Verbum

ЛЮ́ДЗІ,

юрыдычны тэрмін у прававых дакументах ВКЛ 15—18 ст. (у 18 ст. ўжываўся рэдка), якім абазначаліся некалькі дзесяткаў розных катэгорый насельніцтва, часам вельмі вузкія групы. Найб. пашыраныя тэрміны: Л. народу хрысціянскага, пенежныя, простага стану, прыказныя, свавольныя, лёзныя.

Л. народу хрысціянскага — грамадзяне (абывацелі) хрысціянскай веры; насельніцтва ВКЛ, якое поўнасцю карысталася палажэннямі Статутаў 1529, 1566 і 1588. Спец. артыкул ва ўсіх Статутах забараняў нехрысціянам мець нявольнікаў-хрысціян. Купля хрысціяніна ці хрысціянкі ў няволю яўрэем, татарынам і «кождым бесурмяниным» лічылася незаконнай. Перавод з хрысціянства ў інш. рэлігію забараняўся і караўся аж да спалення на кастры.

Л. пенежныя (Л. «в пенязех») — катэгорыя сялян у 15—1-й пал. 16 ст., якія, пераходзячы да новых феадалаў, бралі ў іх пазыку і абавязваліся выконваць сял. службу да моманту яе выплаты. «Л. пенежнымі» наз. таксама і жаўнераў, наёмных салдат у войску ВКЛ у 15—16 ст., якія атрымлівалі за сваю службу грашовае жалаванне (пенязі). Тэрміны «Л. пенежныя» і «Л. служэбныя» сустракаюцца ў шматлікіх дакументах Літоўскай метрыкі. Л. служэбныя падзяляліся на Л. езных (конніцу) і Л. пешых (пяхоту).

Л. простага стану — мяшчане і сяляне ў ВКЛ. Тэрмін сустракаецца ўжо ў Статуце ВКЛ 1529. У Статуце ВКЛ 1566 у 1-м артыкуле 12-га раздзела ўпамінаюцца панцырныя і путныя слугі, бортнікі, цяглыя сяляне, парабкі. Часцей тэрмін «Л. простага стану» сустракаецца ў Статуце ВКЛ 1588, дзе пералічаны іх катэгорыі: «бояре панцерные, путные, мещане, або люди тяглые». 12-ы раздзел Статута ў загалоўку мае тэрмін «людзі простыя». Гэты тэрмін часта ўжываўся і ў інш. афіц. актах 16 ст.

Л. прыказныя (слугі прыказныя) служылі па вольным найме ці былі аддадзены на службу вотчыннікам. Юрыдычна былі ўраўнаваныя з Людзьмі «пахожымі» вольнымі. Таму ўжываўся і тэрмін «Л. вольныя, прыказныя, пахожыя».

Л. свавольныя — разбойнікі, якія хаваліся ў стэпах паўд. часткі ВКЛ, рабавалі маёнткі магнатаў і шляхты, нападалі на пагранічнае насельніцтва суседніх краін. Законы ВКЛ абавязвалі старостаў і гетманаў лавіць іх і караць смерцю. У дакументах 16—17 ст. тэрмін ужываўся і для абазначэння людзей лёзных, а таксама казакоў-паўстанцаў.

Л. лёзныя, люзныя, гультаі — сацыяльная і юрыдычная катэгорыя насельніцтва, якая існавала ў ВКЛ у 16—17 ст. Паходзілі пераважна з вольных сялян, людзей «пахожых», якія страцілі сваю гаспадарку і ў пошуках заробку пераходзілі з вёскі ў вёску, а ў канцы 16—17 ст. — з горада ў горад. Яны папаўнялі гарадскі плебс, выконвалі часовыя работы ў рамеснікаў ці гандляроў, наймаліся матросамі на гандл. судны. На перыяд жніва і сенакосу ці ў час вайны Л. лёзныя прымусова выкарыстоўваліся на с.-г. работах. У 1-й пал. 17 ст. Л. лёзныя складалі ў некат. гарадах Беларусі каля 10—13% насельніцтва (Слонім, Мінск, Чавусы, Слуцк, Магілёў, Віцебск, Полацк). Па меры запрыгоньвання сялянства катэгорыя Л. лёзных у 2-й пал. 17 ст. знікае.

Літ.:

Грицкевич А.П. Частновладельческие города Белоруссии в XVI—XVIII вв. Мн., 1975. С. 221—223;

Копысский З.Ю. Социально-политическое развитие городов Белоруссии в XVI — первой половине XVII в. Мн., 1975. С. 57—61.

А.​П.​Грыцкевіч.

т. 9, с. 401

ДЗЯРЖА́ЎНЫ ТЭА́ТР ЛЯ́ЛЕК БЕЛАРУ́СІ.

Створаны ў 1938 у Гомелі. Адкрыўся 15.7.1938 спектаклем «Па шчупаковай волі» Л.​Тарахоўскай, які шмат у чым паўтараў пастаноўку С.Абразцова, на рэпертуар і пастановачныя прынцыпы якога т-р пераважна арыентаваўся на першым часе. З 1940 маст. кіраўнік М.​Бабушкін, гал. мастак Б.​Звінагродскі. Ставіліся пераважна казкі: «Чароўныя падарункі» («Дзед і Жораў») В.​Вольскага, «Кот у ботах» Г.​Уладычынай, «Вялікі Іван» Абразцова і С.​Праабражэнскага, «Падарожжа ў дзіўныя краіны» У.​Палякова і інш. У Айч. вайну асн. трупа т-ра знаходзілася ў Душанбе. Дзейнічала таксама агітбрыгада на чале са Звінагродскім, у праграме — сатыр. сцэнкі і інтэрмедыі. 1.5.1944 т-р аднавіў сваю дзейнасць у Гомелі спектаклем «Вялікі Іван». У першыя пасляваен. гады пераважна аднаўляўся ранейшы рэпертуар. З лепшых новых пастановак: «Канёк-Гарбунок» паводле П.​Яршова, «Хрустальны чаравічак» Т.​Габэ, «Дзед Мароз» А.​Шурынавай і «Чароўны галёш» Г.​Мацвеева. У 1949 дзейнасць т-ра была спынена. У 1950 т-р створаны нанава і працуе ў Мінску. Некат. спектаклі 1950-х г. характарызаваліся празмерна дэталізаваным вырашэннем лялькі, імітацыяй ёй чалавека. Пошукі новых выяўл. сродкаў, станаўленне прафес. сцэнаграфічнай культуры т-ра звязаны з дзейнасцю рэж. Анатоля Ляляўскага і мастака Л.​Быкава. Пераканаўчае рэжысёрскае прачытанне, цікавае сцэнаграфічнае вырашэнне атрымалі творы бел. драматургіі: «Дзед і Жораў» В.​Вольскага, «Граф Глінскі-Папялінскі» А.​Вольскага, «Каваль Вярнідуб» паводле А.​Якімовіча, «Марынка-крапіўніца» А.​Вольскага і П.​Макаля, «Сярэбраная табакерка» паводле З.​Бядулі, «Лілавічкі» паводле У.​Галубка, «Дзякуй, вялікі дзякуй» і «Скажы сваё імя, салдат» А.​Вярцінскага, «Балада пра белую вішню» С.​Клімковіч, «Янка-цымбаліст і алавянае царства» Э.​Брука і Б.​Дуцэнкі. У канцы 1960—1-й пал. 1970-х г. адраджаецца традыцыя пастановак для дарослых, распачатая ў 1950-я г. спектаклямі «Краса ненаглядная» Я.​Спяранскага і «Кароль-Алень» паводле К.​Гоцы Сярод іх: «Чортаў млын» і «Боская камедыя» І.​Штока, «Цудоўная Галатэя» С.​Дарваша і Б.​Гадар, «Клоп» У.​Маякоўскага, «Да трэціх пеўняў» В.​Шукшына, «Прыгоды бравага салдата Швейка» паводле Я.​Гашака. Творчасць т-ра 2-й пал. 1970—80-х г. адметная зваротам да новых выяўл. сродкаў, у спектаклях разам з лялькамі выступаюць акцёры ў жывым плане. Імкненне да сінтэзу разнастайных сцэн. сродкаў выявілася ў спектаклях «Крэсіва» Спяранскага, «Сланяня» Уладычынай, «Арэшак» Р.​Аляксандравай, «Зорны хлопчык» паводле О.​Уайльда, «Ляўша» паводле М.​Ляскова, «Салавей» паводле Х.​К.​Андэрсена і інш. Творчае аблічча т-ра 1990-х г. вызначаюць спектаклі, пастаўленыя рэж. Аляксеем Ляляўскім: «Майстар і Маргарыта» паводле М.​Булгакава, «Бура» У.​Шэкспіра, «Сымон-музыка» паводле Я.​Коласа, «Папялушка, ці Перамога Дабрачыннасці» Ж.​Маснэ, «Цар Ірад» у апрацоўцы Г.​Барышава і інш.

У складзе трупы (1997): засл. арт. Беларусі У.​Уласаў, У.​Грамовіч, А.​Казакоў, мастак па ляльках засл. работнік культ. А.​Нікалайчык. У 1976—96 гал. мастак А.​Фаміна.

М.​А.​Каладзінскі.

т. 6, с. 155

КРЭМЛЬ МАСКО́ЎСКІ,

старажытная частка, гал. грамадска-паліт. і гіст.-маст. комплекс цэнтра Масквы; месцазнаходжанне вышэйшых органаў дзярж. улады Рас. Федэрацыі. Былая рэзідэнцыя маск. вял. князёў (з 14 ст.), цароў (з сярэдзіны 16 ст.), імператараў (месца каранацый і інш. урачыстасцей, з пач. 18 ст.), сав. ўрада (з сак. 1918), з 1991 рэзідэнцыя прэзідэнта Рас. Федэрацыі.

Узнік на Баравіцкім узгорку на левым беразе р. Масква пры ўпадзенні ў яе р. Няглінная. Першапачаткова на тэр. К.М. было паселішча дзякоўскай культуры, не пазней канца 11 ст. тут узнікла ўмацаванае паселішча славян-вяцічаў. У 1156 паводле загаду кн. Ю.​Далгарукага ўзведзены новыя ўмацаванні. У 1339—40 пабудаваны дубовыя сцены і вежы. Пры Дзмітрыю Данскім у 1367 значна пашыраны, сцены і вежы пабудаваны з белага каменю (адсюль выраз «Масква-белакаменная»), у 1485—95 — з цэглы. У 17 ст. вежы набылі ярусныя і шатровыя завяршэнні.

Сучасны К.М. ў плане — няправільны трохвугольнік (пл. 27,5 га), абнесены цаглянымі сценамі (даўж. 2.25 км, таўшчыня 3,5—6,5 м, выш. 5—19 м) з 20 вежамі, у т. л. 6 праезных, гал. — Спаская з гадзіннікам (т.зв. крамлёўскімі курантамі). У цэнтры — Саборная пл. з Успенскім саборам (1475—79, арх. А.​Фіяраванці; размалёўкі 15—16 і 17 ст., Дыянісій, І. і Б. Паісеіны і інш.; калекцыя абразоў 11—17 ст.). Сярод інш. помнікаў стараж.-рус. архітэктуры: саборы Благавешчанскі (1484—89, пскоўскія дойліды, дабудаваны ў 1562—64; іканастас са старога сабора, 1405, з абразамі Андрэя Рублёва, Феафана Грэка, Прохара з Гарадца, размалёўкі 1508, Феадосій і інш.), Архангельскі (1505—08, арх. Алевіз Фразін Новы; размалёўкі 1652—66, майстры Я.​Т.​Казанец, С.​Г.​Разанец, І.​Уладзіміраў і інш.); Гранавітая палата (1487—91), званіца «Іван Вялікі» (3 ярусы 1505—08, арх. Бон-Фразін; у 1600 надбудавана да 81 м, шатровыя прыбудовы 1635); Церамны палац (1635—36, арх. А.​Канстанцінаў, Б.​Агурцоў, Л.​М.​Ушакоў, Т.​Шаруцін) і інш. У 18—19 ст. узведзены будынкі Арсенала (1702—36, арх. Дз.​Іваноў, Х.​Конрад; барока), Сената (1776—87, арх. М.​Ф.​Казакоў; класіцызм), Вял. Крамлёўскі палац (1839—49, арх. К.​А.​Тон і інш.) і Аружэйная палата [цяпер музей; 1844—51, арх. Тон; сярод майстроў выхадцы з Беларусі П.​Абросімаў, Арсеній, С.​Палубес (Іваноў) і інш.; у рус.-візант. стылі]. Пабудовы 20 ст.: Крамлёўскі т-р (1932—34, арх. І.​І.​Рэрберг, рэканструкцыя інтэр’ераў 1958, А.​Ф.​Хракаў, Л.​Б.​Сегал), Палац з’ездаў (цяпер Дзярж. Крамлёўскі палац; 1959—61, арх. М.​В.​Пасохін, А.​А.​Мндаянц, Я.​М.​Стама, П.​П.​Штэлер і інш.; Ленінская прэмія 1962). На тэр. К.М. помнікі рус. ліцейнай справы Цар-гармата (1586, майстар А.​Чохаў) і Цар-звон (1733—35, майстры І.Ф. і М.​І.​Маторыны); створаны музеі. У 1920—30 знесены многія помнікі архітэктуры, у т. л. сабор Спаса на Бары (1330), ансамблі манастыроў Чудава з саборам (1503) і Вазнясенскага з Кацярыненскай царквой (1808—17), Малы Мікалаеўскі палац (з 1775) і інш. К.М. з ансамблем Краснай плошчы ўключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны.

Літ.:

Древности Московского Кремля. М., 1971;

Иванов В. Московский Кремль. М., 1971.

т. 8, с. 538

ПО́ЛАЦКІЯ БІ́ТВЫ 1812 Баі за Полацк паміж рас. 1-м пях. корпусам ген. П.Х.Вітгенштэйна і франц. корпусам маршала Ш.​Удзіно 17—18 жн. і 18—19 кастр. 1812. Пасля Клясціцкіх баёў 1812 на падыходах да Полацка 16 жн. рас. войскі занялі в. Гамзелева. 17 жн. Вітгенштэйн атакаваў франц. пазіцыі, пад прыкрыццём авангардаў ген.-маёра Б.​Б.​Гельфрэйха (4 пях. батальёны, 4 кав. эскадроны і 300 казакоў з 12 гарматамі) і палк. Я.​І.​Уластава (1 егерскі полк і 2 грэнадзёрскія батальёны). Рас. войскі (каля 20 тыс. чал. і 99 гармат) размясціліся паўкругам. насупраць горада паміж р. Палата і Дзвіна. Баварскі корпус ген. Л.​Гув’ена Сен-Сіра размясціўся на левым беразе р. Палата за Спаскім манастыром, корпус Удзіно — паміж р.Палата і Дзвіна і меў выхад на дарогу Себеж—Невель. Агульная колькасць франц. войска дасягала 45 тыс. Бой цягнуўся каля 14 гадзін з пераменным поспехам. Абодва бакі панеслі вял. страты. Цяжка паранены Удзіно перадаў камандаванне Сен-Сіру, які перагрупаваў войскі і ў 5 гадзін раніцы пачаў наступленне супраць левага фланга рас. войск. Ген.-маёр А.​Ю.​Гамен, які ўзначальваў цэнтр рас. войска, з 2 палкамі і 3 батальёнамі атакаваў і адкінуў непрыяцеля. Франц. кавалерыя, якая спрабавала прарваць цэнтр, была разбіта і адкінута да Полацка. Рас. войскі ўтрымалі асн. пазіцыі, але з-за перавагі сіл праціўніка вымушаны былі адысці да р. Дрыса. За 2 дні баёў яны страцілі каля 5,5 тыс. забітымі і параненымі; французы і баварцы — 8 тыс. У выніку 1-й Полацкай бітвы французы адмовіліся ад наступлення на Наўгародска-Пецярбургскім напрамку і не змаглі падтрымаць корпус, які асаджаў Рыгу.

2-я Полацкая бітва мела за мэту акружыць і знішчыць франц. войскі. 17 кастр. армія Вітгенштэйна (каля 55 тыс. чал., 122 гарматы) сканцэнтравалася каля Полацка. Франц. маршал Сен-Сір меў у Полацку 30—32 тыс. чал. Бой пачаўся раніцай 18 кастр. кавалерыйскімі сутычкамі, у выніку якіх франц. кавалерыя страціла больш за палову свайго складу і амаль усіх штаб-афіцэраў. Сабраўшы большую частку свайго корпуса, Сен-Сір пачаў атаку супраць усіх 3 калон рас. войск. Абодва бакі мелі вял. страты, бой скончыўся безвынікова. Рас. войскі занялі пазіцыі насупраць Полацка перад гар. валамі і на левым беразе Дзвіны. 19 кастр. Вітгенштэйн атакаваў горад з фронту і моцным артыл. агнём прымусіў праціўніка пакінуць умацаваны лагер і адысці ў Полацк. У 2 гадзіны ночы рас. авангарды ген.-маёра А.​Б.​Фока і палк. Турчанінава ўварваліся ў горад; пачалі вулічныя баі. Сен-Сір быў вымушаны вывесці войскі з Полацка і разбурыў масты цераз Дзвіну. Спробы французаў адбіць горад 20 кастр. былі безвыніковымі. За 2 дні баёў рас. войскі страцілі 8 тыс. чал., французы — каля 4 тыс. чал. забітымі і параненымі і больш за 2 тыс. палоннымі. Пасля вызвалення Полацка франц. войска вымушана было адступіць па спустошанай раней дарозе.

Літ.:

Жилин П.А. Отечественная война 1812 г. 3 изд. М., 1988;

Корнейчик Е. Белорусский народ в Отечественной войне 1812 г. Мн., 1962;

Троицкий Н.А. 1812. Великий год России. М., 1988.

Ш.​І.​Бекцінееў.

т. 12, с. 469

МАРЫ́Й ЭЛ, Рэспубліка Марый Эл, Марыйская Рэспубліка,

у складзе Расійскай Федэрацыі. Пл. 23,2 тыс. км². Нас. 763 тыс. чал. (1998), гарадскога 62%. Сярэдняя шчыльн. 33 чал. на 1 км². Жывуць марыйцы (43,3%), рускія (47,5%), татары (5,9%) і інш. Сталіца — г. Йашкар-Ала. Гарады: Волжск, Козьмадзям’янск, Звянігава.

Прырода. Размешчана ў бас. сярэдняга цячэння р. Волга. Большая ч. тэрыторыі раўнінная, парэзаная рачнымі далінамі. ярамі і лагчынамі. На У Вяцкі Увал (выш. да 275 м) з карставымі формамі рэльефу, на З Марыйская нізіна. Правабярэжжа занята адгор’ямі Прыволжскага ўзв. Карысныя выкапні: вапнякі, даламіты, гіпс, кварцавы пясок, торф. Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя т-ра студз. -13 °C, ліп. 19 °C. Ападкаў 450—500 мм за год. Гал. рака — Волга з прытокамі Вятлуга, Вял. і М.​Какшага, Ілець, Рутка. Шмат азёр. Чэбаксарскае вадасховішча. Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя, на ПдУ і У перагнойна-карбанатныя, ёсць балотныя і шэрыя лясныя. Пад лесам 53% тэрыторыі (хвоя, піхта, елка, бяроза). З жывёл пашыраны воўк, буры мядзведзь, ліс, лось, рысь і інш.; баравая і вадаплаўная птушка. Нац. парк Марый Чадра, запаведнік Вял. Какшага.

Гісторыя. Людзі на тэр. М.Э. пасяліліся 40—30 тыс. гадоў назад. З пач. 1-га тыс. да н.э. развіваліся земляробства і жывёлагадоўля. Да 7 ст. н.э. склаўся стараж.-марыйскі этнас (саманазва мары, інш. народы наз. іх чарамісы), які з гэтага часу жыў на тэр. сучаснай М.Э. і суседніх абласцей па левым (лугавым), з 11—12 ст. і правым (горным) берагах Волгі. Вылучаліся 3 асн. групы марыйскага этнасу. марыйцы лугавыя (левабярэжныя), горныя (правабярэжныя) і ўсходнія. З 11 ст. марыйцы межавалі з рус. княствамі і Балгарыяй Волжска-Камскай. У 1236 яны заваяваны мангола-татарамі і з 1240-х г. знаходзіліся ў складзе Залатой Арды. З 15 ст. прыволжскія марыйцы ўваходзілі ў Казанскае ханства, а паўн.-заходнія (пры р. Вятлуга) — у склад Маскоўскай дзяржавы; у іх з’явіліся і ўласныя князі. У выніку Казанскіх паходаў 1545—52 марыйцы прызналі ўладу рас. цара. У 2-й пал. 16 ст. на марыйскіх землях пабудаваны гарады Какшайск, Козьмадзям’янск, Царовакакшайск і інш. У 17 ст. ў краі ствараліся маёнткі рус. памешчыкаў, адбывалася рассяленне рус. сялян, аднак б. ч. зямель належала дзяржаве. Асн. маса карэннага насельніцтва плаціла ясак (даніну) цару. Марыйцы ўдзельнічалі ў сял. войнах пад кіраўніцтвам І.​Балотнікава (1606—07), С.​Разіна (1670—71), Е.​Пугачова (1773—75). З 18 ст. ўзмацніўся працэс русіфікацыі і пераводу ў праваслаўе (усх. марыйцы хрысціянства не прынялі і захавалі традыц. вераванні). У 1779—82 марыйскія землі падзелены паміж Казанскай, Ніжагародскай і Вяцкай губ. Пасля адмены прыгоннага права асн. заняткам насельніцтва заставаліся земляробства і жывёлагадоўля, аднак з’явіліся буйныя фабр.-заводскія прадпрыемствы: Звянігаўскі суднамех., Нікалаеўскі хрусталёва-шкляны з-ды і інш. Насельніцтва краю ўдзельнічала ў рэвалюцыі 1905—07.

Пасля Лют. рэвалюцыі 1917 у Царовакакшайску, Юрыне, Козьмадзям’янску і інш. узніклі Саветы, у якіх пераважалі меншавікі і эсэры. У чэрв. 1917 у г. Бірск (Башкортастан) адбыўся 1-ы Усерас. з’езд марыйцаў. Пасля Кастр. рэвалюцыі 1917 сав. ўлада перамагла ў большасці мясцін краю, летам 1918 задушаны буйныя антыбальшавіцкія выступленні. У ліп. 1918 утвораны аддзел мары Наркамнаца РСФСР. 4.11.1920 дэкрэтам ВЦВК і СНК РСФСР утворана Марыйская аўт. вобл. (нас. 338,5 тыс. чал., у т. л. марыйцаў 183 тыс.) з цэнтрам у г. Чырвонакакшайск (з 1927 Йашкар-Ала). 5.12.1936 яна пераўтворана ў Марыйскую Аўт. Сав. Сацыяліст. Рэспубліку (Марыйская АССР). У 1920—30-я г. развівалася дрэваапрацоўчая, цэлюлозна-папяровая прам-сць. У выніку калектывізацыі сельскай гаспадаркі асабліва пацярпела жывёлагадоўля (у 1941 колькасць жывёлы ў М.Э. была меншая, чым у 1916). Насельніцтва М.Э. удзельнічала ў Вял. Айч. вайне, больш за 40 ураджэнцаў рэспублікі ўдастоены звання Героя Сав. Саюза. У 1944 Марыйская АССР накіравала ў дапамогу вызваленай Беларусі 50 трактароў. У кастр. 1990 Вярх. Савет Марыйскай А́ССР прыняў дэкларацыю аб дзярж. суверэнітэце. У 1992 рэспубліка падпісала федэратыўны дагавор з Расіяй і прыняла назву Марыйская Рэспубліка (Марый Эл).

Гаспадарка. М.Э. — індустрыяльна-агр. рэспубліка. Аснову эканомікі складаюць машынабудаванне і металаапрацоўка (21,6% ад аб’ёму ўсёй прадукцыі, 1997). Вытв-сць металаапр. інструментаў, прылад і сродкаў аўтаматызацыі, тэхнал. абсталявання для лясной і лесаапр. прам-сці (Йашкар-Ала), халадзільнага абсталявання для гандлю і грамадскага харчавання (Волжск), радыёдэталей (Козьмадзям’янск), пральных машын (Маркі), суднарамонт (Звянігава). У 1997 выраблена 24,8 тыс. шт. гандл.-халадзільнага абсталявання, 17,5 тыс. шт. міксераў. Электраэнергетыка (24% прамысл. прадукцыі) прадстаўлена ЦЭЦ у Йашкар-Але і Волжску. З галін харч. прам-сці (18,7% прамысл. прадукцыі) вылучаюцца мясная, масларобная, малочная, алейная, кансервавая, піваварная. Вытв-сць (тыс. т, 1998): мяса (укл. субпрадукты 1-й катэгорыі) — 11,6, масла — 3,3, натуральнамалочнай прадукцыі — 22,3, алею — 0,1. Развіта лясная, дрэваапр., мэблевая і цэлюлозна-папяровая прам-сць (прадпрыемствы ў Волжску, Йашкар-Але, Звянігаве, Савецкім, Суслонгеры). На адходах дрэваапрацоўкі працуе гідролізна-дражджавы з-д у Волжску. Лёгкая прам-сць прадстаўлена абутковай (Йашкар-Ала, Юрына), трыкат. і швейнай (Йашкар-Ала), ільняной (Аршанка) галінамі. Прам-сць буд. матэрыялаў (вытв-сць жалезабетонных вырабаў, шкла, асфальту, цэглы і інш). З-д па вытв-сці лек. сродкаў у Йашкар-Але. С.-г. ўгоддзі займаюць 772,1 тыс. га, у т. л. ворныя землі — 637,8 тыс. га. Сельская гаспадарка спецыялізуецца на жывёлагадоўлі (малочна-мяснога і малочнага кірунку), авечка-, свіна- і птушкагадоўлі. Пагалоўе (тыс. галоў, 1998) буйн. раг. жывёлы 237,1, свіней 181,9, авечак і коз 91,9. Вытв-сць мяса 42,2 тыс. т, малака 314,8 тыс. т, яец 210,3 млн. шт., настрыг воўны 211 т. Развіта пчалярства, збор мёду ў 1998—388 т. Вырошчваюць збожжавыя культуры (жыта, пшаніца, авёс, ячмень, грэчка) на пл. 301,7 тыс. га, тэхн. (цукр. буракі, лён-даўгунец, хмель) — 7,5 тыс. га, кармавыя — 226,7 тыс. га, бульбу — 40,4 тыс. га. Збор (тыс. т, 1998) збожжа — 538,7, лёну-даўгунцу — 0,8, цукр. буракоў — 0,5, бульбы — 500,5. Пладаводства (збор 14,8 тыс. т), агародніцтва (83,4 тыс. т). Даўж. чыгункі 204 км (Казань — Йашкар-Ала — Яранск). Аўтадарог з цвёрдым пакрыццём 3131 км. Суднаходства па рэках Волга і Вятлуга. Аэрапорт у г. Йашкар-Ала. Экспарт (22,3 млн. дол. ЗША, 1998): лекавыя сродкі, гандл.-халадзільнае абсталяванне, быт. прылады, цэлюлоза, папера. Імпарт (51,8 млн. дол. ЗША, 1998): паліва, машыны і абсталяванне, прадукцыя лёгкай і харч. прам-сці.

Культура. Літаратура ўзнікла ў пач. 20 ст. Пачынальнік — С.​Чавайн. Найб. плённа развівалася паэзія (М.​Мікай, М.​Мухін, У.​Саві, О.​Шабдар і інш.). Значную ролю ў развіцці драматургіі адыгралі С.​Нікалаеў, М.​Шкетан, А.​Канакоў, О.​Тыныш, прозы — Н.​Лекайн, Н.​Ігнацьеў, Шабдар, паэзіі — І.​Олык, К.​Йыван, Чавайн, Мухін. Л-ра перадваен. дзесяцігоддзяў прадстаўлена паэзіяй М.​Казакова, В.​Рожкіна, В.​Чалая, прозай Дз.​Арая, М.​Мічурына-Азмякея, Шабдара, Ігнацьева, Я.​Ялкайна, Чавайна, Лекайна, публіцыстыкай і сатырай Ігнацьева і інш. У Вял. Айч. вайну ў розных жанрах працавалі А.​Бік, С.​Вішнеўскі, Б.​Данілаў, Казакоў, М.​Майн, Г.​Мацюкоўскі, І.​Осмін, Чалай. У л-ры пасляваен. перыяду ў жанры рамана працавалі Лекайн, Тыныш, А.​Крупнякоў, у драматургіі — Нікалаеў, у паэзіі — Казакоў, Вішнеўскі і інш. На бел. мову асобныя творы марыйскіх пісьменнікаў (С.​Брылякова, Вішнеўскага, М.​Гаяза, Данілава, В.​Дзмітрыева, Д.​Ісламава, Казакова, Майна, Мацюкоўскага, П.​Рэчкіна) пераклалі Э.​Валасевіч, Х.​Жычка, І.​Калеснік, У.​Рыгорава, У.​Скарынкін, К.​Цвірка.

Да сярэдзіны 2-га тыс. да н.э. адносяцца прымітыўныя фігуркі жывёл з каменю і гліны, метал. ўпрыгожанні бронзавага веку. Для нар. дойлідства характэрны зрубныя з бярвення хаты з П-падобным дваром, летняй кухняй («кудо», без акон), 2-павярховай клеццю з галерэяй-балконам. Да сярэдзіны 19 ст. паселішчы забудоўваліся хаатычна, пазней усталявалася вулічная планіроўка. Гарады ўзніклі ў 2-й пал. 16 ст. (Какшайск, цяпер Йашкар-Ала; Козьмадзям’янск, Юрына). З пач. 20 ст. яны забудоўваліся паводле генпланаў. Асновы прафес. выяўл. мастацтва закладзены ў 1920-я г. (мастакі В.​Цімафееў, П.​Радзімаў, А.​Грыгор’еў, К.​Ягораў, Л.​Атлашкіна). У 1940—50-я г. значныя творы стваралі П.​Гарбунцоў, У.​Казьмін, Б.​Осіпаў, І.​Пландзін, А.​Пушкоў, П.​Шабярдзін; з 1960-х г. працуюць жывапісцы А.​Бутаў, Ю.​Бялкоў, З.​Лаўрэнцьеў, С.​Падмароў, Б.​Пушкоў, М.​Тактаулаў, І.​Яфімаў; графікі А.​Арлоў, А.​Бакулеўскі, І.​Міхайлін, А.​Фамін; скульптары А.​Дзедаў, У.​Карпееў, А.​Шырнін; майстар нац. вышыўкі Л.​Арлова. У дэкар.-прыкладным мастацтве здаўна пашыраны разьба па дрэве, узорыстае ткацтва, пляценне з бяросты, гнутая і плеценая мэбля, вышыўка. У 1941 створаны Саюз архітэктараў, у 1968 — Саюз мастакоў М.Э.

Найб. стараж. пласт нар. муз. культуры — прац., абрадавыя, быт., лірычныя і інш. песні. Яны пераважна 1-галосыя, куплетнай формы, выконваюцца ва унісон ці ў актаву, вылучаюцца багаццем рытму і метра. Ладавая аснова — пентатоніка. Марыйскія песні падзяляюць на песні горных мары (пабудаваны на квартава-квінтавых, секставых інтанацыях, з чаргаваннем простых і мяшаных памераў). лугавых (вылучаюцца лірычнасцю, роўнасцю рытму, часам імправізацыйнасцю) і ўсходніх (прыкметны ўплыў тат. і башк. муз. культур, ладавая аснова — ангемітонная пентатоніка; пашыраны жанр такмак, блізкі да прыпеўкі). Сярод нар. інструментаў: стр.-шчыпковы кусле (гуслі); смычковы кавыж (2-стр. скрыпка); духавыя шувыр (дуда), шыялтыш (падоўжная флейта), пуч (жалейкі), шушпык (гліняны салавей), ударны тумыр (барабан); храматычныя гармонікі, баян, балалайка. Першы прафес. кампазітар — І.​Палантай (Ключнікаў) увёў у марыйскую музыку шматгалоссе. Сярод кампазітараў: В.​Аляксееў, К.​Гейст, В.​Данілаў, Ю.​Еўдакімаў, В.​Захараў, А.​Іскандараў, В.​Кульшэтаў, У.​Купрыянаў, А.​Лупаў (першы нац. балет «Лясная легенда», 1971), С.​Макаў, І.​Молатаў, А.​Нязнакін, Э.​Сапаеў (першая нац. опера «Акпатыр», 1963), Л.​Сахараў, Н.​Сідушкін, К.​Смірноў, Я.​Эшпай, А.​Яшмолкін і інш. Працуюць: Муз. т-р (з 1971), Хар. т-ва (з 1958), філармонія (з 1939), вак.-харэаграфічны ансамбль «Мары Эл» (з 1939), Марыйская хар. капэла (з 1981); муз. вучылішча, дзіцячыя муз. школы і школы мастацтваў. У 1940 створаны Саюз кампазітараў М.Э.

Літ.:

Прокушев Г.И. Художники Марийской АССР. Л., 1982;

Герасимов О.М. Народная песня в хоровом творчестве марийских композиторов. Йошкар-Ола, 1979;

Ягож. Музыкальная культура мари... Йошкар-Ола, 1983.

П.​І.​Рогач (прырода, гаспадарка), І.​А.​Літвіноўскі (гісторыя).

т. 10, с. 155

КАСЦЮ́М тэатральны,

спалучэнне па-мастацку адпаведных кампанентаў адзення і прадметаў, што яго дапаўняюць; састаўная частка тэатральна-дэкарацыйнага мастацтва. Разам з грымам і прычоскай стварае сцэн. вобраз персанажа, вырашаны выяўл. сродкамі, дае яго зрокавую характарыстыку, выяўляе гіст., сац., нац. і індывід. асаблівасці, адлюстроўвае эстэт. ідэалы розных эпох. На яго значна ўплывае сучасная мода — мастак мадэрнізуе гіст. вопратку з улікам сучаснай яму эстэтыкі. У залежнасці ад агульнага стылявога вырашэння спектакля можа мець розную ступень умоўнасці. На яго ўплывае і жанр пастаноўкі (драма, опера, пантаміма і інш.), які вызначае ступень стылізацыі, а ў некат. выпадках (балет, пантаміма) уніфікацыі. У муз. т-ры ўзмацняецца роля каларыстычнага вырашэння К., што абумоўлена эмацыянальным уздзеяннем на чалавека музыкі і колеру.

Вытокі тэатральнага К. ў стараж. гульнях і абрадах, у тэатр. відовішчах. Першыя на Русі тэатральныя К. стваралі скамарохі. У класічным т-ры Усходу меў умоўна-сімвалічны характар. У еўрап. т-ры гэта быў бытавы К. з сімвалічна ўмоўнымі колерам, дэталямі, маскамі. З развіццём рэаліст. рэжысёрскага мастацтва ў 19 ст. павялічылася вобразнае значэнне К. як сродку псіхал. характарыстыкі персанажа і элемента агульнага выяўл. вырашэння. У пач. 20 ст. ўзнікла паняцце выяўл. рэжысуры, пабольшала роля К. як кампанента афармлення спектакля (у творчасці А.​Бенуа, Л.​Бакста, А.​Экстэр, Л.​Паповай, В.​Мухінай, А.​Весніна, пазней М.​Акімава, С.​Вірсаладзе, П.​Вільямса, Г.​Алексі-Месхішвілі, М.​Спертале, В.​Левенталя, Б.​Месерэра, Э.​Качаргіна і інш.).

Бел. К. бярэ пачатак у рытуальным адзенні і атрыбутах удзельнікаў русалляў, скамарохавых ігрышчаў, нар. драм, кірмашовага т-ра. У прыватнаўласніцкіх т-рах 2-й пал. 18—1-й пал. 19 ст. К. развіваўся ў рэчышчы тагачаснай еўрап. традыцыі. Новы падыход да яго стварэння акрэсліўся ў пач. 20 ст. і быў звязаны з дэмакратызацыяй і агульным уздымам культуры, павышэннем цікавасці т-раў да нац. твораў. Этнагр. прынцып афармлення ўпершыню ўжыты ў пастаноўках І.​Буйніцкага і У.​Галубка, якія выкарыстоўвалі аўтэнтычны нар. Я.​Купалы і юнага гледача, Л.​Кроля ў БДТ-2, А.​Грыгар’янца ў Дзярж. рус. драм. т-ры, т-ры імя Я.​Купалы. У муз. т-ры Беларусі станаўленне і развіццё К. звязана з імем С.​Нікалаева. Арганізацыя колеру ў аформленых ім спектаклях Дзярж. т-ра оперы і балета стала школай для многіх мастакоў муз. т-ра. Традыцыі Нікалаева развівалі І.​Пешкур, П.​Масленікаў і інш. Паступова ў стварэнні К. ўзнікалі графічныя тэндэнцыі, найб. выразныя ў творчасці Я.​Чамадурава, адметнай імкненнем да чыстага колеру і адкрытых колеравых кантрастаў з падкрэсліваннем выразнага лінеарнага рытму (эскізы К. да опер «Калючая ружа» Ю.​Семянякі, 1960, і «Барыс Гадуноў» М.​Мусаргскага, 1974; балетаў «Папялушка» («Золушка») С.​Пракоф’ева, 1965; «Пер Гюнт» на муз. Э.​Грыга, 1966, і «Мара» Я.​Глебава, 1970). У 1970—90-я г. на аснове сінтэзу канструктыўнага і жывапіснага пачаткаў К. набыў рысы імправізацыйнасці, асацыятыўнасці, выяўл. падтэксту, часам набліжаецца да калажу, служыць акампанементам ці выступае ў ролі асн. вобразна-выяўл. дамінанты (эскізы касцюмаў Б.​Малкіна і Ю.​Тура да пастановак у Дзярж. рус. драм. т-ры, А.​Салаўёва ў Бел. т-ры імя Я.​Коласа, Я.​Волкава ў Гомельскім абл. драм. т-ры, Я.​Лысыка ў Дзярж. т-ры оперы і балета). У галіне К. працавалі таксама М.​Апіёк, Л.​Ганчарова, У.​Гардзеенка, Э.​Гейдэбрэхт, Б.​Герлаван, Л.​Герлаван, Э.​Грыгарук, В.​Жалонкіна, У.​Жданаў, Б.​Казакоў, Т.​Карвякова, В.​Лесін, З.​Марголін, Дз.​Мохаў, В.​Рачкоўскі, Л.​Рулёва, Л.​Трубяцкая, М.​Якунін і інш. У апошнія дзесяцігоддзі ўзнік новы від маст. К. — К. сцэнічны, які развіваецца пераважна як аўтэнтычны, максімальна набліжаны да нар. ў фактуры тканін, каларыстыцы аздаблення, дакладнасці крою і асн. прапорцый. Вял. ролю ў распрацоўцы сучаснага сцэн. К. адыгралі Л.​Баразна, М.​Раманюк і інш. На К. і яго характэрныя дэталі. Паступова аўтэнтычны К. саступіў месца па-мастацку апрацаванаму, у некат. пастаноўках набыў рысы гіст.-бытавога, што выявілася ў творчасці К.​Елісеева і А.​Марыкса для БДТ-1. У 1920—30-я г. ў працах тэатр. мастакоў выявіліся ўплывы амаль усіх кірункаў, што ўзнікалі ў выяўл. мастацтве, — характэрнай для пралеткульту ўмоўнасці, рысы мадэрнізму, канструктывізму, экспрэсіянізму, кубафутурызму. Гэта адбілася на К., створаных С.​Тоўбіным, М.​Аксельродам у БДТ-1, Л.​Нікіціным у БДТ-2, К.​Дзясніцкім і В.​Памфілавым у Бел. студыі оперы і балета. У 1930—60-я г. замацаваўся рэаліст. падыход да К., што яскрава выявілася ў працах Я.​Нікалаева ў т-ры імя Я.​Коласа, Марыкса ў т-рах імя аснове вывучэння нар. крыніц пачаўся новы падыход да стварэння сцэн. К., найб. выяўлены ў творчасці В.​Дзёмкінай, А.​Александровіч, Рулёвай, Ю.​Піскуна, А.​Юр’евай, Г.​Юрэвіч, В.​Макавец-Бартлавай і інш. Значны ўклад у распрацоўку сцэн. К. зрабілі Чамадураў, А.​Бялова, С.​Комава, І.​Булгакава і інш.

Літ.:

Градова К.В., Гутина Е.Н. Театральный костюм. Кн. 1. Женский костюм. М., 1976;

Градова К.В. Театральный костюм. Кн. 2. Мужской костюм. М., 1987;

Захаржевская Р.В. Костюм для сцены. 2 изд. М., 1973;

Няфёд У.І. Гісторыя беларускага тэатра. Мн., 1982;

Карнач П.А. Дэкарацыйнае мастацтва музычнага тэатра БССР. Мн., 1973;

Мастацтва беларускіх дэкаратараў / Аўтар тэксту і скл. П.​А.​Карнач. Мн., 1989;

Маленко Л.И. Искусство костюма. Мн., 1983;

Фадзеева В.Я. Беларуская народная вышыўка. Мн., 1991.

Г.​У.​Юрэвіч, Л.​І.​Дабравольская.

т. 8, с. 163

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ДЗЕ́ЯЧ МАСТА́ЦТВАЎ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. рэжысёрам, балетмайстрам, дырыжорам, хормайстрам, кампазітарам, драматургам, мастакам, архітэктарам, дызайнерам, мастацтвазнаўцам і інш. дзеячам мастацтваў, якія працуюць у галіне мастацтва 15 і больш гадоў і зрабілі значны ўклад у развіццё культуры і мастацтва, або за вял. заслугі ў выхаванні і падрыхтоўцы творчых кадраў, стварэнні навук. прац. Званне засл. дз. мастацтваў Беларускай ССР устаноўлена 5.12.1927 і прысвойвалася СНК БССР, з 1938 — Прэзідыумам Вярх. Савета БССР; з 1991 званне засл. дз. мастацтваў Рэспублікі Беларусь прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета Рэспублікі Беларусь. У адпаведнасці з законам ад 13.4.1995 прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.

Заслужаныя дзеячы мастацтваў Рэспублікі Беларусь

1934. І.​Р.​Лангбард, М.​Г.​Манізер.

1935. Б.​Л.​Брадзянскі, А.​Вольны (А.​І.​Ажгірэй), Р.​Я.​Кобец, У.​У.​Корш-Саблін. 1938. З.​І.​Азгур, А.​А.​Бембель, А.​В.​Грубэ, М.​А.​Керзін, У.​У.​Кумельскі, Г.​К.​Папавіцкі. 1939. Я.​М.​Кругер.

1940. А.​М.​Бразер, А.​П.​Воінаў, В.​В.​Волкаў, Н.​Б.​Грубін, В.​А.​Залатароў, Я.​У.​Зільберберг-Скупнік, Н.​І.​Паніна, А.​Я.​Туранкоў, Я.​К.​Цікоцкі, П.​І.​Ціханаў, М.​М.​Чуркін, М.​Э.​Шнейдэрман.

1944. І.​В.​Ахрэмчык, А.​В.​Багатыроў, А.​К.​Глебаў, І.​У.​Жалтоўскі, Я.​А.​Зайцаў, У.​М.​Кудрэвіч, Ф.​А.​Мадораў, А.​П.​Марыкс, М.​Ф.​Садковіч.

1945. Н.​Б.​Лойтар, С.​П.​Нікалаеў.

1946. Л.​М.​Літвінаў (Гурэвіч), Р.​Р.​Шырма.

1949. Т.​К.​Лапаціна, М.​А.​Міцкевіч, Г.​М.​Пятроў, А.​А.​Рыбальчанка, І.​М.​Ушакоў, Г.​І.​Цітовіч, Л.​А.​Ярмоліна.

1952. А.​Б.​Скібнеўскі.

1953. В.​Ф.​Фёдараў.

1954. Т.​М.​Каламійцава, Я.​В.​Кладухін, Л.​У.​Любімаў, П.​В.​Масленікаў.

1955. У.​Л.​Акуліч, Я.​Э.​Віцінг, А.​І.​Гінцбург, І.​А.​Гітгарц, А.​Б.​Грыгар’янц, А.​Р.​Зархі, Дз.​А.​Лукас, М.​Ф.​Маслаў, А.​В.​Міронскі, Я.​Дз.​Нікалаеў, Р.​К.​Пукст, С.​І.​Селіханаў, У.​П.​Сухаверхаў, В.​К.​Цвірка, В.​А.​Яфімаў.

1956. Б.​Ф.​Звінагродскі, Б.​Х.​Кабішчар, І.​І.​Любан, Л.​І.​Мазалеўская, К.​А.​Мулер.

1957. У.​У.​Алоўнікаў, К.​К.​Казелка, П.​П.​Падкавыраў, М.​М.​Пігулеўскі.

1959. Г.​Б.​Шчарбакоў.

1960. П.​С.​Акулёнак, Л.​У.​Голуб.

1961. А.​Р.​Апанасенка, Ю.​А.​Арынянскі, П.​А.​Данілаў, І.​Л.​Дорскі, В.​Ф.​Сербін, У.​М.​Стэльмах.

1963. Л.​М.​Абеліёвіч, А.​Л.​Андрэеў, Г.​М.​Вагнер, А.​П.​Кагадзееў, Дз.​Р.​Камінскі, К.​М.​Касмачоў, А.​А.​Паслядовіч, Ю.​У.​Семяняка, А.​Дз.​Шыбнёў.

1964. І.​С.​Абраміс, А.​А.​Булінскі, Я.​Б.​Парватаў, У.​Дз.​Станкевіч, М.​М.​Фігуроўскі, У.​П.​Цяслюк.

1965. К.​П.​Стэцкі.

1966. А.​В.​Аладава, Н.​М.​Воранаў, Я.​А.​Глебаў, К.​Л.​Губарэвіч, С.​Р.​Раманаў.

1967. М.​З.​Бераў, І.​Н.​Вейняровіч, А.​Дз.​Забалоцкі, В.​Р.​Карпілаў, І.​І.​Кузняцоў, Л.​М.​Лейтман, К.​І.​Паплаўскі, С.​К.​Скварцоў.

1968. Е.​М.​Ганкін, М.​Ц.​Гуціеў, Р.​У.​Кудрэвіч, В.​У.​Роўда.

1969. М.​Лужанін (А.​А.​Каратай), Р.​І.​Масальскі.

1970. В.​А.​Грамыка, А.​М.​Дадышкіліяні, П.​С.​Крохалеў, П.​К.​Любамудраў, М.​М.​Марусалаў, М.​А.​Савіцкі, С.​І.​Сплашноў.

1973. У.​П.​Белавусаў, М.​В.​Данцыг, С.​С.​Казіміроўскі, А.​М.​Кашкурэвіч, І.​М.​Лучанок.

1974. Э.​П.​Герасімовіч, І.​М.​Дабралюбаў, Ю.​А.​Марухін, Л.​С.​Мухарынская, Б.​М.​Сцяпанаў, М.​П.​Фрайман, В.​П.​Чацверыкоў, Ю.​М.​Яфімаў.

1975. М.​Д.​Браценнікаў, Б.​І.​Луцэнка, У.​І.​Няфёд, І.​Ц.​Пікман, Дз.​Б.​Смольскі, В.​Ц.​Тураў.

1976. А.​С.​Гугель, В.​М.​Елізар’еў, В.​М.​Раеўскі.

1977. Г.​Х.​Вашчанка, Б.​Ф.​Герлаван, Л.​М.​Гумілеўскі, А.​М.​Заспіцкі, У.​А.​Маланкін, А.​А.​Малішэўскі, Л.​М.​Мягкова, Г.​Г.​Паплаўскі, Ю.​М.​Тур, Л.​Дз.​Шчамялёў.

1978. С.​М.​Вакар, В.​Н.​Дашук, М.​П.​Дрынеўскі, Я.​А.​Ігнацьеў, М.​А.​Казінец, В.​П.​Шаранговіч.

1979. У.​А.​Дзяменцьеў, Э.​Дз.​Корсакаў, І.​Г.​Смірноў, Б.​С.​Смольскі, Б.​А.​Шангін.

1980. А.​І.​Бутакоў, В.​М.​Гольдфельд, А.​З.​Гутковіч, С.​А.​Каргэс, А.​М.​Кішчанка, У.​А.​Машэнскі, І.​Н.​Стасевіч.

1981. Дз.​І.​Алейнік, Б.​А.​Аліфер, Л.​П.​Асецкі, Дз.​Я.​Зайцаў, В.​Г.​Кубараў, Ю.​В.​Лысятаў, В.​А.​Нікіфараў, В.​С.​Пратасеня, С.​У.​Пятроўскі, У.​І.​Стальмашонак, В.​Ф.​Сумараў.

1982. А.​Ю.​Мдывані, М.​М.​Пташук, А.​А.​Салаўёў, Э.​С.​Ханок.

1983. В.​А.​Леантовіч, І.​Ц.​Ціханаў, Р.​Ю.​Шаршэўскі.

1984. В.​Я.​Мазынскі.

1985. Л.​К.​Захлеўны, А.​Я.​Карпаў, Р.​Ф.​Сурус.

1986. В.​У.​Дудкевіч, М.​В.​Сірата.

1987. М.​К.​Казакевіч, Л.​П.​Лях, З.​Я.​Мажэйка.

1988. У.​В.​Дарохін, В.​К.​Іваноў, І.​П.​Рэй, Г.​Р.​Фаміна.

1989. В.​В.​Варановіч, С.​А.​Волкаў, П.​С.​Дурчын, І.​Я.​Міско, Н.​І.​Шчасная.

1990. Ю.​П.​Альбіцкі. У.​К.​Гоманаў, У.​П.​Забела, А.​Р.​Захараў, Л.​Л.​Іваноў, М.​М.​Ізворска-Елізар’ева, Б.​А.​Крапак, У.​С.​Мурахвер, М.​М.​Пушкар, Ф.​Дз.​Пыталеў, Я.​М.​Рэутовіч, У.​П.​Савіч, У.​А.​Тоўсцік, М.​Я.​Фінберг.

1991. В.​Д.​Анісенка. А.​С.​Бархаткоў, Я.​С.​Бусел, А.​А.​Дудараў, Л.​А.​Дударэнка, Б.​І.​Казакоў, М.​С.​Кірылаў, З.​В.​Літвінава, В.​П.​Рыбараў, І.​А.​Цвятаева, Ю.​М.​Цвяткоў, Ю.​М.​Чурко, У.​А.​Шаліхін, В.​М.​Шаталаў, Л.​Б.​Яфімава.

1992. А.​В.​Бараноўскі, Т.​А.​Дубкова, Ю.​А.​Карачун, М.​У.​Кірэеў, М.​Р.​Солапаў, У.​В.​Уродніч, А.​І.​Чартовіч.

1993. І.​М.​Сталяроў.

1994. Дз.​М.​Браўдэ, Э.​Б.​Зарыцкі, М.​С.​Калядка, П.​М.​Макаль, І.​Г.​Мацюхоў, Н.​І.​Мацяш, У.​Я.​Пузыня, М.​А.​Рыжанкоў.

1995. Л.​К.​Алексютовіч, В.​А.​Войцік, П.​А.​Данелія, Г.​П.​Зелянкова, І.​М.​Паньшына, В.​Л.​Рахленка.

1996. Б.​У.​Аракчэеў, І.​С.​Дмухайла, А.​І.​Калядэнка, Т.​М.​Паражняк, Г.​Ф.​Шутаў, Н.​Л.​Янушкевіч.

1997. І.​К.​Абразевіч, У.​А.​Караткевіч, Г.​С.​Пячонкіна, М.​У.​Сацура, У.​П.​Скараходаў.

1998. А.​А.​Козак, А.​М.​Лапуноў.

т. 6, с. 552

НАЦЮРМО́РТ (франц. nature morte літар. мёртвая прырода),

1) жанр выяўленчага мастацтва (пераважна станковага жывапісу і графікі), прысвечаны адлюстраванню неадушаўлёных прадметаў, размешчаных у адзіным асяроддзі і арганізаваных праз пэўныя эстэт. і сэнсавыя сувязі ў групу. Можа адлюстроўваць і аб’екты жывой прыроды, ізаляваныя ад іх натуральных сувязей і ператвораныя ў рэч (рыба на стале, кветкі ў букеце і інш.), або якія дапаўняюць асн. матыў Н. (выявы птушкі, звера, чалавека).

2) Твор гэтага Жанру. Н. найчасцей складаецца спецыяльна для таго, каб быць адлюстраваным. Гэта абумоўлівае спецыфіку яго кампазіцыі, якая набывае выразна дэманстратыўны характар і з’яўляецца асноваўтваральнай уласцівасцю жанру. Адлюстраванне рэчаў у Н. можа мець самаст. значэнне, падпарадкоўвацца рашэнню дэкар. задач, ствараць складаны сэнсавы падтэкст, што адлюстроўвае сац. становішча, асаблівасці і характар жыцця гаспадара рэчаў, светапогляд мастака і яго адносіны да рэчаіснасці, пэўны сімвалічны змест, асацыяцыі і маст. паралелі і інш. Спецыфіка жанру вызначае павышаную ўвагу да праблем выразнасці маст. формы: архітэктонікі кампазіцыі, структуры і дэталяў аб’ёму, фактуры, характару арганізацыі прасторы ці плоскасці. Вял. ролю ў Н. адыгрываюць традыцыі жанру.

Вытокі Н. ў дэкар., сімвалічным і рытуальным адлюстраванні рэчаў у стараж. мастацтве (фрэскі і рэльефы Егіпта, Грэцыі, Рыма), сярэдневяковым рэліг. мастацтве Еўропы, класічным мастацтве Кітая і Японіі 11—18 ст. Як самаст. жанр склаўся ў эпоху Адраджэння ў Італіі (першы вядомы Н. — «Курапатка са стралой і пальчаткамі» Якопа дэ Барбары, 1504). Н. італьян., ісп. і нідэрл. мастакоў таго часу вызначаліся асаблівай увагай да матэрыяльнага свету рэчаў, ілюзіяністычна дакладнага іх адлюстравання (т. зв. Н.-падманкі).

Пераважна адлюстроўвалі інтэр’еры кухняў і корчмаў (т.зв. бадэгон, у якім аднолькавая ўвага аддавалася і рэчаваму асяроддзю, і персанажам), накрытыя сталы, т.зв. ванітас (тып Н., дзе прадметы, якія сімвалізуюць багацце прыроды і дзейнасці чалавека, супрацьпастаўляюцца элементам, што нагадваюць пра смерць). Станаўленне і росквіт Н. прыпадае на 17 ст., што звязана з ростам цікавасці да побыту, прыватнага жыцця чалавека, пашырэннем метаду маст. асваення свету, развіццём нац. школ жывапісу. У гэты перыяд вызначаліся ўсе асн. разнавіднасці, тэматычныя і іканаграфічныя варыянты Н. («сняданкі», «дэсерты», «рыбы», «кветкі і садавіна», «трафеі палявання», «кладоўкі», «бітая дзічына», «рынкі» і інш.). Стылістычныя асаблівасці італьян. і ісп. Н. у вял. ступені вызначылі маст. рэформы М.​Караваджа (творы П.​П.​Бонцы, М.​Кампідольё, Дж.​Рэка, Дж.​Б.​Руапола, Э.​Баскеніса, Італія; Х.​Санчэса Котана, Ф.​Сурбарана, А.​Перэды, Іспанія). У кампазіцыях галандскіх мастакоў Н. набыў камерны характар, дэмакратызм і паэтычнасць вобразаў у спалучэнні з дакладнай жывапіснай распрацоўкай прасторы і фактуры рэчаў, пластыкай форм (творы А.​Беерэна, Я.​Венікса, П. ван дэр Віліге, В.​Калфа, П.​Класа, В.​Хеды, Я.Д. дэ Хема, М.​Хондэкутэра і інш). У флам. мастацтве вызначаўся жыццесцвярджальным характарам, манументальнасцю і веліччу гучання, складанасцю і дынамізмам кампазіцый, дэкаратыўнасцю (творы П. дэ Воса, Д.​Сегерса, Ф.​Снейдэрса, Я.​Фейта). Развіваўся таксама ў ням. (Г.​Флегель) і франц. (Л.​Бажэн, А.​Ф.​Дэпорт, Ж.​Б.​Мануае, Ж.​Б.​Удры) мастацтве. У 18 ст. адной з асн. маст. мэт жанру стала дакладнае ілюзіяністычнае адлюстраванне рэчаў. Н., прызначаныя пераважна для аздаблення інтэр’ераў, набылі дэкар. характар, у іх кампазіцыі пераважалі кветкі і садавіна. Дэмакратызмам і глыбінёй зместу, багаццем кампазіцыйных і каларыстычных вырашэнняў вызначаліся Н. франц. мастака Ж.Б.​С.​Шардэна. У сярэдзіне 18 ст. ўзнік тэрмін «nature morte», які перадаваў непаважлівыя адносіны да Н. з боку акад. мастацтва, якое аддавала перавагу «жывой натуры» і жанрам, звязаным з яе адлюстраваннем. Рус. нацюрморт 18 ст. вызначаўся натуралістычна-дакладнай перадачай рэчавага асяроддзя (П.​Багамолаў, Р.​Цяплоў і інш.). У пач. 19 ст. Н. існаваў пераважна ў якасці акад. вывучэння натуры. Пэўны ўздым жанру быў уласцівы асобным творам мастакоў бідэрмеера і рус. мастакоў (Ф.​П.​Талстой, школа А.​Венецыянава). З кампазіцыі Н. знікаюць рукатворныя рэчы, пераважаюць матывы кветак, напісаныя па кампазіцыйных схемах флам. дэкар. Н. 17 ст. У жанры Н. спецыялізаваліся А.​Фантэн-Латур (Францыя), У.​Харнет, Ч.​У.​Піль (ЗША), звярталіся да яго Ф.​Гоя (Іспанія), Э.​Дэлакруа, Г.​Курбэ (Францыя) і інш. У 2-й пал. 19 ст. пераважалі крыху мадэрнізаваныя традыц. акад. схемы, франтальныя цэнтрычныя кампазіцыі, Н. эцюднага характару. Супраць уяўлення Н. як замкнёнай кампазіцыі са статычных аб’ектаў выступалі імпрэсіяністы, што часта прадстаўлялі яго ў інтэр’еры або пейзажы як часткі прыроды. Рус. перасоўнікаў быт. рэчы як тэма асобнага твора не цікавілі, лічыліся ўвасабленнем банальнасці жыцця і яго фальшывага бляску. Сярод эцюдаў Н. перасоўнікаў пераважалі «букеты» (І.​Крамской, І.​Рэпін, В.​Сурыкаў, В.​Паленаў). У канцы 19 — пач. 20 ст. адбыўся ўздым Н., вырасла яго роля як самаст. жанру. Праз яго мастакі-постімпрэсіяністы рэалізоўвалі новыя шляхі ў мастацтве (П.​Сезан у Францыі, В. ван Гог у Галандыі). У 20 ст. да Н., у якім адкрыліся бязмежныя магчымасці распрацоўкі ўласнай стылістыкі, эксперыментаў з формай і раскрыцця ўнутр. сутнасці прадметаў, адлюстравання светаўспрымання канкрэтнага чалавека пачалі звяртацца прадстаўнікі ўсіх маст. кірункаў. У жанры Н. стваралі кампазіцыі Ж.​Абей, Э.​Афрэ, Ж.​Брак, Ф.​Геры-Кала, Х.​Грыс, Ж.​Гузі, А.​Дэрэн, П.​Дзюкардо, К.​Івель, К.​Лепап, Р.​Магрыт, А.​Матыс, Ж.​Міро, П.​Пікасо (Францыя), Ю.​Гес, А.​Канальт (Германія), Р.​Гутуза, Ф.​Казараці, Дж.​Марандзі, Дж.​Северыні (Італія), Ф.​Эліяс (Іспанія), І.​Альберт, Дж.​Энсар (Бельгія), Б.​Кубіша, Э.​Філа (Чэхія), Дж.​Біл, У.​Бэйлі, Э.​Уает, Дж.​Фіш (ЗША), Жэнь Банянь, Цы Байшы (Кітай), А.​Акапян, М.​Сар’ян (Арменія), Л.​Свемп, Л.​Эндзеліна (Латвія), А.​Асмёркін, А.​Галавін, Н.​Ганчарова, І.​Грабар, П.​Канчалоўскі, К.​Каровін, П.​Кузняцоў, А.​Купрын, М.​Ларыёнаў, А.​Лянтулаў, І.​Машкоў, І.​Пуні, К.​Пятроў-Водкін, В.​Раждзественскі, М.​Сапуноў, С.​Судзейкін, Р.​Фальк, А.​Экстэр (Расія) і інш.

На Беларусі Н. вядомы з 16 ст. ў кніжнай графіцы: гравюра «Взор стола на немже бе хлеб посвященный» у кнізе Ф.​Скарыны «Зыход», алегарычную ролю адыгрывае прадметнае асяроддзе ў партрэце да яго «Бібліі». Элементы Н. трапляюцца ў ілюстрацыях да «Хронікі ўсяго свету» М.​Бельскага (16 ст.), паліванай кафлі 16—17 ст., іканапісе («Нараджэнне Марыі» П.​Яўсеевіча з Галынца, 1649; «Тройца», 18 ст., і інш.), сармацкіх партрэтах 16—18 ст. (атрыбуты ўлады, зброя і інш.). У 19 ст. выдатным майстрам Н. быў І.​Хруцкі, які праз адлюстраванне рэчаў перадаваў асабістае адчуванне радасці быцця. У 1-й пал. 20 ст. лірычныя Н. стваралі І.​Ахрэмчык, В.​Волкаў, Я.​Красоўскі, Д.​Парахня, М.​Станюта, М.​Тарасікаў і інш. У 2-й пал. 20 ст. бел. Н. узбагаціўся новымі матывамі і вобразна-пластычнымі якасцямі. Пашырыліся тэмы Вял. Айч. вайны, дзе праз свет рэчаў раскрываюцца памяць і смутак народа пра тых, хто загінуў, нац. культурнай спадчыны, т.зв. сялянскі Н. і інш. У 1990-я г. вял. ўвагу ў Н. аддавалі асацыяцыям, сімвалам, знакавай сутнасці рэчаў, фармальным элементам кампазіцыі. У жанры Н. працавалі і працуюць Дз.​Алейнік, Б.​Аракчэеў, Я.​Батальёнак, Э.​Балагураў, Г.​Бржазоўскі, Н.​Варвановіч, Г.​Вашчанка, Н.​Воранаў, А.​Гугель, Ф.​Гумен, М.​Данцыг, Л.​Дударэнка, В.​Жолтак, Г.​Ізергіна, А.​Замай, М.​Ісаёнак, Б.​Казакоў, А.​Карпан, Р.​Кудрэвіч, С.​Лі, А.​Малішэўскі, Б.​Малкін, А.​Марачкін, В.​Маркавец, А.​Марыкс, У.​Мінейка, Н.​Паплаўская, А.​Паслядовіч, А.​Пашкевіч, Я.​Радзялоўская, В.​Сахненка, В.​Свентахоўская, У.​Сулкоўскі, В.​Сумараў, У.​Тоўсцік, У.​Хадаровіч, Я.​Харытоненка, А.​Шаўчэнка, Л.​Шчамялёў, Н.​Шчасная, В.​Цвірка і інш. Н. ў дэкар.-прыкладным мастацтве стварылі В.​Грыдзіна, В.​Крывашэева (габелены), М.​Байрачны, А.​Паддубны, В.​Прыешкін, Т.​Сакалова, У.​Угрыновіч (кераміка) і інш.

Літ.:

Кузнецов Ю.И. Западноевропейский натюрморт. Л.;

М., 1966;

Ракова М.М. Русский натюрморт конца XIX — начала XX в. М., 1970;

Пружан И.Н., Пушкарев В.А. Натюрморт в русской и советской живописи. Л., 1971;

Герчук Ю.Я. Живые вещи. М., 1977;

Герасімовіч П.М. Нацюрморт: Тв. бел. мастакоў. Мн., 1982;

Натюрморт в европейской живописи XVI — начала XX в.: Кат. М., 1984.

М.​Л.​Цыбульскі.

т. 11, с. 243

ПО́МНІК,

1) у шырокім значэнні — аб’ект, які з’яўляецца часткай культурнай спадчыны краіны, народа, чалавецтва. Паводле тыпалагічных прыкмет вылучаюць археалагічныя помнікі, П. гісторыі, архітэктуры, мастацтва (гл. Помнікі гісторыі і культуры, Мемарыяльныя збудаванні, Манументальнае мастацтва, Манументальная скульптура, Манументальны жывапіс), пісьменнасці (летапісы, казанні, жыціі, словы, хронікі, пасланні, евангеллі, мемуары і інш.). Распрацавана сістэма дзярж. і грамадскіх мерапрыемстваў па ахове П. (гл. Ахова гісторыка-культурнай спадчыны).

2) У вузкім значэнні — твор манум. мастацтва (архітэктура, скульптура, жывапіс) на ўшанаванне памяці пэўнай асобы ці ў гонар знамянальнай падзеі, часцей у выглядзе статуі, бюста, скульпт. групы, калоны, абеліска, арх. збудавання, штучна насыпанага кургана і інш. Звычайна такім П. уласціва функцыя актыўнага грамадскага ўздзеяння, якая выяўляецца не толькі ў іх ідэйнай праграме, але і ў характары іх пастаноўкі і пластычнай трактоўкі. П., разлічаныя, як правіла, на агляд іх вял. колькасцю людзей, адыгрываюць важную ролю ў арг-цыі навакольнай прасторы.

Прататыпамі П. былі стараж. пахавальныя збудаванні (мегаліты, курганы, абеліскі, піраміды, грабніцы, надмагіллі і інш). Асн. кампазіцыйныя тыпы П. склаліся ў ант. мастацтве: алегарычныя ці партрэтныя статуі і скульпт. групы (група тыраназабойцаў Гармодыя і Арыстагітана ў Афінах, 477 да н.э.), конныя статуі (статуя Марка Аўрэлія, 161—180, у 1538 устаноўлена на пл. Капітолія ў Рыме), стэлы, аркі трыумфальныя, трыумфальныя калоны (калона Траяна ў Рыме, 111—114, арх. Апаладор з Дамаска). Сярод П. сярэдневяковай Еўропы найб. вылучаюцца крыжы, якімі адзначалі памятныя месцы, а таксама (пераважна на 3) скульпт. выявы данатараў. Традыцыяй многіх краін (у т. л. дапятроўскай Русі) было ўвекавечванне знамянальных падзей узвядзеннем культавых пабудоў (Васіля Блажэннага храм у Маскве, узведзены ў памяць перамогі над Казанскім ханствам). У Італіі майстры Адраджэння, выкарыстоўваючы стараж.-рым. спадчыну, адрадзілі традыцыі свецкіх П. (конныя статуі кандацьераў Гатамелаты ў Падуі, 1447—53, скульпт. Данатэла, і Калеоні ў Венецыі, 1479—88, скульпт. А. дэль Верок’ё). У эпоху маньерызму з’явіліся тэндэнцыі да пышнай рэпрэзентатыўнасці і ўрачыстасці, у перыяд барока і класіцызму яны ўзмацніліся. П. (пераважна манархам і палкаводцам) часта адыгрывалі важную ролю ў гар. забудове (П. Пятру I у Пецярбургу — «Медны коннік», 1768—78, скульпт. Э.​М.​Фальканэ). У перыяд ампіру зноў узводзілі арх. манументы, прысвечаныя ваен. перамогам (трыумфальная арка на б. пл. Зоркі, цяпер пл. дэ Голя ў Парыжы, 1806—37, арх. Ж.​Ф.​Шальгрэн; Аляксандраўская калона ў Пецярбургу, 1830—34; арх. А.​А.​Манферан). У 2-й пал. 18 ст. і асабліва ў 19 ст. ставілі П. выдатным грамадскім дзеячам і творчым асобам (І.​А.​Крылову ў Пецярбургу, 1848—55, скульпт. П.​К.​Клот; І.​В.​Гётэ і Ф.​Шылеру ў г. Веймар, 1857, скульпт. Э.​Рычэль); для іх характэрны сімволіка, алегарызм, эклектычная стылістыка. П. канца 19 — пач. 20 ст. адметныя гіганцкімі маштабамі (Віктару Эмануілу II у Рыме, 1885—1911, арх. Дж.​Саконі), празмерна грубымі формамі (О.​Бісмарку ў г. Гамбург, 1901—06, скульпт. Г.​Ледэрэр). У 20 ст. актуальнасць набыла ідэя стварэння арх. і скульпт. мемар. комплексаў, прысвечаных памяці ахвяр 1-й і 2-й сусв. войнаў. Яны ўяўляюць сабой развітыя аб’ёмна-пластычныя прасторавыя кампазіцыі, якія могуць уключаць арх. збудаванні, традыц. мемар. формы (абеліск, стэлу, пліту з рэльефамі і надпісамі, аркі, калоны) 1 манум. скульптуру (статуарную, рэльефную, алегарычнага характару). Многія П. гэтага часу вылучаюцца экспрэсіўнасцю, метафарычнай насычанасцю вобразаў («Зруйнаваны горад» у г. Ротэрдам, 1953, скульпт. В.​Цадкін; помнік Я.​Сібеліусу ў Хельсінкі, 1961—67, скульпт. Э.​Хілтунен), з’явіўся новы тып невыяўл. П., блізкі па духу да архітэктуры малых форм (П. ахвярам 2-й сусв. вайны ў г. Мілан, 1948). Сав. П., прысвечаныя выдатным асобам і падзеям мінулага і сучаснасці, у сукупнасці ўтвараюць вобразны летапіс гісторыі краіны. Першыя сав. П. па характары блізкія да станковай скульптуры, пазнейшым уласцівы манум. формы, якія спрыялі іх уключэнню ў гар. ансамбль ці навакольны ландшафт (Марсава пале ў Пецярбургу, Ю.​А.​Гагарыну ў Маскве, 1980, скульпт. П.​Бандарэнка, і інш.). Пасля Вял. Айч. вайны пашыраны мемар. збудаванні (у Трэптаў-парку ў Берліне, на Піскароўскіх могілках у Пецярбургу, Малахавым кургане ў Валгаградзе), партрэтныя манументы і П. з уключэннем рэальных узораў ваен. тэхнікі (танкі, самалёты і інш.). Сучасныя П. характарызуюцца разнастайнасцю тыпаў, вял. дыяпазонам маст. сродкаў ад рэаліст. да абстрактных.

На Беларусі П. розных відаў (камяні, крыжы, курганы і інш.) вядомы са старажытнасці. З 17 ст. найб. пашыраны надмагіллі. У 19 ст. ставілі бюсты царам і вяльможам [Аляксандру II у б. Саборным (цяпер сквер на пл. Свабоды) скверы ў Мінску, не захаваўся]. У 1908 устаноўлены Ляснянскі мемарыяльны комплекс, у 1912 — П. героям вайны 1812 у Віцебску (арх. І.​Фамін), П. Перамогі 1812 у г. Кобрын (арх. Д.​Маркаў), Салтанаўская мемарыяльная капліца і інш. У 1920-я г. стваралі П. дзеячам рэв. руху ў духу авангарднага мастацтва (Віцебск, не захаваліся). У 1930—50-я г. пераважалі П.-збудаванні, П.-манументы. якія з’яўляліся сведчаннем перамогі новага грамадскага ладу (помнік Леніну з рэльефнымі фрызамі на пастаменце на пл. Незалежнасці ў Мінску, скульпт. М.​Манізер). У пасляваен. гады створаны ансамблі пл. Перамогі з Манументам Перамогі ў Мінску; устаноўлены бюсты і статуарныя П., прысвечаныя героям вайны: С.​Грыцаўцу ў Мінску (скульпт. З.​Азгур), К.​Заслонаву ў Оршы (абодва 1955, скульпт. С.​Селіханаў) і інш. У 1960—70-я г. створаны шырока вядомыя мемар. комплексы: помнік Вызваліцелям у Віцебску, Курган Славы Савецкай Арміі—вызваліцельніцы Беларусі, Брэсцкая крэпасць-герой, Хатынь; шматфігурныя скульпт. П. — Манумент у гонар маці-патрыёткі ў Жодзіне, помнік Я.​Коласу з літ. персанажамі (скульпт. Азгур, арх. Ю.​Градаў, Л.​Левін), Я.​Купалу са скульпт. групай фантана (абодва 1972, скульпт; А.​Анікейчык, Л.​Гумілеўскі, А.​Заспіцкі, арх. Градаў, Левін) у Мінску, статуарны помнік Ф.​Скарыне ў Полацку (1975, скульпт. А.​Глебаў, І.​Глебаў, Заспіцкі). П. 1980—2000-х г. прысвечаны пераважна дзеячам нац. гісторыі і культуры: статуарныя П. — М.​Багдановічу ў Мінску (1981, скульпт. С.​Вакар, арх. Ю.​Казакоў, Л.​Маскалевіч), Сымону Буднаму ў Нясвіжы (1982, скульпт. С.​Гарбунова), Рагнедзе і Ізяславу ў Заслаўі (скульпт. А.​Арцімовіч, арх. І.​Марозаў), Я.​Драздовічу ў Мінску (1993, скульпт. І.​Голубеў), Ф.​Скарыне ў Празе (1996, скульпт. Э.​Астаф’еў), Ефрасінні Полацкай у Мінску (1999) і Полацку (скульпт. Голубеў, арх. В.​Ягадніцкі), С.​Буднаму і В.​Цяпінскаму (скульпт. Голубеў), кн. Давыду ў Давыд-Гарадку (скульпт. А.​Дранец, арх. Левін), княгіні Соф’і Слуцкай у Слуцку (усе 2000; скульпт. М.​Інькоў, арх. М.​Лук’янчык), надмагільны помнік В.​Тураву ў Мінску (1999, скульпт. М.​Якавенка); П.-бюсты кн. Нясвіжскага і М.​К.​Радзівіла Сіроткі ў Нясвіжы (1992, скульпт. Гумілеўскі), В.​Бялыніцкага-Бірулі ў Бялынічах Магілёўскай вобл. і П. Масленікава ў Магілёве (1998, скульпт. У.​Лятун). Створаны комплекс «Мінск — горад-герой», мемар. храм-П. «Сынам Айчыны, што загінулі за яе межамі» на т.зв. Востраве мужнасці і смутку (1996, аўтары: Ю.​Паўлаў, М.​Каралёў, Т.​Каралёва-Паўлава, В.​Лапцэвіч, Г.​Паўлава, А.​Паўлаў, Д.​Хамякоў), мемарыял на месцы мінскага гета на пл. Юбілейнай (1998—2000, скульпт. Э.​Полак, А.​Фінскі, арх. Левін) у Мінску, помнік А.​Гараўцу ў Віцебску (1995, скульпт. Арцімовіч, Інькоў, М.​Канцавы, арх. В.​Рыбакоў) і інш.

Л.​Г.​Лапцэвіч.

М.​Якавенка.

т. 12, с. 504

ГЕРО́Й САВЕ́ЦКАГА САЮ́ЗА,

ганаровае званне ў СССР у 1936—91, найвышэйшая ступень адзнакі за асабістыя ці калектыўныя заслугі, звязаныя са здзяйсненнем гераічнага подзвігу. Зацверджана пастановай ЦВК СССР ад 16.4.1934. Паводле палажэння ад 29.7.1936 прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета СССР. Згодна з ім герою ўручаліся: ордэн Леніна, медаль «Залатая Зорка» і Грамата Прэзідыума Вярх. Савета СССР. Герой Савецкага Саюза, які здзейсніў гераічны подзвіг 2-і раз, узнаг. ордэнам Леніна і 2-м медалём «Залатая Зорка», на радзіме ўстанаўліваўся яго бронзавы бюст. Паводле пастановы Прэзідыума Вярх. Савета СССР ад 22.8.1988 пры паўторным узнагароджанні Герою Савецкага Саюза ўручаўся 2-і ордэн Леніна, але медаль «Залатая Зорка» 2-і раз не ўручалася; бронзавы бюст мог быць устаноўлены па хадайніцтву дзярж. органаў і грамадскіх арг-цый пасля смерці Героя Савецкага Саюза. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена каля 12,7 тыс. чал., у т. л. 486 беларусам і ўраджэнцам Беларусі, з іх 443 воінам Вял. Айч. вайны. Гэтай узнагароды ўдастоены 88 удзельнікаў падполля і партыз. руху на Беларусі. Прозвішчы Герояў Савецкага Саюза — воінаў беларусаў і ўраджэнцаў Беларусі, а таксама сыноў братніх народаў і замежных грамадзян, партызан і падпольшчыкаў, якія вызначыліся ў баях за Беларусь у Вял. Айч. вайну, увекавечаны ў мемарыяльнай зале Бел. дзярж. музея гісторыі Вял. Айч. вайны.

Чатыры разы Героі Савецкага Саюза:

Л.І.Брэжнеў (1966, 1976, 1978, 1981), Г.К.Жукаў (1939, 1944, 1945, 1956).

Тройчы Героі Савецкага Саюза:

С.М.Будзённы (1958, 1963, 1968), І.М.Кажадуб (люты, жн. 1944, 1945), А.І.Пакрышкін (май, жн. 1943, 1944).

Двойчы Героі Савецкага Саюза — беларусы і ўраджэнцы Беларусі: П.Я.Галавачоў (1943, 1945), С.І.Грыцавец (люты, жн. 1939), І.І.Гусакоўскі (1944, 1945), У.В.Кавалёнак (1978, 1981), П.І.Клімук (1973, 1975), С.Ф.Шутаў (студз., вер. 1944), І.І.Якубоўскі (студз., вер. 1944).

Двойчы Героі Савецкага Саюза — прадстаўнікі іншых народаў, якія вызначыліся ў баях за Беларусь: С.​Амет-Хан (1943, 1945), І.Х.Баграмян (1944, 1977), А.​Я.​Баравых (1943, 1945), П.І.Батаў (1943, 1945), А.П.Белабародаў (1944, 1945), Л.І.Бяда (1944, 1945), І.А.Вараб’ёў (1944, 1945), А.М.Васілеўскі (1944, 1945), С.А.Каўпак (1942, 1944), М.І.Крылоў (крас., вер. 1945), Я.​М.​Кунгурцаў (люты, крас. 1945), У.​Дз.Лаўрыненкаў (1943, 1944), І.​Ф.​Паўлаў (1944, 1945), І.А.Пліеў (1944, 1945), К.К.Ракасоўскі (1944, 1945), Я.Я.Савіцкі (1944, 1945), С.П.Супрун (1940, 1941), М.​Ц.​Сцепанішчаў (1944, 1945), П.​А.​Таран (1942, 1944), Я.​П.​Фёдараў (1940, 1945), Ц.​Ц.​Хрукін (1939, 1945), І.Д.Чарняхоўскі (1943, 1944), В.І.Чуйкоў (1944, 1945), А.​М.​Яфімаў (1944, 1945), В.​С.​Яфрэмаў (май, жн. 1943).

Героі Савецкага Саюза — беларусы і ўраджэнцы Беларусі (пра кожнага гл. асобны артыкул):

1936. П.​Е.​Купрыянаў, М.​А.​Сяліцкі.

1937. Ф.​К.​Каўроў, І.​П.​Мазурук, Г.​М.​Склязнёў, О.​Ю.​Шыіт.

1938. А.​С.​Благавешчанскі.

1939. В.​М.​Кажухоў, Я.​М.​Нікалаенка.

1940. П.​Р.​Алейнікаў, І.​І.​Валасевіч, Дз.​Д.​Валенцік, М.​М.​Гармоза, А.​Л.​Дыдышка, П.​В.​Кандрацьеў, І.​П.​Кірпічоў, І.​М.​Коібзун, І.​М.​Максіменя, І.​В.​Матрунчык, І.​М.​Нядзвецкі, Р.​С.​Пінчук, А.​П.​Сабалеўскі, І.​М.​Саламонаў, М.​Ф.​Турцэвіч, А.​Р.​Целешаў, С.​І.​Чарняк, С.​Я.​Ялейнікаў.

1941. А.​К.​Антоненка, Ц.​П.​Бумажкоў, А.​Тарэлік, М.​Ф.​Гастэла, Л.​М.​Даватар, І.​А.​Каўшараў, А.​Л.​Лізюкоў, Л.​З.​Муравіцкі, К.​Н.​Осіпаў, Б.​Л.​Хігрын.

1942. М.​В.​Аўдзееў, В.​І.​Казлоў, М.​А.​Карначонак, В.​П.​Карповіч, У.​Ц.​Курыленка, Ф.​А.​Мінкевіч, Г.​А.​Палаўчэня, М.​Ф.​Сільніцкі, Ф.​А.​Смалячкоў, М.​Дз.​Шастакоў.

1943. М.​І.​Абрамчук, І.​А.​Авекаў, С.​І.​Азараў, П.​А.​Акуцыёнак, І.​Е.​Аляксееў, М.​М.​Антонаў, К.​П.​Арлоўскі, Дз.​Я.​Аскаленка, Р.​Б.​Багданаў, І.​М.​Багушэвіч, М.​С.​Байкоў, Р.​М.​Баталаў, А.​А.​Белы, Я.​А.​Бірбраер, Ф.​П.​Бруй, А.​М.​Бурак, Л.​У.​Буткевіч, А.​Я.​Варанчук, А.​А.​Вашкевіч, З.​Д.​Віхнін, А.​А.​Волах, Г.​І.​Вялічка, А.​К.​Гаравец, П.​А.​Гарошак, З.​С.​Гарэлік, С.​Ш.​Гурэвіч, М.​П.​Давідовіч, П.​Л.​Даўбешкін, Ф.​Ф.​Дуброўскі, П.​І.​Жданаў, Н.​І.​Жолудзеў, С.​А.​Забагонскі, М.​І.​Зіньковіч, Я.​І.​Злацін, Г.​П.​Ісакаў, С.​М.​Каданчык, П.​К.​Казакевіч, М.​М.​Казачэнка, У.​А.​Канаваленка, І.​Р.​Карасёў, В.​А.​Князеў, І.​С.​Козіч, Б.​Л.​Коўзан, А.​І.​Крайко, Г.​А.​Крумінь, У.​Е.​Лабанок, А.​Р.​Мазанік, Ф.​Я.​Макавецкі, М.​І.​Марозаў, В.​Ф.​Марцехаў, І.​В.​Мацкевіч, А.​І.​Мельнікаў, Дз.​М.​Мінчугоў, М.​М.​Мядзель, М.​К.​Навумчык, П.​У.​Несцяровіч, Ц.​П.​Новікаў, М.​Б.​Осіпава, М.​К.​Піліпенка, П.​А.​Пілютаў, А.​Я.​Пісарэнка, Б.​Т.​Пішчыкевіч, М.​Ф.​Рабчэўскі, А.​І.​Радкевіч, П.​М.​Рудкін, І.​Е.​Самбук, А.​Ф.​Самусёў, І.​В.​Свідзінскі, У.​І.​Свідзінскі, М.​І.​Семянцоў, М.​Д.​Сіянін, А.​Я.​Смалякоў, І.​П.​Собалеў, М.​Л.​Співак, М.​І.​Сталяроў, П.​А.​Странакоў, П.​Ф.​Сычэнка, І.​Я.​Сяржантаў, Г.​С.​Тамілоўскі, Н.​В.​Траян, А.​І.​Уласавец, І.​А.​Уласенка, В.​Я.​Фурсаў, Б.​А.​Царыкаў, Я.​М.​Целешаў, В.​І.​Цямчук, С.​М.​Чарапнёў, К.​П.​Чарноў, Б.​Т.​Шабан, Я.​А.​Юрчанка, П.​І.​Ярмоленка.

1944. К.​А.​Абазоўскі, А.​С.​Азончык, С.​П.​Алейнікаў, Ц.​Д.​Алексяйчук, У.​Ц.​Алісейка, М.​Г.​Альхоўскі, А.​А.​Аляхновіч, С.​Ф.​Аляшкевіч, М.​А.​Ананьеў, П.​І.​Аўрамкаў, С.​А.​Бабрук, У.​А.​Барысенка, А.​А.​Барэйка, П.​М.​Бахараў, І.​А.​Бельскі, А.​К.​Болбас, А.​М.​Бондараў, П.​М.​Буйко, П.​М.​Бухонка, Е.​С.​Бялявін, І.​Ф.​Ваксман, А.​І.​Валынец, І.​К.​Вальваценка, І.​К.​Варапаеў, М.​А.​Высагорац, А.​К.​Габрусёў, Р.​С.​Гарфункін, В.​М.​Гінтаўт, К.​П.​Грыб, П.​Л.​Грышчанка, Р.​А.​Тусараў, А.​П.​Даніліцкі, Л.​В.​Дземянкоў, І.​М.​Ерашоў, П.​Е.​Жгіроў, Дз.​П.​Жмуроўскі, У.​Г.​Завадскі, І.​К.​Захараў, А.​Л.​Ісачанка, М.​Р.​Кавалёў, П.​І.​Кавалёў, А.​В.​Казлоў, П.​М.​Казлоў, М.​К.​Казлоўскі, І.​Е.​Каленікаў, В.​М.​Калеснікаў, С.​М.​Канашэнка, І.​Дз.​Кандрацьеў, М.​П.​Каралёў, С.​А.​Карнач, А.​П.​Карпенка, І.​Б.​Катунін, А.​Л.​Кляшчоў, І.​П.​Кожар, П.​Ю.​Корбут, В.​З.​Корж, А.​Р.​Корзун, Ф.​П.​Котчанка, М.​К.​Круглікаў, І.​І.​Крукаў, С.​Д.​Крэмер, А.​М.​Кулагін, Ф.​Л.​Кухараў, І.​А.​Лапянкоў, Э.​В.​Лаўрыновіч, І.​С.​Леановіч, Дз.​І.​Лугаўской, М.​П.​Лутоўскі, С.​Лукашэвіч, А.​П.​Луцэвіч, А.​Б.​Ляшчынскі, Ф.​А.​Малышаў, С.​С.​Манковіч, П.​Маргелаў, У.​Р.​Масальскі, Г.​І.​Маслоўская, Г.​Г.​Маслякоў, А.​Дз.​Мацюшоў, Р.​Н.​Мачульскі, П.​М.​Машэраў, Я.​К.​Мінін, Я.​І.​Міркоўскі, М.​М.​Мультан, М.​В.​Мураўёў, Г.​М.​Надтачэеў, У.​А.​Парахневіч, А.​В.​Петрушэўскі, А.​З.​Петушкоў, С.​Петушкоў, А.​М.​Рабцэвіч, П.​М.​Раманаў, М.​В.​Рамашка, А.​Д.​Салянікаў, І.​І.​Семянюк, С.​І.​Сікорскі, У.​А.​Скугар, А.​Л.​Сліц, Я.​Р.​Слонскі, М.​А.​Старавойтаў, І.​І.​Строчка, Дз.​Г.​Сухавараў, С.​Я.​Сцяпук, Ц.​Я.​Сычкоў, Ц.​Р.​Сянькоў, М.​М.​Тамашэвіч, І.​Г.​Тамашэўскі, В.​І.​Тарлоўскі, А.​Р.​Таўпека, М.​М.​Ткачэнка, А.​Тумар, І.​М.​Туфтаў, Р.​А.​Худалееў, У.​З.​Царук, А.​М.​Цюльга, М.​Л.​Часнык, І.​Чубукоў, К.​А.​Шабан, М.​П.​Шмыроў, П.​І.​Шпетны, М.​К.​Шут, А.​Г.​Юхнавец, П.​У.​Ялугін, У.​І.​Ярмак, В.​І.​Яронька.

1945. Я.​А.​Аляхновіч, С.​П.​Анішчанка, Ф.​К.​Анташкевіч, К.​І.​Арлоўскі, Ф.​Ф.​Архіпенка, Ф.​А.​Асташэнка, С.​Н.​Багарад, А.​І.​Банкузаў, М.​У.​Барташоў, М.​У.​Барысаў, А.​І.​Барычэўскі, П.​Х.​Басянкоў, М.​Р.​Батракоў, І.​С.​Бескін, П.​М.​Буйневіч, І.​Р.​Бумагін, А.​К.​Бурак, Ф.​М.​Бялевіч, Дз.​В.​Бярнацкі, М.​Р.​Вайнруб, Я.​Р.​Вайнруб, А.​В.​Вакульскі, П.​Ф.​Вансецкі, Н.​Варанцоў, І.​П.​Гаманкоў, М.​І.​Гапяёнак, Ц.​Л.​Гарноў, П.​А.​Глазуноў, М.​Ф.​Грыгаровіч, А.​І.​Гурын, П.​І.​Гучок, Е.​У.​Дабравольскі, Л.​С.​Данілюк, А.​Ф.​Дзюбко, І.​І.​Дзякаў, В.​А.​Дзямідаў, П.​А.​Дудчык, А.​М.​Дулеба, В.​І.​Брэтонка, А.​А.​Жук, П.​С.​Жукаў, Ц.​С.​Жучкоў, У.​Р.​Жыгуноў, І.​С.​Зайцаў, М.​Л.​Зайцаў, Г.​С.​Здановіч, К.​М.​Зубовіч, В.​К.​Зыль, А.​Я.​Каваленка, С.​А.​Каваленка, М.​К.​Кавалёў, Р.​С.​Кавалёў, Д.​В.​Казакевіч, А.​Я.​Казлоў, І.​І.​Казлоўскі, В.​Ф.​Каленнікаў, С.​А.​Калінкоўскі, І.​І.​Камінскі, Л.​М.​Каплан, М.​Дз.​Капусцін, П.​М.​Каралёў, С.​Дз.​Карыцкі, П.​В.​Касцючык, М.​П.​Катлавец, Я.​І.​Качанаў, В.​А.​Квіцінскі, У.​М.​Кірмановіч, М.​А.​Кісляк, М.​М.​Кольчак, М.​Дз.​Конанаў, Л.​С.​Корнеў, В.​А.​Кот, І.​М.​Краснік, С.​А.​Красоўскі, А.​Ц.​Краўцоў, П.​А.​Крыванос, А.​А.​Кубліцкі, П.​І.​Купрыянаў, М.​І.​Кучынскі, С.​А.​Лавянецкі, І.​І.​Ладуцька, А.​І.​Лапацін, М.​А.​Ласкуноў, У.​С.​Лаўрыновіч, П.​І.​Лізюкоў, А.​Я.​Ліпуноў, М.​В.​Лусто, З.​Р.​Лышчэня, П.​В.​Мажэйка, І.​Ц.​Майсееў, Б.​А.​Майстрэнка, І.​А.​Макіёнак, І.​В.​Максімча, Дз.​К.​Марозаў, У.​М.​Марцінкевіч, Я.​Р.​Маскаленка, С.​С.​Мацапура, М.​П.​Мебш, А.​А.​Мінін, Я.​А.​Мойзых, П.​Мухін, Я.​Г.​Навіцкі, У.​А.​Наржымскі, Дз.​С.​Наруцкі, І.​Б.​Непачаловіч, І.​Ф.​Несцераў, М.​А.​Неўскі, П.​П.​Нікіфараў, Ф.​П.​Нікіцін, А.​В.​Паддавашкін, М.​Г.​Падсаднік, С.​А.​Панамароў, А.​А.​Парцянка, І.​М.​Паўлаў, І.​М.​Паўловіч, М.​П.​Пацееў, Ц.​А.​Пачтароў, С.​А.​Пашкевіч, Дз.​Н.​Пенязькоў, Ф.​І.​Перхаровіч, А.​М.​Пінчук, М.​Р.​Пінчук, Г.​І.​Пісараў, К.​М.​Полазаў, П.​П.​Пурын (Пурынь), С.​С.​Пустэльнікаў, С.​Ф.​Пшонны, А.​Ф.​Пятаковіч, М.​Я.​Рабцаў, М.​Я.​Раманькоў, Ф.​Ф.​Раўчакоў, М.​С.​Рогаў, У.​А.​Рыбак, У.​Р.​Рыжоў, Ц.​А.​Саевіч, В.​Д.​Сакалоўскі, А.​І.​Салодышаў, С.​А.​Свідзерскі, П.​С.​Сінчукоў, В.​В.​Скрыганаў, М.​І.​Смарчкоў, М.​К.​Спірыдзенка, Г.​М.​Станкевіч, М.​П.​Судзілоўскі, М.​А.​Сурын, Я.​Я.​Сусько, М.​П.​Сыдзько, М.​Ф.​Талкачоў, П.​Ф.​Тоўсцікаў, П.​С.​Труханаў, Ф.​А.​Угначоў, Я.​І.​Фаміных, А.​А.​Філімонаў, М.​А.​Халяўка, А.​К.​Харчанка, А.​С.​Хмялеўскі, М.​В.​Хоцімскі, А.​Дз.​Церашкоў, Дз.​М.​Цырубін, А.​І.​Чарныш, Л.​С.​Чэркас, А.​Дз.​Шамянкоў, М.​П.​Шарко, А.​К.​Шмыгун, М.​Д.​Шыла, М.​Ф.​Шындзікаў, В.​П.​Юбкін, І.​І.​Янушкоўскі, У.​Р.​Яўсеенка.

1946. М.​І.​Аверчанка, Ф.​М.​Аўхачоў, М.​С.​Быкаў, Я.​В.​Васілеўскі, Я.​І.​Ганчароў, П.​У.​Гельман, С.​Г.​Жукаў, М.​М.​Зялёнкін, М.​С.​Камельчык, У.​Р.​Карачун, Р.​В.​Ксяндзоў, А.​А.​Нячаеў, А.​С.​Мілюцін, К.​Ф.​Міхаленка, І.​С.​Нікалаеў, А.​А.​Нячаеў, А.​С.​Пешчанка, А.​К.​Стампкоўская, У.​А.​Тышэвіч, Ю.​А.​Шандалаў, А.​К.​Шэлепень.

1948. Л.​І.​Гарагляд, П.​М.​Стафаноўскі.

1951. Я.​М.​Стэльмах.

1954. Ц.​Ц.​Рамашкін.

1957. З.​М.​Тусналобава-Марчанка.

1958. Е.​С.​Зянькова, З.​М.​Партнова.

1960. В.​З.​Харужая.

1965. Ц.​С.​Барадзін, П.​А.​Галецкі, І.​Драздовіч, І.​К.​Кабушкін, М.​І.​Казей, М.​А.​Кедышка, Л.​Дз.​Лорчанка, Л.​Я.​Маневіч, Т.​С.​Марыненка, Г.​М.​Халасцякоў, У.​А.​Хамчаноўскі, Р.​І.​Шалушкоў.

1978. Р.​У.​Дольнікаў.

1980. М.​П.​Чэпік, В.​В.​Шчарбакоў.

1984. В.​В.​Піменаў.

1985. Я.​П.​Іваноўскі, П.​І.​Івашуцін.

1988. А.​А.​Мельнікаў.

Героі Савецкага Саюза — прадстаўнікі іншых народаў, якія вызначыліся ў баях за Беларусь:

1939. І.І.Фядзюнінскі.

1941. К.​Я.​Анохін, Ф.​А.​Баталаў, Я.​Дз.Бяляеў, М.​М.​Дзмітрыеў, І.​А.​Кадучэнка, У.​Р.​Каменшчыкаў, Я.Р.Крэйзер, Ф.І.Паўлоўскі, С.​Р.​Рыдны, М.​М.​Чапурной.

1942. В.​Я.​Сітноў.

1943. М.​І.​Агароднікаў, Х.​Ш.​Агліулін, Д.​Азізаў, А.​Алімбетаў, Р.​А.​Аляксееў, М.​М.​Андрэйка, П.​Л.​Анішчанкаў, Б.​С.​Антаеў, В.​П.​Антонаў, Я.​А.​Антонаў, М.​Р.​Апарын, С.​В.​Артамонаў, М.​М.​Арцем’еў, Р.​Е.​Бабкоў, Дз.​А.​Бакураў, Б.​Ф.​Баннікаў, М.​С.​Барысаў, Г.​І.​Басманаў, І.​А.​Бахмецьеў, І.​А.​Бачанкоў, П.​К.​Баюк, Ц.​А.​Баярынцаў, В.​Дз.​Белазерцаў, У.​К.​Беламесных, В.​А.​Бердышаў, А.​Л.​Бондараў, Ц.​І.​Брагонін, А.​І.​Бруханаў, І.​М.​Будзілі, Г.​Дз.​Буднік, М.​В.​Бузінаў, В.В.Бутылкін, А.​В.​Быкаў, М.​В.​Бычкоў, А.​П.​Валошын, К.​Р.​Верцякоў, Ф.​П.​Віслеўскі, М.​Л.​Воінаў, С.​А.​Волікаў, Е.​Дз.​Волкаў, У.Высоцкі, Дз.(М.)Г.​Гайнутдзінаў, А.​М.​Гарбуноў, Г.​Дз.​Гардаполаў, І.​М.​Гардзіенка, Х.​Г.​Гізатулін, В.В.Глаголеў, А.​Я.​Гнусараў, І.​М.​Грачоў, С.У.Грышын, А.​М.​Губін, П.​М.​Гудзь, П.​Я.​Гур’янаў, У.​В.​Гусеў, Ф.​М.​Давыдаў, А.​В.​Дамрачоў, Б.​Е.​Даўлетаў, І.​Т.​Дацэнка, Т.​Джумабаеў, М.​Т.​Дзёмін, Р.​Я.​Дзмітрыеў, І.​М.​Дзям’яненка, А.​Ф.​Дзячкоў, М.​І.​Дружынін, І.​Х.​Дубін, А.​Дусухамбетаў, С.​А.​Елістратаў, Ф.​А.​Ермакоў, С.​Жала, А.​М.​Жарыкаў, А.​П.​Жыдкіх, І.​П.​Зайцаў, І.​Ф.​Залатароў, У.​М.​Зарамбо, К.С.Заслонаў, А.​Р.​Звягін, І.​Дз.​Зуеў, І.​Ф.​Зуеў, Т.​Ібрагімаў, І.​Л.​Іваноў, І.​С.​Іваноў, І.​В.​Ільгачоў, С.​П.​Ільін, Б.​Ісаханаў, Г.​М.​Іўлеў, К.​Ф.​Казакоў, М.​Л.​Казакоў, С.​А.​Казакоў, С.​Д.​Казанаў, А.​А.​Казаран, А.​А.​Казарэзаў, А.​Г.​Казлоў, Ф.​М.​Калакольцаў, Л.​А.​Калацілаў, Б.​П.​Калінін, А.​С.​Калмыкоў, І.​М.​Калодзій, А.​І.​Кальцоў, М.​І.​Кананенкаў, І.​М.​Карачараў, А.​Карпенка, К.​М.​Карэлін, П.​П.​Карэлін, С.​Касімхаджаеў, І.​Р.​Касяк, Т.​Каумбаеў, І.​А.​Качурын, Дз.​К.​Квітовіч, А.Кжывань, М.​І.​Кікаш, М.​Ф.​Кліменка, І.​Клімовіч, С.​Т.​Кляўцоў, І.​М.​Князеў, М.​В.​Красавін, І.​П.​Красільнікаў, Я.​Я.​Краўцоў, С.​У.​Крывенка, В.​В.​Крыклівы, Дз.​Ф.​Кудрын, І.​А.​Кузаўкоў, А.​М.​Кузняцоў, І.​Ф.​Кузняцоў, С.​Н.​Кузняцоў, І.​З.​Куляшоў, М.​А.​Куратнікаў, А.​А.​Куцін, С.​І.​Кязімаў, І.​М.​Дабанаў, А.​А.​Лазараў, А.​Я.​Ламакін, І.​Г.​Лапін, Л.​С.​Лапцеў, А.​С.​Лапшын, І.​Ф.​Лапшын, С.​А.​Ларыёнаў, У.​Ф.​Латышаў, П.​М.​Лашчанка, І.​М.​Левусенка, М.​Ф.​Лімань, Р.М.Лінькоў, І.​П.​Лісін, М.​М.​Літвіненка, А.​Е.​Лук’янаў, Р.​А.​Лумпаў, Б.​Р.​Лунц, М.​Ц.​Лучок, І.​Г.​Лысанаў, І.​І.​Люднікаў, Н.​А.​Лявухін, І.​С.​Лямайкін, Г.​В.​Ляхаў, І.​М.​Ляшэнка, В.​М.​Макараў, Р.​П.​Маланог, М.​Е.​Маліноўскі, М.​І.​Маргун, І.​А.​Мардасаў, А.​В.​Маркаў, В.​В.​Матасаў, І.​М.​Мацюгін, В.​І.​Мельнікаў, А.​Е.​Меншыкаў, П.​М.​Мешчаракоў, М.​І.​Міхайлаў, А.​Е.​Мішчанка, М.​У.​Мялашчанка, Р.​П.​Мясаедаў, А.​Г.​Мяцяшкін, У.​Ф.​Несцераў, А.​Р.​Ніканаў, А.​В.​Новікаў, М.​А.​Новікаў, В.​А.​Някрасаў, А.​М.​Нямчынаў, А.​Р.​Огнеў, М.​Д.​Ольчаў, А.​А.​Осіпаў, С.​А.​Папоў, П.​А.​Патапенка, М.​А.​Паўлоцкі, І.​А.​Пахалюк, П.​М.​Пахомаў, Б.​А.​Піскуноў, А.​У.​Посны, М.С.Пруднікаў, С.​Дз.Пруткоў, Ц.​Д.​Пугачоў, К.​А.​Пуляеўскі, М.П.Пухаў, В.​С.​Пуцілін, З.​Ф.​Пянакі, І.​М.​Пяткоўскі, П.​К.​Рагозін, І.​А.​Радаеў, М.​К.​Раманаў, С.​П.​Рашчупкін, А.​А.​Румянцаў, А.​С.​Румянцаў, І.​М.​Румянцаў, П.​А.​Рындзін, В.​Р.​Салдаценка, М.​Е.​Самохін, М.​Л.​Сарокін, Р.​П.​Саўчук, І.​Л.​Сердзюкоў, В.​Дз.​Серыкаў, М.​І.​Сечкін, Л.​С.​Сібагатулін, А.​В.​Сідараў, М.​М.​Сілін, В.​Я.​Сітнікаў, Е.​Сіхімаў, В.​Н.​Сласцін, М.​Ф.​Смірноў, М.​Я.​Смірноў, С.​Р.​Смірноў, А.​Ф.​Спірын, І.​Я.​Спіцын, М.І.Сташак, Ш.​С.​Сулейманаў, Дж.​Сулейменаў, Б.​М.​Сураўцаў, Р.​М.​Суркоў, Г.​І.​Сурнін, І.​Я.​Сухараў, С.​Я.​Сухараў, Дз.​П.​Сухарнікаў, Ф.​П.​Сушкоў, А.​Л.​Сярожнікаў, П.​Ц.​Таранцаў, В.​Ф.​Тарасенка, К.​Таскулаў, К.​Я.​Ткабладзе, В.​І.​Трусаў, А.​В.​Трыфанаў, Ф.​А.​Трыфанаў, М.​І.​Тузаў, А.​І.​Уладзіміраў, М.​Дз.​Уласаў, М.​М.​Уласаў, П.​М.​Фамічоў, Б.​М.​Фарунцаў, І.​Д.​Фіёнаў, М.​В.​Філімонаў, А.​Р.​Фралянкоў, В.​С.​Хабіеў, М.​І.​Харламаў, Ф.​М.​Хлуднеў, М.​М.​Хухлоў, А.​П.​Цаплін, А.​С.​Цвердахлебаў, М.​К.​Цімашэнка, У.​Я.​Цімашэнка, В.​М.​Цімонаў, В.​Ф.​Цітоў, К.​А.​Ціханаў, І.​В.​Цымбал, Ф.​П.​Чабурын, К.​З.​Чалоўскі, Я.​Дз.​Чарамноў, У.​І.​Чаркасаў, П.​А.​Чарняеў, П.​А.​Чудзінаў, М.​А.​Шавялёў, Б.​П.​Шайко, С.​Шакіраў, М.​Р.​Шаламцоў, М.​С.​Шанцоў, М.​Т.​Шарстабітаў, У.​П.​Шарстнёў, І.​К.​Шаумян, В.​В.​Швец, Дз.​В.​Шурпенка, А.​В.​Шчарбакоў, В.В.Шчарбіна, А.​Ф.​Шчукін, М.​П.​Шыбаеў, Д.​К.​Шышкоў, Ш.​Эргашаў, М.​М.​Юр’еў, І.​А.​Юсупаў, Ц.​С.​Ягораў, Г.​Т.​Якушкін, А.​К.​Ярохін, А.​І.​Яршоў, М.​А.​Яхагоеў.

1944. С.​С.​Абдужабараў, А.​Н.​Абрамаў, К.​К.​Абрамаў, М.​Р.​Абросімаў, А.​Р.​Абухаў, В.​Ц.​Абухаў, В.​Г.​Аверчанка, А.​Л.​Агафонаў, А.​С.​Агафонаў, К.​Азалаў, Р.​Азімаў, Ф.Ф.Азміцель, І.​К.​Айтыкаў, В.​І.​Акімаў, М.​П.​Акімаў, Г.​К.​Акпераў, М.​С.​Актуганаў, М.​В.​Акцябрская, М.​Я.​Алавяннікаў, М.Альбер, А.​В.​Азяксандраў, І.​Аляксандраў, М.​А.​Аляксандраў, І.​П.​Аляксееў, Я.​А.​Аляксееў, Х.​Амінаў, К.​М.​Андрусенка, У.​К.​Андрушчанка, Я.​Т.​Андрушчанка, А.​Дз.​Андрэеў, М.​М.​Андрэеў, А.​Аннаеў, Дз.​А.​Анохін, І.​Ф.​Анохін, А.​А.​Анпілаў, І.​М.​Антонаў, М.​І.​Антонаў, Я.​Ф.​Антошын, І.​М.​Анціпін, А.​К.​Апалеў, І.​І.​Арандарэнка, В.​К.​Ардашаў, Ц.​М.​Арлоў, І.​Я.​Арол, А.​М.​Арсянюк, М.​А.​Аруцюнян, М.​В.​Архангельскі, Д.Асаналіеў, В.​С.​Аскалепаў, П.​А.​Афанасьеў, С.​Я.​Афанасьеў, Ф.​Т.​Афанасьеў, Г.​А.​Ахмераў, К.​Х.​Ахметшын, Т.​Бабаеў, К.​М.​Бабошка, В.​М.​Бабошын, С.​А.​Багамолаў, І.​В.​Багданаў, У.​Р.​Багуслаўскі, А.В.Бажанаў, М.​Байрамаў, А.​Г.​Байцоў, А.​І.​Баксаў, І.​П.​Баладурын, Р.​В.​Баламуткін, І.М.Банаў, М.​П.​Баранаў, У.​П.​Баранаў, М.​І.​Баркоў, Н.​Д.​Баронін, Е.І.Барыкін, М.​Б.​Барысаў, І.​А.​Барысевіч, М.​Г.​Барышаў, М.​І.​Барэеў, Г.​П.​Бахвалаў, В.​А.​Башкіраў, Ф.​А.​Башкіраў, В.​І.​Баяркін, К.​Ф.​Белаконь, Г.​М.​Бзараў, Г.​Біктыміраў, І.​С.​Бірукоў, А.​Л.​Болатаў, І.​К.​Болдун, М.​М.​Броннікаў, А.П.Брынскі, С.​Ц.​Брэусаў, І.​І.​Бувін, І.​А.​Буканаў, Б.А.Булат, В.​Г.​Булатаў, Х.​С.​Булатаў, А.​А.​Бурнашоў, М.А.Бухтуеў, М.​І.​Быкоўскі, А.С.Бычак, Р.​В.​Бязуглаў, А.​І.​Бялоў, А.​К.​Бялоў, П.А.Бялоў, Р.А.Бялоў, А.​І.​Бяспятаў, А.​Дз.​Валогін, М.​Я.​Валошын, М.​П.​Варатынцаў, А.​Ф.​Варонін, А.​Варонін, І.​І.​Варэпа, М.​А.​Васеў, І.​Васіленка, А.​М.​Васільеў, І.​В.​Васільеў, М.​М.​Васільеў, М.​Ф.​Васільеў, С.А.Ваўпшасаў, Р.​І.​Вахонін, У.​К.​Венцаў, Л_Л.​Вінер, П.​Дз.​Вінічэнка, Ю.​М.​Віннік, У.​М.​Вішнявецкі, А.​П.​Возлікаў, В.​Ф.​Волкаў, М.​Ц.​Волкаў, А.​І.​Воранаў, М.​А.​Вычужанін, В.​А.​Вядзенка, К.​А.​Вяршынін, М.​Дз.​Вяснін, Р.​П.​Вятчынкін, Ф.​Г.​Габдрашытаў, С.​К.​Гадавікоў, І.​Я.​Гайдым, А.С.Гайко, С.​К.​Галавашчанка, А.​В.​Галадноў, В.​М.​Галаулін, Б.Л.Галушкін, І.​В.​Ганжэла, Е.​К.​Гаранян, В.​Ф.​Гарачаў, І.​П.​Гарбуноў, А.​С.​Гардзееў, Ю.​І.​Гарохаў, Ш.​Ю.​Гатыятулін, П.​П.​Гаўрылаў, Ф.​Г.​Гаўрылаў, П.​І.​Гаўрыш, Я.​І.​Генералаў, П.​М.​Герасіменка, А.​П.​Гергель, І.​В.​Гермашаў, А.​Г.​Гізатулін, С.​Я.​Гладкоў, Ф.​І.​Говараў, Дз.​Ф.​Грачушкін, М.​А.​Грачыхін, А.​І.​Громаў, А.​М.​Громаў, І.​К.​Груздзеў, Л.​А.​Грыгаровіч, А.І.Грыгор’еў, Т.​С.​Грыгор’еў, Л.​М.​Грыгор’еў, Дз.​А.​Грыдзін, М.​А.​Грынёў, К.​Д.​Грыцынін, А.​С.​Грышын, С.​С.​Грэбчанка, А.І.Гуляеў, Дз.​Ц.​Гуляеў, С.​І.​Гурвіч, В.​В.​Гусеў, Ф.​Л.​Гушчын, А.​Я.​Давыдаў, Л.​Ш.​Давыдаў, М.​Я.​Дакучаеў, Р.​А.​Далгоў, А.​Дз.​Данілаў, П.​А.​Данілаў, Е.​І.​Данільянц, А.Ф.Данукалаў, М.​С.​Дароўскі, І.​М.​Дарохін, І.​С.​Даутаў, А.​Г.​Даўлетаў, Б.​Даўледжанаў, Б.​Р.​Даўлятаў, І.​К.​Двадненка, Э.​Б.​Джумагулаў, Я.​А.​Дзерцеў, М.​А.​Дзёмін, Б.М.Дзмітрыеў, П.​А.​Дзяльцоў, Г.​А.​Дзяменцьеў, А.​А.​Дзямідаў, А.​М.​Дзянісаў, С.Р.Дрынь, А.​Е.​Дубікаў, А.​Дэхканбаеў, П.​В.​Едзелеў, Р.​П.​Ерафееў, А.​П.​Еўдакімаў, В.​В.​Еўдакімаў, І.​С.​Еўсцігнееў, А.​Жанзакаў, В.Р.Жолудзеў, С.Т.Жунін, А.​І.​Жылін, М.​Ф.​Забродзін, Я.​Г.​Заверталюк, І.​А.​Заулін, В.​Ф.​Загайнаў, Г.​П.​Загайнаў, М.​М.​Зазуля, Я.​П.​Зайцаў, А.​З.​Закіраў, А.​А.​Залатароў, В.​В.​Засядацелеў, Р.​Дз.​Заўгародні, К.Ф.Захараў, М.​А.​Звераў, В.​Ф.​Здуноў, У.​К.​Зелянёў, Я.​Дз.​Зімін, М.​А.​Зіноўеў, П.​П.​Зонаў, Р.М.Зубаў, А.​М.​Зуеў, Ю.​М.​Зыкаў, П.​П.​Зюбін, П.М.Зюлькоў, М.В.Зябніцкі, С.​І.​Зямлянаў, Ю.​П.​Іванкін, І.​Я.​Ігнаценка, С.​І.​Іларыёнаў, Г.​А.​Іназемцаў, І.​В.​Індракоў, В.​Я.​Ісаеў, А.​І.​Ісіпін, Дз.​Д.​Іўліеў, Ю.​Дз.​Іўлеў, Г.​М.​Ішчанка, П.​А.​Кабанаў, І.​Р.​Кабякоў, Б.​Я.​Каваленка, П.​І.​Каваленка, П.​С.​Кавалёў, С.​М.​Кавалёў, А.​І.​Кадамцаў, І.​П.​Кадачнікаў, А.​Л.​Казачкоў, Г.​Ф.​Казачук, А.​І.​Калабін, А.​П.​Каламоец, Дж.​Калдыкараеў, У.Р.Калеснік, І.С.Калеснікаў, А.​Каліеў, Ц.​І.​Калінін, М.​Дз.​Калініч, М.Т.Калінкін, Ф.​А.​Калыхматаў, Дз.​Я.​Камароў, Ф.​І.​Каменеў, К.​Л.​Камынін, У.​М.​Камышаў, М.​С.​Канавалаў, Ф.​Ф.​Канавалаў, А.​І.​Канарчык, Ф.​І.​Кангалёў, П.​Я.​Кандраценка, П.​В.​Канькоў, С.​Л.​Капытаў, І.​В.​Каралькоў, Б.А.Карасёў, А.І.Караткоў, Д.​Т.​Каржоў, Я.​Ф.​Карнееў, Г.​М.​Касатонаў, П.​С.​Кастрамцоў, У.​М.​Кастрыкін, С.​П.​Касцерын, М.​М.​Катаеў, І.​П.​Каўрыжка, В.Я.Каўтун, П.​М.​Каўтун, Г.​М.​Каўтуноў, А.​Г.​Качаткоў, А.​Р.​Кашынцаў, А.​С.​Квіткоў, Ц.​Кенжэбаеў, Ж.​К.​Кізатаў, Ц.​П.​Кіранкоў, А.В.Кірсанаў, І.​В.​Кірык, В.​П.​Кірычук, А.​М.​Кісліцын, П.​М.​Кіслоў, М.​М.​Кліменка, П.​Ф.​Кляча, А.​А.​Князеў, І.​М.​Князькоў, А.Ф.Колесава, А.​С.​Конеў, Б.​Л.​Корнеў, С.​Ф.​Костычаў, І.​І.​Косцін, М.​І.​Котаў, У.​П.​Краеў, М.​А.​Крапіва, А.​В.​Красікаў, М.​П.​Красільнікаў, І.​Я.​Краснік, М.​П.​Краўчанка, А.​С.​Крахмаль, А.​М.​Круташынскі, І.​К.​Кручкоў, П.​Я.​Крывень, А.​М.​Ксьшкін, Г.​Л.​Кубышка, І.​Г.​Кувіка, Л.​У.​Кудакоўскі, Д.А.Кудравіцкі, М.​Г.​Кужакоў, М.​Ц.​Кузняцоў, А.​П.​Кузоўнікаў, М.​Я.​Кузякін, В.​І.​Кулікаў, М.​Р.​Кулябяеў, П.​М.​Куманёў, Дз.​Р.​Курапятнік, А.​Курманаў, Т.​Т.​Кусімаў, Ф.​М.​Кустаў, М.​І.​Кучаравенка, М.​М.​Куюкаў, В.​І.​Лабанаў, А.​П.​Лабачоў, І.С.Лазарэнка, І.​А.​Лазенка, М.​Г.​Лапата, П.Р.Лапацін, А.​В.​Лапік, П.​С.​Лапушкін, Р.​Р.​Лахін, М.​С.​Лацкоў, А.​К.​Леанцюк, В.​М.​Лебедзеў, Г.​С.​Лебедзеў, І.​М.​Лебядзенка, В.​П.​Лезін, А.​Дз.​Леўчанка, М.​П.​Лешчанка, В.І.Лівенцаў, А.​Ц.​Лінчук, І.​Дз.​Ліхабабін, А.​С.​Лічынка, А.​Р.​Логінаў, А.А.Лосік, М.​Т.​Лукінаў, П.​Ф.​Лунёў, Я.​М.​Лунін, М.​Я.​Лут, А.​А.​Лысенка, М.​Дз.​Любічаў, А.​Г.​Ляпкін, Х.​Магамед-Мірзоеў, М.​М.​Магерамаў, П.​С.​Мазураў, М.​М.​Майсееў, М.​С.​Майсееў, Г.​В.​Майсурадзе, Г.​М.​Макараў, М.І.Макарычаў, М.​Р.​Маладзікоў, Б.​Г.​Малышаў, І.​Е.​Малышаў, Дз.​К.​Малькоў, Г.​А.​Мальцаў, В.​А.​Малясаў, Дз.​Б.​Маматаў, П.​С.​Мамкін, М.​Мамраеў, Х.​Мамутаў, М.​Ф.​Манакін, Я.​Ф.​Манахаў, М.​К.​Мандыбура, Ф.Р.Маркаў, С.​С.​Маркін, Я.​Маркоўскі, М.Т.Мармулёў, І.​А.​Мартынаў, К.Х.Марусічэнка, А.​П.​Маслаў, М.​В.​Маслаў, А.​Т.​Маслікаў, І.​Ф.​Маслоўскі, М.​П.​Масонаў, М.​Т.​Маструкоў, М.​Ф.​Махаў, П.​Я.​Махіня, Р.​Махмудаў, Р.​Махнёў, І.​Р.​Махота, І.​Я.​Мацвееў, П.​К.​Мацвееў, П.​Я.​Мацвееў, А.​В.​Машок, В.​Я.​Мацюшкін, П.​М.​Меншчыкаў, Р.​І.​Мільнер, Т.​Т.​Міндыгулаў, П.А.Мірашнічэнка, Б.​А.​Міхайлаў, М.А.Міхайлашаў, В.​П.​Міхалько, А.​М.​Міхін, М.​М.​Мішэнін, І.​М.​Моцін, П.​Ц.​Мужэцкі, М.​С.​Музалёў, В.​П.​Мухін, Дз.​М.​Мядзведзеў, І.​П.​Мядзведзеў, Р.​І.​Мяншун, В.​Набіеў, М.​І.​Навасельцаў, К.​Л.​Навумаў, М.​П.​Нагорны, А.​П.​Назараў, А.​Г.​Наканечнікаў, В.​Л.​Недагавораў, Д.​П.​Несцярэнка, М.​А.​Ніканаў, А.​Ф.​Нікіфараў, І.​Я.​Нікіфараў, Е.​А.​Нікуліна, Т.​Ніязмамедаў, К.​Л.​Новікаў, М.​С.​Новікаў, В.​С.​Няжноў, Б.Л.Няклюдаў, Я.​М.​Няўмоеў, М.​І.​Осіпаў, У.​П.​Падзігун, С.​У.​Падлузскі, Г.Ф.Пакроўскі, М.П.Пакроўскі, В.​В.​Падавіваеш, А.​С.​Паланскі, П.​Ц.​Панамароў, Дз.​П.​Паноў, Ф.​К.​Папоў, А.​Р.​Папугаеў, Н.​М.​Пархоменка, Ф.​І.​Паршын, І.​А.​Парыгін, А.​П.​Пасар, М.​Дз.​Паўлаў, М.​М.​Паўлаў, М.​П.​Паўлаў, М.​С.​Паўлаў, І.​Дз.​Паўленка, А.​М.​Паўлоўскі, Ф.​К.​Паўлоўскі, Г.​Ф.​Пацёмкін, І.​С.​Перахода, М.​Дз.​Петухоў, І.​Ц.​Петчанка, П.​С.​Півень, А.​Н.​Піразеў, В.​Р.​Пічугоў, Ц.​Р.​Плужнікаў, А.​В.​Плюшч, І.​А.​Плякін, Л.​А.​Працэнка, В.​І.​Прохараў, П.​А.​Прымак, Г.​А.​Прыходзька, П.​С.​Прыходзька, Р. дэ ла Пуап, А.​М.​Пузікаў, Дз.​М.​Пяроў, М.​А.​Пярфільеў, Г.​М.​Пятлюк, М.​В.​Радчанка, Р.​М.​Раеўскі, М.​А.​Ражноў, Г.​С.​Размадзе, Б.​Дз.​Раманаў, В.​М.​Раманаў, М.​І.​Раманюк, А.​А.​Раслякоў, Н.​Р.​Рафіеў, Ш.​С.​Рахматулін, А.​П.​Рудакоў, М.​М.​Рудзь, М.​Рудой, М.​М.​Рудык, С.І.Рудэнка, Ф.​С.​Румянцаў, В.​А.​Русакоў, Г.​Ф.​Русін, І.​Русінаў, М.​А.​Рыжанкоў, А.​А.​Рыжкоў, А.​П.​Рыжоў, В.​Дз.​Рылаў, Дз.​Р.​Рэдзькін, А.​В.​Сабашнікаў, І.​К.​Сабко, П.​С.​Савачкін, А.​Л.​Сазонаў, М.​А.​Салагуб, А.​Ф.​Салаўёў, Г.​Л.​Салаўёў, М.​Я.​Салаўёў, У.​Д.​Саілончанка, І.​П.​Салтыкоў, І.​Ф.​Самаркін, С.​А.​Самародаў, А.​М.​Самахвалаў, З.​А.​Самсонаў, Б.​В.​Самсонаў, У.​А.​Сапрыкін, А.​А.​Саркісянц, В.​П.​Сарокін, А.​Г.​Сафонаў, П.​С.​Сафронаў, Р.​І.​Свердлікаў, Г.​Г.​Светачаў, А.​А.​Свірыдаў, С.​Сейтваліеў, М.​П.​Селязнёў, І.​П.​Сівакоў, С.​М.​Сідаркоў, В.​М.​Сідзельнікаў, А.​М.​Сіманаў, В.​П.​Сімон, Ф.М.Сінічкін, М.​Т.​Сірычэнка, П.​П.​Скалацкі, М.​Г.​Скляраў, М.​М.​Слабацкоў, М.​В.​Смірнова, Дз.І.Смірноў, Дз.​М.​Смірноў, У.Я.Смірноў, Ю.В.Смірноў, У.​П.​Созінаў, Р.​І.​Спольнік, А.​І.​Старчанка, М.​П.​Ступішын, П.​А.​Сувораў, М.​П.​Судакоў, А.​А.​Суслаў, І.​М.​Сухамлін, А.​П.​Сухараў, М.​Ц.​Сушанаў, П.​Ц.​Сушкоў, М.​Ф.​Сцепавой, В.​А.​Сцёпін, М.​М.​Сцяжкін, І.​В.​Сцяпанаў, М.​А.​Сцяпанаў, М.​П.​Сядненкаў, Л.​С.​Сядоў, В.​А.​Сяменчанка, В.​П.​Сяргееў, У.​П.​Сяргееў, А.​П.​Сярогін, Р.А.Такуеў, А.​Е.​Талмачоў, П.​М.​Тамілін, М.Тапівалдыеў, А.​І.​Тарнапольскі, Дз.​П.​Татмянін, В.​Ф.​Токараў, І.​М.​Траўкін, М.​П.​Трубіцын, П.​Ц.​Труфанаў, Д.​Тураеў, Дз.​І.​Туркоў, А.Я.Углоўскі, А.​Узакаў, І.​П.​Украдыжэнка, У.​Ф.​Уладзіміраў, М.​М.​Уласаў, С.​П.​Уласенка, Ф.​І.​Ульянін, М.​Умурдзінаў, І.​Ургенішбаеў, І.​Р.​Усацюк, Д.​Усманаў, В.С.Уткін, А.​І.​Уцін, С.​Л.​Ушакоў, М.​П.​Фамін, Н.​І.​Фенічаў, М.П.Фёдараў, М.​Ц.​Фёдараў, І.​А.​Філацьеў, Л.​А.​Філін, Я.Ф.Філіпскіх, М.​І.​Філоненка, М.​Д.​Фірсаў, А.​В.​Фларэнка, В.​М.​Фокін, Я.​Ц.​Форзун, І.​В.​Фралоў, А.​К.​Фядзюнін, П.​І.​Фядотаў, Г.​М.​Хадзімухаметаў, Х.​Хазіеў, К.​К.​Хайбулін, А.​С.​Хайдараў, Ц.​Г.​Халікаў, С.​В.​Харламаў, В.​Дз.​Харытонаў, С.​Х.​Хасанаў, Ф.​П.​Хахракоў, Х.​І.​Хіндрэус, І.​І.​Хмель, К.​Е.​Ходаў, Ц.​А.​Холад, У.​Г.​Хомрач, В.​П.​Храмых, А.​Р.​Хрыстоў, А.​М.​Хутаранскі, С.​Хушназараў, К.​І.​Царыцьш, М.​П.​Цеплякоў, І.М.Цімчук, І.П.Ціткоў, А.​А.​Цітоў, А.​Ц.​Цітоў, У.Л.Ціхаміраў, Р.​М.​Ціханаў, Л.​П.​Ціхмянаў, М.​С.​Цыбульскі, В.​Е.​Цыганкоў, В.​Ф.​Цымбаленка, М.​Дз.​Цыплухін, В.​Т.​Цыс, А.​В.​Цюрын, Л.​Ф.​Цюрын, С.​Ц.​Цяплоў, С.​В.​Цярэшчанка, Р.​А.​Чакмянёў, В.​І.​Чамадураў, М.​Дз.​Чапрасаў, І.​І.​Чарапанаў, Г.​Я.​Чарашнёў, У.​Д.​Чарнаморац, С.​А.​Чарнаўской, В.Я.Чарнышоў, А.​Р.​Чарняк, А.​С.​Чугаеў, М.​К.​Чупілка, В.​С.​Чурумаў, М.​С.​Чурыкаў, С.Г.Чыгладзе, В.​П.​Чыжоў, А.​Я.​Чыкін, Ш.​І.​Чылачава, А.​Ф.​Чынкоў, А.​А.​Чыркоў, І.М.Чысцякоў, Дз.​Л.​Чэпусаў, А.​А.​Шавялёў, В.​С.​Шавялёў, М.​С.​Шавялёў, У.​Ш.​Шакіраў, П.​І.​Шамаеў, І.​Ц.​Шапачка, А.​А.​Шастакоў, А.​М.​Шаталін, В.​Р.​Шашкоў, М.​Ф.​Шварцман, М.​І.​Шкуліпа, Г.​Ф.​Шляпін, М.​І.​Шмаргун, Дз.​А.​Шмонін, К.​Ф.​Шувалаў, П.​П.​Шумаў, А.​Дз.​Шчаблакоў, В.​К.​Шчарбакоў, М.​І.​Шчацінін, М.​М.​Шчукін, М.​М.​Шыкін, А.​П.​Шылкоў, Ф.​Ф.​Шыляеў, А.М.Шыхаў, І.​Т.​Шэйкін, П.​К.​Юдзін, Дз.​Р.​Юркоў, А.​М.​Юрын, Дз.​М.​Яблачкін, М.​А.​Якаўлеў, А.​Якубаў, К.​Б.​Якубаў, М.​Я.​Якупаў, Б.​Я.​Янтыміраў, М.​М.​Яромушкін, П.​М.​Яфрэмаў, В.​М.​Яшын.

1945. К.​А.​Авакян, С.​В.​Авяр’янаў, Ф.​Я.​Агафонаў, М.​І.​Агурэчнікаў, С.​Адашаў, Дз.​Е.​Алейнічэнка, В.​А.​Алісаў, І.​П.​Алтухоў, У.​С.​Алхімаў, М.​М.​Альшэўскі, М.​Я.​Аляксандраў, Ф.​М.​Аляксандраў, А.​М.​Аляксеенка, А.​А.​Аляксееў, Ж.Андрэ, А.​С.​Андрэеў, І.​Я.​Андрэеў, П.​К.​Андрэеў, Я.​В.​Анісімаў, М.​А.​Аніскін, С.​П.​Анішчанка, М.​А.​Ануфрыеў, С.​А.​Апраксін, М.​П.​Аргуноў, В.​Дз.​Арлоў, Я.​Н.​Арлоў, І.​М.​Арсеньеў, І.​С.​Арцішчаў, П.​А.​Арэф’еў, І.​І.​Асінны, М.С.Аслікоўскі, С.​Ц.​Атрохаў, А.​К.​Аўдзееў, Дз.​М.​Аўсяннікаў, Б.​В.​Аўчыннікаў, М.​Ц.​Аўчыннікаў, Б.​М.​Афанасьеў, В.​М.​Афанасьеў, Д.​М.​Ахмедаў, Ф.​Ахмедаў, С.​Ашыраў, К.​І.​Бабахін, В.​А.​Бабічаў, М.​М.​Бабкін, В.​М.​Бабкоў, М.​І.​Баброў, Л.​Г.​Бабушкін, А.М.Багалюбаў, М.​Ц.​Багамолаў, Ф.​М.​Бажора, П.​С.​Байцоў, С.​І.​Балгарын, І.​М.​Бандарэнка, С.​Дз.​Барадулін, С.​М.​Баразянец, Т.​М.​Барамзіна, В.​М.​Бардуноў, В.​М.​Барсукоў, П.​М.​Батыраў, М.​І.​Бахцін, Б.​Л.​Белік, І.​М.​Беразуцкі, Р.​Я.​Бераснеў, Ф.​С.​Берастаў, Я.​А.​Бікбаў, В.​М.​Бірукоў, Ф.​Ц.​Блахін, В.​П.​Брагін, В.​Я.​Брагін, Т.А.Братчыкаў, М.​В.​Будзюк, М.​І.​Будзянкоў, К.С.Бурдзейны, Ф.​В.​Буслаў, П.​П.​Бухнін, М.​К.​Буянаў, Л.​А.​Быкавец, І.​Л.​Бялоў, І.​М.​Бярэзін, Ф.​С.​Вазнясенскі, В.​А.​Валасатаў, А.​М.​Валошын, М.​Ф.​Валошын, І.​М.​Валчкоў, В.У.Ванцян, П.​Я.​Вараб’ёў, М.​А.​Васін, Г.​І.​Вахалкоў, А.​Я.​Вахненка, А.​Ф.​Везіраў, Р.​І.​Велікаконь, Р.​П.​Віктараў, М.​М.​Вінаградаў, П.​І.​Вінаградаў, Ф.​І.​Вінакураў, А.​Л.​Вісяшчаў, І.​П.​Віткоўскі, В.​А.​Віхіраў, А.​А.​Волкаў, А.​П.​Волкаў, М.​Е.​Волкаў, Х.​Н.​Гайсін, М.​А.​Гакель, У.​А.​Галаскокаў, К.М.Галіцкі, А.​К.​Галубкоў, А.​М.​Галубой, Б.Б.Гарадавікоў, А.В.Гарбатаў, Д.​І.​Гарбуноў, В.​С.​Гаўрылаў, Р.​С.​Гашава, А.​І.​Гераськін, А.​М.​Герман, М.​М.​Глебаў, І.​В.​Глушкоў, К.С.Гнідаш, А.Е.Голубаў, А.​Ф.​Грабнёў, К.​В.​Гразноў, М.​І.​Грыбкоў, Дз.​П.​Грыгор’еў, В.​І.​Грышаеў, В.​С.​Грышко, І.Ц.Грышын, І.​П.​Гураў, К.​Ф.​Гураў, П.​Ф.​Гушчын, М.​С.​Давыдаў, М.​П.​Дакучаеў, В.​І.​Далгаполаў, У.​К.​Далгоў, А.А.Данілаў, М.​І.​Данілаў, М.​М.​Даніленка, А.​І.​Данскіх, Ю.​М.​Двужыльны, Г.​І.​Джункоўская-Маркава, І.​М.​Дзусаў, М.​М.​Дзяканаў, П.​М.​Дзякаў, М.​І.​Доліна, С.​А.​Долінскі, М.​І.​Дружынін, М.​Я.​Дубровін, Г.​А.​Дуброўскі, М.​В.​Дунічаў, В.​Дз.​Едкін, Л.​К.​Ерафееўскіх, Ф.​П.​Ерзікаў, Р.​Дз.​Ермалаеў, Ф.​П.​Ермалаеў, Е.М.Жагранкоў, П.​М.​Жалтухін, А.​П.​Жэсткаў, А.​М.​Жданаў, Л.​В.​Жолудзеў, І.​Я.​Жудаў, М.​А.​Жуканаў, В.П.Жукаў, Я.​А.​Жыгуленка, В.​І.​Жылін, М.М.Завадоўскі, В.С.Заварызгін, В.​І.​Загароднеў, В.Г.Зайцаў, В.​Л.​Зайцаў, С.​Х.​Зайцаў, М.​А.​Замулаеў, Ю.​Ф.​Зарудзін, І.​М.​Запарожскі, А.​І.​Зараўняеў, А.​Н.​Захараў, Г.Н.Захараў, А.​М.​Звераў, І.​Е.​Злыгосцеў, Е.​М.​Зорын, А.​Л.​Зубкова, А.​А.​Ібраеў, Ф.​Я.​Іванішка, А.​В.​Іваноў, К.​В.​Іваноў, М.​В.​Іваноў, М.​А.​Лзюмаў, І.​І.​Ілазараў, Г.​М.​Інасарыдзе, А.​Дз.​Іонаў, М.​А.​Ісайка, С.Іскаліеў, В.​У.​Істомін, А.​Ішанкулаў, П.​В.​Каваленка, П.​П.​Кажамякін, М.​А.​Кажушкін, А.​А.​Казакоў, В.І.Казакоў, Р.​П.​Каалоў, В.​Г.​Казянкоў, В.​М.​Каламоец, Б.​П.​Калач, І.​А.​Калашнікаў, М.​С.​Калашнікаў, П.Р.Калеснікаў, С.​М.​Калінін, М.​А.​Калодка, П.​І.​Каломін, У.Я.Калпакчы, Б.​Л.​Калядзе, Г.В.Камароў, Г.​У.​Камароў, Р.​К.​Камарыцкі, Дз.​К.​Камзаракаў, У.​Р.​Канарэеў, Г.​Ф.​Канцаў, І.​В.​Капейкін, А.​М.​Карасёў, М.​В.​Каранаў, Е.​М.​Карніенка, В.​І.​Карнішын, Я.​І.​Каровін, М.​П.​Карпееў, В.​І.​Карпенка, В.​Р.​Карпенка, Я.​Ф.​Касавічоў, Ф.​Дз.​Касценка, Г.​Л.​Катарын, П.​Р.​Кашчэеў, М.​І.​Кашын, В.​Ш.​Квачантырадзе, Р.​К.​Кіба, Г.​Ф.​Кірдзішчаў, М.​С.​Кірылаў, У.​Л.​Кірылаў, Р.​Р.​Кіяшка, В.​С.​Кладзіеў, І.​К.​Кліманаў, М.​І.​Кліменка, Дз.​М.​Клімзаў, П.​Ф.​Кляпач, М.​І.​Колычаў, М.​І.​Конанаў, В.​М.​Косцін, У.​М.​Кошалеў, К.​А.​Кошман, М.​В.​Крапцоў-Зайчанка, І.​Т.​Красноў, В.​І.​Краўчанка, В.​І.​Круглоў, Ф.Т.Крылоў, С.​М.​Крынін, І.​Н.​Кудзін, С.​А.​Кудрашоў, К.​Г.​Кузняцоў, Р.​І.​Кузняцоў, В.​С.​Кузьмін, М.​А.​Кузьмін, Л.​Дз.​Кукалеўскі, П.​А.​Кулакоў, А.​Г.​Куліеў, С.​З.​Кульбашной, А.​П.​Кулясаў, Дз.​А.​Купцоў, С.​А.​Купцоў, П.А.Курачкін, М.​Ц.​Курбатаў, Дз.​М.​Курлук, А.​В.​Курын, К.П.Кутрухін, С.​Ф.​Куфонін, Е.​М.​Кухараў, М.​М.​Лазькоў, П.​Б.​Лакціёнаў, Г.​Д.​Лапацін, Г.​С.​Лебедзеў, С.​А.​Лебедзеў, В.​А.​Леванян, М.Лефеўр, М.​Н.​Ліннік, К.​С.​Лісіцын, В.​М.​Літвінаў, М.​М.​Логінаў, У.​Л.​Логінаў, І.​П.​Луеў, Л.​В.​Лук’янчыкаў, М.​А.​Лунькоў, А.А.Лучынскі, І.​І.​Лысенка, Ф.​К.​Лысенка, А.​С.​Люты, В.​І.​Лявіцкі, І.​М.​Лявонаў, І.​Р.​Лядоўскі, І.​А.​Мазгавой, М.​С.​Майдан, А.​С.​Майсеенка, Т.​П.​Макарава, К.​В.​Макараў, М.​Р.​Макараў, Я.​А.​Макееў, А.​М.​Максін, П.​П.​Маладых, А.​І.​Малаў, А.​А.​Мален, М.С.Малінін, І.​Т.​Малка, М.​П.​Мальчанка, М.​В.​Мамонаў, В.​М.​Манкевіч, А.​І.​Маркаў, В.​В.​Маркін, А.​І.​Марозаў, І.​В.​Марозаў, М.​М.​Мартынаў, У.​К.​Мартынаў, М.​І.​Марцьянаў, А.​А.​Марчанкаў, М.​Ф.​Мар’яноўскі, С.​І.​Масіенка, Ц.​Д.​Масін, А.​П.​Маслаў, А.​А.​Матросаў, У.​М.​Мачалаў, В.​А.​Меднаногаў, Н.​Ф.​Меклін-Краўцова, І.​А.​Мельнічэнка, А.​М.​Меркушаў, А.​І.​Міронаў, Р.​Р.​Міронаў, С.​М.​Міт, М.​І.​Мітрафанаў, В.​К.​Мітрохаў, А.​Б.​Міхайлаў, В.​П.​Мішэнін, Г.​Г.​Мурзаханаў, Р.​Ф.​Мусланаў, Г.​М.​Мядзведзеў, І.​М.​Мяльноў, П.​П.​Набойчанка, А.​С.​Навічкоў, М.​К.​Нагульян, П.​І.​Назарэнка, Я.Налепка, М.​М.​Нарган, А.​М.​Наскоў, М.​З.​Нешкаў, В.​М.​Нікалаеў, М.​П.​Ніканаў, Т.А.Нікандрава, Я.​М.​Ніхаеў, А.​П.​Нічыпарэнка, К.​Б.​Нуржанаў, В.​П.​Нячаеў, А.​М.​Осіпаў, В.​В.​Осіпаў, Б.​М.​Падалка, А.​М.​Пайкоў, С.​А.​Палавін, Ф.​П.​Палій, І.​С.​Палявой, П.​Я.​Палякоў, М.​П.​Панамароў, І.​С.​Панамарэнка, Е.​М.​Панкоў, А.​Дз.​Паноў, М.​Ф.​Паноў, В.​І.​Панькоў, А.​В.​Папова, В.​І.​Папоў, Г.​П.​Папоў, М.​Ф.​Пасько, А.​В.​Пашкевіч, П.​П.​Перасумкін, Г.Е.Петэрс, М.​М.​Піджакоў, В.​В.​Піліпас, М.​Ф.​Пісарэўскі, Дз.​М.​Пічугін, М.​Я.​Платонаў, І.​Л.​Пратапопаў, В.​І.​Протчаў, М.​Ц.​Пуцілін, А.​Дз.​Пуцін, Ю.​І.​Пыркоў, А.А.Пятраеў, В.​М.​Пятроў, М.​П.​Пятроў, П.​Г.​Пятроў, С.В.Пяцялін, К.​В.​Рабава, А.​А.​Рабаў, А.​М.​Рагожнікаў, С.​А.​Разінкін, А.​К.​Разумаў, А.​М.​Рай, П.​М.​Рак, І.​П.​Раманаў, Я.​П.​Раманаў, А.​С.​Расказаў, Б.​Г.​Расохін, А.​М.​Рашчупкін, С.​Дз.​Роман, У.​С.​Рублеўскі, А.​А.​Рудноў, А.​А.​Рудэнка, А.​Е.​Рудэнка, А.​В.​Рыбакоў, М.​І.​Рыбін, В.​П.​Рыбкін, І.​Ц.​Рыжоў, А.Е Рытаў, М.​Я.​Рэдзькін, П.​Дз.Рэшатаў, П.​С.​Садакоў, І.Ф.Садчыкаў, А.​К.​Сакольскі, У.​С.​Салавей, М.​І.​Саламацін, В.​А.​Салаўёў, У.​А.​Салаўёў, Ц.​І.​Салопенка, С.​Р.​Саннікаў, В.А.Санфірава, С.​А.​Саркісян, М.​Д.​Свінарчук, Л.​С.​Святашэнка, Ц.​І.​Святлічны, А.​П.​Селязнёў, М.​Я.​Селязнёў, У.​П.​Сенчанка, Ф.​І.​Сенчанка, В.​А.​Сідарэнка, Е.​І.​Сізінцаў, М.​А.​Сікорскі, П.​І.​Сірагоў, В.​М.​Сіроцін, Г.​І.​Скрыпнікаў, А.​В.​Смірноў, М.​Я.​Смірноў, Р.​Я.​Смірноў, Ф.​А.​Смірноў, У.​С.​Смятанін, Я.​М.​Смятнёў, І.​М.​Снітко, А.​Н.​Сталяроў, Ф.​М.​Стралец, С.​М.​Стралкоў, В.​С.​Стрыгуноў, Ю.​К.​Субоцін, В.​В.​Сугрын, Я.​М.​Сулейманаў, Б.​Султанаў, В.​Я.​Супрун, С.​Х.​Суф’янаў, А.​Г.​Сухарукаў, У.​П.​Сухачоў, С.​З.​Сухін, Ф.​А.​Сцебянёў, Е.​М.​Сыпала, І.​Ф.​Сяброва, Я.​М.​Сялянін, У.​Ф.​Сямёнаў, Л.​А.​Сяргееў, В.​В.​Тамілоўскіх, Г.​Е.​Твауры, С.​К.​Токараў, А.​А.​Томскі, Дз.​Я.​Трамасаў, М.​М.​Трасцінскі, Р.​А.​Тупіцын, В.​А.​Турбін, С.​В.​Угрумаў, А.​Т.​Удавічэнка, М.​М.​Уладзіміраў, Н.​З.​Ульяненка, М.​І.​Усачоў, В.​В.​Фабрычнаў, Дз.​К.​Фалін, К.​Я.​Фамічова, І.​П.​Фанароў, В.​В.​Фацін, С.​А.​Федарэнка, Н.​Н.​Федуценка, П.В.Фешчанка, А.​А.​Філасофаў, А.​Р.​Філонаў, А.​В.​Фірсаў, М.​А.​Фірсаў, Я.​Я.​Фогель, Я.​Б.​Фрадкоў, М.​А.​Фралоў, Дз.​Г.​Фролікаў, І.​С.​Фурсенка, Э.​Хаджаеў, Х.​З.​Хайрулін, В.​Дз.​Халеў, І.​В.​Халманаў, М.​Н.​Хамянкоў, С.І.Харламаў, У.​М.​Харытонаў, М.​А.​Хахлоў, М.​П.​Хваткоў, М.​Я.​Ходасаў, С.​К.​Хрукін, М.​М.​Хрыкаў, Л.​І.​Царэнка, С.Р.Церашкевіч, І.​Р.​Цюрын, М.Ф.Цяплоў, П.​І.​Цяраеў, М.​К.​Цярэшчанка, В.​М.​Чабатароў, М.​П.​Чалы, І.​А.​Чарнец, Р.​І.​Чарноў, А.​Ф.​Чарнышоў, І.​В.​Чашчарын, А.​П.​Чумакоў, Дз.​В.​Чумачэнка, Р.​І.​Чэрнікаў, І.​С.​Шабельнікаў, Ш.​Шаімаў, А.​С.​Шалаеў, С.​Е.​Шалковы, А.​Я.​Шамшурын, І.​Я.​Шапавалаў, І.​Р.​Шарамет, В.​І.​Шаркоў, М.​П.​Шароў, П.​С.​Шароў, Б.​А.​Шахіраў, М.​Ф.​Шаціла, А.​К.​Шомін, М.​М.​Шохін, Р.​А.​Шпількоў, Ф.​Г.​Шунееў, Р.​С.​Шупік, С.​І.​Шулаў, У.​Г.​Шчогалеў, Р.​І.​Шыбанаў, П.​В.​Шысцяроў, М.​М.​Юдзін, Б.​І.​Юркін, А.​С.​Юрчанка, П.​Д.​Юрчанка, І.​П.​Ябараў, А.​М.​Ягораў, В.​В.​Ягораў, А.​А.​Якаўлеў, Г.​Якубаў, А.​І.​Якуненка, С.​Р.​Янкоўскі, П.​А.​Ярмілаў, М.​І.​Яромін, С.​П.​Яўграфаў, М.​І.​Яшын.

1946. Р.​Е.​Аронава, А.​Дз.​Асадчыеў, С.​Багданаў, А.​М.​Васільеў, М.​К.​Васільеў, П.​С.​Дакучалаў, І.​М.​Жмурко, А.​І.​Казакоў, П.​А.​Казленка, В.​І.​Касалапаў, Я.​Кручкоў, Ц.​А.​Кучараба, А.​У.​Майсееў, І.​А.​Малікаў, К.​Я.​Малін, І.​І.​Мар’ін, Р.Ф.Махрынаў, У.​А.​Мілюкоў, У.​А.​Міхайлаў, Я.​Д.​Міхайлік, В.​А.​Мядзведзеў, І.​І.​Нечыпурэнка, М.​Е.​Півавараў, М.​А.​Прасвірнаў, Н.​М.​Распопава, М.​П.​Рэнц, Р.​П.​Сабкоўскі, А.​М.​Сідаровіч, В.​З.​Строкаў, М.​Г.​Сыртланава, І.​Ф.​Фацееў, М.​І.​Фясенка, А.​М.​Харытошкін, А.​Ф.​Худзякова, А.​А.​Царагародскі, А.​Т.​Цішчанка, М.​П.​Чэчнева, Ф.​С.​Шмырын, Ш.​І.​Шургая, С.​С.​Шчаглоў, А.​М.​Юльеў.

1948. У.​С.​Баскоў, Л.​М.​Літвінава.

1957. П.М.Гаўрылаў.

1965. У.С.Амельянюк, Ф.​М.​Ахлопкаў, П.Ф.Баціцкі, І.П.Казінец, А.М.Касаеў, А.М.Кіжаватаў, Я.У.Клумаў, П.А.Ротмістраў, В.М.Усаў.

1978. А.Д.Радзіеўскі, І.М.Русіянаў.

Літ.:

Герои Советского Союза: Краткий биогр. слов. Т. 1—2. М., 1987—88;

Навечно в сердце народном. 3 изд. Мн., 1984.

т. 5, с. 194