Verbum

КА́РЭР ((Karrer) Паўль) (21.4.1889, Масква — 18.6.1971),

швейцарскі хімік-арганік. Скончыў Цюрыхскі ун-т (1911). З 1918 праф. гэтага ун-та (у 1950—52 рэктар), адначасова з 1919 дырэктар Хім. ін-та (г. Цюрых). Навук. працы па даследаванні караціноідаў, флавінаў і вітамінаў. Устанавіў будову і сінтэзаваў шэраг пігментаў, вітамінаў (A, B₂, E, K₁), алкалоідаў. Даказаў сувязь паміж вітамінам A і B-карацінам. Нобелеўская прэмія 1937.

т. 8, с. 126

ГЛІКАЗІДА́ЗЫ,

група ферментаў з класа гідралаз, якія разбураюць гліказідную сувязь у малекулах простых гліказідаў, алігацукрыдаў і поліцукрыдаў. Акрамя рэакцыі гідролізу, гліказідазы каталізуюць рэакцыі трансгліказіліравання. Падзяляецца на α-гліказідазы (вельмі пашыраныя ў прыродзе, у т. л. ва ўсіх тканках чалавека) і β-гліказідазы (ёсць у мікраарганізмах, раслінах, малюскаў і тканках чалавека). Парушэнне функцый гліказідаз ляжыць у аснове многіх спадчынных хвароб чалавека (Гашэ хвароба, глікагеноз, Мальбсорбцыі сіндром і інш.).

т. 5, с. 295

ПАТЭНЦЫЯ́ЛЬНАЯ СІ́ЛА,

сіла, работа якой залежыць толькі ад пачатковага і канчатковага становішчаў пункта яе прыкладання і не залежыць ад віду (формы) траекторыі і ад закону руху гэтага пункта. Да П.с. адносяцца сіла гравітацыйнага ўзаемадзеяння, сіла электрастатычнага ўзаемадзеяння і сіла пругкасці. Сувязь П.с. $\overrightarrow{F}\text{(}r\text{)}$ з патэнцыяльнай энергіяй U(r) вызначаецца формулай: $\overrightarrow{F}\text{(}r\text{)}=-gradU\text{(}r\text{)}$ . Мех. сістэмы, у якіх дзейнічаюць толькі П.с., адносяцца да кансерватыўных сістэм.

т. 12, с. 186

МАГНІ́ТНАЯ ПРАНІКА́ЛЬНАСЦЬ безразмерная фіз. велічыня, якая характарызуе сувязь паміж магнітнай індукцыяй $\overrightarrow{B}$ і напружанасцю магнітнага поля $\overrightarrow{H}$ у рэчыве. Абазначаецца μ. Для аднароднага і ізатропнага магнетыка вызначаецца формулай: ${\displaystyle \mathrm{\mu }=\frac{B}{{\mathrm{\mu }}_{0}H}}$ , дзе μ₀ — магнітная пастаянная. З магнітнай успрыімлівасцю χ звязана суадносінамі ${\displaystyle \mathrm{\mu }=1+\mathrm{\chi }}$ . Для фіз. вакууму μ=1, для ферамагнетыкаў μ≫1, для парамагнетыкаў μ>1 і для дыямагнетыкаў μ<1.

т. 9, с. 482

МАНЕТАРЫ́ЗМ,

эканамічная тэорыя і практычная канцэпцыя эканам. кіравання дзяржавай, паводле якой вызначальную ролю ў эканам. працэсах адыгрывае колькасць грошай у абарачэнні і сувязь паміж грашовай і таварнай масамі. Прыхільнікі М. разглядаюць у якасці гал. спосабаў уздзеяння на эканоміку рэгуляванне эмісіі, валютны курс нац. грашовай адзінкі, крэдытны працэнт, падатковыя стаўкі, мытныя тарыфы. Узнікненне М. звычайна звязваецца з імем М.Фрыдмана і заснаванай ім Чыкагскай школай у палітэканоміі.

т. 10, с. 79