Verbum

анлайнавы слоўнік

трэ́ба ¹, у знач. вык.

1. з інф. Неабходна, абавязкова патрэбна. Трэба вячэраць. □ Марылін пасаг, праўда, прадалі з яе згоды і купілі столькі ж зямлі бліжэй. А таму цяпер трэба баяцца, што Мікіта адсудзіць яго. Брыль. [Пніцкі:] — З братам я даўно ўжо не бачыўся. Трэба напісаць яму. Чорны. [Васіль Раманавіч:] — Рызыкаваць трэба разумна, калі ёсць сэнс. Новікаў. Трэба растапіць абавязкова Мёртвы лёд халоднае вайны. Смагаровіч.

2. каго-што і з інф. Патрабуецца, патрэбна. Для гэтага трэба яшчэ шмат матэрыялу. Трэба звярнуцца за дапамогай. Не трэба было так рабіць. □ [Валодзька:] — Не, дзеду, не трэба парома. Ляжы сабе, куры. Брыль. [Урач:] — Трэба хіба насілкі ці што... Мележ. [Жанчына:] — Вам жа кватэра трэба? Даніленка.

3. безас. каму. Пажадана. — Што вам тут трэба? — раптам спытала жанчына з падкрэсленай зычнасцю і патрабаванням. Кулакоўскі. — Што табе трэба? — крычыць лёкай. Якімовіч.

4. Разм. Належаць. Колькі з мяне трэба? □ Два разы на месяц У яго ёсць праца: Атрымаць, што трэба, Потым распісацца. Крапіва.

•••

Гэта ж трэба! — вокліч, які выражае здзіўленне. [Манька:] — Ай-я-яй! Гэта ж трэба!.. А Волька аб’ездчыкава? Ракітны.

Далёка хадзіць не трэба за чым — лёгка прывесці прыклад, факт, доказ для пацвярджэння чаго‑н.

Дзе трэба, дзе не трэба — недарэчы, не да месца.

Лепш (і) не трэба гл. лепш.

Так і трэба каму гл. так.

Трэба думаць — напэўна, мабыць, хутчэй за ўсё.

Трэба сказаць (у знач. пабочн.) — служыць для ўказання на магчымасць, дапушчальяасць якога‑н. азначэння, удакладнення.

Трэба (патрэбны) як сабаку пятая нага — зусім, ані (не трэба, не патрэбны хто‑, што‑н. каму‑н.).

Што трэба (у знач. вык.) — а) вельмі добры (пра каго‑, што-н). Мужык што трэба — свойскі, моцны. Паможа кожнаму ў бядзе. Панчанка; б) вельмі добра, як належыць, як мае быць. [Цытрыкаў:] — Гектараў 15 будзе. — Не менш, — адказаў Музыкін. — Трактар працуе што трэба. «Звязда».

Што трэба, то трэба — абавязкова, неабходна. [Анупрэй:] — Так-то яно так. Што трэба, то трэба, і казаў і кажу, але не ёй жа першай па ражон лезці. Машара.

Як трэба — у адпаведнасці з нормамі, правіламі, існуючым палажэннем.

трэ́ба ², ‑ы, ж.

1. Даўней — ахвярапрынашэнне. Бывала, перад калядамі збірае [Дарашкевіч] з парафіян трэбу... Чарнышэвіч.

2. Рэлігійны абрад (хрысціны, вянчанне, паніхіда і пад.), які выконваецца свяшчэннікам па просьбе веруючых.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

ці, злучн. і часціца.

1. злучн. размеркавальны. Ужываецца для супастаўлення членаў сказа і сказаў, якія па сваім значэнні з’яўляюцца аднолькава магчымымі ці раўназначнымі, указваючы на выбар аднаго з іх. Мы аддана служылі і не варажылі, Скосіць нас смерць ці не скосіць. Панчанка. Рана ці позна, позна ці рана высахнуць слёзы, загоіцца рана. Вярцінскі. Я люблю слухаць Дарафея Сцяпанавіча. Асабліва яго паляўнічыя ці рыбацкія апавяданні. Паслядовіч. // З адценнем дапушчэння магчымасці аднаго з членаў сказа. Па-над Прыпяццю між лясоў, пяскоў і балот туліцца невялічкая вёсачка, хат можа так трыццаць ці сорак. Колас. [Граніца] праходзіла за дзве ці тры гадзіны хады на ўсход ад вёскі. Брыль.

2. злучн. размеркавальна-пералічальны. Аб’ядноўвае члены сказа і сказы пры пералічэнні. Ці буду я ў шчасці, ці буду я ў смутку, Ці буду ў вялікай бядзе — Цябе на часінку, цябе на мінутку Нідзе не забуду, нідзе. Бялевіч.

3. Уваходзіць у склад паўторнага пералічальна-размеркавальнага злучніка «ці то..., ці то». Тое, што і то ¹ (у 2 знач.).

4. злучн. далучальны. Ужываецца для далучэння членаў сказа і сказаў з заўвагамі дадатковага характару. Бруно Шмульке, ці, як клікалі яго за вочы, Брунька-Шмунька, быў ціхім, непрыкметным чалавекам, негаваркім. Лынькоў. Бурыя, пад колер зямлі, берагавыя ластаўкі, ці, як іх яшчэ называюць, беражанкі, спрытна вывіваліся над вадой. Пальчэўскі.

5. злучн. падпарадкавальны. Ужываецца пры даданых сказах з ускосным пытаннем. [Пашка:] — Слухай, ці не знойдзецца ў цябе чаго ад бяссонніцы? Паўлаў. Толькі ў калідоры Надзя падумала, ці не збіраецца Сашка выступаць у канцэрце. Гроднеў. У Льва Раманавіча, помніцца, варухнулася сумненне, ці варта высяляць Сапуна. Асіпенка.

6. часціца пытальная. Узмацняе пытальны характар. [Гена:] Нязручна поначы ісці да чужых людзей... Гасцініца... Ці будзе там месца? Арабей. Дзе ж, дарога ты другая? Я стаю адзін, адзін, Ноч вакол ляжыць глухая... Ці ж то свет сышоўся ў клін? Колас. // З асобнымі прыслоўямі, назоўнікамі, займеннікамі, часціцамі ўтварае спалучэнні са значэннем сумнення, няўпэўненасці, нерашучасці, здзіўлення. Страху ў мяне цяпер як і не было. Ці мо проста не было калі думаць пра яго? Якімовіч. Пайшоў я зранку ў свой горад, бо ведаў, што ўдзень наўрад ці ўбачыш каго дома з блізкіх знаёмых. Кулакоўскі. — Ты што гэта, на Месяц ляцець сабралася, ці што? Гэтулькі пакункаў! — здзівіўся дзед, які зайшоў на кухню. Гарбук.

•••

Так ці інакш (іначай) гл. так.

Ці доўга, ці коратка гл. доўга.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

САЮ́З БЕЛАРУ́СКІХ ПІСЬМЕ́ННІКАЎ (СБП),

добраахвотная грамадская творчая арг-цыя прафес. літаратараў Беларусі. Закліканы садзейнічаць напісанню твораў высокага маст. ўзроўню, спрыяць развіццю форм, стыляў і жанраў л-ры, памагаць творчаму росту маладых пісьменнікаў, развіваць і мацаваць сувязі л-р блізкага і далёкага замежжа. Створаны паводле пастановы ЦК КП(б)Б ад 27.5.1932 «Аб перабудове літаратурна-мастацкіх арганізацый БССР». Арганізацыйна аформлена 1-м Усебеларускім з’ездам пісьменнікаў (Мінск, 8—14.6.1934) як Саюз пісьменнікаў Беларусі. З 1994 сучасная назва. Кіруючы орган — з’езд пісьменнікаў, паміж з’ездамі — рада. Старшыні СБП: М.М.Клімковіч (1934—38), М.Ц.Лынькоў (1938—48), П.У.Броўка (1948—66), М.Танк (1966—80), Н.С.Гілевіч (1980—89), В.В.Зуёнак (1989—98), У.П.Някляеў (1998—99), В.М.Іпатава (в.а. 1999, з 2001).

Творчая работа вядзецца праз секцыі паэзіі, прозы, крытыкі і літаратуразнаўства, дзіцячай і юнацкай л-ры, маст. перакладу, літаратурных узаемасувязей, нарыса і публіцыстыкі, камісіі: прыёмную, ваенна-шэфскую, педагагічную, па рабоце з маладымі. Мае аддзяленні ў Брэсцкай, Віцебскай, Гомельскай, Гродзенскай і Магілёўскай абласцях. У 1945 у СБП было 47 членаў, да 13-га з’езда пісьменнікаў (май 2001) — 505 членаў.

Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў (з-за адсутнасці дакументаў спісы 1934—43 няпоўныя)

1934. З.М.Аксельрод, А.І.Александровіч, Баранавых Сымон (С.Я.Баранаў), І.М.Барашка, Я.А.Бранштэйн, П.У.Броўка, Л.А.Бэндэ, Бядуля Змітрок (С.Я.Плаўнік), Ф.В.Вайшнорас, Вольны Анатоль (А.І.Ажгірэй), Вольскі Віталь (В.Ф.Зэйдэль), П.Р.Галавач, Галубок Уладзіслаў (У.І.Голуб), Гартны Цішка (З.Х.Жылуновіч), Ю.П.Гаўрук, У.М.Глазырын, П.Ф.Глебка, А.К.Гурло, І.Д.Гурскі, Дарожны Сяргей (С.М.Серада), Ц.Л.Даўгапольскі, Дудар Алесь (А.А.Дайлідовіч), Х.М.Дунец, Г.К.Жарскі, Зарэцкі Міхась (М.Я.Касянкоў), Каваль Васіль (В.П.Кавалёў), У.А.Кавальскі, Г.М.Камянецкі, Л.А.Кацовіч, М.М.Клімковіч, Колас Якуб (К.М.Міцкевіч), А.М.Крапачоў, Крапіва Кандрат (К.К.Атраховіч), М.С.Кульбак, А.А.Куляшоў, Купала Янка (І.Д.Луцэвіч), Дз.І.Курдзін, Кучар Алесь (А.Е.Кучар), М.Ц.Лынькоў, В.Дз.Маракоў, Маўр Янка (І.М.Фёдараў), Б.М.Мікуліч, Міровіч Еўсцігней (Е.А.Дунаеў), М.М.Модэль, Р.Д.Мурашка, М.Т.Паслядовіч, Б.К.Паўлюкявічус, А.Х.Платнер, Я.С.Рамановіч, Г.Л.Раманоўская, Э.Л.Самуйлёнак, Скрыган Ян (І.А.Скрыган), В.П.Сташэўскі, У.М.Хадыка, І.Д.Харык, Хведаровіч Мікола (М.Ф.Чарнушэвіч), Чарот Міхась (М.С.Кудзелька), Чорны Кузьма (М.К.Раманоўскі), І.Е.Шапавалаў, С.П.Шушкевіч, Х.С.Шынклер, А.І.Якімовіч.

1935. А.А.Зарыцкі, Звонак Алесь (П.Б.Звонак), Р.Я.Кобец.

1936. Р.Л.Рэлес, У.Г.Фінкель.

1937. Агняцвет Эдзі (Э.С.Каган), В.В.Барысенка.

1938. П.Е.Панчанка.

1939. Астрэйка Анатоль (А.П Астрэйка), М.М.Блісцінаў, Р.С.Бярозкін, Журба Янка (І.Л.Івашын), М.Р.Ларчанка, А.Я.Міронаў, П.С.Пестрак, А.Г.Русак, Р.К.Сабаленка, Я.І.Садоўскі, К.М.Цітоў.

1940. С.Н.Гусеў, Іверс Анатоль (І.Д.Міско), М.І.Калачынскі, У.І.Краўчанка, М.А.Машара, Танк Максім (Я.І.Скурко), Н.М.Тарас, Шарахоўскі Янка (І.З.Шарахоўскі).

1941. В.П.Таўлай.

1942. Л.Л.Шапіра.

1943. А.П.Бялевіч, Вітка Васіль (Ц.В.Крысько), К.Ц.Кірэенка, Лужанін Максім (А.А.Каратай).

1944. Буйло Канстанцыя (К.А.Калечыц), М.Р.Лупсякоў.

1945. Брыль Янка (І.А.Брыль), М.А.Засім, П.Н.Кавалёў, І.П.Мележ.

1946. У.І.Агіевіч, А.М.Бачыла, Васілёк Міхась (М.В.Касцевіч), А.С.Вялюгін, М.І.Гамолка, І.І.Грамовіч, І.В.Гутараў, У.Б.Карпаў, В.С.Лютава, У.І.Няфёд, Р.В.Няхай.

1947. М.І.Аляксееў, А.К.Астапенка, М.Я.Аўрамчык, А.С.Васілевіч, М.А.Гарулёў, К.Л.Губарэвіч, А.А.Есакоў, Дз.М.Кавалёў (з 1959 у Маскоўскай пісьменніцкай арг-цыі), А.М.Кулакоўскі, С.К.Майхровіч, Маўзон Аркадзь (А.І.Маўшэнзон), П.К.Прануза, П.Ф.Прыходзька, Русецкі Аляксей (А.С.Бурдзялёў), М.Ф.Садковіч, Т.К.Хадкевіч, І.П.Шамякін, У.М.Шахавец.

1948. Я.Б.Герцовіч, У.І.Корбан, В.І.Матэвушаў, М.Г.Ткачоў, Р.В.Шкраба.

1949. П.І.Валкадаеў, А.Я.Макаёнак, Палескі Вячаслаў (В.П.Станкевіч), І.К.Сіўцоў, В.С.Сурская.

1950. Б.І.Бур’ян, Э.С.Валасевіч, М.П.Даніленка, С.С.Дзяргай, І.Ф.Кудраўцаў, М.П.Лобан, Ю.С.Пшыркоў, А.В.Пысін.

1951. А.А.Алешка, М.М.Барсток, В.Е.Бурносаў, Дуброўскі Ігнат (І.Ц.Чарняўскі), М.М.Пянкрат, Ракітны Мікола (М.І.Новікаў), Я.К.Усікаў.

1952. М.А.Вішнеўскі, В.А.Зуб, А.П.Кузьмічоў (у 1952—67 у пісьменніцкай арг-цыі г. Тбілісі), А.І.Рылько, В.Дз.Сакалоў, П.П.Шасцерыкоў, А.А.Шашкоў.

1953. Я.П.Васілёнак, П.М.Макаль, І.А.Муравейка, У.М.Юрэвіч.

1954. Багушэвіч Юрый (Г.К.Багушэвіч), М.М.Ваданосаў, П.С.Васілеўскі, Н.С.Гілевіч, А.В.Іваноў, В.У.Івашын, Казека Янка (І.Д.Казека), Н.З.Кіслік, Дз.А.Палітыка, Н.С.Перкін, Л.А.Салавей, Семяжон Язэп (І.І.Семяжонаў), А.А.Семяновіч, М.І.Татур, А.Дз.Чарнышэвіч, І.Ц.Шуцько.

1955. С.Х.Александровіч, Вольскі Артур (А.В.Зэйдэль), С.З.Гаўрусёў, У.І.Дадзіёмаў, Ф.І.Куляшоў, А.М.Лазнявой (з 1971 у пісьменніцкай арг-цыі г. Чэлябінск), П.М.Рунец, М.С.Смагаровіч, Б.П.Спрынчан. 1956. М.А.Герасімаў (у 1956—57 у пісьменніцкай арг-цыі г. Чкалаў), С.І.Грахоўскі, І.Л.Дорскі, А.Н.Карпюк, А.В.Пальчэўскі.

1957. А.М.Адамовіч, А.Х.Асіпенка, А.Ц.Бажко, З.А.Бандарына, Я.І.Бяганская, І.І.Васілеўскі (у 1957—67 у Смаленскай пісьменніцкай арг-цыі), У.С.Караткевіч, І.С.Клаз, Е.Я.Лось, А.І.Махнач, І.Я.Навуменка, М.А.Сергіевіч, М.М.Чавускі, Н.Т.Чарнушэвіч.

1958. А.А.Авечкін, Л.Л.Арабей, М.М.Арочка, Р.І.Барадулін, У.М.Дубоўка (з 1968 у Маскоўскай пісьменніцкай арг-цыі), Непачаловіч Янка (І.Д.Непачаловіч), У.І.Нядзведскі, Н.Е.Пашкевіч, Пушча Язэп (Я.П.Плашчынскі), М.А.Скрыпка, Г.Л.Шмань (з 1962 у пісьменніцкай арг-цыі г. Тула).

1959. В.У.Быкаў, М.Г.Дуброўскі, А.Н.Марціновіч, Г.Л.Папоў, І.М.Пташнікаў, І.І.Сіняўскі.

1960. В.У.Адамчык, Х.Дз.Жычка, У.А.Калеснік, А.К.Клышка, А.А.Лойка, А.А.Макарэвіч, Мехаў Уладзімір (У.Л.Няхамкін), Г.А.Новік, Б.І.Сачанка, Д.Р.Сімановіч, В.Ф.Хомчанка.

1961. Дз.Я.Бугаёў, Г.М.Бураўкін, У.А.Варно (з 1975 у пісьменніцкай арг-цыі г. Петрапаўлаўск-Камчацкі), А.З.Гутковіч, А.А.Дракахруст (у 1961—64 у пісьменніцкай арг-цыі г. Хабараўск), Я.С.Ермаловіч, Ю.М.Канэ, І.В.Козел, І.Р.Новікаў, Л.Я.Прокша, А.А.Савіцкі, Ю.М.Свірка, Сіпакоў Янка (І.Д.Сіпакоў), В.Я.Тарас, П.А.Харкоў, К.А.Цвірка, К.М.Шней-Красікаў (з 1969 у пісьменніцкай арг-цыі г. Краснаярск), Г.У.Шыловіч, М.Н.Яромушкін.

1962. У М.Дамашэвіч, В.А.Каваленка, І.І.Калеснік, Я.І.Курто, У.І.Ляпёшкін, У.А.Паўлаў, АС.Ставер, М.Л.Стральцоў, В.Ф.Трыхманенка, М.М.Фігуроўскі (з 1966 у Маскоўскай пісьменніцкай арг-цыі), У.М.Шыцік, Ф.А.Яфімаў.

1963. Л.А.Вакулоўская (у 1963—66 у пісьменніцкай арг-цыі г. Калінінград), В.С.Гарбук.

1964. Д.Я.Бічэль-Загнетава, І.Ц.Бурсаў, Г.Г.Васюкова, Вярба Вера (Г.П.Сакалова), А.І.Вярцінскі, Л.І.Гаўрылкін, М.Н.Герчык, М.П.Гроднеў, А.С.Дзеружынскі, Я.І.Каршукоў, Г.В.Кісялёў, І.У.Клімашэўская, Г.Я.Кляўко, Г.Д.Колас, М.П.Кругавых, Лакербай Юрый (Ю.А.Лакербая; з 1976 у Маскоўскай пісьменніцкай арг-цыі), А.П.Наўроцкі, С.М.Прошын (з 1967 у пісьменніцкай арг-цыі г. Варонеж), А.В.Сабалеўскі, Р.Я.Тармола, П.І.Ткачоў, Дз.І.Уксусаў, І.Г.Чыгрынаў, І.І.Шклярэўскі (з 1968 у Маскоўскай пісьменніцкай арг-цыі), В.М.Шымук, С.Г.Яўсеева.

1965. І.А.Аношкін, М.А.Грамыка, А.С.Грачанікаў, А.А.Дзялендзік, А.Р.Кобец-Філімонава, В.Г.Панамароў, У.М.Стэльмах.

1966. П.П.Ахрыменка, В.В.Зуёнак, Палтаран Вера (В.С.Ляпеская), М.М.Рудкоўскі, Р.Р.Шырма, А.С.Яскевіч.

1967. П.К.Дзюбайла, Зазека Язэп (І.В.Зазека), М.С.Кусянкоў, А.С.Ліс, У.А.Ляўданскі, А.В.Мальдзіс, В.Ц.Мыслівец, І.І.Мяла, С.С.Панізнік, А.С.Сербантовіч, Ю.С.Фатнеў (з 1974 у пісьменніцкай арг-цыі г. Бранск), Т.Р.Цулукідзе, Шумаў Міхаіл (М.І.Шульман).

1968. А.П.Кудравец, П.А.Місько, Ф.М.Янкоўскі, М.Р.Ярош.

1969. С.А.Гусак, В.Б.Дайліда, М.М.Дукса, В.Ф.Карамазаў, У.Г.Кудзінаў, С.П.Масіяш (у 1969—72 у пісьменніцкай арг-цыі г. Уральск), А.Ф.Пінчук (з 1975 у пісьменніцкай арг-цыі г. Львоў), В.П.Рагойша, Р.М.Семашкевіч, А.А.Слесарэнка, А.П.Чаркасаў.

1970. Г.А.Васілеўская, М.А.Вышынскі, А.К.Гардзіцкі, Л.М.Дайнека, В.М.Іпатава, А.Л.Кандрусевіч, У.І.Карызна, М.А.Маляўка, У.Г.Машкоў, І.Дз.Ралько, Л.С.Рашкоўскі, У.М.Скарынкін, Э.М.Скобелеў, Д.Ф.Слаўковіч, І.К.Сяркоў, Х.М.Чэрня, Г.К.Шутэнка, Э.С.Ярашэвіч.

1971. В.Л.Бечык, Ю.У.Голуб, М.М.Грынчык, К.В.Камейша, М.П.Луфераў, М.Я.Матукоўскі, Н.І.Мацяш, У.Н.Мяжэвіч, П.І.Пруднікаў, А.М.Пяткевіч, А.А.Шаўня, Я.І.Янішчыц.

1972. С.А.Андраюк, У.В.Гніламёдаў, В.П.Жураўлёў, Н.К.Зверава (з 1975 у пісьменніцкай арг-цыі г. Калінінград), С.І.Кухараў, М.А.Лазарук, А.Г.Масарэнка, С.А.Міхальчук, В.В.Нікіфаровіч, А.С.Разанаў, В.С.Рудаў, У.І.Савіцкі, У.К.Федасеенка, М.М.Федзюковіч, М.М.Чарняўскі, Э.В.Ялугін.

1973. А.А.Жук, В.А.Казько, М.І.Мушынскі, А.П.Рыбак, А.А.Савелічаў.

1974. Дз.А.Бяспалы, Г.В.Далідовіч, А.П.Капусцін, У.І.Кузьмянкоў, М.П.Парахневіч, А.Л.Петрашкевіч.

1975. Гіль Мікола (М.С.Гілевіч), Каліна Клаўдзія (К.К.Лукашэвіч), Каштанаў Арнольд (А.Л.Эпштэйн), Коўтун Валянціна (В.М.Новік), Крыга Алесь (А.А.Асіпенка), Левановіч Леанід (Л.К.Лявонаў), Я.Р.Радкевіч, Г.С.Шупенька, Г.Ф.Юрчанка.

1976. У.М.Верамейчык, Г.А.Каржанеўская, В.С.Макарэвіч, П.А.Марціновіч, М.А.Тычына.

1977. Р.А.Баравікова, В.С.Гігевіч, Э.С.Гурэвіч, В.А.Жуковіч, С.І.Законнікаў, У.М.Казбярук, Л.Т.Калодзежны, Я.Р.Лецка, Г.П.Пашкоў, А.У.Салтук, В.С.Сёмуха, Тулупава Нэлі (Н.І.Лісоўская), Я.П.Шабан, І.І.Шальманаў, В.Ц.Якавенка.

1978. Т.М.Бондар, А.С.Вечар, М.Г.Воранаў, В.А.Лукша, У.П.Някляеў, М.І.Чаргінец.

1979. У.І.Анісковіч, І.С.Арабейка, Б.П.Беляжэнка (Беліжэнка), А.У.Варановіч, Н.Б.Ватацы, В.К.Гардзей, Т.І.Гарэлікава, Г.Р.Дзмітрыеў, А.М.Дзятлаў, А.А.Дудараў, Г.І.Егарэнкава (з 1981 у пісьменніцкай арг-цыі г. Ніжні Ноўгарад), У.С.Ліпскі, А.Г.Папова, В.А.Ракаў, М.С.Шаўчонак, К.Р.Шэрман, М.І.Янчанка.

1980. З.Я.Бірала, Верабей Яўген (Я.В.Міклашэўскі), С.Л.Дорскі, Я.М.Крупенька, С.Л.Курылёва, І.К.Стадольнік, В.У.Ярац.

1981. Блакіт Валянцін (В.У.Болтач), Г.Ф.Бубнаў, В.С.Гарбацэвіч, У.А.Жыжэнка, А.К.Кажадуб, А.М.Казловіч, І.І.Капыловіч, М.П.Кацюшэнка, М.П.Корзун, П.С.Лісіцын, А.П.Мельнікаў, М.М.Мятліцкі, А.П.Палітыка, І.Т.Панчанка, У.А.Папковіч, М.М.Пракаповіч, А.К.Сульянаў, Л.К.Тарасюк, Л.Ф.Яўменаў.

1982. С.М.Басуматрава, Верас Зоська (Л.А.Войцік), В.І.Дашкевіч, А.М.Жыгуноў, Н.С.Загорская, Кейзараў Аляксей (А.С.Кейзераў), М.І.Клебановіч, У.М.Конан, С.С.Лаўшук, Я.С.Пархута, У.Я.Рубанаў, У.П.Саламаха, В.Б.Спрынчан, А.І.Сямёнава, Л.А.Філімонава, У.П.Чапега.

1983. С.А.Алексіевіч, С.У.Букчын, Ждан Алег (А.А.Пушкін), П.А.Ламан, Х.А.Лялько, Н.В.Маеўская, Г.В.Марчук, В.І.Рабкевіч, К.І.Тарасаў, В.С.Трасцянскі, К.Р.Хромчанка, А.І.Цяжкі, В.А.Чамярыцкі, Т.І.Шамякіна, Р.М.Яўсееў.

1984. Л.М.Галубовіч, Л.В.Дранько-Майсюк, М.Ф.Дубянецкі, А.І.Канапелька, А.К.Каско, У.М.Мазго, У.А.Марук, С.М.Новік-Пяюн, А.У.Пісьмянкоў, А.С.Сопат, П.П.Сушко, В.А.Шніп, У.Дз.Якутаў.

1985. П.І.Бітэль, Н.В.Галіноўская, Л.С.Караічаў, С.М.Марчанка, С.Я.Паўлаў, А.В.Руцкая, І.Я.Скарынкін, А.А.Станюта, В.П.Супрунчук, В.К.Хаўратовіч, Л.Ф.Хейдарава, І.А.Чарота, У.І.Ягоўдзік.

1986. В.В.Аколава, У.А.Арлоў, А.М.Асташонак, Я.Д.Будзінас, У.С.Глушакоў, У.І.Дзюба, З.І.Дудзюк, А.М.Емяльянаў, А.П.Жалязоўскі, Л.А.Казыра, Г.А.Каханоўскі, С.М.Клімковіч, А.І.Кудраўцаў, З.К.Прыгодзіч, І.У.Скурко, Л.І.Шырын.

1987. Г.А.Булыка, У.П.Бутрамееў, І.Ф.Жарнасек, Казанаў Барыс (Б.М.Рыўкін), А.А.Марціновіч, В.Ф.Праскураў, М.К.Філіповіч, А.К.Шлег.

1988. М.З.Башлакоў, А.Л.Верабей, Глобус Адам (У.В.Адамчык), В.А.Дубінка, К.Я.Жук, А.А.Камароўскі, М.П.Кенька, І.П.Клімянкоў, У.І.Мархель, А.Г.Мінкін, Наварыч Алесь (А.І.Трушко), В.Я.Сахарчук, М.Л.Стрыгалёў, А.Ц.Сыс, Т.К.Чабан, Г.Б.Чарказян, І.П.Чыгрын, П.М.Шруб, М.М.Шэлехаў.

1989. Ю.М.Багданаў, І.Э.Багдановіч, Л.П.Баршчэўскі, М.У.Барэйша, М.І.Бусько, М.І.Ермаловіч, А.П.Жамойцін, С.М.Зайцаў, М.М.Зарэмба, Зьніч (А.А.Бембель), С.В.Кавалёў, М.А.Круль, В.А.Куляшова, Л.І.Пранчак, Я.Э.Пфляўмбаўм, Саламевіч Янка (І.У.Саламевіч), В.Ю.Ткачоў, Я.І.Хвалей.

1990. А.М.Бадак, А.М.Бароўскі, М.А.Вайцяшонак, Н.Я.Гальпяровіч, В.М.Грышановіч, Л.В.Забалоцкая. Т.В.Кабржыцкая, В.В.Карпечанка, І.Р.Катляроў, М.П.Лук’янаў, Мальчэўская Яўгенія (Я.Е.Крыжаноўская), У.А.Навумовіч, А.У.Рагуля, Рублеўская Людміла (Л.І.Шніп), У.М.Сіўчыкаў, Сокалаў-Воюш Сяржук (С.А.Сокалаў), П.Ф.Стэфановіч, А.П.Траяноўскі, Л.М.Турбіна, А.М.Федарэнка, С.М.Шах, В.А.Шырко, А.М.Якімовіч.

1991. М.А.Арахоўскі, П.В.Вараб’ёў, Х.Х.Гурыновіч, І.В.Жук, К.М.Ільюшчыц, А.С.Казлоў, Г.І.Кірылаў, І.А.Кірэйчык, В.С.Кудлачоў, Куртаніч Вольга (В.І.Мешчаракова), Т.В.Мельчанка, Пісарык Алесь (А.У.Пісарчык), І.І.Рубін, Сцяпан Уладзімір (У.А.Сцепаненка), М.У.Скобла, Тумаш Генадзь (Я.Дз.Тумас), У.Т.Халіп.

1992. Э.А.Акулін, І.М.Афанасьеў, Г.Б.Багданава, М.Я.Баравік, Баторын Фелікс (Ф.Б.Хаймовіч), Блажэнны Веніямін (В.М.Айзенштат), В.Ф.Грышкавец, Н.Я.Гублер, І.І.Канановіч, С.Т.Каробкіна, З.З.Марозаў, У.І.Мацвеенка, М.П.Пазнякоў, Ц.А.Панцюшэнка, Л.С.Савік, Г.В.Станкевіч.

1993. Анашка Францішак (Ф.І.Сіўко), А.Ю.Аўруцін, М.П.Вяршынін, П.І.Гарэцкі, А.І.Дэбіш, В.І.Дэбіш, А.А.Жук, Р.К.Ігнаценка, Кавалюк Аўгіння (Я.Т.Кавалюк), М.А.Клімковіч, С.А.Крываль, М.Н.Мінчанка, Пятровіч Барыс (Б.П.Сачанка), У.Л.Сакалоўскі, М.М.Сердзюкоў, Случанін Лявон (Л.Р.Шпакоўскі), В.І.Стома, Г.К.Тычка, Шайбак Міраслаў (М.В.Адамчык), Ялоўчык Лідзія (Л.П.Лісок), М.Б.Яфімава.

1994. Аксак Валянціна (В.І.Арлова), Валошка Максім (А.І.Бутэвіч), П.В.Васючэнка, Віж Мар’ян (М.М.Зайцаў), В.Ц.Галавач, І.Я.Гурбан, С.Ф.Давідовіч, У.У.Дуктаў, І.В.Зуб, А.М.Зэкаў, М.С.Купрэеў, І.С.Курбека, Р.Я.Лапушын, В.В.Лапцік, Лаўроў Уладзімір (У.Б.Ідэльсон), В.І.Лужкоўскі, І.В.Малец, Дз.А.Падбярэзскі, І.М.Пракаповіч, Л.Ц.Пракопчык, У.У.Сауліч, М.М.Трафімчук, С.А.Трахімёнак, А.Я.Хатэнка, Н.Ф.Цыпіс, Чаромхін Васіль (В.І.Найдзін), А.Ф.Чобат.

1995. Баравы Янка (І.І.Галубовіч), Барскі Алесь (А.А.Баршчэўскі), М.Р.Гайдук, В.П.Грыцкевіч, М.І.Дзелянкоўскі, М.А.Дубоўскі, В.А.Кастручын, А.М.Кірвель, У.А.Клімовіч, В.С.Маскаленка, М.І.Мішчанчук, В.К.Небышынец, А.А.Пашкевіч, П.П.Савоська, Р.В.Сакалоўскі, В.І.Сарока, В.Р.Супрун, І.Л.Сяргейчык, Я.Я.Янушкевіч.

1996. Н.К.Аксёнчык, А.Б.Альфяровіч, М.Дз.Антаноўскі, С.М.Белы, І.А.Карэнда, Я.І.Клімуць, І.І.Лашутка, А.Ф.Майсееў, М.Б.Марцінкоўскі, У.Ф.Міхно, У.Г.Пецюкевіч, У.Р.Правасуд, В.А.Праўдзін, В.І.Рагаўцоў, У.І.Содаль, С.В.Тарасаў, І.А.Шахрай. Явар Святлана (С Б.Сачанка).

1997. Артханаў Глеб (Ю.І.Аляксееў), А.В.Бяляцкі, Р.С.Бялячыц, Э.Л.Вайвадзіш, С.В.Валодзька, Г.А.Варатынская, В.Р.Гурскі, Ю.І.Залоска, Н.Дз.Кавалёва, М.Ф.Карпенка (у 1980—97 у пісьменніцкай арг-цыі г. Ашгабат), В.Р.Когут, А.М.Крэйдзіч, М.Д.Львовіч, М.Я.Лукша, Ляшонак Тамаш (Ф.В.Ляшонак), У.В.Мароз, Н.Дз.Марціновіч, В.У.Петручук, В.А.Санько, І.К.Цішчанка, К.П.Цыбульскі, М.М.Чарняўскі, В.К.Шабалтас, М.З.Шаховіч, А.І.Шушко.

1998. Аржаны Аркадзь (В.І.Кунцэвіч), С.А.Астраўцоў, У.У.Барысенка, А.Я.Белы, Р.М.Бензярук, А.І.Бібіцкі, Ветах Алесь (А.І.Бельскі), В.Р.Гарановіч, В.Ф.Гіруць-Русакевіч, А.Ф.Гуцаў, А.Н.Давыдаў, У.Ф.Ермалаеў, А.М.Канапелька, А.М.Карлюкевіч, Я.Ф.Конеў, Я.І.Крамко, М.А.Курыла, В.І.Локун, А.К.Лягчылаў, М.А.Манохін, Наталіч Марына (Н.А.Давыдзенка), А.І.Нафрановіч, Л.П.Неўдах, І.Я.Пехцераў, І.Р.Пяшко, Рось Алеся (Т.Р.Мазур), П.І.Сабіна, П.П.Саковіч, Л.Д.Сільнова, Снарская Іна (І.С.Дзідык), Сом Лера (А.У.Сом), В.В.Страмкоўская, А.М.Стрыгалёў, Г.П.Тварановіч, В.У.Угрыновіч-Камінская, А.К.Цітоў, М.В.Шабовіч, У.К.Шурка, Л.Р.Шэлег.

1999. С.Г.Адамовіч, Г.П.Аўласенка, А.М.Бабаед, В.М.Кадзетава, М.Я.Касцюкевіч, Г.М.Кісліцына, Корань Людміла (Л.Дз.Сінькова), Г.Г.Мяцел ша. В.І.Русілка, А.І.Станкевіч.

2000. І.І.Дарафейчук, А.В.Камоцкі, Капа Наталля (Н.М.Казапалянская), В.Я.Корбут, Ф.А.Кошаль, А.А.Легастаева, В.Х.Медунецкі, Т.М.Мушынская, Л.Дз.Раманава, Г.В.Рымскі, С.Ф.Сцяпан, Хадарэнка Ірына (І.М.Шумская). 2001. П.М.Гаспадыніч, А.І.Гінько, Т.М.Дасаева, М.М.Ждановіч, А.А.Ігнацюк, І.Л.Качаткова, В.М.Кукса, Лайкоў Янка (І.У.Лайкоў), А.І.Мазько, А.Ф.Майсеенка, Л.У.Маракоў, М.У.Мікуліч, А.Ф.Мяснікоў, З.І.Падліпская, В.П.Паліканіна, М.П.Прохар, С.В.Рублеўскі, В.В.Стралко, С.В.Суднік, Супрановіч Таіса (Т.І.Гурко), Т.І.Трафімава, Чэмер Андрэй (А.С.Анішчык), І.Л.Шаўлякова, Н.Н.Шклярава, А.А.Яскевіч.

І.У.Саламевіч.

т. 14, с. 222

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

бе́лы, ‑ая, ‑ае.

1. Які мае колер снегу, малака; проціл. чорны. Пад высокімі белымі хмаркамі кружыліся буслы. Брыль. Стаіць мой сад пад белым цветам. Цётка. А па вогнішчы імчыцца Белы конь. Чарот. / у знач. наз. бе́лае, ‑ага, н. Дзяўчынка ў белым. □ Вішні ў белае беляцца І распускаюцца слівы. Калачынскі. [Старыя людзі] расказвалі, як адна рэч ператваралася часамі ў другую, белае рабілася чорным. Колас. // З моцна пасівелымі валасамі. Даглядаў пчол цэлы дзень Той, каго любяць дзеці, — Такі белы, белы дзед. Куляшоў. // Збляднелы. Не заплецены косы, Стан танклявай травінкі, Спахмурнелыя вочы, Белы твар, — ні крывіцкі. Броўка. [Ксёндз] увесь дрыжаў і быў белы, як палатно. Чарнышэвіч. // Дагледжаны, чысты, чыста памыты. Агранома хваляць не за белыя рукі. Прыказка. Тады сіраце нядзеля, як кашуля бела. Прыказка. // Які мае светлы колер. Белы хлеб. Белы пясок.

2. Светлы, ясны. Ды хіба ў памяці сатрэцца Той белы ранак, і сяло. Гілевіч. У акно пазірае белая месячная ноч. Мележ.

3. У спалучэнні з некаторымі назоўнікамі ўжываецца ў значэнні: контррэвалюцыйны, варожы Савецкай уладзе; проціл. чырвоны. Белая армія. Белая гвардыя. Белы тэрор. Белая банда. Белыя генералы. / у знач. наз. бе́лыя, ‑ых; адз. бе́лы, ‑ага, м. І ўсё ж цікавей было слухаць, як білі Чырвоныя коннікі полчышчы белых. Панчанка.

4. у знач. наз. бе́лыя, ‑ых. Светлыя фігуры ў шахматах і шашках. Ход белых. Белыя пачынаюць і робяць нічыю.

5. Які мае белы колер скуры (пра расу). Да яго, чорнага хлопчыка, ніколі не адносіліся так сардэчна белыя людзі. Бяганская. / у знач. наз. бе́лыя, ‑ых; адз. бе́лы, ‑ага, м. Прыйшлі белыя, заваявалі гэту зямлю, зрабілі неграў рабамі. Шамякін.

6. Як састаўная частка некаторых заалагічных, батанічных, хімічных і інш. назваў. Белы мядзведзь. Белы лебедзь. Белая акацыя. Белы грыб. Белая гліна.

•••

Белае мяса гл. мяса.

Белая гарачка гл. гарачка.

Белая пляма гл. пляма.

Белая раса гл. раса.

Белы білет гл. білет.

Белы верш гл. верш.

Белы вугаль гл. вугаль.

Белы свет гл. свет.

Белыя ночы гл. ноч.

Белая косць (костка) гл. косць.

Белым днём гл. дзень.

Зрабіць белае чорным гл. зрабіць.

Казка пра белага бычка гл. казка.

Пайсці (падацца) у белы свет гл. пайсці.

Пусціць па белым свеце гл. пусціць.

Свету белага не бачыць гл. бачыць.

Свету белага не відаць гл. відаць.

Сярод белага дня гл. дзень.

У белы свет як у капейку гл. свет.

Чорным па беламу напісана гл. напісаны.

Шыта белымі віткамі гл. шыты.

Як дзень белы гл. дзень.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

кі́даць, ‑аю, ‑аеш, ‑ае; незак., каго-што.

Тое, што і кідаць (у 1, 2, 7 і 8 знач.).

кіда́ць, ‑а́ю, ‑а́еш, ‑а́е; незак., каго-што.

1. Штуршком прымушаць ляцець, падаць тое, што знаходзіцца ў руцэ (у руках). Яўхім абіраў бульбу і кідаў у драўлянае вядзерца з вадою. Пестрак. Бумажкоў ляжаў на мокрай [за]балочанай зямлі і кідаў бутэльку за бутэлькай. Чорны. // Нядбайна класці, шпурляць што‑н. Кідаць рэчы дзе папала. // Моцна хістаць, гайдаць; падкідваць. Хвалі пачалі кідаць лодку ва ўсе бакі. Маўр. / у безас. ужыв. Карэнні дрэў густа траплялі .. [дарогу], і воз кідала з боку на бок. Чарнышэвіч. // Разносіць, распаўсюджваць. Вецер кідаў агонь далёка. Чорны.

2. Складаць сена, салому (у стог). Кідаць стог.

3. Хутка перамяшчаць, накіроўваць, пасылаць куды‑н. Кідаць на выкананне задання. □ Гітлераўскае камандаванне кідала ў бой падраздзяленне за падраздзяленнем. Гурскі. // Рассейваць, распаўсюджваць што‑н. на каго‑, што‑н. (пра святло і цень). Майскае сонца высока стаяла ў ясным небе, кідала на зямлю снапы гарачых прамянёў. Колас. Агонь з печы кідаў на яе твар трапяткое святло, і маці ад гэтага здавалася нейкай пастарэлай і няшчаснай. Хомчанка. // (у спалучэнні са словамі «погляд», «позірк»). Наглядаць. Люба.. пільна вяла нітку і часамі кідала нясмелыя позіркі ў бок бацькі і Андрэя. Пестрак.

4. Адмаўляцца ад чаго‑н. як непатрэбнага; выкідаць. У жыта кідалі паклажу мы — Усяго з сабою не забраць. Панчанка. // Ісці ад каго‑, чаго‑н.; пакідаць. Не кідай ты, любы мой, Мяне сінявокую. Русак. // Пераставаць рабіць што‑н., займацца чым‑н. Кідаць работу. Кідаць вучобу. □ Аксана ніколі не кідала справы, не давёўшы яе да канца. Васілевіч.

5. Пакідаць у якім‑н. стане, становішчы. Кідаць фортку адчыненай. □ Андрэй падумаў, што дачка кідае хату адну, незамкнёную: ад гэтага замка ў іх не было ключа. Пташнікаў.

6. перан. Гаварыць, выказваць што‑н. рэзка, нечакана; звяртацца да каго‑н. Нават у самыя цяжкія хвіліны, ведаючы сваю асуджанасць на смерць, Бандароўна кідае ў вочы пану словы праўды. Шкраба.

7. безас. у што. Раптоўна, знянацку ахопліваць. Кідаць у дрыжыкі. Кідаць у гарачку.

8. Працягваць ніткі праз бёрда. Кідаць у бёрда.

•••

Кідаць грошы на вецер — дарэмна траціць, неашчадна расходаваць.

Кідаць каменем у каго — асуджаць, абвінавачваць, ганьбіць каго‑н.

Кідаць каменьчыкі ў агарод чый — рабіць намёкі, заўвагі ў чый‑н. адрас, адзываючыся пра яго неадабральна.

Кідаць пальчатку каму — выклікаць на дуэль, уступаць у барацьбу з кім‑н.

Кідаць святло на што — раскрываць што‑н., рабіць зразумелым.

Кідаць (пускаць) словы на вецер — гаварыць упустую, дарэмна.

Кідаць цень на каго-што — выстаўляць каго‑, што‑н. у непрыглядным святле; ачарняць, ганьбіць.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

слаць ¹, шлю, шлеш, шле; шлём, шляце; пр. слаў, слала; незак., каго-што.

1. Пасылаць куды‑н. з якой‑н. мэтай, з якім‑н. даручэннем; адпраўляць. Імя тваё славячы, Ленін, гараць ярка зоры Крамля. Сюды, да твайго маўзалея, сыноў шле ўся наша зямля. Машара. Да буданоў ён [Міхал] пад’язджае. Пад’ехаў, коніка спыняе, Знімае стол, услон, салому. Алеся шле з канём дадому. Колас.

2. Адпраўляць, пасылаць што‑н. для перадачы, дастаўкі паводле прызначэння. Слаць лісты. Слаць пасылкі. □ [Ігар:] — Разумееш, ні маці, ні сястра ўжо другі тыдзень не шлюць грошай. Карпюк. Я помню, на дапамогу Сялянам Трактараград Патокам слаў трактар за трактарам. Куляшоў. // Пры звароце да каго‑н. выказваць свае адносіны і пачуцці ў словах, на пісьме і пад. [Паўтарак:] Шафёры нашай аўтабазы шлюць вам нізкі паклон і вялікае дзякуй за выдатную машыну. Крапіва. Мы шлём табе, Масква, прывет З заходняе граніцы. Колас. Мы шлём табе, горад, жаданыя весці: Ты родзішся зноўку, абуджаны Мінск. Броўка.

3. Накіроўваць што‑н. куды‑н., да каго‑н. Кулямёт то змаўкаў, то слаў зноў доўгія перарывістыя чэргі. Навуменка. З нябёсаў хмары шэрыя Ёй [сасонцы] слалі цёплы дождж. Прыходзька.

слаць ², сцялю, сцелеш, сцеле; незак., што.

1. Класці, накрываючы паверхню чаго‑н. Слаць коўдру па ложак. Слаць абрус на стол. □ Пясок гарачы, і мама сцеле для Юркі шырокі, калматы ручнік. Брыль. // Рыхтаваць (пасцель), раскладваючы пасцельныя рэчы. Чатыры санітары, якія былі пры раненых, сталі слаць і сабе пасцелі на саломе. Чорны.

2. Раскладваць на лузе, полі тонкім слоем для вылежкі (лён, каноплі); рассцілаць на траве для адбельвання (палатно). Слаць лён. □ На сіўцы аж да самага лесу ляжаў раскіданы гэтымі днямі лён — яшчэ не пачыналі слаць. Пташнікаў.

3. Рабіць, укладваючы шчыльна дошкі, пліткі і пад. Слаць падлогу. □ Уначы .. [сапёры] білі палі і слалі мост пад вадою. Грамовіч.

4. Пракладваць барозны, пракосы і пад. Пяціплужны трактар упэўнена, павольна слаў глыбокія барозны ўпоперак. Пестрак.

5. перан. Рассцілаць што‑н. па паверхні або нізка над паверхняй чаго‑н. Ранак сцеле туман. □ Зноў і зноў па беражок тонкай выдмаю пясок вольны вецер сцеле. Вялюгін. / у паэт. ужыв. Мы вольны, мы песні спяваем, Мы кветкамі сцелем дарогу. Чарот.

•••

Слаць лістам (пухам) — лісліва дагаджаць каму‑н. з карыслівай мэтай. Уваходзіць госць неспадзяваны, Мікодым Богут, той павук, Што лістам сцеле перад панам, Перад панамі гнецца ў крук. Колас. Вось другі. Усюды сцеле пухам, Прасвяціць бы, — што там на душы? Можа, ён пляткар альбо хапуга, Мо чый-небудзь талент прыдушыў? Панчанка.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

тугі́, ‑ая, ‑ое.

1. Моцна, да адказу нацягнуты. Тугая струна. Тугі лук. □ Цяпер конь не паспяваў за .. [Засмужцам]: ішоў на тугім повадзе. Мележ. Да тугіх правадоў гуртам ластаўкі ліпнуць, Каб у родных краях Заказаць сабе гнёзды. Нядзведскі. // Шчыльна сплецены, скручаны, звіты. Тугія косы. □ Густыя .. валасы [Акіліны], сабраныя ў тугую куклу.., зусім не кранула сівізна. Вітка. // Які шчыльна аблягае, моцна сціскае (фігуру, часткі цела). Тугі каўнер. Тугі гарсэт.

2. Напоўнены, моцна напханы чым‑н. Тугі мяшок. □ З лавак падымаюцца салдаты. Абвешаныя тугімі ранцамі з парашутамі, рукзакамі і зброяй, яны падобны да казачных жыхароў невядомай планеты з фантастычнай кнігі. Жычка. // Наліты, пруткі, ядраны. Тугі колас. Тугі качан. □ А калі лісты з тугіх пупышак Вырваліся ў свет сям’ёй густой, — Ён [лось] зусім пакінуў наш зацішак, Перастаў хадзіць на вадапой. Бялевіч. [Дзяўчына] ўсміхнулася, і на тугіх маладых шчоках з’явіліся дзве прывабныя ямінкі. Ваданосаў. Заганяе [Алёша] ў капу па самы чаранок вілы, напружваецца ўсім сваім тугім, налітым сілай целам і — цэлую гару сена валіць на драбіны. Вышынскі. // Не рыхлы, крамяны. Скажы: хвала і слава тым, Хто слова даў, палі араў. Начэй нямала недаспаў, Раллі тугія камякі Зрабіў рукой мякчэй мукі. Панчанка. // Круты (пра цеста).

3. Які цяжка сціскаецца або расцягваецца, нацягваецца; пругкі. Тугая гума. Тугая спружына. // Які вызначаецца вялікай сілай; напружаны. У шыбах зашумеў, засвістаў тугі сустрэчны вецер, і нейкі час чуваць былі толькі гэты шум і свіст, толькі песня вялікай хуткасці. Палтаран. Калючая, тугая вада страляе з крана. Вялюгін. Над прыціхлай зямлёй павіс тугі гул танкавых матораў, з-за лесу паказаліся лабатыя, з вуглаватымі вежамі машыны. «ЛіМ».

4. перан. Непадатлівы або скупы на што‑н., у якіх‑н. адносінах (пра чалавека). [Харытон:] — Тугія ў Муравейніках людзі. Не тое гета, што ў Бродзе. Адным словам, натурыстыя. Баранавых. [Афіцэр:] — Ціха! Глядзіце, каб вам не захацелася плакаць. — На плач мы тугія... — сказаў нехта з кутка. Пестрак. // Які марудна, з вялікімі цяжкасцямі ўспрымае, засвойвае што‑н. (пра разумовыя здольнасці чалавека). Нягледзячы на ўзрост — яму ўжо ішоў трэці год — хлапчук быў вельмі тугі на мову. Васілевіч.

5. перан. (звычайна ў спалучэнні са словамі «камяк», «камок»). Які сціскае моцна горла (пра спазмы ў горле пры адчуванні моцнай крыўды, радасці і пад.). Горкі тугі камяк вырас у грудзях, падступіў пад горла. Навуменка. У Паўла то падкочваўся к горлу тугі камок, то яму рабілася смешна. Грахоўскі.

•••

Тугі кашалёк гл. кашалёк.

Тугі (тугаваты) на вуха — які дрэнна чуе, недачувае, глухаваты.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

шука́ць, ‑аю, ‑аеш, ‑ае; незак., каго-што і чаго.

1. Старацца знайсці, выявіць (скрытае, схаванае, згубленае). Дрыготкімі ад узрушанасці рукамі .. [Маша] шукае плацце і не можа знайсці. Мележ. Было чуваць, як .. [незнаёмы] атрасаецца ад дажджу, доўга выцірае ногі і шукае ўпоцемках клямку. Грахоўскі. Памуляліся швагры — нічога не зробіш: трэба ехаць шукаць кабыліцу. Якімовіч. [Крамарэвіч] доўга шукаў сцежкі. Чорны. // Займацца пошукамі, старацца даведацца пра наяўнасць, месцазнаходжанне каго‑, чаго‑н. Шукаць кватэру. □ Як толькі прыходзіў свежы нумар газеты, Міхалка з нецярплівасцю шукаў на яе слупках сваю карэспандэнцыю. Бядуля. [Таня] мусіла брыгадзіра шукаць, а брыгадзір, сказалі ёй, недзе ля трактара, у полі. Гроднеў. // Прабівацца, рабіць праход, выйсце адкуль‑н. Глядзі — скрозь ковы ледзяныя Сачацца кропелькі жывыя, Дарогу новую шукаюць І лёд вадою заліваюць. Колас. Туман. Раса шукае выйсця — Стрывожаная вецярком, З пажоўклых жылаватых лісцяў, Нібы з далоняў, лье цурком. Панчанка.

2. Дабівацца, патрабаваць чаго‑н., старацца атрымаць што‑н. Шукаць сустрэч. Шукаць дапамогі. □ Вольга Аляксандраўна доўга шукала работы. Новікаў. [Шабуня] нібы шукаў падтрымкі ў камісара. Мележ. Верка ўпарта шукала выпадку бліжэй пазнаёміцца з Косцем. Карпюк. // Імкнуцца, крочыць да чаго‑н. новага, перадавога, больш дасканалага. Шукаць, ствараць Такое трэба нам сугучча, Дзе б сэрца Леніна жыло, — Яно да дружбы неўміручай Народы нашы прывяло. А. Александровіч. — Цьфу! Якая гэта агіднасць! — думаў далей малады настаўнік: — Жывеш, складаеш планы, чагось шукаеш, чагось дабіваешся, спадзяешся, а прыйдзе час — і ты будзеш труп, гніль, спажытак чарвей. Колас.

•••

Бобу ў гаросе шукаць — рабіць што‑н. бяссэнснае, недарэчнае, бязмэтнае.

З хлеба крошак шукаць — быць незадаволеным тым, што ёсць, рэальна існуе.

Удзень са свечкаю (днём з агнём) шукаць — пра тое, што вельмі цяжка, немагчыма адшукаць, знайсці.

Цераз хлеб ды хлеба шукаць — ад добрага ды шукаць лепшага.

Шукаць вачамі — імкнуцца ўбачыць каго‑, што‑н. [Партызаны] вярнуліся ў сасоннік, дзе Шура начаваў, — ён шукаў вачамі мясціну, выкладзеную хваёвымі лапкамі, і не знаходзіў. Навуменка.

Шукаць ветру (лавіць вецер) у полі — пра марныя пошукі каго‑н.

Шукаць гуза — нарывацца на непрыемнасці.

Шукаць дурняў — старацца абхітрыць, падмануць каго‑н.; хітрасцю прымушаць каго‑н. рабіць што‑н.

Шукаць лёгкага хлеба — пазбягаць цяжкасцей, старацца ўсё рабіць, не прыкладаючы ўласнай працы, намаганняў.

Шукаць пятлі на шыю — лезці ў небяспечныя, рызыкоўныя справы.

Шукаць слоў (слова) — з цяжкасцю падбіраць патрэбныя словы, мець цяжкасці з выражэннем думак.

Шукаць учарашняга дня — спадзявацца вярнуць тое, што назаўсёды страчана, чаго ўжо няма.

Шукаць як хлеба — надта шчыра, старанна шукаць чаго‑н.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

наве́сці, ‑вяду, ‑вядзеш, ‑вядзе; ‑вядзём, ‑ведзяце; пр. навёў, ‑вяла, ‑ло; заг. навядзі; зак.

1. каго. Прывесці ў вялікай колькасці. Навесці дзяцей поўную хату.

2. каго-што на каго-што. Ведучы, прывесці, вывесці куды‑н. Часам і сляпы на дарогу навядзе. З нар. // Ведучы, прымусіць наткнуцца, натрапіць на што‑н. Навесці на працягнуты дрот.

3. перан.; каго на што. Накіраваць (на думку, сумненне, размову і пад.); садзейнічаць з’яўленню (думкі, сумнення і пад.). Максім думаў, як бы зручней навесці .. [Вайцяхоўскага] на размову аб партызанах. Машара. Вялікая любоў да літаратур братніх народаў навяла.. [Купалу] на думку аб перакладах. Палітыка.

4. перан.; што на каго-што. У спалучэнні з назоўнікамі «жах», «сум», «смутак» і пад.: выклікаць, унушыць. Нерухлівая постаць ляжаўшага чалавека навяла на.. [дзеда Талаша і Нупрэя] страх. Колас. Адным сваім выглядам.. [Адам] мог навесці жах па чалавека. Чорны. Усё маўчыць, бы сон зацяты Навялі тут ведзьмары. Колас.

5. што на каго-што, у каго-што. Накіраваць што‑н. у бок каго‑, чаго‑н. Навесці бінокль. □ Міша ўзяў ліхтарык і навёў яго на другі бераг... Няхай. // Нацэліць, зрабіць наводку (у 2 знач.). Даўгавус маўчаў. Тады наведвальнік выхапіў з кішэні рэвальвер і навёў яго на гаспадара. Лупсякоў. Называйце гадаў паімённа, Што ў дзяцей гарматы навялі. Панчанка.

6. перан.; каго на каго-што і без дап. Данесці, даказаць на каго‑н. Азлоблены рэўнасцю,.. [Іван] прасачыў Грышку з Прахорам, калі яны спалі, схаваныя ў Сымонавым гумне, і навёў паліцыю. У. Калеснік. «Засада... — трывожна падумаў Лявон. — Відаць, нехта навёў...» Дайліда.

7. што. Пабудаваць (пра мост, пераправу). Сапёры навялі тады пантонную пераправу. Гэта такі часовы мост, які трымаецца на паплаўках. Юрэвіч. / у перан. ужыв. Прыйшла зіма. Мароз навёў масты без малатка, цвікоў і без сякеры. Дубоўка.

8. перан.; што. Прывесці што‑н. да пэўнага стану, надаць адпаведны выгляд. І спяшае кожны бляск навесці Перад тым, як стаць у строй. Пысін. Дзень у мяне быў у запасе, і я вырашыў навесці парадак у сваім жыллі. Ракітны.

9. што. Зрабіць інструмент прыгодным для карыстання. Навесці брытву. // Паставіць стрэлкі гадзіннікавага механізма на пэўны час. [Несцяровіч] павесіў трубку, навёў будзільнік на сем гадзін раніцы і кінуўся ў пасцель. Чорны. // Надаць музычнаму інструменту патрэбны лад. Старац-лірнік на прызбе сядзеў Пад акном мужыка беларуса, Навёў струны і песню запеў Пра мінулыя часы прымусу. Чарот.

10. каго. Разм. Нарадзіць, напладзіць у нейкай колькасці.

•••

Навесці крытыку — пакрытыкаваць каго‑, што‑н.

Навесці лад — тое, што і навесці (у 8 знач.).

Навесці на дарогу — тое, што і наставіць на дарогу (гл. наставіць).

Навесці на розум — тое, што і наставіць на розум (гл. наставіць).

Навесці (свае) парадкі — зрабіць усё па-новаму, па-свойму, перарабіць старое.

Навесці цень на ясны дзень — наўмысна ўнесці няяснасць у якую‑н. справу, заблытаць каго‑н.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

сустрэ́ць, ‑стрэну, ‑стрэнеш, ‑стрэне; зак., каго-што.

1. Ідучы насустрач, па дарозе спаткаць каго‑н. Сустрэў я неяк Сеньку на вуліцы, спыніў яго. Краўчанка. Дзяцей сустрэну — дружным хорам Вітаюць ветліва мяне. Лойка. Часам пройдзе стары [Цыпрук] вярсту-другую і жывой душы не сустрэне. Бядуля. Кіламетры за два ад дому .. [Сцяпан] сустрэў Дубіцкага Антося. Чарнышэвіч. // Убачыць, спаткаць што‑н. (што трапляецца на шляху). Ці параконны плуг сустрэну — На сэрца сум наводзіць ён: Не дачакацца мне на змену Сталёвых трактарных калон. Крапіва. На шчасце наша, ча шляху сустрэлі статак хвой. Астрэйка. // Паглядзеўшы ў вочы каму‑н., спаткаць чый‑н. погляд. [Маша] ўзняла вочы і сустрэла позірк Максіма. Шамякін. І не чакаў Федзя сустрэць, як калісьці ў вучнёўскую пару, адкрыты позірк Любы. Грамовіч. // Знайсці, убачыць, выявіць вывучаючы што‑н. Упамінанні аб многіх вершах Пестрака можна сустрэць у водгуках рэдакцый розных часопісаў. Хромчанка. У творах ранняга пісьменніка нярэдка можна сустрэць дыялектызмы, словы вузкага мясцовага значэння. Кудраўцаў. // Сутыкнуцца з кім‑, чым‑н. у жыцці, у працы і пад. Сустрэла добрага чалавека, пакахала, пажаніліся. «Звязда». [Чырвонаармеец:] — Не заўсёды сустрэнеце такога камандзіра, як наш. Ляўданскі. // перан. Атрымаць, зведаць, перажыць што‑н., апынуўшыся ў якім‑н. становішчы і пад. Сустрэць падтрымку. □ Спроба бацькі забраць яго з рук Максіма сустрэла рашучы пратэст хлопчыка. Шамякін. Цяжкая, суровая доля нам выпала... Мы цвёрда сустрэлі каварны ўдар! Глебка.

2. Выйсці спаткаць, прывітаць каго‑н.; прывітаць, прыняць каго‑н. Яшчэ задоўга да спынення поезда пачуцці і Мыслі Лабановіча мімаволі скіраваліся да гэтай станцыі. Як жа яно будзе?.. Сустрэне яго хто-небудзь, ці не сустрэне? Колас. Лясовіч прасіў, каб хто-небудзь з МТС сустрэў яго на вузлавой станцыі за сто кіламетраў ад Лашыч. Хадкевіч. / у перан. ужыв. Дзіцячы пісклівы плач сустрэў яго [Коршака]. Мурашка. Сустрэлі [Андрэя з сям’ёю] на радзіме палеткі, зарослыя густым беразняком. Пестрак. // Выявіць свае адносіны да чаго‑н.; адказаць чым‑н. на якія‑н. дзеянні, з’яўленне, падыход і пад. чаго‑н. Сустрэлі Толю ў Міхасёвай сям’і як роднага. Якімовіч. Ветліва сустрэў пастаноўку «Паўлінкі» маскоўскі глядач. Ярош. Клас сустрэў Святлану Мікалаеўну напружанай цішынёй. Шахавец. / у перан. ужыв. Льваў сустрэў дэлегатаў яркім сонечным днём. Васілевіч.

3. Дачакацца пачатку, надыходу, з’яўлення чаго‑н. Я ішоў і сустрэў Новы дзень, што ўваходзіў у горад. Танк. Народ паўстаў. І на падмогу Прыйшлі ўсходнія браты, Каб радасную перамогу Сустрэць пад сонцам залатым. Панчанка. Так радасна сустрэць Дзень Першамая — Працы і вясны. Астрэйка.

4. Спасцігнуць каго‑н., надарыцца каму‑н. Пайшоў на фронт, загінуў сын — Сустрэў суровы лёс. Непачаловіч. Цяпер .. [Чыгунок] грае, з усмешкай глядзіць на дзяўчынку, якой больш пашанцавала, якую шчасце сустрэла на самым пачатку жыцця. Брыль.

•••

Сустрэць у штыкі — аднесціся крайне варожа, з непрыязнасцю.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)