Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)
Зубов В. П. 1/491, 551; 11/469
Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)
ЛЕ́УС (Пётр Андрэевіч) (н. 15.5.1938, в. Верхняя Ланная Палтаўскай вобл., Украіна),
бел. вучоны ў галіне стаматалогіі. Д-р мед. н. (1978), праф. (1980). Скончыў Маскоўскі мед. стаматалагічны ін-т (1965). З 1990 у Мінскім мед. ін-це (заг. кафедры). Навук. працы па прафілактыцы карыесу і інш. стаматалагічных захворванняў, удасканаленні стаматалагічнай дапамогі.
Тв.:
Кариес зубов. М., 1979 (разам з Я.У.Бароўскім);
Заболевания зубов и полости рта. Мн., 1998 (разам з А.А.Гараглядам, І.А.Чудаковай).
т. 9, с. 224
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
вы́скал, -лу м. оска́л;
в. зубо́ў — оска́л зубо́в
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
оска́л м.
1. (действие) выскаля́нне, -ння ср., вышчэ́рванне, -ння ср., ашчэ́рванне, -ння ср.;
2. вы́скал, -лу м.;
оска́л зубо́в вы́скал зубо́ў;
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
узбро́ены прич., прил., в разн. знач. вооружённый;
у. атра́д — вооружённый отря́д;
~нае паўста́нне — вооружённое восста́ние;
◊ у. да зубо́ў — вооружённый до зубо́в
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
А́ТАМНАЯ ФІ́ЗІКА,
раздзел фізікі, прысвечаны вывучэнню будовы і ўласцівасцяў атамаў, а таксама элементарных працэсаў, у якіх яны ўдзельнічаюць. У шырокім сэнсе атамная фізіка (субатамная фізіка) — фізіка мікраскапічных з’яў, якім характэрна перарыўнасць рэчыва і электрамагнітнага выпрамянення і якія падпарадкоўваюцца квантавым законам (гл. Элементарныя часціцы, Атам, Малекула, Фатон).
Гіпотэза, што матэрыя складаецца з атамаў як найменшых непадзельных і нязменных часціц, узнікла ў Стараж. Грэцыі ў 5—33 ст. да нашай эры. Дасканалыя ўяўленні пра атамістычную будову рэчыва склаліся значна пазней. У сярэдзіне 19 ст. дакладна вызначаны паняцці малекулы і атама. У канцы 19 ст. адкрыты электрон, рэнтгенаўскія прамяні і радыеактыўнасць, што дало магчымасць устанавіць складаную будову атама. Сучасную ядз. мадэль атама прапанаваў Э.Рэзерфард у 1911. Гэта мадэль і квантавыя ўяўленні М.Планка, А.Эйнштэйна і інш. далі магчымасць Н.Бору ў 1913 стварыць першую квантавую тэорыю атама і яго спектраў (гл. Бора тэорыя). У 1923 Л. дэ Бройль выказаў ідэю пра хвалевыя ўласцівасці часціц рэчыва, што было пацверджана эксперыментальна ў доследах па дыфракцыі электронаў у 1927 (гл. Дыфракцыя часціц).
Тэарэтычныя асновы атамнай фізікі закладзены ў 1925—28 працамі В.Гайзенберга, Э.Шродынгера, М.Борна, П.Дзірака і інш., у выніку чаго ўзніклі квантавая механіка і квантавая электрадынаміка. На гэтай аснове дадзена тлумачэнне вял. колькасці мікраскапічных з’яў і прадказаны шэраг эфектаў на атамна-малекулярным узроўні (гл. Атамныя спектры, Вымушанае выпрамяненне, Зонная тэорыя, Фотаэфект). Для апісання ўласцівасцяў элементарных часціц і іх узаемадзеянняў створана квантавая тэорыя поля. Развіццё атамнай фізікі прывяло да карэннага перагляду асн. уяўленняў і паняццяў фізікі мікраскапічных з’яў і ўзнікнення новых галін ведаў і тэхн. дастасаванняў, напрыклад квантавай электронікі, мікраэлектронікі, фізікі цвёрдага цела. На Беларусі даследаванні па атамнай фізіцы і сумежных навуках праводзяцца з канца 1950-х г. у ін-тах фіз. і фізіка-тэхн. профілю АН, БДУ, Бел. політэхн. акадэміі і інш.
Літ.:
Зубов В.П. Развитие атомистических представлений до начала XIX века. М. 1965;
Хунд Ф. История квантовой физики Киев, 1980;
Джеммер М. Эволюция понятий квантовой механики: Пер. с англ. М. 1985;
Ельяшевич М.А. Развитие Нильсом Бором квантовой теории атома и принципа соответствия // Успехи физ. наук. 1985. Т. 147, вып. 2.
М.А.Ельяшэвіч.
т. 2, с. 67
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
Cicatrix conscientiae pro vulnere est (Publilius)
Раны сумлення не загойваюцца.
Раны совести не заживают.
бел. Нячыстае сумленне спаць не дае. 3 совесці бруду не змыеш.
рус. Совесть не волк, а ест поедом. Совесть без зубов, а гложет/грызёт. Совесть не сосед: от неё не уйдёшь. Совесть с молоточком: и постукивает и послушивает. Злая совесть стоит палача. Нечистая совесть спать не даёт.
фр. Plaies de la conscience ne guérissent pas (Раны совести не заживают).
англ. A guilty conscience is a self-accuser (Нечистая совесть сама себе обвинитель).
нем. Ein böses Gewissen hat Wolfzähne (У злой совести волчьи зубы). Bös’ Gewissen, böser Gast, weder Ruhe, weder Rast (Злая совесть ‒ злой гость, ни покоя, ни отдыха).
Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)
Aquas cineri infundere
Ліць ваду ў попел.
Лить воду в пепел.
бел. Пасля сваркі кулакамі не машуць. Капаць калодзезь, калі хата гарыць. На пажары харом не распісваюць. Не тады студню капаць, як смагу паталяць.
рус. После пожара да за водой/да по воду. После драки кулаками не машут. После дела за советом не ходят. После ужина горчица. Спустя лето да по малину. Когда зубов не стало, тогда и орехов поднесли.
фр. Rien ne sert qu’agiter les poings après la bataille (Не стоит махать кулаками после драки). C’est la moutarde après le dîner (После ужина ‒ горчица). Fermer l’écurie lorsque les chevaux n’y sont plus (Закрывать конюшню, когда там нет лошадей).
англ. It is too late to lock the stable-door when the horse has been stolen (Поздно запирать конюшню, когда коня украли).
нем. Rat nach der Tat kommt zu spät (Совет после дела ‒ слишком поздно).
Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)
вы́рваць I сов.
1. вы́рвать, вы́дернуть; (зуб — ещё) удали́ть;
в. газе́ту з рук — вы́рвать газе́ту из рук;
2. перен. вы́рвать;
в. прызна́нне — вы́рвать призна́ние;
3. (лён, коноплю) вы́теребить, вы́дергать;
◊ в. з ко́ранем — вы́рвать с ко́рнем;
в. з го́рла — вы́рвать из го́рла;
в. з зубо́ў — вы́рвать из зубо́в
вы́рваць II сов., безл. вы́рвать, стошни́ть, вы́тошнить
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)