пэўная колькасць збрашураваных аркушаў (аб’ём больш за 48 с.) з рукапісным або друкаваным тэкстам, злучаных у адно цэлае і прызначаных для распаўсюджвання ведаў; твор маст., навук., грамадскай л-ры як сродак масавай, навук. і тэхн. інфармацыі, адукацыі і фактар культуры. К. — прадукт кніжнай справы, якая ўключае яе стварэнне і размнажэнне (гл.Кнігадрукаванне, Выдавецкая справа), распаўсюджванне, захаванне і выкарыстанне (гл.Бібліятэка, Бібліяграфія), вывучэнне ў гіст. і сучасных аспектах (гл.Кнігазнаўства). Важную ролю ў афармленні К. адыгрывае мастацтва кнігі.
Узнікненне і развіццё К. звязана з развіццём пісьменнасці і мовы, л-ры і мастацтва, навукі і тэхнікі, з гісторыяй развіцця чалавечага грамадства. У старажытнасці для пісьма скарыстоўвалі каменныя і гліняныя пліты, дошчачкі, тканіну, папірус, бяросту, пергамент, паперу (вынайдзена ў 2 ст.н.э., у Еўропе як асн. пісчы матэрыял з 13 ст.). Вядомы 2 асн. тыпы канструкцыі К.: стужка-скрутак як адна з найб.стараж. яе форм (4—3 ст. да н.э.) і сукупнасць пласцін ці аркушаў, злучаных у блок (паліпціх, які развіўся ў т.зв. кодэкс, 2—4 ст.). Папярэднік друкаванай К. — рукапісная кніга. Найб.стараж. друкаванай К. лічыцца тэкст, узноўлены шляхам ксілаграфіі ў Карэі паміж 704—751. Першыя спробы кнігадрукавання зроблены ў сярэдзіне 11 ст. ў Кітаі. Першую друкаваную К. ў Еўропе выдаў І.Гутэнберг (15 ст.), першую бел. К. — Ф.Скарына (1517). К., выдадзеныя ў Еўропе да 1.1.1501, называюцца інкунабулы, у 1-й пал. 16 ст. — палеатыпы. На тэр. сучаснай Беларусі першыя К. на старабел. мове выдадзены С.Будным у 1562 у Нясвіжы.
Сучасная К. — звычайна неперыядычнае выданне, якое складаецца з шэрагу элементаў матэрыяльнай канструкцыі і паліграф. афармлення; уяўляе сабой блок знітаваных у карашку старонак з тэкстам і ілюстрацыямі і вонкавых ахоўных элементаў (пераплёт, вокладка, супервокладка). Першы загалоўны аркуш К. — тытульны ліст (тытул) змяшчае т. зв. выхадныя звесткі (прозвішча аўтара, назву К., выдавецтва, месца і год выдання і інш.). Тытул можа быць ардынарным (аднастаронкавым), з авантытулам і контртытулам (1-й і 2-й старонкамі). Упершыню тытульны ліст ужыў венецыянскі друкар Э.Ратдальт (1476), ва ўсх.-слав. друку — Скарына (1517). У рукапісных К. і старадруках у канцы К. змяшчалі калафон — пасляслоўе з выхаднымі звесткамі, часам з друкарскай або выдавецкай маркай. Першай бел. выдавецкай маркай з’яўляецца сыгнет Скарыны з выяваю сонца і месяца. На авантытуле змяшчаюць назву кніжнай серыі, выдавецтва, выдавецкую марку і інш., на яго адвароце можа быць фронтыспіс — ілюстрацыя, партрэт, карта або контртытул, які ўтрымлівае звесткі пра шматтомнае ці серыйнае выданне або з’яўляецца тытульным лістом на мове арыгінала ў перакладных выданнях. Тытульнаму лісту і раздзелам К. можа папярэднічаць шмуцтытул, які ў старадруках быў прызначаны для засцярогі К. ад забруджвання. На ім змяшчаюць кароткі загаловак К. або назву раздзела, эпіграф, прысвячэнне, выдавецкую марку, застаўку і інш. Для зручнасці карыстання ў верхняй частцы К. змяшчаюць калонтытулы — загалоўкі асобных раздзелаў. На старонках К. ставіцца парадкавы нумар — калонлічба, сукупнасць якіх называецца пагінацыяй. Упершыню калонлічбы выкарыстаў А.Мануцый (Венецыя, 1494). Сістэмай калонтытулаў і фаліяцыяй (нумарацыяй выдавецкіх аркушаў з дапамогай калонлічбаў) карыстаўся Скарына. У рукапісных К. і старадруках унізе старонак змяшчалі кустоды — першыя словы тэксту наступных старонак. Кожная К. мае свой фармат, які залежыць ад памеру старонкі. Памер старонкі К. і фармат выдання пазначаецца ў міліметрах (напр., 143 × 225) або фарматам аркуша паперы ў сантыметрах і долі, якую складае ад гэтага аркуша старонка пасля брашуроўкі кніжнага блоку (напр., 60 × 90 1/16). Фарматы выданняў склаліся ў 15 ст., у наш час яны стандартызаваныя (на Беларусі іх каля 40). У залежнасці ад таго, як у час друкавання складваўся аркуш паперы, фарматы мелі назву in folio (2°, складзены ўдвая), in guarto (4°, складзены ў чатыры столкі), in octavo (8°, складзены ў восем столак) і г.д. Даведачны апарат К. ўключае выхадныя звесткі, змест, анатацыю, рэферат, паказальнікі, заўвагі, каментарыі, бібліяграфічны спіс, дадаткі, зноскі, спасылкі, заўважаныя памылкі друку. Выпускае друкаваную прадукцыю, у т. л. К., паліграфічная прамысловасць. Рэдкія К. захоўваюцца ў спецыялізаваных аддзелах буйных бібліятэк. У 1990 адкрыты першы на Беларусі музей К. — Полацкі музей беларускага кнігадрукавання.
Літ.:
Баренбаум И.Е., Давыдова Т.Е. История книги. М., 1971;
Сидоров А.А. Книга и жизнь. М., 1972;
Из истории книги, библиотечного дела и библиографии в Белоруссии. Вып. 1—3. Мн., 1970—74 (вып. 3 наз.: Книга, библиотечное дело и библиография в Белоруссии);
Из истории книги в Белоруссии. Мн., 1976. Гл. таксама пры арт.Выдавецкая справа, Кнігадрукаванне, Кнігазнаўства.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
коньм.
1.заал. Pferd n -es, -e; Gaul m -(e)s, -e (разм.тс.рабочыконь); Ross n -es, -e (высок.);
рысі́сты конь Tráber m -s, -;
бегавы́ конь Rénnpferd n -es, -e;
верхавы́ конь Réitpferd n;
ую́чны конь Páckpferd n;
ламавы́ конь Lástpferd n;
заво́дскі конь Zúchtpferd n;
запражны́ конь Wágenpferd n; Zúgpferd n;
чыстакро́ўны конь Vóllblut n -(e)s, Vóllblüter m -s, -;
конь-кача́лка (цацка) Scháukelpferd n;
сяда́ць на каня́ das Pferd bestéigen*, aufs Pferd stéigen*;
мяня́ць ко́ней die Pférde wéchseln;
вярхо́м на кані́ zu Pférde;
2.шахм. Sprínger m -s, -, Rössel n -s, -;
ход каня́ Zug des Spríngers, Spríngerzug m -(e)s, -züge; Rösselsprung m -(e)s, -sprünge;
3.спарт. Pferd n, Séitpferd n, Páuschenpferd;
◊
до́ранаму каню́ ў зу́бы не глядзя́цьéinem géschenkten Gaul sieht [schaut] man nicht ins Maul;
у каня́чаты́ры нагі́, ды спатыка́ецца≅ auch der Klügste kann éinen Féhler máchen, níemand ist vóllkommen [vollkómmen];
Трая́нскі конь das Trojánische Pferd
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
pay
I[peɪ]1.
v., paid, paying
1) плаці́ць
to pay too much — пераплаці́ць
2) апла́чваць
Pay your way — Аплацеце даро́гу
3) выпла́чваць
to pay a debt — вы́плаціць доўг
4)
а) дава́ць, рабі́ць, выка́зваць
to pay attention — зварача́ць ува́гу
б) to pay compliments — рабі́ць камплімэ́нты
to pay respects — вы́казаць паша́ну
to pay a visit — наве́даць
5) апла́чвацца
it wouldn’t pay me to take this job — Мне б не аплаці́лася ўзя́ць гэ́тую пра́цу
6) дава́ць дахо́д
The stock pays me four per cent — А́кцыі даю́ць мне чаты́ры працэ́нты дахо́ду
2.
n.
а) пла́та, вы́плата f.
б) зарабо́тная пла́та, заро́бак -ку m., пэ́нсія f.
rate of pay — вышыня́ заро́бку
3.
adj.
1) пла́тны (напр. тэлефо́н)
2) рэнта́бэльны, дахо́дны, прыбытко́вы; мэтазго́дны ў гаспада́рчых адно́сінах
a pay lode — прыбытко́вая ру́дная жы́ла
•
- in the pay of
- pay back
- pay for
- pay in
- pay off
II[peɪ]
v.
смалі́ць (дно чаўна́, карабля́; кана́т)
Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс)
залі́ць1, ‑лью́, ‑лье́ш, ‑лье́ і ‑лію́, ‑ліе́ш, ‑ліе́; пр. залі́ў, ‑ла́, ‑ло́; заг. залі́; зак., каго-што.
1. Пакрыць сабой, схаваць пад сабой (пра ваду і інш. вадкасці); затапіць (у 1 знач.). Нешырокая рэчка за вёскай выйшла з берагоў і заліла паплавы.Сіняўскі.— За ноч вада паднялася на чатыры метры, заліла ўся Кашыцкую нізіну.Шамякін.//перан. Пакрыць, запоўніць сабой якую‑н. прастору. Бясконцая плынь дэманстрантаў заліла.. вуліцы.«Маладосць».//перан. Выступіць на паверхню (пра бледнасць, чырвань і пад.). Румянец збянтэжанасці і сарамлівасці нечакана заліў шчокі хлопца.Гарбук.//перан. Напоўніць, запоўніць (пра святло, пахі, гукі і пад.). Прачнулася сонца. Барвай набрынялі пеністыя лёгкія хмаркі, чырвань заліла ўсё: і лес, і вёску, і паплавы.Капыловіч.Мяккае святло заліло пакой.Мікуліч.Пахам чыстым, пахам спелым Усе прасторы заліло.Хведаровіч.//перан. Авалодаць, захапіць (пра пачуцці). Грудзі заліла гарачая хваля нейкага невядомага, незразумелага пачуцця.Гамолка.
2. Абліць, абпэцкаць якой‑н. вадкасцю. Заліць сшытак чарнілам. □ — От малая! — гаворыць [Марылька] на Люсю. — Усю сукенку малаком заліла.Брыль.
3. Затушыць вадой. Коля Булкін.. моўчкі старанна заліў вадой вогнішчы.Жычка.Прыйшлося заліць дровы і расчыніць акно.Даніленка.
4. Пакрыць чым‑н. вадкім, здольным зацвярдзець. Заліць вуліцу асфальтам. Заліць човен смалою. Заліць каток. □ Дворык свой [Фёдар] заліў цэментам з раўчукамі для сцёку вады.Ракітны.
5. Уліць у што‑н. якую‑н. вадкасць. Заліць ваду ў радыятар.
•••
Заліць вочы — выпіць многа спіртнога.
Заліць гора — напіцца з гора.
Заліць за гальштук (за каўнер) — тое, што і залажыць за гальштук (гл. залежыць).
Заліць за скуру салакаму — прычыніць каму‑н. вялікае зло.
залі́ць2, залю́, зо́ліш, зо́ліць; незак., што.
Спец. Апрацоўваць шкуры растворам вапны для выдалення шэрсці. Заліць шкуры.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
усе́
1.мест.опред., во мн. ч. все; см. уве́сь;
2.в знач. сущ. все;
у. ў збо́ры — все в сбо́ре;
◊ з усі́х сіл — изо всех сил;
на ўсе сто — на все сто;
не ўсе до́ма — не все до́ма;
трашча́ць па ўсіх швах — треща́ть по всем швам;
панацэ́я ад усі́х бед — панаце́я от всех зол;
на ўсе чаты́ры бакі́ — на все четы́ре сто́роны;
ма́йстар на ўсе ру́кі — ма́стер на все ру́ки;
браць на ўсе за́стаўкі (жы́лы) — стара́ться изо всех сил;
звані́ць (біць) ва ўсе званы́ — звони́ть (бить) во все колокола́;
ве́даць усе́ хады́ і вы́хады — знать все ходы́ и вы́ходы;
усе́ як адзі́н — все как оди́н;
усе́ да аднаго́ — все до одного́, все до еди́ного;
сямёра варо́т і ўсе ў агаро́д — погов. се́меро воро́т и все в огоро́д;
на бе́днага Мака́ра ўсе шы́шкі ва́ляцца — погов. на бе́дного Мака́ра все ши́шки ва́лятся
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
зна́чыць1, ‑чу, ‑чыш, ‑чыць; незак., каго-што.
1. Памячаць, ставячы знак, метку і пад. Кастусь нарыхтаваў альховых пруткоў, і яны пачалі адбіраць і значыць кусты.Дубоўка.Авечку латкамі, бывае, значаць, каб распазнаць у табуне лягчэй.Таўлай.
2. Вызначаць, указваць сабой шлях, дарогу і пад. Твой сын болей гора не ўбачыць, Што зведалі маці і бацька, Бо сцяг яму Леніна значыць Дарогу ў заўтра, у вякі.Прыходзька.Дарогу значаць рэк і рэчак Ступені стромкія плацін.Гаўрусёў.
зна́чыць2, ‑чу, ‑чыш, ‑чыць; незак.
1. Мець той ці іншы сэнс, азначаць (пра словы, знакі, жэсты і пад.). Так, звузіла сваё значэнне слова бульба, якое ў лацінскай мове значыла клубень, караняплод (лац. bulbus — «клубень»), а ў беларускай толькі пэўны від караняплодаў.Юргелевіч.Калі дзед бярэцца за бараду, гэта значыць, што ён узрушаны, узлаваны.Лынькоў.// Сведчыць аб чым‑н. Цётка маўчала, а гэта значыла: жыць было можна.Ракітны.
2. Мець значэнне, вагу, быць істотным; адыгрываць ролю. Цяпер Бондар рэдка думае пра Гэлю, а яшчэ чатыры, нават тры гады назад яна значыла для яго вельмі многа.Навуменка.У руках сініца значыць Больш за жураўля ў блакіце.Маляўка.
3.узнач.пабочн. Такім чынам, выходзіць. Удзень з дрэў капала. Надвячоркам жа на галінах выраслі тонкія ледзяшы. Значыць, пачало падмарожваць.Бяспалы.Раптам, схамянуўшыся, Максім устае: над галавой чутна тупаніна. Значыць, параход пад’язджае да чарговага прыпынку.Каршукоў.
•••
Нічога не значыць — не мець значэння, быць неістотным; не адыгрываць ролі. Коска для .. [Мікалая] нічога не значыла — нуль, не больш.Якімовіч.
Што значыцьхто ці што — пры ўказанні на асаблівасць каго‑, чаго‑н., пры жаданні растлумачыць што‑н. уласцівымі каму‑, чаму‑н. якасцямі. — Вось што значыць Савецкая ўлада, — задаволена гаварыў Лазавік. — Папы і тыя стрыгуцца, ідуць нам служыць.Хомчанка.
значы́ць, ‑чы́ць; незак.
Абл. Паказваць на цельнасць (звычайна пра карову). Наста думае, што карова будзе цяліцца толькі ў канцы месяца, а можа аж пасля каляд, нядаўна значыць пачала.Пташнікаў.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
га́дзіна, ‑ы, ж.
1. Тое, што і гадзюка (у 1 знач.). Гадзіна раз са скуры лезе, а здраднік кожны дзень.З нар.
2.Разм.лаянк. Тое, што і гадзюка (у 2 знач.). — Гэта ён! — пачуўся голас зверху. — Гамрэкелі, сабака! Папаўся, злодзей, шакал, гадзіна!Самуйлёнак.
гадзі́на, ‑ы, ж.
1. Адзінка вымярэння часу, якая раўняецца 1/24 сутак і складаецца з 60 мінут або 3600 секунд. Бачыў я нястомную і нялёгкую працу, якой напоўнены ўсе дваццаць чатыры гадзіны.. дня [пагранічнікаў].Брыль.
2. Адзінка часу ў 60 мінут, якую адлічваюць ад поўдня ці ад сярэдзіны ночы. Гадзіна ночы. □ У райком Даніла прыйшоў прыблізна а палове другой гадзіны дня.Кавалёў.// Сігнал, якім перадаецца гэта мера часу. Куранты прабілі дванаццаць гадзін.
3. Прамежак часу, які адводзіцца на ўрок, лекцыю і займае з перапынкам 60 мінут. Гадзіны паўтарэння вучэбнага матэрыялу.//толькімн. (га́дзіны, ‑дзін). Педагагічныя заняткі, лекцыі (пра нагрузку выкладчыкаў). Мець гадзіны ў інстытуце. Вычытаць гадзіны.
4.зазначэннем. Пэўны момант у жыцці чалавека; пара, час. Вольная гадзіна. У гадзіны заняткаў. □ Гуляй дзяціна: твая гадзіна!З нар.//толькіадз.; каго-чаго або чыя. Кніжн. Вызначаны, устаноўлены тэрмін. Прабіла гадзіна помсты. Адважна ідзіце ў бой.Танк.
•••
Гадзіны пік — час найвышэйшага напружання ў рабоце транспарту, электрастанцыі і пад.
Каменданцкая гадзіна — забарона без спецыяльнага дазволу з’яўляцца на вуліцы паселенага пункта ў пэўны час пры аб’яўленні ваеннага або асаднага становішча.
Мёртвая гадзіна — адпачынак пасля абеду ў лячэбных, дзіцячых установах і інш.
Апошняя (смяротная) гадзіна — смерць.
Гадзіна ў гадзіну — дакладна, у вызначаны тэрмін.
З гадзіны на гадзіну — вось-вось, у кожны момант.
Не па днях, а па гадзінах — вельмі хутка (расці, развівацца і пад.).
Цэлая (бітая) гадзіна — доўгі час, больш гадзіны.
Чорная (ліхая) гадзіна — цяжкі час.
Шэрая (шарая) гадзіна — змрок вечарам пасля захаду сонца.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
strike3[straɪk]v.(struck)
1. (on/upon) біць;
strike smb. in the face уда́рыць каго́-н. па тва́ры;
strike a blow нане́сці ўдар
2. напада́ць;
They struck the enemy. Яны атакавалі ворага.
3. высяка́ць (агонь), запа́льваць;
strike a match чы́ркнуць запа́лкаю
4. біць (пра гадзіннік);
It has just struck four. Толькі што прабіла чатыры гадзіны.
5. паража́ць, удара́ць;
strike smb. blind асляпля́ць каго́-н.;
be struck dump быць збі́тым з панталы́ку
6. (on/upon) знахо́дзіць, выпадко́ва сустрака́ць;
strike water знайсці́ ваду́ (пад зямлёю);
strike a plan прыду́маць план
7. выключа́ць, выкрэ́сліваць
8. здзіўля́ць, ура́жваць, прыця́гваць ува́гу
♦
as it strikes me як мне здае́цца;
strike the eye кі́дацца ў во́чы;
be struck on smb. быць закаха́ным у каго́-н.;
strike an attitude/a pose прыма́ць (тэатра́льную) по́зу;
strike a balance знахо́дзіць кампрамі́с;
strike home тра́піць у цэль;
strike a bargain прыйсці́ да зго́ды;
strike life into smb. удыхну́ць жыццё ў каго́-н.;
strike into another song заве́сці і́ншую пе́сню;
strike while the iron is hot куй жале́за, паку́ль гара́чае
strike back[ˌstraɪkˈbæk]phr. v. дава́ць зда́чы
strike down[ˌstraɪkˈdaʊn]phr. v. звалі́ць, павалі́ць, збіць
strike off[ˌstraɪkˈɒf]phr. v. вы́красліць;
strike a name off the list вы́красліць імя́ са спі́су
strike out[ˌstraɪkˈaʊt]phr. v. ху́тка ру́хацца, імча́цца
strike up[ˌstraɪkˈʌp]phr. v.
1. пача́ць;
strike up a quarrel распача́ць сва́рку
2. зайгра́ць;
The band struck up. Аркестр зайграў.
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
gleich
1.a
1) ро́ўны, адно́лькавы, падо́бны;
zu ~er Stúnde у ту́ю ж гадзі́ну; у той жа час;
in ~er Wéise адно́лькава;
~ seinматэм. раўня́цца;
zwei mal zwei [ist] ~ vier два на два – чаты́ры;
~ zu ~ stéhen* быць раўнапра́ўным
2) абыя́кавы;
ganz ~ усё ро́ўна;
◊
~ und ~ geséllt sich gern≅ рыба́к рыбака́ ба́чыць здаляка́;
