Verbum

анлайнавы слоўнік

ІГНА́ЦІЙ (? — каля 1640),

расійскі праваслаўны царкоўны дзеяч. Грэк па паходжанні, быў архіепіскапам Кіпра. Пасля захопу вострава туркамі (1571) уцёк у Рым. У 1593 прыбыў у Маскву. З 1603 епіскап разанскі. У 1605—06 патрыярх маскоўскі і ўсяе Русі. Узведзены 4.7.1605 на патрыяршы прастол духавенствам па патрабаванні Лжэдзмітрыя I (гл. Ілжэдзмітрый I), якога І. урачыста сустрэў у Туле. Здзейсніў абрад вянчання Лжэдзмітрыя на царства і абвянчаў яго з Марынай Мнішак. Пасля звяржэння самазванца пазбаўлены сану ‘і накіраваны звычайным манахам у Чудаў манастыр (у Маскве). У 1611 у час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18 вызвалены баярамі — прыхільнікамі каралевіча Уладзіслава і зноў пастаўлены патрыярхам замест Гермагена. Аднак другое прызначэнне не было кананічным. У тым жа годзе выехаў у ВКЛ, прыняў унію, жыў і памёр у Вільні.

т. 7, с. 163

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

АХМА́Т, Ахмут,

Ахмед (? — студз. 1481),

хан Вялікай Арды [1459—81]. У 1460 спрабаваў захапіць рускі г. Пераяслаў-Разанскі. У пач. 1470-х г. вёў перагаворы з кіраўніцтвам Венецыянскай рэспублікі аб заключэнні саюзу супраць Асманскай імперыі. Заключыў з польск. каралём Казімірам IV пагадненне пра сумесную барацьбу супраць Рус. дзяржавы, на чале свайго войска дайшоў да р. Ака (1472). У час паходу ў Крым замяніў мясц. хана Менглі-Гірэя сваім стаўленікам Джанібекам (1476). У канцы 1470-х г. перамог узб. хана Шэйх-Хайдэра і ўстанавіў пратэктарат над Астраханскім ханствам. Адмова маскоўскага вял. кн. Івана III прызнаць васальную залежнасць ад Арды і заплаціць ёй даніну (1476) выклікала ў 1480 няўдалы апошні паход Ахмата на Русь (гл. «Стаянне на Угры»), які паклаў канец намаганням манг.-тат. ханаў аднавіць сваё паліт. панаванне над Рус. дзяржавай. Забіты цюменскім ханам Ібакам (Івакам).

т. 2, с. 146

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ГЕРА́СІМ (? — 26.7.1435),

праваслаўны царкоўны дзеяч ВКЛ. З 1417 епіскап смаленскі. У 1432—35 мітрапаліт літоўскі. Паводле некат. летапісаў, меў тытул «мітрапаліт кіеўскі і ўсяе Русі». Аднак улада Герасіма абмяжоўвалася тэр. ВКЛ і некаторых суседніх усх.-слав. зямель (напр., Пскова), бо ў 1433 галавой правасл. царквы Маскоўскай дзяржавы з такім жа тытулам «мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі» быў абраны разанскі епіскап Іона. Пасвячоны ў мітрапаліты ў Канстанцінопалі патрыярхам Іосіфам паводле просьбы вял. кн. ВКЛ Свідрыгайлы. Працягваў жыць у Смаленску. Рымскі папа Яўген IV спадзяваўся з дапамогай Герасіма падпісаць унію з правасл. царквой ВКЛ. З пачаткам у 1432 вайны паміж Свідрыгайлам і Жыгімонтам Кейстутавічам Герасім быў на баку Свідрыгайлы, аднак у 1435 абвінавачаны апошнім у тайных зносінах з Жыгімонтам, арыштаваны і спалены на вогнішчы ў Віцебску. Расправа з Герасімам падарвала аўтарытэт Свідрыгайлы ў войску і садзейнічала яго паражэнню.

Ю.В.Бажэнаў.

т. 5, с. 169

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

САКАЛО́ВА (Галіна Мікалаеўна) (н. 19.7.1935, г. Камсамольск-на-Амуры Хабараўскага краю, Расія),

бел. сацыёлаг і філосаф Д-р філас. н. (1986), праф. (1990). Засл работнік адукацыі Беларусі (1999) Скончыла Разанскі політэхн. ін-т (1959). З 1978 у Ін-це філасофіі і права АН Беларусі (з 1984 заг. аддзела). З 1989 заг. аддзела Ін-та сацыялогіі Нац. АН Беларусі. Заснавальнік бел. навук. школы сацыялогіі працы і эканам. сацыялогіі. Навук. працы па эканам. сацыялогіі, праблемах працы, прафес. культуры, сац. развіцця. Распрацавала метадалагічныя асновы тэорый сацыялогіі працы і эканам. сацыялогіі, абгрунтавала ўзаемасувязь гэтых тэорый.

Тв.:

Труд и профессиональная культура. Мн., 1980;

Культура труда в социальном развитии рабочего класса. Мн., 1984;

Культура труда в социальном развитии технической интеллигенции. Мн., 1989;

Экономический образ мышления: Реальность и перспективы. Мн., 1994 (у сааўт);

Социальные механизмы регулирования рынка рабочей силы. Мн., 1998 (у сааўт.);

Экономическая социология. 2 изд. М.;

Мн., 2000;

Социология труда. Мн., 2000;

Рынок труда и механизмы его регулирования. Мн., 2001 (у сааўт.).

т. 14, с. 85

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

«МАМА́ЕВА ПАБО́ІШЧА»,

«Сказанне пра Мамаева пабоішча», «Пра пабоішча Мамая...», помнік стараж.-рус. літаратуры 1-й чвэрці 15 ст., важнейшы твор Кулікоўскага цыкла, які змяшчае найбольш падрабязнае апісанне Кулікоўскай бітвы 1380.

Асн. ідэя — сцвярджэнне вядучай ролі вял. маскоўскага кн. Дзмітрыя Іванавіча Данскога на Русі ў аб’яднанні сіл усх.-слав. зямель, услаўленне гераічнага подзвігу рус. народа. Аўтар адзначае вял. ролю прадстаўнікоў ВКЛ у перамозе над войскамі Мамая, важнасць ваенна-паліт. саюза гэтага княства з Маск. дзяржавай. Гал. герой Дзмітрый Іванавіч Данскі апісаны як мужны і мудры палкаводзец. Аўтар выкарыстаў анахранізмы (напр., саюзнікам Мамая названы вял. кн. ВКЛ Альгерд, а не яго сын Ягайла, як было на самой справе), абстрактны псіхалагізм (Мамай і яго саюзнік Алег Разанскі паказаны рэзка адмоўнымі), маст. прыёмы і вобразы, уласцівыя фальклору. Апісанне рэальных падзей, заснаванае на дакумент. крыніцах і ўспамінах сучаснікаў, спалучаецца ў творы з вусна-паэт. паданнямі і маст. вымыслам. Вобраз Дзмітрыя Іванавіча Данскога пададзены месцамі ў агіяграфічна-рытарычным плане.

Захавалася 8 рэдакцый «М.п.», шмат варыянтаў і спісаў. Адна з рэдакцый, скарочаны пераклад на бел. мову «Пра пабоішча Мамая», створана ў 17 ст. Яна дапоўнена кароткай гіст. аповесцю пра татарскіх ханаў, тэкст аповесці падзелены на 12 частак (кожная мае сваю назву); вызначаецца сцісласцю апісання падзей, больш дынамічным выкладам сюжэту. Рукапіс бел. рэдакцыі зберагаецца ў Рас. нац. б-цы ў С.-Пецярбургу. Больш поўная рэдакцыя помніка захавалася ў бел.-ўкр. хранографе «Вялікая хроніка».

Публ.:

У кн.: Хрэстаматыя па старажытнай беларускай літаратуры. Мн., 1959. С. 125—143.

Літ.:

История русской литературы. Л., 1980. Т. 1. С. 175—179;

Сказания и повести о Куликовской битве. Л., 1982.

А.Ф.Коршунаў.

т. 10, с. 52

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

РАЗА́НЬ,

горад, цэнтр Разанскай вобл. ў Расіі, прыстань на р. Ака, пры ўпадзенні р. Трубеж. Размешчаны на Сярэднярускім узвышшы. 530 тыс. ж. (2000). Вузел чыгунак і аўтадарог. Аэрапорт. Прам-сць: машынабудаванне (буйнейшыя прадпрыемствы: «Цяжпрэсмаш», «Камбайн», «Цеплапрыбор»; з-ды: станкабуд., аўтамаб. агрэгатаў, аўтамаб. апаратуры, радыёзавод, электронных прыбораў, выліч.-аналітычных машын і інш.); нафтаперапр., хім. (ВА «Хімвалакно», з-д «Разаньколермет»), харч., лёгкая і інш. Вытв-сць буд. матэрыялаў. 4 ВНУ, 3 тэатры. Цырк. Музеі: маст., гіст.-арх. музей-запаведнік, паветрана-дэсантных войск, дом-музей І.П.Паўлава, непадалёку ад Р., у с. Канстанцінава, літ.-мемарыяльны музей-запаведнік С.Ясеніна.

Першапачатковы горад Р., цэнтр Разанскага княства, размяшчаўся за 50 км ад сучаснай Р. У 1237 ён разбураны ханам Батыем і заняпаў. У сярэдзіне 14 ст. цэнтр княства перанесены ў Пераяслаўль-Разанскі (згадваецца ў летапісе пад 1095). У 1365 і 1379 ён таксама спалены татарамі, але адбудаваны Пры князю Алегу Іванавічу [1350—1402] горад умацаваны, развіваўся як гандл. і рамесніцкі цэнтр. У 1521 далучаны да Маскоўскай дзяржавы. З 1708 уваходзіў у Маскоўскую губ., з 1719 гал. горад Пераяслаўль-Разанскай правінцыі. У 1778 названы Р. З 1796 цэнтр Разанскай губ. У 2-й пал. 19 ст. Р. — буйны трансп. вузел. У 1929 цэнтр акругі (аб’ядноўвала 27 раёнаў) у складзе Маскоўскай вобл., з 1930 раённы цэнтр. З 1937 цэнтр Разанскай вобл.

Стараж. ядро Р. — крэмль (закладзены ў 1095) — знаходзіцца на паўн. мяжы горада на высокім мысе пры зліцці рэк Трубеж і Лебедзь. На тэр. крамля — саборы Раства Хрыстова (15 ст., перабудаваны ў 1826 у формах класіцызму), Архангельскі (16 ст., надбудаваны ў 1647), Успенскі (1693—99, арх. Я.Бухвостаў, нарышкінскае барока, выш. 60 м) з асобна пастаўленай званіцай (1789—1840, арх. І.Руско, Н.Вараніхін і інш., класіцызм, выш. 83,2 м), царква Святога Духа (1642, арх. В.Зубаў), архірэйскія палаты (т.зв. Палац Алега; 1653—92, арх. Ю.Яршоў, Г.Мазухін). Паводле генплана 1780—82 Р. набыла рэгулярную планіроўку з трызубцам вуліц, што сыходзіліся да цэнтр. плошчы (б. Саборнай). Горад забудоўваўся ў стылі класіцызму: будынак б. дзярж. ўстановы (1796), дамы Марозава (канец 18 ст.), дваранскага сходу (канец 18 — пач. 19 ст.), гандл. рады (1-я пал. 19 ст.), гімназія (1808—15), семінарыя (1812—16), бальніца (1816) і інш., а таксама драўлянымі жылымі дамамі, багата аздобленымі дэкар. разьбой і каменнымі будынкамі ў псеўдарус. стылі.

Літ.:

Рязань: Памятники архитектуры и искусства: Альбом. М., 1985;

Вагнер Г.К., Чугунов С.В. Рязанские достопамятности. 2 изд. М., 1989.

т. 13, с. 252

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК АХО́ВЫ ЗДАРО́ЎЯ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца ўрачам. навук. супрацоўнікам, сярэдняму і малодшаму мед. персаналу, правізарам, фармацэўтам, інж.-тэхн. работнікам, абслуговаму персаналу лячэбна-прафілактычных, санітарна-прафілактычных, санаторна-курортных, аптэчных устаноў, органаў аховы здароўя, н.-д., мед. і фармацэўтычных ін-таў, прадпрыемстваў, арг-цый, устаноў і аб’яднанняў незалежна ад ведамаснай падпарадкаванасці, якія працуюць у галіне аховы здароўя 15 і больш гадоў, за заслугі ў ахове здароўя насельніцтва, павышэнні якасці мед. дапамогі і лек. забеспячэння. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 29.10.1971 існавала званне засл. работніка аховы здароўя БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя работнікі аховы здароўя Рэспублікі Беларусь

1972. Л.Дз.Атрадных, А.А.Барынава, В.А.Галушка, Л.І.Голікава, Г.Л.Грабянцова, А.М.Грахоўскі, А.Р.Ешукоў, І.І.Імянінская, П.А.Кавецкая, Л.А.Катрук, Г.А.Клімоўская, Г.С.Котава, М.С.Курыленка, В.П.Лабкоў, Л.У.Лук’янская, А.Ф.Любецкі, С.Дз.Ляхоўскі, М.Дз.Манкевіч, Т.В.Марынкіна, К.А.Мельнікава, З.І.Міхайлава, В.П.Паўлаў, Н.А.Паўловіч, А.Я.Савянкоў, Р.С.Самахвалава, В.П.Серафімовіч, М.І.Харламава, С.Ф.Харламава, Я.П.Цітова, У.К.Янцэвіч, А.П.Ярашэвіч.

1974. М.Р.Арлоў, Г.І.Арцымовіч, А.І.Астроўская, Л.Т.Гуляева, Л.Б.Каламійцава, Н.М.Карабко, З.В.Красавіна, В.В.Крашчанка, І.С.Ладуцька, В.В.Макарчанка, М.Ц.Сідарэнка, Г.Ц.Фёдарава, В.М.Ціхун, К.Ф.Чартарыцкая, Г.І.Шастакова, С.І.Шпілеўскі.

1975. Г.І.Аверчыкава, М.А.Амяльчук, Г.І.Арцёмчык, А.З.Баркоўская, Л.Ю.Дабрынеўская, М.В.Зацава, Т.І.Зіневіч, Л.Г.Прыходзька, М.К.Раманава, А.М.Рыбалка, Ю.Г.Сакалкоў, К.Р.Ферапонтава, Л.С.Фёдарава, Л.Н.Чайка, М.І.Чугункін.

1976. Л.Ц.Амбросава, І.У.Верамчук, В.П.Герасіменка, Н.С.Дубіна, К.П.Казуціна, Г.К.Кастрыца, С.Р.Каўтун, Г.В.Крайнова, Г.І.Мартысевіч, М.М.Паньшына, П.С.Сакалова, Н.Л.Сакольчык, Н.С.Сафронава, М.Б.Станавенка, П.І.Учуватаў.

1978. А.Ф.Акуліч, Е.І.Алешчанка, М.А.Бандарук, З.Р.Баравец, В.Ф.Бойка, Г.В.Бугаева, Н.М.Важнік, В.У.Ганчар, Н.Дз.Дзятлава, М.К.Жаркевіч, М.І.Корбут, С.А.Крэпская, Н.В.Маркава, Е.П.Мірановіч, І.А.Сашко, З.Р.Хадкевіч, А.Ц.Ціханава, С.М.Ціханчук, Н.С.Шульга.

1979. Н.М.Акулік, Т.І.Байкачова, В.А.Восіпава, М.С.Галалобава, М.А.Генералава, Г.І.Дашкевіч, А.Ф.Дуброўская, Т.І.Жыгунова, Т.І.Зайко, З.Я.Зайцава, С.І.Іванькова, В.Я.Кавальчук, Т.С.Калугіна, Ю.П.Касач, Г.Д.Коршунава, Р.І.Красянкова, М.Д.Кужалева, М.Н.Кушнерава, Л.І.Львова, М.М.Майсейкіна, Н.В.Малкова, А.П.Манкевіч, Г.М.Некрашэвіч, М.С.Новік, Р.І.Панчанка, Л.К.Пузянкова, В.М.Пулькіна, І.П.Скакун, С.Дз.Чаркасава, В.Т.Чорная, Б.В.Шалькевіч, І.М.Шастакоў.

1980. А.Д.Дрызгаловіч, Г.Ц.Крукава, Н.І.Ліпавецкая, В.С.Макоўская, А.Я.Маркава, В.М.Худніцкая.

1981. Р.І.Багдановіч, Г.З.Галавецкая, Т.І.Ганчарук, М.І.Гапінская, Т.В.Грынько, М.А.Даманская, Н.Р.Дзедунова, Н.В.Ільяшук, М.П.Кандрашоў, К.Дз.Кібенка, В.В.Крупец, М.А.Лінкевіч, З.М.Ляцецкая, М.І.Міцкевіч, К.А.Пратасевіч, Р.П.Пятрова, В.М.Сарока, В.С.Сушчэня, А.С.Танкель, Ф.С.Хурсан.

1982. В.Э.Бароўская, Т.В.Гаўрыленка, В.І.Закіс, В.А.Камына, С.Дз.Кошаль, В.С.Мікуліч, В.М.Сучкова, А.К.Чмыроў, Л.І.Чыж, Г.Р.Шаўчук.

1983. А.Т.Вялюга.

1984. К.І.Асмалоўская.

1985. Е.М.Кузьмінава, Н.У.Масанская, А.Дз.Міхайлава.

1987. М.І.Еўхач, Л.Р.Лукашэвіч, Ч.Ю.Макрыцкая, Т.В.Пазняк, В.Дз.Паўлоўская, А.К.Саўко, Н.П.Скараходава.

1989. В.І.Сазонаў, У.М.Цэбрыкаў, В.І.Шляпо, Я.К.Шчэрба.

1990. А.А.Аверчанка, В.Дз.Баклагін, А.П.Бедрак, Э.М.Булучэўскі, В.В.Зюзянкоў, В.П.Ласы, В.В.Назарэвіч, У.Я.Уранюк.

1991. І.І.Архіпчык, П.І.Ашурка, Н.Г.Бучумава, М.С.Бялевіч, У.С.Варабей, Н.Ц.Дзеблік, М.З.Івашкевіч, А.М.Каваленка, А.С.Кавалёў, Л.П.Кісялёва, Н.Я.Кошаль, В.М.Краіла, І.В.Лесечка, І.І.Місюкевіч, П.Л.Новікаў, С.А.Папоў, В.А.Ражко, І.Н.Усаў, Т.Р.Федарэнка, У.М.Шкурко.

1992. М.Дз.Абозны, М.М.Дзятлаў, Н.Ф.Федарук.

1993. Ф.М.Гайдук, І.І.Тарашкевіч.

1994. М.А.Абрамаў, З.М.Багдановіч, У.М.Белазёрцаў, С.Ф.Блажко, В.П.Буевіч, В.К.Зневяроўская, С.М.Котаў, І.М.Музычка, В.І.Разанскі, Г.В.Раманоўскі, І.В.Ржэўскі, В.А.Ржауцкі, У.С.Рускевіч, Ц.С.Хейлік, А.С.Хомчык, У.У.Шваронак.

1995. Я.А.Сацішур.

1997. Р.В.Ануфрыева, М.Г.Гардзеенка, Р.В.Леўчык, Л.У.Чэрнікава.

т. 6, с. 561

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)