самалёт, -а, М -лёце, мн. -ы, -аў, м.

Лятальны апарат, цяжэйшы за паветра, з рухавіком і звычайна нерухомымі крыламі.

Транспартны с.

Ваенны с.

○

Дыван-самалёт — у казках: чарадзейны дыван, на якім героі пералятаюць па паветры ў любое месца.

|| прым. самалётны, -ая, -ае.

Самалётнае абсталяванне.

Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)

самалё́т

назоўнік, агульны, неадушаўлёны, неасабовы, мужчынскі род, 1 скланенне

адз. мн.
Н. самалё́т самалё́ты
Р. самалё́та самалё́таў
Д. самалё́ту самалё́там
В. самалё́т самалё́ты
Т. самалё́там самалё́тамі
М. самалё́це самалё́тах

Крыніцы: krapivabr2012, nazounik2008, piskunou2012, sbm2012, tsblm1996, tsbm1984.

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)

самалёт м. самолёт;

тра́нспартны с. — тра́нспортный самолёт;

спарты́ўны с. — спорти́вный самолёт;

вае́нны с. — вое́нный самолёт;

с.-знішча́льнік — самолёт-истреби́тель;

с.-бамбардзіро́ўшчык — самолёт-бомбардиро́вщик;

с.-штурмаві́к — самолёт-штурмови́к;

разве́двальны с. — разве́дывательный самолёт;

рэакты́ўны с. — реакти́вный самолёт;

с.-карэкціро́ўшчык — самолёт-корректиро́вщик;

с.-запра́ўшчык — самолёт-запра́вщик;

с. суправаджэ́ння — самолёт сопровожде́ния;

○ дыва́н-с. — фольк. ковёр-самолёт

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

самалёт, ‑а, М ‑лёце, м.

Цяжэйшы за паветра лятальны апарат з рухавіком і, звычайна, нерухомымі крыламі. Транспартны самалёт. Спартыўны самалёт. □ Над галавою з металічным падвываннем пагрозліва гулі самалёты. Карпаў.

•••

Дыван-самалёт — у казках — чарадзейны дыван, на якім героі пералятаюць па паветры ў любое месца.

Самалёт-снарад — беспілотны лятальны апарат, які нясе зарад выбуховага рэчыва.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

Самалёт 1/62, 63, 64, 64—65 (укл.), 65, 358, 609; 2/120; 3/473; 4/591; 5/247; 6/601; 9/82, 340—341

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

САМАЛЁТ, аэраплан,

найбольш пашыраны цяжэйшы за паветра лятальны апарат для палётаў у атмасферы; асн. сродак авіяцыі. Адрозніваюць С.: грамадзянскія (пасажырскія, грузавыя і спец. прызначэння — санітарныя, сельскагаспадарчыя, для тушэння лясных пажараў, аэрафотаздымкі і інш.), ваенныя (бамбардзіроўшчыкі, знішчальнікі, штурмавікі, разведчыкі, ваенна-транспартныя і інш.), вучэбныя; поршневыя, турбавінтавыя, турбарэактыўныя і ракетныя; сухапутнага базіравання, карабельныя, гідрасамалёты, «амфібіі»; самалёты вертыкальнага ўзлёту, скарочанага і звычайнага ўзлёту і пасадкі; манапланы і біпланы; дагукавыя, звышгукавыя і гіпергукавыя. Найб. вядомыя С.: аэробусы («Боінг» і «Канкорд»), трансп. (грузавыя) «Антэй», «Руслан» і «Мрыя» (Ан-225, для перавозкі грузаў масай да 250 т, далёкасць палёту да 14,7 тыс. км).

Асн. часткі С.: планер (крыло, фюзеляж, апярэнне, шасі), сілавая ўстаноўка (складаецца з авіяцыйных рухавікоў, уваходных і выхадных устройстваў, сістэм кіравання, паліўнай і інш.), а таксама (для ваенных) узбраенне (пушачнае, ракетнае, бамбардзіровачнае). Сілавая ўстаноўка стварае цягу, а крыло пры наяўнасці паступальнай скорасці — пад’ёмную сілу. Для кіравання С. выкарыстоўваюць штурвальныя калонкі, ручкі кіравання, разнастайныя навігацыйныя прылады (у т. л. авіягарызонты, аўтапілоты, аўташтурманы, вышынямеры). У навігацыі паветранай і ў самім працэсе ваджэння С. (самалётаваджэнні) выкарыстоўваюцца сучасныя навігацыйныя комплексы, якія аб’ядноўваюць з дапамогай ЭВМ прылады і сістэмы С. з наземнымі навігацыйнымі сістэмамі. У ваен. С. выкарыстоўваецца прыцэльна-навігацыйная сістэма (складаецца з прыцэльнай, навігацыйнай, індыкатарнай і дальнамернай падсістэм). Для ўзлёту, пасадкі і абслугоўвання С. будуюць аэрадромы (звычайна ў складзе аэрапорта). Вытв-сцю С., авіяц. рухавікоў, абсталявання, бартавых сістэм і інш. займаецца авіяцыйная прамысловасць. Для палётаў на малой вышыні з выкарыстаннем экрануючага эфекту паверхні існуюць экранапланы, для заняткаў самалётным спортам — спец спартыўныя С.

Канцэпцыю С. з раздзеленымі функцыямі нясучай паверхні (крыла) і рухальніка (вінта) прапанаваў у 1799 англ. вучоны і вынаходнік Дж.​Кейлі. Патэнт на С. з парасілавой устаноўкай атрымаў у 1881 А.​Ф.​Мажайскі, паставілі на С. рухавік унутр. згарання і ажыццявілі на ім першыя палёты ў 1903 браты Райт (гісторыю развіцця самалётабудавання гл. ў арт. Авіяцыя). Да канца 20 ст. створаны С. з макс. скорасцю больш за 3000 км/гадз, найб. вышынёй палёту больш за 30 км, далёкасцю палёту больш за 10 тыс. км, грузападымальнасцю да 250 т, пасажыраўмяшчальнасцю да 550 чал.

Літ.:

История техники. М., 1962;

Шульженко М.Н. Конструкция самолетов. 3 изд. М., 1971;

Яковлев А.С. Советские самолеты. 4 изд. М., 1982;

Андреев И. Боевые самолеты. М., 1981;

Пономарев А.Н. Авиация настоящего и будущего. М., 1984;

Житомирский Г.И. Конструкция самолетов. М., 1991.

С.​М.​Кузьменка, У.​М.​Сацута.

Самалёт: а — «Тып XI» Л.​Блерыо, які зрабіў першы пералёт з Барака (Францыя) у англійскі Дуўр (1 — рухавік, 2 — цыліндры паветранага ахаладжэння, 3 — паліўны бак, 4 — бак для павелічэння пад’ёмнай сілы); б — «Боінг-747» (1 — кабіна экіпажа, 2, 4 — перадкрылкі, 3 — турбавентылятарныя рухавікі, 5 — закрылкі, 6 — пасажырскія месцы на 330—490 чал., 7 — стабілізатар са зменным вуглом устаноўкі, 8 — гідраўлічнае шасі, 9 — патрубак для запраўкі палівам).

т. 14, с. 129

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

самалёт м. Flúgzeug n -(e)s, -e;

вае́нны самалёт Militärflugzeug n;

пасажы́рскі самалёт Passagierflugzeug [-´ʒi:r-] n, Verkéhrsflugzeug n;

беспіло́тны самалёт únbemanntes Flúgzeug;

звышгукавы́ самалёт Überschallflugzeug n;

самалёт-знішча́льнік Jágdflugzeug n;

самалёт-но́сьбіт Trägerflugzeug n;

самалёт-перахо́пнік Ábfangflugzeug n;

рэ́йсавы самалёт Líni¦enmaschine f -, -n;

аднаме́сны самалёт éinsitziges Flúgzeug, Éinsitzer m -s, -;

шматме́сны самалёт méhrsitziges Flúgzeug, Méhrsitzer m;

рэакты́ўны самалёт Düsenflugzeug n, Stráhlflugzeug n;

пілатава́ць самалёт ein Flúgzeug führen, éine Maschine [ein Flúgzeug] flíegen*;

вайск. збіць самалёт ein Flugzeug ábschießen* [zum Ábsturz bringen*]

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс) 

Самалёт ’цяжэйшы за паветра лятальны апарат з рухавіком і, звычайна, нерухомымі крыламі’ (ТСБМ). З рус. самолёт ’тс’ або адаптаванага польск. samolot ’тс’, што не выключае і самастойнае ўтварэнне ад сам (гл.) і лятаць (гл.), параўн. самапла́ў ’тс’ і заўвагу Бузука: «вельмі прыгожае наваўтварэньне, якое я чуў у Асіпавічах» (Буз., 257), гл.

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)

самалёт, аэраплан, паветраны карабель, паветраны лайнер / лёгкі: авіетка / бамбардзіровачны: бамбардзіроўшчык, бамбавоз / для знішчэння варожай авіяцыі: знішчальнік / той, што пікіруе: пікіроўшчык / знішчальны: ястрабок (разм.) / варожы: сцярвятнік (перан., зняваж.)

Слоўнік сінонімаў і блізказначных слоў, 2-е выданне (М. Клышка, правапіс да 2008 г.)

самалёт-лабарато́рыя

назоўнік, агульны, неадушаўлёны, неасабовы, жаночы род, 2 скланенне

адз. мн.
Н. самалёт-лабарато́рыя самалёт-лабарато́рыі
Р. самалёт-лабарато́рыі самалёт-лабарато́рый
Д. самалёт-лабарато́рыі самалёт-лабарато́рыям
В. самалёт-лабарато́рыю самалёт-лабарато́рыі
Т. самалёт-лабарато́рыяй
самалёт-лабарато́рыяю		 самалёт-лабарато́рыямі
М. самалёт-лабарато́рыі самалёт-лабарато́рыях

Крыніцы: nazounik2008, sbm2012.

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)