Verbum

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ТРЭ́НЕР РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокакваліфікаваным трэнерам-выкладчыкам па спорце, у т. л. тым, што працуюць са спартсменамі-інвалідамі не менш за 4 гады, за паспяховую вучэбна-трэніровачную і выхаваўчую работу па падрыхтоўцы выдатных спартсменаў і каманд; трэнерам нацыянальных (зборных) каманд Рэспублікі Беларусь, якія маюць стаж работы з гэтымі камандамі не менш за 4 гады, за падрыхтоўку і паспяховае выступленне гэтых каманд на Алімпійскіх гульнях, чэмпіянатах, пяршынствах і Кубках свету і Еўропы; першым трэнерам спартсменаў, якія дасягнулі выдатных поспехаў на Алімпійскіх гульнях, чэмпіянатах, пяршынствах і Кубках свету і Еўропы, і тым, што працуюць з гэтымі спартсменамі не менш за 2 гады, пачынаючы з вучэбна-трэніровачнага этапу; трэнерам спарт. школ і арг-цый, што раней прымалі непасрэдны ўдзел у падрыхтоўцы перададзеных у вышэйшае звяно спартсменаў, пры ўмове работы з імі не менш за 4 гады. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.

Заслужаныя трэнеры Рэспублікі Беларусь

1995. В.А.Няфёдаў, М.Б.Парахоўскі, Ю.М.Тарасюк.

т. 6, с. 569

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ВЫНАХО́ДНІК РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца вынаходнікам — аўтарам укаранёных у вытворчасць вынаходстваў, што ўносяць істотны ўклад у тэхн. прагрэс і маюць важнае дзяржаўнае значэнне, а таксама за шматгадовую вынаходніцкую дзейнасць. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 9.10.1959 існавала ганаровае званне заслужаны вынаходнік БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя вынаходнікі Рэспублікі Беларусь

1960. Д.Л.Калеснікаў, Ю.І.Карнацкі, Р.С.Неруш, Ю.М.Татараў.

1963. М.І.Несцярэнка.

1964. І.П.Агафонаў.

1966. Р.І.Халадзінскі.

1967. Дз.А.Антонаў, У.А.Белы, К.В.Кляменцьеў, А.Я.Розенберг.

1968. Ф.Ц.Лугаўнёў.

1970. В.У.Войцікаў, В.І.Жагіра, У.С.Кахановіч, І.Д.Мяніцкі, Л.М.Рэмаў.

1972. Н.М.Гімельфарб.

1975. В.М.Балакла, С.І.Даўгалёў, Б.М.Залуцкі, М.А.Якіменка.

1976. В.А.Сляпцоў.

1977. М.П.Шатэрнік.

1979. У.С.Балбасаў, І.Г.Зяньковіч, У.А.Лабуноў, В.М.Кандрацьеў.

1980. І.М.Плехаў, А.С.Шашнян.

1981. В.П.Далгоў, Э.К.Дзятко, Б.І.Купчынаў, У.А.Сітаў.

1984. Г.І.Аляксееў.

1986. Л.Р.Дубінскі, В.С.Парфіяновіч.

1988. М.І.Багдановіч, М.М.Слюсар, Г.І.А.Цакун.

1989. В.К.Дубікоўскі, С.С.Герцовіч, Я.М.Ішуцінаў, Г.Л.Калганаў, У.А.Канстанцінаў, А.Дз.Коўтун, А.Б.Краснікаў, Л.Д.Тарасенка, І.І.Шонараў, І.З.Шпак.

1990. У.П.Байкоў, У.С.Кастамараў, С.Н.Леках, М.А.Мялыуй, А.М.Салагуб, Г.І.Сідарэнка, Л.Л.Счыслёнак, В.Я.Шчукін.

1991. А.Г.Асан-Джалалаў, У.К.Дабрынец, І.М.Шульга.

1992. Я.І.Маруковіч, А.Дз.Маслакоў.

т. 6, с. 551

МЫ́ТНЫ КО́ДЭКС РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

сістэматызаваны заканад. акт, які вызначае прававыя, эканам. і арганізац. асновы мытнай справы, накіраваны на абарону эканам. суверэнітэту і эканам. бяспекі Рэспублікі Беларусь і развіццё яе знешнеэканам. сувязей. Прыняты Нац. сходам Рэспублікі Беларусь і ўведзены ў дзеянне ў 2-й пал. 1998. Складаецца з 15 раздзелаў, 45 глаў і 273 артыкулаў. Да 1998 на тэр. Беларусі дзейнічаў мытны кодэкс 1993. Апрача агульных палажэнняў змяшчае і рэгламентуе арганізац. пытанні кіравання мытнай справай; вызначае мытныя органы дзяржавы і іх кампетэнцыю; замацоўвае асн. прынцыпы перамяшчэння тавараў і трансп. сродкаў праз мытную граніцу; устанаўлівае мытныя рэжымы, мытныя плацяжы, мытнае афармленне тавараў, мытны і валютны кантроль; вызначае асоб, якім даецца права на мытныя льготы; рэгулюе пытанні вядзення мытнай статыстыкі і таварнай наменклатуры знешнеэканам. дзейнасці; шэраг норм кодэксу прысвечаны злачынствам і адм. правапарушэнням у сферы мытнай справы, прававому статусу службовых асоб мытных органаў, іх правам і абавязкам.

Г.А.Маслыка.

т. 11, с. 52

ЗАСЛУ́ЖАНЫ АРХІТЭ́КТАР РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. архітэктарам, якія працуюць у галіне архітэктуры 15 і больш гадоў, асабліва вызначыліся ў развіцці бел. архітэктуры, выявілі выдатную творчую дзейнасць у галіне горадабудаўніцтва, у стварэнні грамадз., прамысл., сельскіх арх. комплексаў, будынкаў і збудаванняў, што атрымалі ўсенароднае прызнанне, у рэстаўрацыі помнікаў архітэктуры. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 14.6.1968 існавала званне засл. архітэктар Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя архітэктары Рэспублікі Беларусь

1969. В.М.Аладаў, М.І.Бакланаў, С.Б.Баткоўскі, Г.М.Бенядзіктаў, В.І.Гусеў, В.Б.Ладыгіна, М.Н.Ліўшыц, Г.А.Парсаданаў, Ю.В.Шпіт.

1970. А.Ю.Данілава, П.С.Рудзік.

1971. З.М.Леўчанка.

1973. І.І.Боўт, С.С.Мусінскі, Л.М.Пагарэлаў, Г.В.Сысоеў.

1974. Н.А.Э.Шпігельман.

1976. Г.А.Бяганская, Ю.П.Грыгор’еў, Л.М.Тамкоў, А.Ф.Ткачук.

1978. В.М.Волчак.

1979. Ю.М.Градаў, У.Э.Сакалоўскі, В.П.Шыльнікоўская.

1980. В.І.Анікін, Я.Л.Заслаўскі, А.П.Калніньш.

1982. Я.Л.Ліневіч.

1983. В.М.Малышаў.

1984. Б.М.Ларчанка.

1985. В.Н.Емяльянаў, Я.К.Казлоў, Л.В.Маскалевіч, Ю.Ф.Патапаў, Р.А.Шылай.

1988. Я.К.Дзятлаў, У.М.Еўдакімаў, Л.М.Левін.

1989. С.І.Пеўны.

1990. А.А.Беразоўскі, І.М.Мазнічка.

1991. В.С.Бялянкін, А.А.Воінаў, Э.М.Гальдштэйн, А.У.Жалдакоў, Э.П.Левіна, С.Б.Неўмывакін, Н.М.Нядзелька, М.М.Пірагоў, А.А.Сабалеўскі.

1997. І.І.Некрашэвіч.

1998. У.Р.Ісачанка.

т. 6, с. 549

КРЫМІНА́ЛЬНЫ КО́ДЭКС РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ (КК),

сістэматызаваны заканадаўчы акт, які ўстанаўлівае прынцыпы крымін. адказнасці, пералік грамадска небяспечных дзеянняў, што прызнаюцца злачынствамі, пакаранняў за іх і інш. мер прававога ўздзеяння на злачынцаў. Першы КК БССР прыняты 23.9.1928, уведзены ў дзеянне з 15.11.1928 (да яго прыняцця ў БССР дзейнічаў КК РСФСР 1922). Дзеючы КК Рэспублікі Беларусь прыняты 29.12.1960, уведзены ў дзеянне з 1.4.1961 (у яго неаднаразова ўносіліся змены і дапаўненні). КК складаецца з 2 частак — агульнай і асаблівай, у якіх змешчаны 16 глаў і 285 артыкулаў. Агульная частка ўключае агульныя палажэнні і задачы крымін. заканадаўства, вызначае падставы крымін. адказнасці, паняцце злачынства і інш. інстытутаў крымін. права; асаблівая частка — сістэматызаваны пералік канкрэтных злачынстваў з пазначэннем відаў і памераў пакарання за кожнае з іх. З прычыны таго, што многія ўстарэлыя палажэнні КК за апошнія гады неаднаразова мяняліся, пераглядаліся ці дапаўняліся, наспела неабходнасць у яго новай рэдакцыі. Адпаведныя органы Нац. сходу Рэспублікі Беларусь падрыхтавалі праект новага КК.

т. 8, с. 513

НАЦЫЯНА́ЛЬНЫ СХОД РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

прадстаўнічы і заканадаўчы орган, парламент дзяржавы. Уведзены Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь 1994 (са змяненнямі і дапаўненнямі), прынятай на рэсп. рэферэндуме 24.11.1996. Складаецца з 2 палат — Палаты прадстаўнікоў (110 дэпутатаў, якіх выбірае насельніцтва рэспублікі на аснове ўсеагульнага, свабоднага, роўнага, прамога выбарчага права пры тайным галасаванні) і Савета Рэспублікі (палата тэр. прадстаўніцтва: ад кожнай вобласці і г. Мінска ў яе склад выбіраюцца тайным галасаваннем на пасяджэннях дэпутатаў мясц. Савета базавага ўзроўню па 8 членаў і 8 членаў назначае Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь). Тэрмін паўнамоцтваў парламента — 4 гады. Палаты збіраюцца на 2 чарговыя сесіі ў год.

Нечарговыя сесіі склікаюцца ў выніку асаблівай неабходнасці па ініцыятыве Прэзідэнта або па патрабаванні большасці не менш як ​²/₃ галасоў ад поўнага складу кожнай з палат. Палаты выбіраюць са свайго складу старшынь і іх намеснікаў, якія вядуць пасяджэнні і кіруюць унутр. распарадкам палат, пастаянныя камісіі і інш. органы для вядзення законапраектнай работы, папярэдняга разгляду і падрыхтоўкі пытанняў, аднесеных да ведання палат. Палата прадстаўнікоў разглядае праекты законаў, назначае выбары Прэзідэнта, дае згоду Прэзідэнту на назначэнне кіраўніка ўрада, заслухоўвае яго даклад аб праграме дзейнасці ўрада і ўхваляе або адхіляе праграму, разглядае пытанне аб даверы ўраду, прымае адстаўку Прэзідэнта ці рашэнне аб зняцці яго з пасады ў прадугледжаных Канстытуцыяй выпадках і інш. Савет Рэспублікі адабрае або адхіляе прынятыя Палатай прадстаўнікоў праекты законаў, дае згоду на назначэнне Прэзідэнтам пэўных вышэйшых службовых асоб дзяржавы, выбірае 6 суддзяў Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь, 6 членаў Цэнтр. камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэсп. рэферэндумаў, адмяняе незаконныя рашэнні мясц. Саветаў дэпутатаў, прымае рашэнне аб роспуску мясц. Савета дэпутатаў у выпадку парушэння ім заканадаўства, разглядае рашэнне Палаты прадстаўнікоў аб зняцці Прэзідэнта з пасады і прымае па ім канчатковае рашэнне, вырашае інш. пытанні, калі гэта прадугледжана Канстытуцыяй. Дэпутатам парламента належыць права заканад. ініцыятывы. Рашэнні палат прымаюцца ў форме законаў і пастаноў. Парадак дзейнасці палат вызначаецца іх рэгламентам. Пасяджэнні палат з’яўляюцца адкрытымі (калі патрабуюць інтарэсы дзяржавы ў пэўным парадку можа прымацца рашэнне аб правядзенні закрытага пасяджэння). Дэпутаты парламента карыстаюцца недатыкальнасцю пры ажыццяўленні сваіх паўнамоцтваў.

Г.А.Маслыка.

т. 11, с. 241

ДЗЯРЖА́ЎНАЕ ХАРЭАГРАФІ́ЧНАЕ ВУЧЫ́ЛІШЧА РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

назва ў 1992—96 Дзяржаўнага харэаграфічнага каледжа Рэспублікі Беларусь.

т. 6, с. 144

ВЕТЭРЫНА́РНЫ СТАТУ́Т РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

дзяржаўны нарматыўны акт, які вызначае задачы вет. службы, асновы арганізацыі вет. мерапрыемстваў. З’яўляецца часткай Закону Рэспублікі Беларусь «Аб ветэрынарнай справе». Зацверджаны ў 1995.

Змяшчае асн. палажэнні па кіраванні вет. справай і арганізацыі вет. абслугоўвання жывёлагадоўлі, рэгламентуе правы і абавязкі службаў і спецыялістаў. У статуце выкладзены вет.-сан. правілы для жывёлагадоўчых фермаў, каранцінныя і інш. абавязковыя меры па ліквідацыі заразных хвароб жывёлы і птушкі, спец. патрабаванні, якія дзейнічаюць пры нарыхтоўках, перагоне, перавозках і забоі жывёлы, і правілы вет.-сан. нагляду за прадуктамі і сыравінай жывёльнага паходжання, меры аховы тэрыторыі рэспублікі ад заносу заразных хвароб жывёлы з замежных краін, парадак імпарту і экспарту жывёлы і прадуктаў жывёлагадоўлі. Гл. таксама Ветэрынарна-санітарны нагляд.

т. 4, с. 132

ДОМ УРА́ДА РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ.

Пабудаваны ў 1930—34 (арх. І.Лангбард) у Мінску. Самае буйное ў Беларусі збудаванне грамадзянскай архітэктуры даваен. часу (аб’ём будынка 240 тыс. м³). Яго стварэнне было пачаткам рэканструкцыі сталіцы.

Аб’ёмна-прасторавая кампазіцыя пабудавана на сіметрычных рознавышынных аб’ёмах, што надае сілуэту будынка дынамічнасць. 9-павярховая цэнтр. ч. адсунута ў глыбіню і фланкіравана бакавымі крыламі, якія ўтвараюць плошчу 100 × 50 м. Увесь складаны комплекс атрымаў зручную функцыян. арганізацыю ўнутр. прасторы, падпарадкаваную строгай канструкцыйнай сістэме. Інтэр’ер аформлены размалёўкамі і шматфігурнымі рэльефамі. Дом урада — адзін з першых і найб. значных прыкладаў сінтэзу архітэктуры і манум. мастацтва.

Літ.:

Воинов А.А., Самбук С.Ф. Дом правительства Белорусской ССР. Мн., 1975.

А.А.Воінаў.

т. 6, с. 180

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ЛЕСАВО́Д РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. спецыялістам лясгасаў, лесаўпарадкавальных і інш. устаноў, прадпрыемстваў, арг-цый лясной гаспадаркі, работнікам прыродаахоўных органаў і арг-цый, якія працуюць па спецыяльнасці 15 і больш гадоў, за заслугі ў развіцці лясной гаспадаркі, зберажэнні і павелічэнні лясных багаццяў, захаванні расліннага і жывёльнага свету, вырашэнні складаных экалагічных праблем. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1963 існавала ганаровае званне засл. лесавод БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя лесаводы Рэспублікі Беларусь

1964. Я.І.Крыўчэня.

1965. І.П.Грыцэнка, Б.Дз.Жылкін, Ф.Ф.Кавалеўскі, Ц.М.Качаткоў, А.І.Літвінаў, Ф.С.Сушкевіч, Ф.Б.Трыбушэўскі, І.М.Хмялеўскі.

1966. Р.М.Капытаў, П.К.Мацвеенка, М.М.Палевікоў, Я.А.Сарокін.

1968. Р.Я.Арцёменкаў, Т.К.Бадунова, У.Г.Вядзьгун, М.К.Івашкавец, П.Д.Клімянкоў, С.П.Крывянкоў, К.Ф.Мірон, І.І.Пудаў, П.П.Хлебаказаў.

1969. Я.Г.Арленка.

1970. А.Д.Ганчароў, А.І.Даўгяла, С.Ц.Майсеенка.

1975. А.М.Статкевіч.

1977. А.У.Агароднікава, С.І.Баброў, Р.Е.Бондар, В.М.Галалобаў, Л.А.Дружына, Дз.А.Кірэеў, М.А.Лабкоў, А.І.Саўчанка, М.І.Смірноў, В.В.Хатулькоў.

1978. С.С.Балюк, В.А.Вакула, В.А.Ткачоў.

1979. З.М.Зяленка, Т.А.Калантай, А.Я.Міроненка, І.П.Мухураў, У.П.Швец.

1980. М.Т.Афанасенка, Р.П.Бондараў, М.А.Калееў, В.К.Паджараў, Ю.Дз.Сіроткін.

1981. А.С.Барадзін, І.С.Бурак, П.Н.Грамыка, Л.В.Дольскі, М.П.Кажамякін, М.В.Міхалковіч, І.І.Прыхно, С.А.Рублеўскі.

1982. В.С.Зязюлін, Б.В.Ржэўскі, Дз.В.Семянюк.

1983. П.А.Салавей.

1985. В.І.Казіцкі, Я.У.Лукша.

1987. В.М.Быкаў, П.П.Каралевіч, У.М.Курганаў.

1989. І.А.Алейнікаў, А.І.Буй, С.І.Вайцялёнак, І.Н.Зубрэй, А.М.Панамароў.

1990. М.Д.Бабаедаў, М.І.Канстанціновіч, У.П.Раманоўскі, М.В.Шчасны.

1991. Я.А.Гурыновіч, В.Я.Ермакоў, А.М.Кажэўнікаў, С.П.Казлоў, М.І.Новікаў, І.І.Пігальскі, А.П.Сторажаў, М.А.Сякерыч.

1992. П.В.Какорка.

1996. М.С.Лескавец, В.П.Палкін, А.А.Шахлевіч.

1997. М.З.Варонін, М.Дз.Дадзько, А.А.Пахомаў.

т. 6, с. 553