І.​Герасімовіч, М.​В.​Залашка, У.​Г.​Колб, Г.​У.​Кручынскі, Л.​К.​Лукша, В.​У.​Мартынаў, М.​А.​Слямнёў, А.​Я.​Супрун, Р.​І.​Тарануха, А.​С.​Фядосік.

1991. П.​А.​Віцязь, У.​В.​Гарбачоў, І.​М.​Грышын. А.​П.​Іваноў, Г.​Дз.​Карпенка, А.​А.​Крыўчык.

1992. М.​І.​Вараб’ёў, М.​І.​Жукаў, А.​І.​Кубарка, Ц.​М.​Пецольд, Дз.​М.​Худакормаў, А.​І.​Яршоў.

1994. М.​А.​Барысевіч, П.​І.​Лабко, В.​І.​Шабайлаў.

1995. П.​А.​Апанасевіч, Ю.​Л.​Максімаў, Л.​Я.​Супрун, В.​С.​Танаеў, М.​Дз.​Цяўлоўскі, А.​С.​Шайнян, Л.​А.​Шамяткоў, Г.​Г.​Шанько.

1996. Я.​М.​Бабосаў, У.​Р.​Барышэўскі, М.​І.​Дзямчук, А.​І.​Зелянкоў, А.​І.​Камяк, В.​І.​Семянкоў, У.​С.​Улашчык, С.​У.​Федаровіч, А.​П.​Хількевіч, М.​І.​Юрчук.

1997. Ф.​В.​Аляшкевіч, І.​І.​Антановіч.

т. 6, с. 553

ЗЯМЛЯ́ (ад агульнаслав. зем — падлога, ніз),

трэцяя ад Сонца планета Сонечнай сістэмы. Астранамічны знак ♁ або . Абарачаецца вакол Сонца па эліптычнай арбіце, блізкай да кругавой (з эксцэнтрысітэтам 0,017) з сярэдняй скорасцю каля 30 км/с. Сярэдняя адлегласць ад Сонца 149,6 млн. км (1 астр. адзінка), перыяд абарачэння 365,24 сярэдніх сонечных cутак (трапічны год). На сярэдняй адлегласці 384,4 тыс. км ад З. вакол яе абарачаецца прыродны спадарожнік Месяц, а з канца 1950-х г. запушчана шмат штучных спадарожнікаў. З. абарачаецца вакол сваёй восі, якая мае нахіл да плоскасці экліптыкі, роўны 66°33′22″, за 23 гадз 56 мін (зорныя суткі). Перыяд абарачэння адносна Сонца (сонечныя суткі) 24 гадз. З абарачэннем вакол Сонца і нахілам зямной восі звязана змена на З. пораў года, а з вярчэннем яе вакол восі — змена дня і ночы. Мае форму, блізкую да трохвосевага эліпсоіднага сфероіда (геоіда), сярэдні радыус якога 6371 км, экватарыяльны — 6378,2 км, палярны — 6356,8 км; даўж. акружнасці экватара 40 075,7 км. Пл. паверхні З. 510,2 млн. км² (у т. л. суша 149,1 млн. км², або 29,2%, мораў і акіянаў 361,1 млн. км², або 70,8%), аб’ём 1083∙10​¹² км³, маса 5976∙10​²¹ кг, сярэдняя шчыльн. 5518 кг/м³. Беларусь займае 0,139% тэр. сушы (207,6 тыс. км²). Мае гравітацыйнае, магн. і эл. палі. У саставе З. пераважаюць жалеза (34,6%), кісларод (29,5%), крэмній (15,2%) і магній (12,7%). Паводле сучасных касмаганічных уяўленняў, З. ўтварылася каля 4,7 млрд. гадоў назад з рассеянага ў пратасонечнай сістэме газа-пылавога рэчыва. Геал. яе гісторыя падзяляецца на 2 няроўныя этапы: дакембрый (каля 3 млрд. гадоў) і фанеразой (каля 570 млн. гадоў). У выніку дыферэнцыяцыі рэчыва З. пад уздзеяннем яе гравітацыйнага поля, ва ўмовах разагравання нетраў узніклі і развіліся розныя паводле хім. саставу, агрэгатнага стану і фіз. асаблівасцей абалонкі — геасферы З. У цэнтры яе знаходзіцца ядро Зямлі з радыусам 3,5 тыс. км. Т-ра яго прыкладна 5000—6000 °C, ціск дасягае 3,6∙10​¹¹ Па, шчыльн. каля 12500 кг/м³ Большую ч. аб’ёму (83%) і масы (67%) «цвёрдай» З. складае мантыя Зямлі. Над мантыяй знаходзіцца зямная кара. Паводле складу і інш. асаблівасцей адрозніваюць мацерыковую кару (магутнасцю ад 35—45 км пад раўнінамі да 75 км у горных абласцях) і акіянічную (магутнасцю 5—10 км). У зямной кары вылучаюць рухомыя вобласці — геасінкліналі і адносна спакойныя — платформы. Верхняя ч. мантыі і зямная кара ўтвараюць літасферу — цвёрдую верхнюю абалонку З. таўшчынёй ад 50 да 200 км. Асабліва важную ролю ва ўтварэнні асадкавага покрыва З. адыгрывае кара выветрывання — слой таўшчынёй звычайна да некалькіх дзесяткаў метраў, размешчаны ў зоне кантакту літасферы з паверхняй З., дзе актыўна працякаюць працэсы фіз., хім. і біял. выветрывання. Большую ч. паверхні З. пакрываюць воды акіянаў і мораў. У акіянах і морах больш за 96% вады гідрасферы, астатняя яе частка размеркавана паміж паверхневымі і падземнымі водамі сушы, ільдамі (пераважна ў высокіх шыротах) і снягамі; нязначная колькасць вільгаці знаходзіцца ў паветры і жывых арганізмах. Агульная колькасць вады на З. ацэньваецца ў 1,4—1,5 млрд. км³. Сусв. акіян падзяляецца на Ціхі, Атлантычны, Індыйскі і Паўночны Ледавіты акіяны; у Паўд. паўшар’і зрэдку вылучаюць Паўд. акіян. Сярэдняя глыб. акіянаў 3711 м, найбольшая — 11 022 м (у Марыянскім глыбакаводным жолабе Ціхага ак.). У Паўн. паўшар’і вада пакрывае 61%, у Паўд. — 81% паверхні. Працэсы перамешвання і марскія цячэнні звязваюць воды акіянаў у адзінае цэлае, таму іх салёнасць мяняецца мала — сярэдняя 35 г/л. Вял. роля акіянаў у кругавароце рэчываў на З. і ў фарміраванні клімату яе асобных раёнаў.

Над акіянамі ўзвышаюцца асобныя масівы сушы, якія ўздымаюцца ў сярэднім на выш. 875 м над узр. м. і ўтвараюць 6 мацерыкоў (Еўразія, Афрыка, Паўночная Амерыка, Паўднёвая Амерыка, Антарктыда і Аўстралія), а таксама шматлікія астравы. Большая ч. сушы знаходзіцца ў Паўн. паўшар’і, а пры падзеле на Зах. і Усх. паўшар’і — ва Усходнім. У рэльефе пераважаюць раўніны і нізкагор’і выш. да 1000 м, якія складаюць каля ​²/₃ паверхні. Сярэднія і высокія горы займаюць каля ​¹/₃ паверхні сушы (самая высокая адзнака — 8848 м, г. Джамалунгма ў Гімалаях). Асобныя невял. ўнутр. раёны сушы ляжаць ніжэй узр. м. (самая нізкая яе адзнака -400 м у Зах. Азіі, на ўзбярэжжы Мёртвага м.). Рэльеф сушы і марскога дна ў асобных рэгіёнах надзвычай разнастайны, што абумоўлена складанымі ўзаемасувязямі эндагенных (пераважна тэктанічных) і экзагенных (эразійных, эолавых, карставых і інш.) рэльефаўтваральных працэсаў. З. акружае паветр. атмасфера, якая складаецца ў асноўным з сумесі азоту (78,08%) і кіслароду (20,95%); у нязначнай колькасці ёсць інертныя газы, вадзяная пара і інш. Агульная маса паветра 5,1510​¹⁵ т, з вышынёй яго ціск і шчыльнасць памяншаюцца. Атмасфера мае слаістую будову (вылучаюць трапасферу, стратасферу, мезасферу, іонасферу, тэрмасферу, экзасферу, якія паслядоўна зменьваюцца ад паверхні З. і адрозніваюцца адна ад адной тэмпературай, шэрагам фіз. і хім. уласцівасцей). Атмасфера затрымлівае значную частку сонечнай энергіі і амаль непразрыстая для цеплавога выпрамянення З.; у выніку наяўнасці ў ёй вуглякіслага газу і вадзяной пары стварае парніковы эфект. Яна таксама ахоўвае паверхню З. ад разбуральнага ўздзеяння большасці метэарытаў. На выш. 20—25 км знаходзіцца азонавы слой (азонасфера), які затрымлівае б. ч. вельмі шкоднага для жывых істот караткахвалевага касм. выпрамянення. Паміж атмасферай і зямной паверхняй адбываецца абмен цяплом і вільгаццю, што выклікае пастаянны кругаварот вады з утварэннем воблакаў (пакрываюць пастаянна не менш ​¹/₂ паверхні З.) і выпадзеннем ападкаў. Паветра знаходзіцца ў бесперапынным руху; яго цыркуляцыя, абумоўленая пераважна нераўнамерным награваннем паверхні З. ў розных шыротах, моцна ўплывае на надвор’е і клімат розных абласцей. Рэзкая верхняя мяжа атмасферы адсутнічае, шчыльнасць яе газаў на адлегласці некалькіх тысяч кіламетраў ад паверхні паступова набліжаецца да шчыльнасці міжпланетнай прасторы. Самая вонкавая і працяглая абалонка — магнітасфера Зямлі, фіз. ўласцівасці якой вызначаюцца магнітным полем З.; у ёй на выш. 3—4 тыс. км і 22 тыс. км над экватарам знаходзяцца ўнутр. і вонкавы радыяцыйныя паясы З. Асн. крыніцай энергіі, што паступае на паверхню З., з’яўляецца электрамагн. выпрамяненне Сонца, якое праходзіць праз атмасферу. Агульная колькасць сонечнай энергіі і цяпла ў выніку рознага нахілу зямной паверхні да сонечных промняў заканамерна памяншаецца ад тропікаў да полюсаў, што з’яўляецца гал. прычынай кліматычнай і геагр. занальнасці. На зямным шары вылучаюць экватарыяльны, па 2 (у Паўн. і Паўд. паўшар’ях) субэкватарыяльныя, трапічныя, субтрапічныя, умераныя паясы, а таксама субарктычны і арктычны (у высокіх шыротах Паўн. паўшар’я), субантарктычны і антарктычны (у высокіх шыротах Паўд. паўшар’я), якія адрозніваюцца паміж сабой тэмпературнымі ўмовамі і інш. асаблівасцямі клімату і ландшафтаў. Сярэдняя т-ра прыземнага слоя паветра на планеце 14 °C, у пустынях Паўн. Афрыкі і Каліфорніі адзначаліся максімальныя т-ры 57—58 °C, самыя нізкія т-ры на паверхні З. назіраліся над ледавікамі цэнтр. раёнаў Антарктыды (каля -90 °C). Сярэднегадавая колькасць ападкаў на зямным шары каля 1000 мм, найб. іх выпадае ў гарах Усх. Індыі і Гавайскіх а-воў (да 12 000 мм за год), найменш — у некат. субтрапічных і трапічных пустынях (некалькі міліметраў, месцамі — не кожны год), а таксама ў ледзяных пустынях высокіх шырот Арктыкі і Антарктыкі (амаль выключна ў цвёрдым выглядзе). Колькасць ападкаў і іх сезонная зменлівасць у розных рэгіёнах З. вызначаюцца ў асноўным умовамі цыркуляцыі атмасферы і мясц. араграфічнымі асаблівасцямі. Клімат З. значна мяняўся ў розныя геал. эпохі. Найважнейшая асаблівасць З., што адрознівае яе ад інш. планет Сонечнай сістэмы, — існаванне жыцця, якое ўзнікла каля 3—3,5 млрд. гадоў назад (ёй садзейнічала наяўнасць на З. фіз. і хім. умоў, неабходных для сінтэзу складаных арган. малекул).

Вобласць актыўнага жыцця ўтварае асобную абалонку З. — біясферу, склад, будова і энергет. працэсы ў якой ў значных рысах абумоўлены дзейнасцю жывых арганізмаў, што ўтвараюць у сукупнасці жывое рэчыва; у біясферы адбываецца біял. кругаварот рэчыва на З. Працяглая гісторыя развіцця біясферы і значныя прасторавыя адрозненні прыродных умоў садзейнічалі вял. разнастайнасці жыццёвых форм. На З. існуе каля 2 млн. відаў жывёл і раслін (па колькасці відаў пераважаюць жывёлы, па аб’ёме біямасы — расліны). Найб. колькасць жывёл і раслін жыве ў цёплых і вільготных раёнах сушы — у вільготных тропіках, найменшая — у сухіх і гарачых трапічных пустынях і ў ледзяных пустынях Арктыкі і Антарктыкі. Біямаса сушы (6,5∙10​¹² т) у сотні разоў перавышае біямасу акіянаў. Найб. дыферэнцыраваныя склад і будову ў межах З. мае геаграфічная абалонка, што аб’ядноўвае цесна ўзаемадзейныя ніжнія слаі атмасферы, верхнія тоўшчы літасферы, амаль усю гідрасферу і ўсю біясферу, паміж якімі адбываецца бесперапынны абмен рэчывам і энергіяй. Яе магутнасць не перавышае некалькіх дзесяткаў кіламетраў, але ў яе межах назіраецца вял. дыферэнцыяцыя прыродных ландшафтаў, што асабліва ўзмацняецца ў гарах, дзе на фоне шыротнай занальнасці адзначаюцца праяўленні вышыннай пояснасці. Каля 30% паверхні сушы ўкрываюць лясы, каля 20% — саванны і рэдкалессі, каля 20% — пустыні і паўпустыні, больш як 10% — ледавікі, каля 10% — астатнія матуральныя ландшафты, больш за 10% пад ворнымі землямі і урбанізаванымі тэрыторыямі. Са з’яўленнем чалавека (не менш як 3 млн. гадоў назад) жыццё на З. дасягнула разумнай формы. У ходзе грамадскага развіцця геагр. абалонка дае чалавеку прыродныя рэсурсы і ўмовы існавання, зазнае ўсё большае антрапагеннае ўздзеянне на ўсе кампаненты і на ландшафты ў цэлым; гэтым яна адрозніваецца ад інш. абалонак З. Працэсы ўзаемадзеяння чалавека і навакольнага асяроддзя, іх экалагічныя, сац., эканам., паліт. вынікі набываюць планетарны характар. Ад вырашэння праблем, якія ўзніклі ў ходзе гэтага ўзаемадзеяння, залежыць будучае З. і чалавецтва. З. вывучаюць геадэзія (даследуе фігуру і памеры З.), астраномія (рух З. як нябеснага цела), геафізіка (стан рэчыва З. і фіз. працэсы ва ўсіх геасферах), геахімія (размеркаванне хім. элементаў З. і працэсы іх міграцыі), геалогія (гісторыю развіцця З., склад, будову зямной кары і больш глыбокіх сфер), фізічная геаграфія і біялогія (прыродныя працэсы і з’явы, што адбываюцца ў геагр. абалонцы і біясферы). З. з’яўляецца канчатковым аб’ектам даследавання ўсіх навук, якія вывучаюць законы ўзаемадзеяння прыроды і грамадства. На З. знаходзіцца 191 дзяржава і шэраг несамастойных тэрыторый (1997).

Літ.:

Мильков Ф.Н. Общее землеведение. М., 1990.

В.​П.​Якушка.

т. 7, с. 130

САЮ́З АРХІТЭ́КТАРАЎ БЕЛАРУ́СІ, Беларускі саюз архітэктараў (БСА),

добраахвотная грамадская творчая арг-цыя архітэктараў Беларусі. Асн. мэты: садзейнічанне дзярж. і грамадскім арг-цыям у праектаванні і буд-ве гарадоў і інш. населеных пунктаў, прамысловых, с.-г., жылых, грамадскіх, культ.-бытавых збудаванняў, павышэнне прафес. ўзроўню сваіх членаў. Створаны на 1-м з’ездзе архітэктараў Беларусі ў 1935 як С.а.Б. З 1999 наз. Бел. саюз архітэктараў. Наступныя з’езды адбыліся ў 1937, 1941, 1950, 1955, 1958, 1961, 1966, 1970, 1975, 1980, 1985, 1991, 1995, 1999. Старшыні праўлення: П.​Амбражунас (1935—37), А.​Брэгман (1937—41), А.​П.​Воінаў (1941—50), М.​Томах (1950—55), Г.​Парсаданаў (1955—58), Л.​Мацкевіч (1958—61), В.​Ладыгіна (1961—64), Э.​Дзямідаў (1964—66), В.​Аладаў (1966—70), Ю.​Шпіт (1970—73), Ю.​Грыгор’еў (1973—75), Я.​Ліневіч (1975—77), І.​Боўт (1977—80), Ю.​Патапаў (1980—85), Я.​Кавалеўскі (1985—99), з 1999 прэзідэнт БСА — А.​Сцяпанаў. У БСА уваходзяць 6 абл. і шэраг пярвічных арг-цый НДІ, ВНУ, праектных арг-цый. Дзейнічае Рэсп. дом архітэктара (засн. ў 1953). У 1990-я г. БСА уваходзіў у Саюз архітэктараў міжнародны. З 1990-х г. з’яўляецца членам Міжнар. асацыяцыі саюзаў архітэктараў. На 2001 у БСА 1040 членаў.

Члены Беларускага саюза архітэктараў

1935. П.​І.​Амбражунас, С.​А.​Асрыеў, А.​П.​Брэгман, І.​І.​Валадзько, У.​М.​Вараксін, А.​П.​Воінаў, В.​П.​Ждановіч, В.​І.​Кандратовіч, З.​К.​Магілеўчык, Н.​М.​Макляцова, Н.​Я.​Трахтэнберг.

1936. В.​М.​Волчак, Я.​І.​Гурарый, В.​І.​Гусеў, У.​П.​Фёдараў.

1937. Б.​А.​Барысаў, П.​Я.​Кузьменка, Л.​П.​Мацкевіч, Т.​С.​Страмцова, М.​І.​Томах.

1938. І.​Дз.​Белагорцаў, М.​Ф.​Кудзінаў, А.​Я.​Кудравіцкі, Г.​А.​Парсацанаў.

1939. М.​І.​Мельнік.

1941. Г.​У.​Заборскі.

1942. У.​А.​Кароль.

1944. У.​А.​Афанасьеў.

1945. С.​Б.​Баткоўскі.

1946. В.​І.​Анікін, М.​І.​Бакланаў, Г.​М.​Бенядзіктаў, Л.​Г.​Гафо, М.​В.​Драздоў, І.​К.​Елісееў, М.​С.​Кацар, І.​А.​Люблінскі, І.​М.​Рудэнка, Л.​А.​Стукачоў, Я.​Р.​Шапіра, Н.А.-Э.​Шпігельман, П.​Х.​Яброў.

1947. М.​Я.​Гулько, М.​Г.​Дабужская, В.​І.​Зайцаў, І.​В.​Мядзведзеў, Г.​І.​Хайкін.

1948. В.​Я.​Сахно.

1949. Л.​І.​Анікіна, І.​М.​Вятрук, Н.​А.​Зельтэн, І.​П.​Раткоў, Л.​Дз.​Усава, У.​А.​Чантурыя.

1950. А.​І.​Наканечны.

1951. І.​Е.​Бачылаў, Э.​М.​Гальдштэйн, Я.​К.​Дзятлаў, Я.​Л.​Заслаўскі, М.​Н.​Ліўшыц, Г.​В.​Сысоеў, Г.​І.​Фадзеева.

1952. А.​Р.​Духан, В.​Б.​Ладыгіна, З.​І.​Озерава, А.​Э.​Фрыдман.

1953. Р.​В.​Андрэева, П.​А.​Громаў, Ф.-А.​А.​Захрэ, Э.​П.​Левіна, Л.​М.​Рымінскі.

1954. Ш.​І.​Хінчын.

1955. С.​В.​Бяляеў, А.​І.​Зысман, І.​Д.​Левін, С.​С.​Мусінскі, Э.​О.​Шуберт.

1956. С.​Г.​Абязава, В.​М.​Аладаў, Р.​Р.​Бекельман, В.​С.​Бурлака, Л.​А.​Каджар, Н.​Г.​Калінічэнка, З.​М.​Леўцава, В.​А.​Літвінаў, Я.​М.​Маршак, Ю.​П.​Пурэцкі, І.​Д.​Спірын.

1957. Я.​Л.​Барсукова, А.​Ю.​Данілава, В.​А.​Данілаў, А.​У.​Жалдакоў, А.​Б.​Маркар’ян, Л.​М.​Міронава, М.​Г.​Мызнікаў, В.​М.​Навумава, А.​М.​Навумаў, Б.​М.​Назаранка, І.​М.​Папова, В.​І.​Перадзерый, Г.​М.​Сінельнікава, В.​П.​Чарнышоў, В.​П.​Шыльнікоўская, Ю.​В.​Шпіт, С.​М.​Ягорава.

1958. Р.​М.​Алімаў, М.​М.​Афанасьеў, Ю.​І.​Глінка, Э.​К.​Кузняцова, П.​І.​Лаўрэнка, А.​В.​Лысенка, Т.​П.​Пенязькова, І.​І.​Сянкевіч.

1959. С.​С.​Атаеў, Л.​П.​Афанасьева, Р.​Р.​Будзько, Ю.​М.​Градаў, Ю.​П.​Грыгор’еў, Г.​У.​Губіш, А.​М.​Гуль, З.​Л.​Драздоўская, Л.​А.​Кітаева, В.​П.​Кудраўцава, І.​М.​Мазнічка, В.​Б.​Масальская, А.​В.​Сычова, Р.​Дз.​Шэліхава.

1960. Ю.​А.​Булай, П.​Р.​Бяляеў, А.​А.​Воінаў, В.​І.​Герашчанка, Ф.​М.​Іванчанка, І.​Т.​Каробкін, В.​М.​Малышаў, Н.​М.​Мароз, В.​С.​Марцьянаў, Л.​М.​Пагарэлаў, М.​М.​Пірагоў, Т.​М.​Пучкаева, Я.​С.​Райхман, Т.​С.​Сераброўская, І.​А.​Станілевіч, А.​П.​Старчай, Г.​А.​Трушнікава, І.​С.​Фрыдман.

1961. Н.​І.​Аладава, А.​А.​Бельскі, Г.​Я.​Булдаў, У.​Л.​Бурмакін, Э.​Р.​Вішнеўская, Э.​М.​Дзямідаў, С.​Р.​Канавалаў, Дз.​П.​Кудраўцаў, Т.​І.​Кузьменка, У.​Р.​Лахоня, Я.​Л.​Ліневіч, І.​І.​Ляўко, А.​І.​Макараў, У.​А.​Мінькін, У.​Э.​Сакалоўскі, А.​А.​Сідзельнікаў, А.​Ф.​Ткачук, К.​Г.​Усцюгаў, Ф.​У.​Хайрулін, Я.​А.​Цюкаў, М.​І.​Чаркасава, А.​І.​Ярушын.

1962. В.​В.​Бажко, М.​З.​Барсукоў, І.​І.​Боўт, У.​М.​Вараксін, К.​П.​Вернер, Л.​Б.​Гельфанд, І.​І.​Есьман, І.​А.​Іода, А.​П.​Каралькоў, А.​Ц.​Кучарэнка, Л.​М.​Левін, В.​С.​Марокін, С.​Б.​Неўмывакін, А.​І.​Патапава, Ю.​Ф.​Патапаў, І.​А.​Сагаловіч, У.​А.​Сакалоў, Ж.​С.​Сахарава, С.​Дз.​Філімонаў, І.​І.​Фралоў, В.​Р.​Чэпік, В.​М.​Шаўчэнка, Б.​А.​Юрцін.

1963. Б.​І.​Аляксандраў, Л.​У.​Архангельская, В.​А.​Астаповіч, І.​В.​Байцова, І.​М.​Байцоў, Э.​А.​Бацян, У.​І.​Брэдзіс, Г.​А.​Бяганская, А.​В.​Гарбачоў, І.​Р.​Голубева, З.​С.​Даўгяла, В.​М.​Емяльянаў, І.​А.​Збароўскі, Ю.​А.​Іваноў, І.​Я.​Ідэльсон, А.​І.​Касякоў, В.​В.​Клімаў, С.​С.​Корчык, Р.​М.​Лесь, З.​М.​Леўчанка, Л.​І.​Мельнік, А.​Р.​Мельнікаў, А.​Л.​Муладжанава, Н.​М.​Нядзелька, Я.​С.​Панамарова, Л.​І.​Прыгунова, Н.​В.​Свебада, Л.​С.​Сідарава, А.​К.​Тэн.

1964. А.​В.​Гедройц, П.​Р.​Жураў, А.​Н.​Занеўскі, М.​С.​Заржэцкі, Э.​А.​Зубялевіч, Л.​П.​Каленікава, Т.​А.​Каманіна, І.​Я.​Крывіцкі, Г.​І.​Ліёпа, А.​Е.​Літвінава, С.​Г.​Майсеева, А.​Р.​Назараў, Л.​С.​Патапаў, Т.​А.​Піпкіна, А.​І.​Расейкін, В.​К.​Сушчыц, І.​П.​Шпіт, Н.​В.​Яснагародская, Ф.​Я.​Яснагародскі.

1965. Г.​Р.​Аляксеева, В.​А.​Бабашкін, А.​А.​Беразоўскі, С.​Б.​Гінзберг, У.​Р.​Зубкоў, Л.​А.​Кажарскі, Я.​К.​Казлоў, А.​С.​Карамышаў, П.​П.​Кракалёў, М.​П.​Кунько, А.​Р.​Марэніч, Р.​Я.​Меметаў, У.​І.​Начараў, К.​У.​Сакалова, М.​Р.​Сундукоў, В.​І.​Сярогіна, Л.​М.​Тамкоў, Л.​І.​Яршова.

1966. Н.​М.​Афанасьева, Э.​А.​Афанасьева, В.​І.​Галеўка, У.​М.​Гапонаў, Г.​Дз.​Горына, Л.​А.​Есьман, Р.​М.​Заікін, Ю.​І.​Казакоў, Л.​М.​Кантаровіч, Я.​Я.​Клапер, В.​Р.​Конюхаў, А.​Я.​Красоўскі, В.​М.​Ласкавы, І.​І.​Некрашэвіч, Я.​А.​Папоў, С.​Ф.​Паўлаў, Л.​М.​Пятроўская, В.​С.​Саенка, М.​М.​Трыгубовіч, С.​І.​Федчанка, Т.​М.​Ханіна, Я.​Р.​Цвінгель, У.​М.​Шынкевіч, А.​Б.​Эльтэрман, В.​В.​Ягадніцкі.

1967. Э.​М.​Арцёмчык, М.​М.​Бурдзін, І.​А.​Бярозкіна, А.​А.​Васільеў, В.​В.​Гараеў, Е.​Г.​Грыневіч, У.​Р.​Ісачанка, І.​С.​Квітко, К.​С.​Кракасевіч, А.​Дз.​Кудзіненка, П.​Б.​Лагуноўская, Ю.​Р.​Лысоў, У.​П.​Пушкін, Т.​Г.​Раманоўская, П.​С.​Рудзік, У.​Л.​Сарочкін, В.​П.​Сільноў, С.​Дз.​Стружкін, М.​Ф.​Ткачук, У.​В.​Трацэўскі, С.​Я.​Ульянава, Н.​І.​Цямнова, У.​І.​Цямноў, В.​І.​Юрціна.

1968. Р.​Л.​Арцёмчык, В.​С.​Бялянкін, В.​Р.​Галавачоў, А.​І.​Еўтушэнка, В.​С.​Жаўняк, У.​М.​Заграбельны, С.​М.​Замараеў, В.​І.​Комар, З.​І.​Конаш, Л.​В.​Маскалевіч, Г.​Г.​Меншыкаў, І.​М.​Міхайлава, А.​І.​Міхед, М.​С.​Навумаў, Я.​А.​Сап’янік, В.​К.​Сцепчанка, Г.​А.​Фядосенка. У.​М.​Чарназёмаў.

1969. М.​Т.​Буйлова, В.​Г.​Бурдзіна, М.​В.​Бялоў, В.​Ф.​Дудзін, Ю.​Н.​Кішык, Л.​С.​Кліцунова, Н.​С.​Краўкова, І.​А.​Краюхіна, В.​І.​Круткене, Н.​А.​Крылова, Б.​М.​Ларчанка, Г.​У.​Ласкавая, А.​М.​Лебедзеў, А.​Г.​Лукомская, А.​К.​Мурашкевіч, Л.​А.​Нардштэйн, Б.​С.​Папоў, С.​І.​Пеўны, Л.​М.​Пятрова, В.​Я.​Савельеў, Л.​Я.​Сагалаў, Т.​Т.​Семянюк, І.​П.​Сітнікава, С.​Л.​Смірнова, С.​М.​Талкачоў, Ю.​Н.​Трахтэнберг, Х.​А.​Хасьянаў, Т.​І.​Чарняўская, В.​Л.​Чыстоўская.

1970. Г.​Э.​Бруніес, Д.​С.​Воранаў, Г.​М.​Гвоздзік, В.​П.​Занковіч, А.​К.​Зензін, Л.​М.​Зензіна, У.​І.​Ізяргін, І.​Д.​Кока, В.​Г.​Крусь, М.​Б.​Марцінкоўскі, А.​І.​Палякоў, А.​П.​Фядорчанка, К.​К.​Хачатранц, Ц.​П.​Ціваноў, В.​М.​Чарнатаў, Г.​П.​Чысцякоў.

1971. Г.​М.​Бараноўская, Р.​М.​Бараноўскі, В.​В.​Быкаў, С.​І.​Васілевіч, У.​Ц.​Васільеў, Л.​А.​Вільчко, М.​Ц.​Гардзеенка, В.​І.​Грыгарышына, Т.​Ф.​Дворына, В.​І.​Кандраценка, В.​М.​Кашырын, Э.​М.​Кляўко, Г.​А.​Кнаўэр, Б.​А.​Кожыхаў, І.​І.​Корж, В.​У.​Крамарэнка, А.​А.​Ладкін, Я.​Я.​Ліневіч, Р.​М.​Махмутаў, Т.​А.​Перасадзька, М.​І.​Пракалей, Н.​В.​Равяка, Я.​С.​Смальгоўскі, А.​В.​Собалеў, У.​М.​Сухарослаў, Р.​К.​Ціхаў.

1972. К.​М.​Аляксееў, Л.​Л.​Беразень, М.​У.​Вараксін, І.​І.​Васілевіч, А.​М.​Главінская, А.​І.​Грачышнікаў, Н.​Р.​Даўгіх, М.​Ф.​Жлоба, І.​С.​Зорын, Т.​М.​Казлова, А.​П.​Калніньш, В.​Ц.​Калюжны, А.​М.​Канстанціновіч, В.​Г.​Котаў, Р.​І.​Крываносава, У.​М.​Крывашэеў, У.​М.​Кузьменка, К.​В.​Лабзоў, Л.​М.​Лісоўскі, У.​Г.​Малахаў, Ю.​М.​Малевіч, А.​М.​Маскалькова, У.​Ю.​Мельцэр, С.​Л.​Мяжэвіч, Л.​І.​Новаш, Г.​А.​Патаеў, В.​Г.​Путроў, А.​А.​Сабалеўскі, В.​І.​Сахно, А.​А.​Серапян, Ю.​І.​Сердзюкоў, А.​А.​Снадскі, В.​І.​Ткачоў, А.​Р.​Трафімчук, С.​І.​Усенка, Я.​М.​Фарбераў, А.​К.​Шабалін, В.​В.​Шубіна, А.​Р.​Шчэрба, А.​А.​Юркеўская, В.​Р.​Ягошын, Ю.​В.​Ягупаў.

1973. Г.​А.​Аляксандрава, Я.​Л.​Барсукова, І.​Ф.​Брэгман, Л.​Р.​Брэль, М.​І.​Бялянкіна, І.​І.​Галушка, М.​Г.​Дзівакоў, Дз.​І.​Жураўлёва, Л.​С.​Краўчыня, У.​А.​Лагуноўскі, Г.​С.​Ларкін, Дз.​М.​Мохаў, А.​Ф.​Няўзораў, Ю.​А.​Павалій, У.​А.​Палівода, Г.​Ф.​Пальчэўская, Л.​М.​Сабалеўская, Г.​М.​Свяцкі, І.​А.​Сітнікава, А.​І.​Фрыдман, У.​Дз.​Часноў, В.​М.​Чыстая, М.​П.​Ягораў, Н.​Г.​Якушка, Л.​І.​Яршова, А.​В.​Яршоў.

1974. М.-В.​К.​Астраменцкі, Г.​І.​Белікаў, А.​А.​Брэгман, М.​К.​Вінаградаў, Т.​В.​Габрусь, В.​М.​Гацілаў, Э.​М.​Георгіева, А.​Г.​Горб, В.​У.​Гразноў, І.​С.​Жураўлёў, Г.​В.​Занеўскі, П.​К.​Казакова, І.​У.​Кароль, Р.​Э.​Кнаўэр, С.​П.​Крывашэеў, В.​М.​Лапцэвіч, Р.​Ф.​Максіменка, Р.​Р.​Маскоў, А.​Л.​Муладжанава, У.​А.​Мякішаў, А.​Л.​Сахно, Г.​Р.​Тарасевіч, У.​М.​Тарноўскі, І.​С.​Фёдарава, Л.​І.​Хаюцін, А.​Е.​Цыкалаў, М.​С.​Шуміхін, У.​І.​Шчарбіна, А.​І.​Шышакін.

1975. Ю.​М.​Абрамовіч, С.​Г.​Алейнікава, В.​Б.​Ангелаў, В.​Ф.​Ачайкін, Я.​Г.​Бранцаў, Л.​В.​Былінская, А.​А.​Ганчароў, І.​А.​Гапонаў, С.​Я.​Гафштэйн, Г.​Г.​Голубева, В.​Ф.​Давыдзёнак, Ю.​Г.​Дзяменцьеў, У.​М.​Еўдакімаў, У.​С.​Залеўскі, М.​С.​Іваноў, В.​П.​Іўлічаў, Я.​М.​Кавалеўскі, В.​І.​Карака, М.​Т.​Кляшторная, І.​А.​Кнаўэр, У.​В.​Крывашэеў, А.​П.​Кушч, Г.​П.​Латышаў, У.​А.​Лытаў, В.​М.​Малышкін, М.​Ф.​Малючэнка, В.​Ф.​Марозаў, В.​Дз.​Пак, А.​П.​Панамароў, В.​М.​Папоў, А.​А.​Пецярбуржцаў, М.​М.​Пірагоў, Г.​А.​Ражкова, Л.​А.​Сазонава, Н.​М.​Сакалова, А.​С.​Сардараў, А.​І.​Сарокін, С.​П.​Сень, В.​І.​Фарафонава, Л.​І.​Чупіна, Ю.​А.​Шаравера, К.​І.​Эпштэйн, А.​Ф.​Юрын, М.​І.​Янчык, М.​М.​Яркоў.

1976. В.​П.​Аганін, В.​В.​Арсеньеў, В.​В.​Баразненка, А.​Г.​Белых, Ю.​В.​Бічан, В.​М.​Бяспалаў, А.​А.​Вераб’ёў, В.​З.​Віткіна, Я.​У.​Гляцэвіч, З.​В.​Говарава, У.​Ф.​Даніленка, У.​С.​Дземідовіч, У.​І.​Драздоў, Л.​Ф.​Думаноўская, В.​Р.​Духаніна, С.​С.​Жураўлёў, А.​М.​Іванчанка, А.​У.​Ільіноў, С.​А.​Капроў, В.​І.​Капылоў, Л.​А.​Карманава, А.​С.​Кісель, В.​П.​Крапіўны, Л.​А.​Краснабай, Л.​А.​Кустова, Ю.​К.​Кустоў, Л.​П.​Луцэвіч, Г.​В.​Лява, М.​А.​Мацяўшук, А.​П.​Назараў, І.​М.​Панамароў, Ю.​П.​Пурэцкі, Г.​М.​Пяшкоў, Т.​Ф.​Розава, В.​В.​Рысакоў, В.​Б.​Садыкаў, Л.​А.​Склярэнка, М.​С.​Смірноў, У.​І.​Старчанка, Л.​Г.​Сядых, У.​Дз.​Таліцкі, А.​В.​Тылевіч, Ю.​І.​Філонаў, В.​С.​Хвяжэнка, В.​І.​Ціхава, Ю.​У.​Чантурыя, А.​А.​Шабалін, Б.​Э.​Школьнікаў, М.​М.​Шляймовіч, Н.​А.​Шыдлоўская, Я.​А.​Якаўлеў.

1977. А.​І.​Агафонава, А.​Р.​Акенцьеў, А.​А.​Антонава, А.​Я.​Балыка, Н.​К.​Белавусава, У.​Г.​Браўн, Н.​С.​Будыка, А.​М.​Быкоўскі, Г.​Р.​Вінаградава, М.​С.​Волкаў, Т.​Я.​Галіёта, А.​С.​Гаўрыкаў, Л.​М.​Гітлін, А.​М.​Горб, Р.​В.​Грынкевіч, Ю.​М.​Дабравольскі, І.​Я.​Дзятлаў, В.​М.​Дутлава, А.​М.​Іванін, Ю.​С.​Іўжанка, В.​Г.​Калінічэнка, А.​П.​Каралькоў, І.​Е.​Карасцялёў, В.​К.​Карунас, В.​М.​Кільчыцкі, У.​Р.​Крышчановіч, І.​А.​Леснякова, С.​Г.​Мацяўшук, А.​В.​Мысаў, Я.​У.​Мядзько, Д.​С.​Паташнікаў, І.​С.​Пілатовіч, А.​У.​Пятрэнка, І.​П.​Равуцкая, А.​М.​Радзівоненка, В.​Р.​Рондаль, С.​Ф.​Самбук, Л.​М.​Смірнова, А.​Г.​Суслаў, М.​В.​Сяўбітаў, В.​Я.​Токарава, А.​З.​Цэйтлін, У.​І.​Чарняўскі, К.​Л.​Шулаева, Л.​К.​Шулаеў, Ю.​А.​Якімовіч.

1978. І.​А.​Абухаў, У.​В.​Аўсянка, Л.​П.​Баліцкая, Я.​А.​Вільчко, І.​С.​Гадэ, М.​І.​Жучко, І.​Л.​Каробкін, А.​П.​Козыраў, А.​І.​Корбут, А.​В.​Кузняцоў, В.​К.​Латышаў, У.​А.​Лытаў, А.​А.​Мазоль, А.​І.​Малашка, У.​Дз.​Маркаў, В.​А.​Мацура, Л.​М.​Нерадзюк, В.​М.​Папоў, С.​Г.​Пінчук, У.​Б.​Праабражэнскі, У.​М.​Сідзюк, С.​А.​Смірнова, Г.​Г.​Тарасава, У.​К.​Філатаў, З.​Р.​Цвірко, В.​С.​Цырш, Н.​С.​Чуйко, Г.​І.​Чырван.

1979. Т.​Р.​Авечка, А.​М.​Арцюхін, А.​В.​Асяненка, У.​І.​Бакаеў, Э.​К.​Басава, В.​М.​Батузава, У.​В.​Бачкоў, А.​І.​Белавусаў, У.​П.​Данец, В.​М.​Данілаў, Я.​У.​Дворак, Л.​Г.​Зайцава, А.​У.​Івашкоў, Ю.​І.​Івашчанка, У.​В.​Карповіч, В.​У.​Кісель, Б.​С.​Косціч, А.​М.​Кулагін, І.​А.​Куніцкі, Т.​А.​Купрэева, Б.​М.​Малчанаў, А.​С.​Мальцаў, Ю.​Я.​Мамлін, В.​А.​Марухін, Т.​В.​Мікаэлян, В.​П.​Мусіенка, І.​В.​Навіцкі, В.​Дз.​Нікіцін, У.​М.​Перасадзька, Т.​М.​Пракаповіч, Т.​М.​Пукач, Ю.​І.​Раманаў, Н.​С.​Саладкова, С.​П.​Сахарава, В.​Р.​Слюнчанка, А.​А.​Сувораў, А.​В.​Федарэнкаў, А.​М.​Філіповіч, У.​М.​Целяпнёў, І.​С.​Чаравікаў, Г.​М.​Шарый, М.​А.​Шумячар, І.​У.​Шчакоцін, Р.​П.​Яўменаў.

1980. А.​М.​Аліфірэнка, В.​П.​Андаралаў, В.​У.​Балоцін, Л.​П.​Баннава, Р.​І.​Белагорцаў, І.​Л.​Бікешчанка, Л.​К.​Быстрова, М.​М.​Гайдуковіч, У.​Э.​Гальдштэйн, М.​Р.​Гарон, Н.​Я.​Гоціна, М.​М.​Гроднікаў, Г.​У.​Гур’янаў, Л.​Г.​Дзям’янава, У.​Г.​Еўтух, Б.​І.​Кавалькоў, І.​А.​Каменскіх, Г.​К.​Кескевіч, В.​В.​Кірылаў, М.​П.​Кошалеў, І.​М.​Кравец, А.​А.​Крутава, А.​В.​Кухарэнка, В.​А.​Ліхапол, С.​В.​Манкевіч, А.​І.​Машуцін, В.​М.​Неўдах, Ф.​Ф.​Пархімовіч, Л.​У.​Паўлава, Л.​М.​Пілатовіч, Дз.​М.​Пуцявец, Г.​М.​Саглаева, В.​У.​Сакалова, В.​П.​Свічэнскі, Н.​А.​Сіроціна, А.​Б.​Смольскі, Т.​П.​Станішэўская, У.​А.​Тычына, Ю.​Г.​Цяпкін, А.​Ф.​Чэркас, В.​М.​Шалкоўскі, Н.​М.​Шарая, А.​С.​Шафрановіч, В.​Я.​Яўсееў.

1981. В.​І.​Айсіна, І.​І.​Аляксеенка, У.​А.​Арлоўскі, С.​Г.​Багласаў, Л.​С.​Баскакава, В.​Н.​Беглякоў, Г.​В.​Бокун, Я.​Ю.​Болатаў, А.​У.​Брыгадны, В.​А.​Буры, Т.​У.​Бутрымовіч, Дз.​І.​Бялецкі, А.​М.​Вержук, І.​К.​Вінаградаў, А.​Г.​Воўк, Ю.​П.​Вялічка, У.​К.​Гагунскі, А.​К.​Галутвін, М.​Л.​Гаўхфельд, Г.​Б.​Гераўкер, В.​А.​Грэцкі, А.​М.​Гурбо, Г.​У.​Гур’янаў. Г.​Б.​Дыдыкіна, Г.​П.​Жаровіна, А.​М.​Калантай, В.​В.​Калнін, А.​Ц.​Караткоў, В.​І.​Каўрыговіч, А.​К.​Крывашэева, У.​М.​Крывуля, Н.​Г.​Курыліна, У.​С.​Ларын, І.​А.​Лаўрэнава, Г.​П.​Лядзяева, У.​Г.​Малахаў, І.​А.​Маніс, І.​М.​Марчанка, У.​С.​Маскалёў, У.​К.​Машукоў, М.​В.​Міхайлаў, С.​П.​Мульчэўская, В.​Б.​Навасёлак, В.​М.​Новікаў, М.​І.​Новікаў, Ю.​І.​Панчук, У.​У.​Пахолкін, С.​А.​Петракоў, У.​В.​Петухоў, А.​Р.​Прохараў, І.​Л.​Ром, Я.​С.​Ром, У.​Дз.​Севярынаў, М.​А.​Спясіўцава, Ю.​М.​Спясіўцаў, Г.​Л.​Танявіцкі, Л.​А.​Таршыс, М.​М.​Турлюк, Л.​І.​Фамін, В.​М.​Хромаў, У.​В.​Чаленка, А.​В.​Чысты, Л.​М.​Шарамецьева, В.​А.​Шарамецьеў, В.​П.​Якавенка.

1982. А.​А.​Бабуноў, С.​І.​Барысовіч, В.​А.​Бобрык, В.​В.​Васільеў, У.​П.​Галушчанка, І.​В.​Грышчынскі, В.​Л.​Драздоўскі, А.​С.​Дрэйцар, Дз.​В.​Дуднічэнка, В.​С.​Забродзец, С.​С.​Іваноў, А.​Р.​Канаваленка, І.​І.​Карват, А.​А.​Каўрэй, К.​І.​Кожыч, Я.​П.​Крапіўной, У.​М.​Кузняцоў, Ю.​М.​Кузьмін, Л.​М.​Куртанідзе, М.​Ц.​Лапато, І.​В.​Марозаў, Ю.​А.​Міхайлаў, В.​А.​Новікаў, А.​М.​Пятроў, А.​І.​Старасценка, У.​М.​Счыслёнак, У.​Э.​Сяргееў, У.​С.​Шаліма, А.​І.​Шарапава.

1983. Н.​А.​Абухава, С.​Б.​Аляксандраў, М.​Т.​Багацеля, Э.​І.​Важнік, Л.​С.​Валахановіч, В.​В.​Васілюк, Л.​Д.​Вахоніна (Новікава), В.​В.​Вірасава, А.​М.​Галерка, В.​У.​Гаруновіч, В.​М.​Герус, Г.​Г.​Голубеў, М.​М.​Грэнь, Н.​А.​Гур’янава, Л.​Б.​Далгоўскі, У.​А.​Далецкі, Г.​В.​Дзмітронак, І.​М.​Дорахава, А.​С.​Дубініна, Г.​А.​Дулевіч, М.​В.​Емяльянаў, А.​Г.​Заборскі, Л.​І.​Каракоўцава, І.​В.​Карпаў, В.​Г.​Кескевіч, В.​Ц.​Клюковіч, Р.​Б.​Клябанава, Т.​Я.​Кузьміна, В.​Б.​Куняўскі, Н.​М.​Лісоўская, А.​А.​Мазалёў, Л.​В.​Макарэвіч, С.​М.​Малышаў, А.​Л.​Мароз, Л.​А.​Мініна, Т.​Г.​Мураева, Б.​Ц.​Ніжагародаў, Я.​А.​Палітыка, М.​П.​Правалінскі, М.​Я.​Прасолаў, А.​Х.​Прасяная, М.​А.​Пушкоў, А.​М.​Пятроў. Б.​М.​Розін, М.​У.​Рыбнікаў, У.​Т.​Рылькоў, В.​М.​Саломенік, Г.​С.​Саўчанка, У.​В.​Свідуновіч, Ж.​Л.​Сініцына, Ю.​М.​Скарэнка, В.​А.​Сокал, М.​І.​Сугака, А.​Г.​Сысоеў, У.​В.​Тамашэвіч, Г.​І.​Фрэнкель, Т.​В.​Халадзінская, Я.​М.​Ханіна, А.​М.​Цэван, У.​М.​Чайкоўскі, У.​Л.​Шахлевіч, А.​В.​Шорап, А.​М.​Юркавец, Э.​А.​Юшка, І.​У.​Яркова.

1984. С.​В.​Анікін, Л.​М.​Белавусава, П.​П.​Бялюк, С.​С.​Вечар, В.​М.​Гапіенка, А.​Я.​Гарцуева, І.​Я.​Герасіменка, В.​І.​Гутман, А.​А.​Дарэнскі, А.​І.​Дыдышка, В.​Г.​Жаўняк, І.​Я.​Заслаўская-Алерс, С.​Б.​Ібраў, С.​У.​Іода, Т.​П.​Калеснік, А.​Я.​Кандратаў, Л.​П.​Качаноўская, У.​Л.​Куртанідзе, В.​Б.​Куцко, Л.​П.​Ларына, Г.​А.​Ліпуноў, І.​В.​Лукомская, В.​В.​Лукомскі, Т.​І.​Ляўданская, М.​У.​Мароз, А.​І.​Мартынаў, У.​В.​Мацельскі, У.​К.​Мацяш, А.​І.​Мінакоў, І.​І.​Навацкая, А.​М.​Перэльман, У.​І.​Плоткін, М.​І.​Рудэнка, А.​А.​Сазонаў, М.​А.​Сакалоў, В.​В.​Саурава, Б.​Дз.​Сідарэнка, Г.​Дз.​Фёдараў, А.​А.​Фралова, Т.​У.​Шаўлюкевіч, У.​І.​Шкарупін, Р.​А.​Шылай.

1985. Ю.​С.​Ананіч, І.​Б.​Анікіна, М.​А.​Бабіч, Т.​В.​Багданава, В.​В.​Барташэвіч, А.​А.​Валовіч, Н.​І.​Вапнярская, А.​А.​Васкалей, А.​І.​Грэчын, В.​К.​Зайцаў, Л.​А.​Касцюк, С.​К.​Качаеў, К.​К.​Керуціс, Н.​Б.​Кузняцова, А.​В.​Ліхачоў, А.​Ю.​Лобушкін, М.​К.​Майструк, Н.​П.​Мартынава, А.​І.​Нічкасаў, Т.​С.​Осіпава, А.​Л.​Папін, Г.​Я.​Паркава, М.​Л.​Патэнт, Н.​Ц.​Прыбыль, А.​А.​Пятроў, А.​А.​Райскі, У.​У.​Сарока, У.​І.​Свінарэнка, Э.​В.​Святлова, І.​В.​Сініцкі, М.​М.​Суцягін, В.​У.​Тарасаў, Б.​І.​Тумашчык, І.​П.​Федарынчык, А.​У.​Хартановіч, С.​Я.​Худайдатава, Т.​В.​Царова, А.​І.​Чадовіч, М.​П.​Чарненка, Л.​Л.​Чыгаева, Я.​Я.​Шапавалаў, А.​Г.​Шпанікаў, Л.​М.​Шулінская, Ю.​Ю.​Шчарбакоў, В.​І.​Шчэрбіч.

1986. А.​В.​Афанасенка, А.​В.​Бандарэнка, Г.​П.​Баярына, У.​А.​Бірала, У.​А.​Будаеў, М.​С.​Вайтовіч, А.​С.​Вітко, Л.​С.​Галубкова, С.​В.​Данілаў, У.​І.​Дзмітрычэнка, П.​А.​Жараў, І.​А.​Захарава, Л.​У.​Зданевіч, П.​А.​Знак, Ю.​А.​Камісараў, С.​Ф.​Карповіч, С.​А.​Карчэўскі, У.​М.​Корань, А.​З.​Кратовіч, Л.​Б.​Крываносаў, Я.​С.​Кузняцоў, Л.​П.​Курзянкова, В.​М.​Ладзіс, А.​Л.​Лобаў, А.​А.​Лойка, Ю.​Г.​Магілёўкін, М.​У.​Маразюк, Ю.​В.​Нікалаеў, І.​Ю.​Патапаў, В.​В.​Путнік, І.​Г.​Ратнікаў, Л.​Я.​Селівончык, А.​Ф.​Сідзюк, Ю.​І.​Сонец, В.​С.​Судзілоўскі, І.​І.​Танаеўская, А.​П.​Таф, С.​П.​Трафімец, А.​М.​Філімонаў, І.​В.​Харэўскі, С.​А.​Хоміч, В.​А.​Цецераўкова, П.​У.​Цямноў. С.​В.​Чарніцкі, В.​С.​Чумак, У.​С.​Шаўчэнка, А.​А.​Штэн, С.​Я.​Шыманскі, В.​І.​Юхнеўская, В.​А.​Ясімчык.

1987. Т.​С.​Бакун, В.​К.​Быкоўская, Н.​А.​Воінава, С.​Б.​Галалоб, М.​М.​Горбава, Н.​І.​Грахоўская, І.​У.​Дацюк, Л.​А.​Жлоба, Н.​Г.​Жуклевіч, С.​Р.​Казлоў, Т.​В.​Каленік, А.​Р.​Карчэўскі, Л.​В.​Кафанава, Н.​Б.​Кляўко, У.​А.​Корнеў, Л.​М.​Краснова, Б.​С.​Кудраватых, Т.​Ц.​Кузняцова, І.​А.​Лабанава, У.​М.​Лагун, А.​А.​Літвінава, Т.​М.​Мацура, Л.​П.​Мацыпура, Э.​В.​Новікава, Л.​Р.​Орсіч, Л.​І.​Патапейка, В.​І.​Рылько, А.​Я.​Садчыкава, В.​У.​Сакалова, Л.​Я.​Сакевіч, Ю.​А.​Самойлік, М.​Ю.​Сапуноў, С.​А.​Сергачоў, М.​А.​Смарчок, А.​В.​Сцяпанаў, А.​В.​Трухін, В.​М.​Хаванскі, С.​І.​Цырш, А.​П.​Цяльцоў, М.​І.​Шавяльзон, А.​Ф.​Шаўчук, Г.​Р.​Штэйнман, М.​В.​Ярмольчык, І.​В.​Яршоў.

1988. Г.​Г.​Баранец, Н.​С.​Белагорцава, К.​В.​Вазміцель, У.​М.​Галкоўскі, А.​А.​Галякоў, Л.​Ф.​Іванчанка, М.​М.​Іоська, М.​Я.​Калечыц, А.​І.​Капцюг, Т.​Р.​Карпенка, Н.​У.​Кожар, Р.​В.​Літвак, С.​У.​Лявонаў, С.​А.​Малюк. А.​Б.​Марозава, А.​У.​Мяжэвіч, А.​К.​Падоксік, Т.​А.​Палаўнёва, Н.​Я.​Спяранская, А.​І.​Супрон, А.​Б.​Тараненка, В.​В.​Усімаў, А.​А.​Утулкін, В.​А.​Фралоў, М.​А.​Ягорава, А.​А.​Якімчук, К.​К.​Янчук.

1989. М.​Р.​Алексяюк, У.​Ю.​Анісімаў, В.​А.​Брылёў, Э.​Я.​Валовіч, У.​В.​Гнаявой, В.​В.​Жарліцын, П.​І.​Жураў, М.​М.​Кітаеў, В.​Л.​Кобызеў, У.​А.​Кузьмін, Л.​І.​Ладзіс, С.​В.​Ларын, А.​А.​Літаш, Б.​У.​Лядзенка, У.​І.​Мелех, Г.​А.​Міцкевіч, А.​А.​Новікаў, І.​Б.​Нячай, Т.​З.​Паўлоўская, С.​Ф.​Платко, Ю.​У.​Рудых, В.​У.​Свінарэнка, У.​Л.​Сірыхар, В.​А.​Талкачоў, В.​С.​Турлюк, В.​К.​Увараў, Л.​М.​Шакінка, В.​М.​Шыкавец.

1990. А.​А.​Андраюк, У.​В.​Барэхаў, А.​І.​Быстроў, М.​А.​Гаеўская, Н.​Р.​Галякова, Л.​П.​Гарбачова, І.​В.​Дзямура, М.​М.​Дзятко, Н.​С.​Емяльянава, А.​І.​Жабрун, Р.​Р.​Зубарава, П.​П.​Зяленскі, Я.​К.​Калбовіч, Т.​Ф.​Косціч, Ф.​Н.​Муладжанаў, Н.​А.​Самусенка, А.​Дз.​Севярын, Г.​А.​Смактуновіч, Я.​С.​Урбан, З.​З.​Хайкіна, М.​М.​Царык, А.​М.​Цецярук, Б.​Р.​Цыёнскі, У.​М.​Шапавалаў, А.​А.​Шчапіла.

1991. С.​В.​Асташонак, А.​У.​Бандарчык, Л.​У.​Бандарчык, Л.​У.​Белякова, І.​А.​Вайцяховіч, Дз.​В.​Герашчанка, В.​А.​Дзенісенка, М.​Б.​Іслямаў, Я.​М.​Іўліеў, В.​І.​Калечыц, Г.​К.​Касцюкевіч, А.​Я.​Катовіч, У.​У.​Кулевіч, І.​М.​Рацько, Ю.​Г.​Сакалоўскі, А.​В.​Свішчоў, Ю.​А.​Смольскі, А.​М.​Сямашка, А.​Г.​Трусаў, В.​В.​Турко, С.​В.​Чыгір, С.​Л.​Шайко.

1992. В.​К.​Бялькевіч, Я.​К.​Верычаў, В.​В.​Віслаўскі, А.​Ю.​Грыбаедава, К.​Г.​Джапарыдзе, А.​А.​Зафатаеў, У.​Б.​Зелянкевіч, А.​П.​Зіноўева, М.​П.​Зуеў, М.​Г.​Казак, А.​І.​Касабука, С.​І.​Куніцкі, В.​М.​Майсяюк, Н.​А.​Манаенкава, Ю.​І.​Нічкасаў, М.​В.​Пімашкоў, І.​А.​Савіцкі, Т.​А.​Свірская, В.​І.​Сысоева, Г.​І.​Чапурын.

1993. Дз.​С.​Бубноўскі, Л.​Л.​Жук, І.​І.​Канановіч, Т.​П.​Лабінская, Т.​М.​Папкова, А.​М.​Раінчык, Дз.​У.​Сідзельнікаў, Я.​В.​Чараповіч.

1994. М.​А.​Палякова, Т.​І.​Пешкава, Ю.​У.​Прудзялюк, М.​Б.​Самасюк, С.​Л.​Стоцкі.

1995. А.​І.​Андрончык, А.​Ф.​Базевіч, В.​У.​Буры, В.​Б.​Васіленка, А.​М.​Волах, С.​А.​Галашоў, М.​М.​Жулёва, І.​М.​Казлоўскі, Л.​А.​Кішчук, І.​Я.​Кратовіч, Д.​А.​Крывашэй, Т.​А.​Лабанава, Э.​А.​Марцінчык, М.​І.​Міклашэвіч, В.​Ф.​Саннікава, Т.​А.​Шчаброва.

1996. А.​В.​Ангелава, А.​І.​Грышан, В.​С.​Карпенка, В.​В.​Руцкі, А.​А.​Сярэдзіч.

1997. У.​І.​Архангельскі, А.​Ф.​Канцэраў, Дз.​А.​Касьяненка, А.​С.​Пархута, В.​І.​Патапаў, С.​Ф.​Ткачэнка, П.​І.​Чуеў.

1999. А.​А.​Барысенка, К.​Б.​Бражнік, А.​С.​Вашкевіч, Н.​В.​Дарашкевіч, Р.​Ш.​Даўлетшын, М.​М.​Кандалін, В.​І.​Карасёў, А.​У.​Касаткін, А.​А.​Лапко, І.​У.​Лапуноў, П.​А.​Ляшковіч, А.​Дз.​Міхайлюкоў, Г.​У.​Палянская, В.​У.​Стоцкая, Б.​А.​Хасан, В.​А.​Цыёнская, М.​М.​Чураба.

2000. Н.​М.​Барабанава, І.​І.​Бельцюкова, В.​У.​Бельцюкоў, Л.​А.​Верхалап, Я.​К.​Гешчанок, І.​В.​Гудзік, Т.​У.​Зубела, С.​І.​Кавыроў, С.​А.​Кізілава, С.​Р.​Майсеенка, І.​Г.​Малкоў, А.​В.​Радзюк, Т.​П.​Разанава, Т.​У.​Сівая, А.​А.​Стаянава, В.​І.​Сцепанковіч, У.​П.​Талочка, А.​І.​Усольцаў, А.​І.​Цішкевіч.

2001. А.​І.​Дубаневіч, Р.​А.​Зялінскі.

Т.​Р.​Мартынепка.

т. 14, с. 220