2.(время вообще) час, род. ча́су м.; пара́, род. пары́ж.;
в часы́о́тдыха у час адпачы́нку;
вече́рний час вячэ́рняя пара́;
◊
би́тый час цэ́лая (до́брая) гадзі́на;
в до́брый час у до́бры час, па́не Апана́с; дай, бо́жа, у до́бры час пача́ць;
ти́хий час ці́хая гадзі́на;
не ровён час няўро́кам ка́жучы; не тут ка́жучы; не пры нас каза́на;
стоя́ть на часа́х стая́ць на ва́рце;
с ча́су на ча́с з гадзі́ны на гадзі́ну;
час о́т часу не ле́гче чым дале́й, тым цяжэ́й; дале́й — не лягчэ́й; было́ лі́ха, дый паго́ршала;
счастли́вые часо́в не наблюда́ютпогов. шчаслі́выя на час не зважа́юць;
кали́ф на час калі́ф на гадзі́ну.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
БАРАДУ́ЛІН (Рыгор Іванавіч) (н. 24.2.1935, в. Гарадок Ушацкага р-на Віцебскай вобл.),
бел. паэт, перакладчык. Нар. паэт Беларусі (1992). Скончыў БДУ (1959). Працаваў у перыяд. друку, з 1969 у выд-ве «Беларусь», з 1972 у выд-ве «Мастацкая літаратура». Друкуецца з 1953. Нізка вершаў «На зямлі цаліннай» склала асн. змест першай кнігі «Маладзік над стэпам» (1959). Выдаў каля 40 кніг лірыкі, сатыры, зб-каў для дзяцей. У ранняй творчасці (кн. лірыкі «Рунець, красаваць, налівацца!», 1961; «Нагбом», 1963; «Неруш», 1966; «Адам і Ева», 1968) данёс да чытача трываласць асноў нар. маралі і этыкі, пераканаў у таленавітасці бел. народа, у яго багатай духоўнасці. У паэзіі асэнсоўвае асн. змест эпохі: вайну, убачаную дзіцячымі вачыма, клопат пасляваен. дачаснага ўзмужнення падлеткаў, сённяшні і заўтрашні дзень планеты. У вершах «Жароўня», «Труба», «Стэарынавая свечка», «Хлебнічак», «Цялушка», «Палата мінёраў», «Скрыпачы» і інш. — старонкі біяграфіі пакалення дзяцей вайны, што вырастаюць да маштабнага асэнсавання трагізму жыцця бел. народа на акупіраванай тэрыторыі. Творчасць паэта вызначаецца разнастайнасцю жанраў, вобразна-стылявых сродкаў, яркай метафарычнасцю, тонкім псіхалагізмам, багаццем моўнай палітры. Скарбы вуснай нар. творчасці, засвоеныя з дзяцінства, сталі дабратворнай глебай, на якой прарасла, зарунела непаўторная творчая індывідуальнасць Барадуліна. У яго творах адкрываецца жывая крыніца хараства мовы і мудрасці нашага народа, яго традыцый і звычаяў, своеасаблівай натурфіласофіі. Разам з тым народна-паэтычнае ў творчасці Барадуліна нельга вылучыць з індывідуальнага. Дзякуючы такому сінтэзу паэту ўдаецца ствараць манум. вобразы Маці, Радзімы, Бацькаўшчыны. Многія вобразы ранняй лірыкі нярэдка маюць працяг у пазнейшых творах (зб-кі «Маўчанне перуна», 1986; «Самота паломніцтва», 1990; «Міласэрнасць плахі», 1992; «Евангелле ад Мамы», 1995). У апошніх кнігах узмацняецца гучанне біблейскіх матываў. Паэт нярэдка звяртаецца да жанру малітвы, малітвы за постчарнобыльскае выжыванне і адраджэнне бел. нацыі. Імкненнем далучыцца да агульначалавечай духоўнай культуры абумоўлены зварот да Бібліі ў «Трыкірыі». Аўтар зб-каў сатыр. і гумарыстычных твораў «Дойны конь» (1965), «Станцыя кальцавання» (1971), «Прынамсі...» (1977), «Амплітуда смеласці» (1983), «Мудрэц са ступаю» (1988) і інш., эпіграм на дзеячаў бел. л-ры і мастацтва (альбом «Няўрокам кажучы», 1971, шаржы М.Лісоўскага; «Абразы́ без абра́зы», 1985, шаржы К.Куксо); твораў для дзяцей (зб-кі «Мех шэрых, мех белых», 1963; «Красавік», 1965; «Экзамен», 1969; «Ай! Не буду! Не хачу!», 1971; «Што было б тады б, калі б?», 1977; «Ці пазяхае бегемот?», 1981; «Азбука не забаўка», 1985, і інш.), зб. артыкулаў і эсэ «Парастак радка, галінка верша» (1987). На бел. мову пераклаў п’есу «Ветрык, вей!» Я.Райніса, зб-кі твораў А.Вазнясенскага «Небам адзіным» (1980), І.Драча «Мелодыя каліны» (1981), Г.Містраль «Ветраліст» (1984), Умара Хаяма «Рубаі» (1989), «Слова пра паход Ігаравы» (1986), паасобныя творы У.Шэкспіра, Дж.Байрана, П.Нэруды, Н.Гільена, А.Міцкевіча, В.Каратынскага, У.Бранеўскага, С.Нерыс, О.Вацыеціса, С.Паптонева, С.Ясеніна, Я.Еўтушэнкі, Б.Акуджавы, Б.Ахмадулінай, М.Нагнібеды, Р.Гамзатава і інш. Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1976 за паэму «Балада Брэсцкай крэпасці» (1974). Дзярж. прэмія Беларусі імя Я.Купалы 1976 за зб. вершаў «Рум» (1974) і кнігу перакладаў выбр. лірыкі Ф.Гарсія Лоркі «Блакітны звон Гранады» (1975). Песні на словы Барадуліна напісалі І.Барсукоў, Г.Вагнер, З.Галубіцкая, Я.Глебаў, У.Журовіч, М.Наско, Дз.Смольскі, М.Хаўхлянцаў і інш.
Тв.:
Выбр.тв.Т. 1—2. Мн., 1984;
Свята пчалы. Мн., 1975;
Белая яблыня грому. Мн., 1979;
Вечалле. Мн., 1980;
Паэмы прызвання. Мн., 1982;
Трэба дома бываць часцей... Мн., 1995.
Літ.:
Гарэлік Л.М. Зямля бацькоў дала мне права. Мн., 1983;
Клышка А. Адзін з майго пакалення // Клышка А. Права на верш. Мн., 1967;
Шклярэўскі І. Жывая душа: Фрагменты да літ. партрэта Рыгора Барадуліна // Полымя. 1970. № 2;
Зуёнак В. Лінія высокага напружання // На стрыжні часу. Мн., 1973;
Яго ж. Неба тваіх вачэй: Маналог з Ушаччыны // Зуёнак В. Лінія высокага напружання. Мн., 1983;
Арочка М. Нагбом з глыбінь // Арочка М. Галоўная служба паэзіі. Мн., 1974;
Бечык В. Неабходнасць прыгожага // Бечык В. Свет жывы і блізкі. Мн., 1974;
Яго ж. Свет увесь жывы табой... // Бечык В. Перад высокаю красою... Мн., 1984;
Караткевіч У. Шчыравала ў бары пчала... // Полымя. 1977. № 1;
Шпакоўскі Я. Узрушанасць. Мн., 1978. С. 74—90;
Сямёнава А. «Шчаслівай зоркі самародак...» // Сямёнава А. Гарачы след таленту. Мн., 1979;
Лойка А. Па законах таленту // Лойка А. Паэзія і час.Мн., 1981;
Семашкевіч Р. Ганчарны круг паэта // Семашкевіч Р. Выпрабаванне любоўю. Мн., 1982;
Стральцоў М. Ад маладзіка да поўні // Барадулін Р. Выбр.тв.Мн., 1984. Т. 1;
Тарасюк Л. Вернасць вытокам. Мн., 1985. С. 94—110.
1.што. Бегла прачытаць што‑н., азнаёміцца з чым‑н. Але наўперад гэтыя брашуркі і лісткі трэба было прагледзець, адабраць, бо шмат якія з іх ужо аджылі свой век і страцілі надзённую актуальнасць.Колас.Камандзір палка прагледзеў дакументы і з цікавасцю пачаў слухаць тлумачэнне.Машара.[Дзед:] — Цяпер пойдуць дні рэпетыцый. Трэба праглядзець увесь рэпертуар гэтага года.Караткевіч.// Агледзець што‑н. з мэтай праверкі. Інакш кажучы, стала ясна: трэба нанава прагледзець звяно за звяном і пачаць з гарачых цэхаў.Карпаў.[Настаўнік] праглядзеў сшыткі вучняў трэцяга класа.Кавалёў.
2.каго-што. Не заўважыць, празяваць, прапусціць. Ваню Чакая Уля прагледзела. Спадзявалася ўбачыць уперадзе, а ён вынырнуў ззаду.Паўлаў.[Верка:] — Гэта ж бачу, пайшоў [Кастусь] на канюшню, глядзела, глядзела і ледзь не праглядзела.Гаўрылкін.//перан. Удзяліць недастаткова ўвагі каму‑, чаму‑н.; не даглядзець. [Шыковіч:] — І я не сказаў бы, што сын мой Уладыслаў — гультай і [лежабок]. Безумоўна, занятыя працай, нешта мы прагледзелі.Шамякін.
3.што і без дап. Правесці некаторы час у разглядванні чаго‑н., у назіранні за чым‑н.
•••
Вочы прагледзець — углядаючыся, доўга чакаць каго‑н.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
story
I[ˈstɔri]
n., pl. -ries
1) раска́з -у m.
to tell a story — апавяда́ць, раска́зваць
Tell us the story of your life — Раскажы́ нам пра сваё жыцьцё
as the story goes — як раска́зваюць
to make a long story short — ко́ратка ка́жучы
2) апавяда́ньне n., апо́весьць f.
3) апо́вед -у m., фа́була f. (апо́весьці, п’е́сы)
4) informal вы́думкі pl., хлусьня́f., вы́мысел -слу m.
5) газэ́тны арты́кул, рэпарта́ж
II[ˈstɔri]
n., pl. -ries
паверх -у m.
Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс)
Салупа́ць ’высоўваць язык, лізаць’, салу́п, салы́п ’аддзеяслоўная часціца, якая азначае частае высоўванне языка’ (Нас., Бяльк.), салапе́ць ’тс’ (Мартынаў, Бел.-укр. ізал., 49), салапа́ць ’высоўваць язык, балбатаць’ (Сл. ПЗБ); сюды ж *селяпа́ць, селепа́ць ’хутка чэрпаць, сёрбаць, хлёбаць лыжкаю’, *саляпану́ць, салепану́ць ’сцябаць чым-небудзь гнуткім’, *селяпа́йла > селепа́йла ’хто хутка чэрпае лыжкаю’ (Нас.). Часцей ужываецца з прыст., параўн. высалапіць, асалапець (гл.). Бел.-укр. ізалекса: укр.солопі́ті, высолопі́ти; у рус. гаворках (солопи́ть ’высоўваць язык, лізаць’, вы́солопить) толькі на сумежных з бел. гаворкамі тэрыторыях (Мартынаў, Бел.-укр. ізал., 49). Фасмер (3, 714) лічыць гукаперайманнем. Паводле Мартынава (там жа; Лекс. Палесся, 14) пранікненне з балт. моў, гл. падрабязна ЭСБМ, 2, 282. Трубачоў (Слав. языкозн. V, 177) высунуў гіпотэзу аб сувязі разглядаемых усх.-слав. слоў са ст.-слав.слѣпати ’скакаць’, рус.-ц.-слав.слѣпати ’цячы, біць крыніцай’; на яго думку, яны працягваюць прасл.дыял.*vysolpiti, *vyselpiti, *vyselpati, *selpati. Гэта сувязь была намечана яшчэ ў Патабні (гл. Патабня, К истории, 206). Фасмер, 3, 715 рускі гідронім Солпа таксама звязваў з вышэйназванымі стараславянскімі і царкоўнаславянскімі словамі, прыцягваючы сюды ж ст.-слав.слапъ ’хваля’, чэш.slap ’парог на рацэ’, серб.-харв.сла̑п, славен.slȃp ’вадаспад; вал, хваля’; сюды ж і балг.слап ’хваля’, макед.слап ’вадаспад’. Агляд усіх версій і семантыкі гл. Анікін, Этимология–1982, 65 і наст., які рэканструюе прасл.*selpati, *sьlpati, *solpъ, якія ўзыходзяць да і.-е.*sel‑ ’скакаць’ з семантычным пераходам ’скакаць’ — ’бурна цячы, струменіць’, уласна кажучы ’скакаць (аб вадзе)’. Прыцягваючы для параўнання яшчэ ўкр.палес.совпатисʼ ’тыкацца, таўчыся’ (гл. і бел.соўпаць(ца)) < прасл.*sъlpati sę (’высунуць язык’, уласна ’выткнуць язык’, а ’тыкацца’ — гэта своеасаблівы варыянт ’скакаць’), для беларуска-ўкраінскай групы ён рэканструюе прасл.*solpati (салупаць) з адпаведнікамі ў славен.slápati ’цячы, выпарацца’, серб.-харв.slàpati ’удараць (па вадзе)’, *solpěti (салапе́ць, славен.slapéti ’сцякаць уніз’, укр.солопі́ти ’глядзець бессэнсоўна’, *selpati ’селепаць’, ст.-слав.слѣпати, *vysolpiti ’высалапіць язык’. Гл. яшчэ Супрун, Веснік БДУ, 1970, 3, 58: бел.асалапець, высалапіць разглядаў як кантамінацыю прасл.*solp‑ і *slop‑, параўн. польск.osłupieć; крытыку яго версіі і гіпотэзы Мартынава гл. Анікін, там жа; гл. яшчэ Скок, 3, 279.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
nawias, ~u
м. дужка; дужкі;
nawias okrągły — круглыя дужкі;
nawias klamrowy — фігурныя дужкі;
nawias graniasty — квадратныя дужкі;
w ~ie — у дужках;
zamknąć nawias — закрыць дужкі;
otworzyć nawias — адкрыць дужкі;
wynieść za nawias мат. вынесці за дужкі;
~em mówiąc — між іншым кажучы; дарэчы;
zanleźć się poza ~em — апынуцца адхіленым (не прызнаным)
Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)
speak[spi:k]v.(spoke, spoken)
1. гавары́ць, размаўля́ць;
speak for smb. гавары́ць ад чыйго́-н. імя́;
speak English гавары́ць па-англі́йску
2. каза́ць, выка́звацца;
speak the truth гавары́ць пра́ўду;
speak one’s mind выка́звацца адкры́та, шчы́ра
3. све́дчыць;
speaking for myself што да мяне́
4. зга́дваць, упаміна́ць;
nothing to speak of нічо́га асаблі́вага
5. выступа́ць;
speak in public выступа́ць публі́чна
♦
actions speak louder than words менш слоў, а больш спраў;
roughly speaking гру́ба ка́жучы;
so to speak так сказа́ць
speak out[ˌspi:kˈaʊt]phr. v. выка́звацца, гавары́ць; гавары́ць шчы́ра, адкры́та
speak up[ˌspi:kˈʌp]phr. v.
1. гавары́ць гу́чна і выра́зна
2. выка́звацца
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
у¹, прыназ.
I.з В і М.
1.Ужыв. пры абазначэнні месца, напрамку куды-н. ці знаходжання дзе-н. каго-, чаго-н.
Пакласці рэчы ў куфар.
Адзенне вісіць у шафе.
Падаць заяву ў інстытут.
2.Ужыв. пры абазначэнні з’яў, якія ўяўляюць сабой галіну дзейнасці, стан чаго-н.
Збірацца ў паход.
Быў у паходзе.
Паглыбіцца ў роздум.
3.Ужыв. для ўказання на выгляд, форму чаго-н.
Расцерці ў парашок.
Лякарства ў парашках.
Цукар у кавалках.
Пальцы ў чарніле.
4.Ужыв. пры ўказанні на знешні выгляд каго-, чаго-н., на абалонку, на адзенне.
Купацца ў плаўках.
Загарнуць у абрус.
Цукеркі ў абгортцы.
Апрануцца ў новае паліто.
5.Ужыв. для ўказання колькасці якіх-н. адзінак, з якіх што-н. складаецца.
Даўжынёй у тры метры.
П’еса ў трох дзеях.
6.Ужыв. пры абазначэнні моманту ці тэрміну.
У ноч з пятніцы на суботу.
У наступным годзе.
7.Ужыв. пры абазначэнні прадметаў, з’яў, у адносінах да якіх што-н. адбываецца, назіраецца.
Недахопы ў рабоце.
Розніца ў гадах.
II.з В.
1.Ужыв. пры абазначэнні суадносін лікаў.
У два разы больш.
2. Дзеля, для, у якасці чаго-н.
Не ў крыўду кажучы.
Сказаць у насмешку.
3.Ужыв. пры абазначэнні поўнага падабенства, тоеснасці з кім-н.
Уся ў бацьку.
III.з М. Ужыв. пры абазначэнні адлегласці ад чаго-н.
У трох кіламетрах ад горада працякае рэчка.
IV.з Р.
1.Ужыв. пры ўказанні на асоб, у асяроддзі якіх або ў межах дзейнасці, валодання, разумення якіх ці ў межах прыналежнасці якім што-н. адбываецца, маецца.
Шыць кажух у краўца.
Гасціць у родных.
Як у вас холадна!
У яго спрыт у рабоце.
Глядзі ў мяне! (выраз пагрозы; разм.).
2. Указвае на крыніцу атрымання, паходжання чаго-н.
Даведацца ў знаёмага.
Купіць карову ў суседа.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
2.мн.ражкі, ‑оў. Назва рознага роду духавых музычных або сігнальных інструментаў; гук такога інструмента. У .. [кансерваторыі] навучаюцца ігры на скрыпцы, флейце .., англійскім ражку.«Маладосць».Здалёку пачуўся ражок пастуха.Гамолка.Толькі сюд-туд зрэдку чуліся далёкія гудкі маняўровых паравозаў ды даносіліся з захаду прыглушаныя гудкі ражкоў стрэлачнікаў.Васілёнак.
3.мн.ражкі, ‑оў. Прадмет у выглядзе рога 1. Уласна кажучы, у Курта думак ніякіх не было; ён ляжаў у акопе, як адзервянелы, націскаў пальцам на спускавы кручок аўтамата, спаражняючы ражок за ражком.Сабаленка.І сапраўды, на стале стаяла чорная прамавугольная скрыначка з двума ражкамі, на якіх ляжала тэлефонная трубка.Васілёнак.
4.мн.ражкі, ‑оў. Плод ражковага дрэва ў выглядзе струка.
5.толькімн. (ражкі́, ‑о́ў). Спарыння.
6.толькімн. (ражкі́, ‑о́ў). Харчовы прадукт у выглядзе коратка нарэзанай макароны.
7.мн.ражкі, ‑оў. Лапатачка для надзявання абутку.
•••
Брацца ў рожкігл. брацца.
Звесці ў рожкігл. звесці.
Рожкі ды ножкі — нічога, амаль нічога (не пакінуць, не застацца ад каго‑, чаго‑н.).
ражо́к2, ‑жка; мн. ражкі, ‑оў; м.
Памянш.да рог 2 (у 1 знач.). Выціраючы ражком хусткі вочы, хлюпаючы, як дзіця, Арына стала расказваць.Мележ.— «Адмовіць» напісана тут, — прачытаў Петручок сакратарскую рэвалюцыю на ражку дзедавай скаргі.Якімовіч.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
