Verbum

анлайнавы слоўнік

нячы́сты, -ая, -ае.

1. Брудны, неахайны.

Н. пакой.

2. Неаднародны, з дамешкамі чаго-н.; забруджаны.

Нячыстая вада.

3. Неахайна выкананы, неакуратны (разм.).

Нячыстая апрацоўка.

4. Невыразны, не зусім дакладны, правільны (пра гукі, выказванне думак; разм.).

Н. голас.

5. перан. Які не вызначаецца сумленнасцю, здольны да махлярства; заснаваны на махлярстве.

Нячыстая справа.

6. Звязаны са злым духам, чараўніцтвам; д’ябальскі (разм.).

Нячыстае месца.

7. у знач. наз. нячы́сты, -ага, м. Злы дух, чорт.

Вось табе і смяльчак, а нячыстага баіцца.

◊

Нячыстая сіла (разм.) — чорт, д’ябал.

Нячысты дух — чорт, д’ябал, нячысцік.

|| наз. нечыстата́, -ы́, ДМ -стаце́, ж. (да 1—5 знач.).

Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)

дро́бны, ‑ая, ‑ае.

1. Невялікі па аб’ёму, велічыні. Дробнае каменне. Дробныя яблыкі. Разбіць на дробныя кускі. □ Ён нагатаваў дробных паленцаў, збіраючыся раскладаць агонь на прыпеку. Колас. Як чырвоныя пацеркі, рассыпаліся .. [суніцы] між дробных лісцікаў ягадніку на мяккім моху. Якімовіч. // Малога веку; малалетні. Не спіць гэтаксама і Марыля са сваімі дробнымі дзеткамі, прыслухоўваецца. Нікановіч. // Невялікі па колькасці. Разбіцца на дробныя групы.

2. Невялікай, нязначнай вартасці. Дробныя грошы.

3. Які складаецца з малых аднародных частачак. Дробны пясок. □ Пачынаў церусіць дробны дожджык. Гартны. Кудлатыя нізкія хмары бясконцаю кудзеляю рассцілаліся па небе, сеючы халодным дажджом і дробным градам. Колас. // Кароткі, з частым паўтарэннем аднолькавых кароткіх элементаў. Дробныя крокі. □ Ззаду па дарозе пачуўся дробны стукат колаў. Краўчанка. На гнуткіх дошках Колька адбіў дробную чачотку. Грахоўскі.

4. Шчуплы, нешырокай косці; маларослы. Лабановічу кінулася ў вочы, што людзі, з якімі ён тут сустракаўся, былі дробныя, худыя, замораныя. Колас.

5. З малымі матэрыяльнымі магчымасцямі; эканамічна слабы. Дробная буржуазія. Дробны ўласнік. Дробныя прадпрыемствы. □ Тым часам з-за ўзгорка выплыў хутарок, сядзіба дробнага арандатара. Колас. // Які рэалізуецца ў малых маштабах, звязаны з малакаштоўнымі рэчамі. Дробны гандаль.

6. Які займае невысокае грамадскае або службовае становішча. Дробны чыноўнік. Дробная шляхта. □ Гэта — вагон трэцяга класа, напоўнены дробным людам, салдатамі, сялянамі. Мікуліч.

7. Нязначны; неістотны. Дробныя справы. Дробныя крыўды. □ Тым часам па ўсёй гэтай мясцовасці не спыняліся то дробныя баявыя сутычкі, то рух машын. Чорны. // перан. Пазбаўлены ўнутранай значнасці; нікчэмны. Смяльчак не зробіць шкоды. На гэта здольна толькі дробная парода, — Мышыная душа. Корбан. Хто ўваходзіць у дачыненні з дробнымі людзьмі, сам не з буйных або неўзабаве здрабнее сэрцам. Лужанін.

•••

Рассыпацца дробным макам гл. рассыпацца.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

КА́РНЫЯ АПЕРА́ЦЫІ нямецка-фашысцкіх захопнікаў на тэр.

Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну,

сукупнасць акцый рэпрэсіўнага, ваен., эканам. і паліт. характару з мэтай задушыць партыз. рух, заняволіць жыхароў на акупіраванай тэр., разрабаваць маёмасць. Неад’емная частка акупацыйнага рэжыму, адзін з асн. сродкаў усталявання т.зв. «новага парадку». Ажыццяўляліся ваен., ахоўнымі, паліцэйскімі і спец. падраздзяленнямі гітлераўцаў. У ліп. 1941 332-і паліцэйскі полк правёў К.а. ў Белавежскай пушчы, карнікі спалілі 34 вёскі, з якіх вывезлі 6,6 тыс. жыхароў, забралі 665 коней, 287 кароў, 454 цяляці, больш за 2,5 тыс. свіней, каля 2 тыс. авечак, с.-г. прадукты і інш. З 31 ліп. да 19 жн. гітлераўцы загубілі больш за 640 чал.; 30—31 жн. правялі акцыю ў гета Мінска (расстралялі 914 чал.), 3—7 вер. рабавалі і расстрэльвалі насельніцтва ў Уздзенскім р-не; 16—18 вер. правялі «аперацыю ўціхамірвання» ў раёне, абмежаваным р. Дняпро, дарогамі Палыкавічы—Княжыцы, Княжыцы—Магілёў; у в. Палыкавічы, Княжыцы, Пашкава, Паўлаўка, Дары (Магілёўскі р-н), Падзевічы, Хвойна (Бялыніцкі р-н) расстралялі, утапілі ў балотах і спалілі каля 100 чал. 24.9—2.10.1941 правялі акцыі ў в. Княжыцы, Ліпок, Гуслянка, Грышанава, Шапчыцы (Магілёўскі р-н), расстралялі 112 чал., 3 кастр. загубілі 2 тыс. чал. з гета Магілёва. З 4 кастр. фашысты расстралялі, спалілі і ўтапілі ў балотах на Магілёўшчыне каля 900 чал. Па няпоўных даных з ліп. 1941 да ліст. 1942 332-і паліцэйскі батальён загубіў каля 5 тыс. цывільных жыхароў і сав. ваеннапалонных. У ліп.—жн. 1941 супраць падраздзяленняў Чырв. Арміі, што трапілі ў акружэнне, партызан і мясц. насельніцтва праведзена буйная К.а. «Прыпяцкія балоты». 28.7.1941 рэйхсфюрэр СС Г.Гімлер аддаў загад, у якім патрабаваў знішчаць на Палессі авіяцыяй любы нас. пункт, у якім будзе аказана супраціўленне. Паводле звестак 1-й кав. брыгады СС на 13.8.1941 у выніку аперацыі загублена 13 788 чал. Загадамі ням. камандавання ад 16.9 і 25.10.1941 былі дадзены ўказанні па тактыцы т.зв. «ўціхамірвання» цывільнага насельніцтва, па арганізацыі К.а., якія прыраўноўваліся да ваен. дзеянняў на фронце. 16.4.1942 камандуючы ахоўнымі войскамі і нач. тылавога раёна групы армій «Цэнтр» Шэнкендорф, у распараджэнні якога былі 4 ахоўныя дывізіі, 2 брыгады СС, 11 артыл. батарэй, 229 пях., 12 танказнішчальных рот, 9 рот цяжкай пях. зброі, папрасіў дадаткова 13 ахоўных батальёнаў і 2 дывізіі для правядзення буйных К.а. Да вясны 1942 К.а. мелі спарадычны характар. У чэрв. 1942 камандаванне групы армій «Цэнтр» распрацавала план 16 К.а. у сваім тылавым раёне. У вер. 1942 Гітлер усклаў агульнае кіраўніцтва барацьбой з партыз. рухам на акупіраваных тэрыторыях на рэйхсфюрэра СС Гімлера, у аператыўных раёнах — на В.Кейтэля. У кастр. 1942 Гімлер прызначыў старшым нач. СС і паліцыі ў тылавым раёне групы армій «Цэнтр» групенфюрэра СС Э. фон дэн Бах-Зелеўскага сваім упаўнаважаным па барацьбе з партызанамі на Беларусі і перадаў у яго распараджэнне матарызаваную брыгаду СС, 2 паліцэйскія палкі, 3 ахоўныя батальёны, 2 батарэі процітанк. гармат, танк. роту, ахоўныя часці і фарміраванні ням.-фаш. сатэлітаў. У кастр. на Беларусь дадаткова перакінута 19 вучэбных батальёнаў вермахта і вучэбныя часці ВПС, якія ўдзельнічалі ў К.а. З восені 1942 Бах-Зелеўскі і Шэнкендорф каардынавалі свае дзеянні і праводзілі буйныя К.а. па ўсёй тэр. Беларусі з удзелам часцей паліцыі, СС і вермахта. Да восені 1943 у К.а. удзельнічалі 201, 203, 221, 281 і 286-я ахоўныя, 707-я пях., 52-я вучэбна-палявая спец прызначэння, 390-я і 391-я вучэбна-палявыя дывізіі, кав. і матарызаваная дывізіі СС, некалькі ням. паліцэйскіх палкоў, войскі сатэлітаў фаш. Германіі і аператыўнага рэзерву групы армій «Цэнтр». З канца 1943 К.а. праводзілі таксама войскі 3-й танк., 2, 4 і 9-й палявых армій вермахта, больш за 100 ахоўных батальёнаў і шмат спец. падраздзяленняў. За гады акупацыі Беларусі ням -фаш. захопнікі правялі больш за 140 К.а. (гл. табліцу). Карнікі нанеслі вял. страты нар. гаспадарцы Беларусі і яе насельніцтву, загубілі або вывезлі на катаргу ў Германію сотні тысяч людзей, рабавалі, знішчалі і вывозілі запасы прадуктаў і сыравіны, жывёлу і маёмасць, палілі нас. пункты, шмат якія раёны ператварылі ў «зоны пустыні». У час К.а. знішчаны 5454 нас. пункты, у т. л. 630 разам з жыхарамі (325 з іх не адрадзіліся), 4824 з часткай насельніцтва (337 з іх не адрадзіліся).

Літ.:

Нацистская политика геноцида и «выжженной земли» в Белоруссии, 1941—1944. Мн., 1984;

Преступления немецко-фашистских оккупантов в Белоруссии, 1941—1944. 2 изд. Мн., 1965;

Нямецка-фашысцкі генацыд на Беларусі (1941—1944). Мн., 1995.

Найбольш буйныя карныя аперацыі нямецка-фашысцкіх захопнікаў супраць партызан і цывільнага насельніцтва Беларусі ў 1941—44 (размешчаны па часе іх правядзення)
№ п/п	Назва аперацыі або яе нумар	Час правядзення	Месца правядзення
1	2	3	4
1.	«Прыпяцкія балоты»	ліп.—жн. 1941	Брэсцкая, Мінская, Пінская, Палеская вобл.
2.	«Бамберг» («Bamberg»)	сак.—крас. 1942	Акцябрскі, Глускі, Любанскі, Бабруйскі р-ны
3.	«Рыга» («Riga»)	май 1942	Рудзенскі р-н
4.	№ 5 (паўторна ў жн. ў гэтым жа раёне і пад гэтым жа нумарам)	чэрв. 1942	Асіповіцкі р-н
5.	«Хрушч» № 3—4	чэрв.—ліп. 1942	Быхаўскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны
6.	№ 8	чэрв.—ліп. 1942	Барысаўскі р-н
7.	№ 1	ліп. 1942	Добрушскі р-н, Арлоўская вобл. РСФСР
8.	№ 2 (у некаторых дакументах № 9)	ліп. 1942	Свяцілавіцкі, Чачэрскі, Краснапольскі, Кармянскі, Прапойскі р-ны
9.	№ 10	ліп. 1942	Багушэўскі р-н
10.	№ 11	ліп. 1942	Бярэзінскі, Бялыніцкі р-ны
11.	№ 12	ліп. 1942	Полацкі, Расонскі р-ны
12.	№ 14 (у некаторых дакументах № 12)	ліп. 1942	Полацкі р-н
13.	№ 19	ліп. 1942	Гомельскі р-н
14.	«Страла» № 40 («Pfeil»)	ліп. 1942	Полацкі р-н
15.	«Александрова» («Alexandrowo»)	ліп. 1942	Уздзенскі р-н
16.	«Налібокі» («Naliboki»)	ліп. 1942	Івянецкі р-н
17.	№ 9 (паўторна ў вер. ў гэтых жа раёнах і пад гэтым жа нумарам)	ліп.—жн. 1942	Талачынскі, Барысаўскі, Крупскі р-ны
18.	«Арол»	ліп.—жн. 1942	Клічаўскі р-н
19.	№ 6 (у некаторых дакументах № 10)	жн. 1942	Любанскі, Старадарожскі, Глускі, Бабруйскі р-ны
20.	№ 7 (у некаторых дакументах «Няведанне», або № 11)	жн. 1942	Бабруйскі р-н
21.	№ 17	жн. 1942	Клімавіцкі, Касцюковіцкі р-ны
22.	№ 20	жн. 1942	Стрэшынскі, Парыцкі р-ны
23.	№ 26	жн. 1942	Чавускі р-н
24.	«Сокал» № 27 («Falke»)	жн. 1942	Полацкі р-н
25.	«Грыф» № 30 («Greif»)	жн. 1942	Аршанскі, Сенненскі р-ны
26.	«Пантэра» № 32 («Panther»)	жн. 1942	Расонскі р-н
27.	№ 95	жн. 1942	Віцебскі, Суражскі, Лёзненскі, Полацкі, Сіроцінскі, Гарадоцкі р-ны
28.	«Гольфельд» («Holfeld»)	жн. 1942	Парыцкі, Акцябрскі, Глускі р-ны
29.	«Лютцаў» («Lutzoff»)	жн. 1942	Асіповіцкі р-н
30.	«Дружба» («Freundschaft»)	жн. 1942	Рагачоўскі р-н
31.	«Балотная ліхаманка — Поўнач Троенфельд I»	жн. 1942	Лепельскі, Бягомльскі р-ны
32.	«Балотная ліхаманка — Поўнач Троенфельд II»	жн. 1942	Лагойскі, Смалявіцкі р-ны
33.	«Балотная ліхаманка — Поўнач Бінц»	жн. 1942	Плешчаніцкі, Ільянскі р-ны
34.	«Балотная ліхаманка — Поўнач Баркхольт»	жн. 1942	Лагойскі р-н
35.	«Балотная ліхаманка — Поўнач Троенфельд III»	жн.—вер. 1942	Уздзенскі р-н
36.	«Балотная ліхаманка — Захад»	жн.—вер. 1942	Стаўбцоўскі р-н
37.	«Балотная ліхаманка — Поўдзень — Захад» (31—37 гл. ў арт. «Балотная ліхаманка»).	вер. 1942	Быценскі, Ганцавіцкі, Косаўскі, Целяханскі р-ны
38.	«Міхель» («Michel»)	жн.—вер. 1942	Косаўскі, Бярозаўскі, Ружанскі, Пружанскі р-ны
39.	№ 28	вер. 1942	Бешанковіцкі, Ушацкі р-ны
40.	«Рысь» № 33 («Luchs»)	вер. 1942	Бешанковіцкі, Сенненскі р-ны
41.	№ 34	вер. 1942	Полацкі р-н
42.	«Брэслаў» № 36 («Breslau»)	вер. 1942	Быхаўскі р-н
43.	«Серабрыстая ліса» № 37 («Silberfuchs»)	вер. 1942	Дубровенскі, Лёзненскі р-ны; Смаленская вобл.
44.	«Сава» № 38	вер. 1942	Талачынскі р-н
45.	«Паўночнае мора» («Nordsee»)	вер. 1942	Быхаўскі р-н
46.	«Трохвугольнік»	вер.—кастр. 1942	Брэсцкі, Кобрынскі, Маларыцкі р-ны
47.	«Маланка»	вер.—кастр. 1942	Бешанковіцкі, Сіроцінскі р-ны
48.	«Рэгата» («Regatta»)	кастр. 1942	Горацкі, Дрыбінскі р-ны
49.	«Карлсбад»	кастр. 1942	Аршанскі, Талачынскі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны
50.	«Вундэрліх» («Wunderlich»)	кастр. 1942	Стаўбцоўскі р-н
51.	«Хоцемля-Аргуны» («Chozemlja-Arguny»)	кастр. 1942	Суражскі, Віцебскі р-ны
52.	«Альберт I» («Albert I»)	ліст. 1942	Уздзенскі, Капыльскі р-ны
53.	«Альберт П» («Albert II»)	ліст. 1942	Пухавіцкі р-н
54.	«Клетка малпы»	ліст. 1942	Гарадоцкі, Мехаўскі р-ны; Невельскі р-н РСФСР
55.	«Карл» («Karl»)	ліст. 1942	Барысаўскі р-н
56.	«Нюрнберг»	ліст. 1942	Браслаўскі, Пастаўскі, Шаркоўшчынскі р-ны
57.	«Фрыда»	ліст. 1942	Бярэзінскі, Смалявіцкі, Барысаўскі, Чэрвеньскі р-ны
58.	«Белы мядзведзь» («Eisbär»)	снеж. 1942	Лёзненскі, Суражскі р-ны; Смаленская вобл. РСФСР
59.	«Гамбург»	снеж 1942	Дзятлаўскі, Жалудоцкі, Казлоўшчынскі, Лідскі, Мастоўскі, Навагрудскі, Слонімскі, Шчучынскі р-ны
60.	«Альтона»	снеж. 1942	Навамышскі, Быценскі, Ляхавіцкі, Ганцавіцкі, Целяханскі р-ны
61.	«Сонцастаянне» («Sonnenwende»)	снеж 1942	Бялыніцкі р-н
62.	«Зімовы лес»	снеж. 1942— студз. 1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Мехаўскі, Полацкі, Сіроцінскі р-ны
63.	«Франц»	студз. 1943	Бярэзінскі, Асіповіцкі, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны
64.	«Якаб» («Jakob»)	студз. 1943	Дзяржынскі, Уздзенскі р-ны
65.	«Свята ўраджаю»	студз.—люты 1943	Пухавіцкі, Капыльскі, Грэскі, Слуцкі, Уздзенскі р-ны
66.	«Заяц-бяляк» («Schneehase»)	студз.—люты 1943	Асвейскі, Дрысенскі, Полацкі, Расонскі р-ны
67.	«Люты»	люты 1943	Лунінецкі, Ганцавіцкі, Ляхавіцкі, Жыткавіцкі, Гомельскі, Салігорскі, Слуцкі, Капыльскі, Нясвіжскі р-ны
68.	«Паляванне на зайцоў» («Hasenjagd»)	люты 1943	Добрушскі р-н
69.	«Урсула» («Ursula»)	люты 1943	Рагачоўскі р-н
70.	«Шаравая маланка»	люты—сак. 1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Суражскі р-ны
71.	«Зімовае чараўніцтва»	люты—сак. 1943	Дрысенскі, Асвейскі, Полацкі, Расонскі р-ны
72.	«Русалка» («Nixe»)	люты—сак. 1943	Жыткавіцкі, Петрыкаўскі, Любанскі, Капаткевіцкі, Старобінскі р-ны
73.	«Грамавы ўдар» («Donnerkeil»)	сак.—крас. 1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Полацкі, Мехаўскі, Сіроцінскі р-ны
74.	«Дырлевангер» («Dirlewanger»)	сак. 1943	Лагойскі, Смалявіцкі р-ны
75.	«Цёплы вецер» («Föhn»)	сак. 1943	Лунінецкі, Ганцавіцкі, Ляхавіцкі, Клецкі р-ны
76.	«Вясна» («Frühling»)	сак. 1943	Барысаўскі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны
77.	«Манылы» («Manyly»)	крас. 1943	Лагойскі, Барысаўскі, Плешчаніцкі, Смалявіцкі р-ны
78.	«Чароўная флейта»	крас. 1943	г. Мінск
79.	«Смяльчак I і II» («Draufgänger»)	крас. 1943	Плешчаніцкі, Лагойскі, Мінскі, Маладзечанскі, Ільянскі, Радашковіцкі, Заслаўскі р-ны
80.	«Хрушч»	май 1943	Бярэзінскі, Быхаўскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны
81.	«Маланка» («Blitz»)	май 1943	Навагрудскі р-н
82.	«Майская навальніца»	май 1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Суражскі, Лёзненскі р-ны
83.	«Котбус»	май—чэрв. 1943	Бягомльскі, Лепельскі, Халопеніцкі, Плешчаніцкі р-ны
84.	«Веснавы карагод» («Frühlingsreigen»)	май—чэрв. 1943	Лёзненскі р-н; Смаленская вобл. РСФСР
85.	«Такавішча цецерукоў» («Birkhahnbalz»)	чэрв. 1943	Горацкі, Шклоўскі р-ны
86.	«Паездка на сёмуху» («Pfingstreise»)	чэрв. 1943	Крычаўскі, Прапойскі р-ны
87.	«Дождж на сёмуху» («Pfingstregen»)	чэрв. 1943	Лёзненскі р-н; Смаленская вобл. РСФСР
88.	«Узорны маёнтак» («Mustergut»)	ліп. 1943	Магілёўскі р-н
89.	«Гюнтэр» («Günter»)	ліп. 1943	Валожынскі, Лагойскі, Плешчаніцкі, Радашковіцкі, Заслаўскі р-ны
90.	«Буравеснік» («Sturmvogel»)	ліп. 1943	Клімавіцкі р-н
91.	«Герман»	ліп.—жн. 1943	Івянецкі, Навагрудскі, Валожынскі, Юрацішкаўскі, Любчанскі р-ны
92.	«Іваноў» («Iwanov»)	жн. 1943	Бярэзінскі, Бялыніцкі, Клічаўскі р-ны
93.	«Вандсбек» («Wandsbeek»)	жн. 1943	Мастоўскі, Жалудоцкі, Шчучынскі р-ны
94.	«Myxa» («Fliege»)	жн. 1943	Клімавіцкі р-н
95.	«Фрыц»	вер.—кастр. 1943	Браслаўскі, Відзскі, Глыбоцкі, Міёрскі, Пастаўскі, Шаркоўшчынскі, Дунілавіцкі р-ны
96.	«Хубертус»	кастр. 1943	Калінкавіцкі, Васілевіцкі, Рэчыцкі, Хойніцкі р-ны
97.	«Асвячэнне храма» («Kirchweih»)	кастр. 1943	Калінкавіцкі, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны
98.	«Барбара» («Barbara»)	кастр. 1943	Калінкавіцкі, Васілевіцкі, Даманавіцкі р-ны
99.	«Асенняе паляванне» («Herbstjagd»)	кастр. 1943	Кіраўскі р-н
100.	«Танец» («Tanz»)	кастр. 1943	Ельскі р-н
101.	«Паляванне на зайцоў» («Hasenjagd»)	кастр. 1943	Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны
102.	«Паляванне на качак» («Entenjagd»)	кастр. 1943	Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны
103.	«Генрых»	кастр.—ліст. 1943	Полацкі, Расонскі р-ны; Калінінская вобл. РСФСР
104.	«Паляванне Хубертуса» («Hubertusjagd»)	ліст. 1943	Бялыніцкі, Круглянскі р-ны
105.	«Ота»	снеж. 1943	Дрысенскі, Асвейскі р-ны
106.	«Карл» («Karl»)	снеж. 1943	Докшыцкі, Бягомльскі, Лепельскі р-ны
107.	«Дворнік» («Strabenfeger»)	снеж. 1943	Ушацкі р-н
108. 109.	«Віхор» («Wirbelwing») «Лівень» («Regenschauer»)	крас. 1944	Пухавіцкі р-н Докшыцкі, Лепельскі, Полацкі, Ушацкі р-ны
110.	«Веснавое свята»	крас.—май 1944	Докшыцкі, Лепельскі, Полацкі, Ушацкі р-ны
111.	«Рык» («Brüll»)	май 1944	Маларыцкі р-н; Ратнаўскі р-н УССР
112.	«Стракаты дзяцел» («Buntspecht»)	май 1944	Крупскі р-н
113.	«Марабу»	май 1944	Жыткавіцкі, Ленінскі, Любанскі р-ны
114.	«Прагулка на сёмуху»	крас.—май 1944	Бягомльскі, Плешчаніцкі, Барысаўскі р-ны
115.	«Баклан» («Kormoran»)	май—чэрв. 1944	Барысаўскі, Халопеніцкі, Куранецкі, Крупскі, Лагойскі, Плешчаніцкі, Ільянскі, Радашковіцкі, Мінскі, Маладзечанскі, Смалявіцкі, Докшыцкі, Бягомльскі, Лепельскі р-ны
116.	«Півоня» («Pfingstrose»)	чэрв. 1944	Пухавіцкі, Старадарожскі, Асіповіцкі р-ны

Заўвага. У пералік не ўвайшлі дзесяткі карных аперацый, якія не мелі нумара або кодавай назвы.

т. 8, с. 84

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Каза́к ₁ ’На Русі ў XV–XVII стст. — вольны чалавек, з прыгонных сялян, халопаў, гарадской беднаты, якія ўцякалі на ўскраіны дзяржавы — Дон, Запарожжа, Яік; у дарэвалюцыйнай Русі: з XVIII ст. — прадстаўнік ваеннага саслоўя — ураджэнец вайсковых абласцей (Кубанкай, Арэнбургскай, войска Данскога і інш.), які быў абавязаны несці службу ў асобых вайсковых часцях за льготнае карыстанне зямлёй; радавы асобых (звычайна кавалерыйскіх) вайсковых часцей; ураджэнец некаторых (былых вайсковых) абласцей СССР’ (БРС, ТСБМ, Бяльк.), ’пра спрытнага маладога мужчыну’ (ТСБМ); сустракаецца і ў народных песнях (Радч. і інш.). Што датычыць слова казак у асноўных значэннях, то гэта ва ўсх.-слав. мовах запазычанне з Усходу: у тур., крым.-тат., казах., кірг., тат., чагай, мовах казак ’вольны, незалежны чалавек; шукальнік прыгод, бадзяга’, кумык. казак ’аружаносец пры феадале, ваенны слуга, дружыннік’. Шлях распаўсюджання слова ва ўсх.-слав. мовах няясны, у ст.-рус. адзначаецца ў грамаце 1395 г., аднак са значэннем ’парабак, батрак’ і ў форме з ‑о‑. Слаўскі (3, 26) мяркуе (пералічыўшы вядомыя ў большасці славянскіх моў формы), што слова трапіла ў гэтыя мовы з укр. Аднак звяртае на сябе ўвагу, што ў балг. казак (з ‑а‑), відавочна, з рус. мовы, а Ліндэ для польск. прыводзіў як неўжывальную форму kazak (таксама, як бачым, з ‑a‑). Аднак у большасці слав. і зах.-еўрап. мовах прадстаўлена менавіта ўкр. форма гэтага слова. Што датычыць бел., яго статус няясны: хоць у ст.-бел. мове і адзначана форма з ‑о, форма козакъ (і вытворныя), відавочна, з’яўляецца асноўнай. Значэнне ’спрытны, малады мужчына’ вядомае ўкр. мове. Так, Грынчэнка адзначае, што слова казак у народнай паэзіі дапасоўваецца да кожнага маладога чалавека, аднак не выключана, што такое значэнне магло быць не толькі вынікам экспансіі слова рознымі шляхамі, у тым ліку і пры пасрэдніцтве фальклору, але і магло ўзнікнуць самастойна на базе як новых значэнняў (’кавалерыст’ і інш.), так і магчымых старых ’бадзяга’. Параўн. у ст.-польск. kozak ’юнак, зух’, дыял. ’смяльчак, завадатар, хлопец’, рус. дыял. казак ’пра смелага, удалага чалавека’.

Каза́к ₂ ’народны танец з паступова нарастаючым тэмпам, а таксама музыка да гэтага танца’ (БРС, ТСБМ). Статус слова няясны, магчыма, другаснае ўтварэнне ад казачок, а магчыма, тое ж, што і ўкр. казак ’танец. Што датычыць этымалогіі, то нельга сцвярджаць упэўнена: паходзіць гэта слова ад казак ₁, ці мае нейкія адносіны да каза ’танец’ (рускія гаворкі, напрыклад, ведаюць слова казак у значэнні ’самец розных жывёл і птушак’, параўн. таксама рус. арханг. казак с казачихой). Паводле лінгвагеаграфіі і экстралінгвістычнай інфармацый, другая версія пакудь што менш надзейная.

Каза́к ₃ ’лён-даўгунец’ (БРС, Уладз.), ’сорт высокаўраджайнага аўса’ (Сцяц.). Як можна меркаваць па прыкладах, гэта параўнальна новае слова. Сінонім — вельколён: «Простый лʼон пэршы був, а вэлʼколʼун у воjну мыколаjивсʼку поjавывся» (Уладз., 198). Другое значэнне ’авёс’, магчыма, другаснае, перанос назвы паводле прыкметы ’вялікі, ураджайны’. Гаворкі рус. мовы ведаюць слова казак у дачыненні да розных раслін. Улічваючы, што размова ідзе пра яўна культурны тэрмін, ёсць вялікая верагоднасць таго, што ён запазычаны разам з рэаліяй. Тэарэтычна магчымы і іншы варыянт: самастойнае ўтварэнне ад казак ’малады, спрытны мужчына’ (параўн. характэрныя дыял. назвы лёну, аўса: скакун, скочень, ростун) або моўная трансфармацыя (муж. род) каза ’лісце, каліва цыбулі і інш.’ Структура такога тыпу (з суф. ‑ак) вядома як у бел., так і ў іншых слав. мовах, параўн. балг. козак ’расліна Tragopogon majus’, чэш. kozak ’назва грыба’ і інш.

Казаќ ₄ ’казакін’ (Мат. Гом.), ’жаночае верхняе адзенне, нажытае ў зборкі’ (рас., Сл. паўн.-зах.). Рус. валаг., наўг., казан. казак ’разнавіднасць паддзёўкі са зборкамі, накрытай сукном’ і вядомае на розн. тэрыторыі ’жаночая кофта ў талію, сукенка ў талію і інш.’, асташ., цвяр., ленінгр. і інш. ’верхняе жаночае адзенне’, польск. уст. казак ’кароткі плашч, куртка’, больш новае ’доўгая блузка, якая носіцца паверх спадніцы’, чэш. kazak, славац. kazak ’кафтан’. Бел. слова, зафіксаванае ў розных моўных арэалах, або сведчыць пра інфільтрацыі ў перыферыйныя зоны з гаворак суседніх моў, або ўказвае на запазычанне, якое станавілася архаізмам і, трапляючы ў пасіўны запас, гублялася ці магло выцясняцца іншым словам (казаціна і да т. п.). Не выключана магчымасць і адваротнай дэрывацыі (казак < казакін і пад.). Як культурны тэрмін, казак вядомы на шырокай тэрыторыі; слова лічыцца запазычаннем, аднак крыніца і шляхі распаўсюджання слова няясныя. Слаўскі (3, 27) прыводзіць папулярную версію аб тым, што гэта запазычанне з захаду: франц. casaque ’кафтан, апанча, плашч; упрыгожаная доўгая блузка’, слова вядома з 1413 г., у польск. мове форма kazak адзначаецца пазней. Іншыя аўтары (Гараеў, Дзмітрыеў) мяркуюць аб запазычанні з усходу; Дзмітрыеў (Тюрк. эл., 25) прыводзіць татар., бат. кэзэки ’нацыянальнае верхняе адзенне мужчын Татарыі і Башкірыі’. Супраць такой этымалогіі рэзка, аднак без аргументацыі выступіў Фасмер (2, 158). Можна звярнуць увагу на тое, што ў рус., бел., укр. гаворках сустракаюцца значэнні ’мужчынскае і жаночае адзенне, блузка’, што больш адпавядае версіі аб заходнім запазычанні. Арыстава (Контакты, 59–60) прапанавала ў якасці крыніцы англ. cassock ’туніка ў англійскіх свяшчэннікаў’, аднак па семантычных і інш. прычынах гэта версія не выглядае надзейнай. На жаль, лінгвагеаграфічны крытэрый адзначыць тут вельмі цяжка, паколькі матэрыял не дазваляе меркаваць, што бел. мова была пасрэднікам распаўсюджання слова. Семантыка прыведзеных слоў паказвае, што разглядаць польск. даныя асобна ад рус. (тут бел. факты былі б інфільтрацыямі з суседніх польск. і адпаведна рус. гаворак) нельга. Што ж датычыць уласна этымалагічнага боку, то думка аб зах.-еўрап. паходжанні слова найбольш абгрунтавана. Крыніцай франц. casaque лічаць звычайна італ. casacca ’кафтан, апанча’, аднак Слаўскі (3, 27–28) прыводзіць вядомыя с.-лац. casaca ’разнавіднасць убрання’, італ. casaca ’куртка’ і інш.

Каза́к ₅ ’калаўрот або лябёдка для пад’ёму вулляў і іншых важкіх прадметаў’ (Сержп. Борт.). Да каза ₁, перанос паводле зааморфных атрыбутаў рэаліі — наяўнасці ручак (рагоў), параўн. рус. пск. баран ’вертыкальны калаўрот’, таксама адзначанае Далем спец. (у мяснікоў) ’калаўрот паміж двух слупоў’; ніжагар. ’разнавіднасць санак з ручным калаўротам’.

Каза́к ₆ ’грыб масляк’ (Бяльк., Сцяшк.), козяк ’абабак, падбярозавік’ (кам., Жыв. сл.), ’грыб любы, ядомы, апрача баравіка’ (маст., Жыв. сл.; слон., Нар. лекс.), козяк ’тс’ (кобр., Жыв. сл.). Сцяцко (Дыял. сл.) дае дэфініцыю казякі ’грыбы (агульная назва)’. Паводле ўласных запісаў Сцяцко (Нар. лекс., 49) слова казякі ведаюць у Маст., Слон., Ваўк. раёнах. Аўтар лічыць, што паходзіць слова ад назвы казлякі (казля́к ’масляк’). Тут можна бачыць суфіксальнае ўтварэнне ад каза ₁, як аб гэтым думае Сцяцко, Афікс. наз., 146, а магчыма, перанос назвы ад казак ’казляня’, параўн. каза, казёл, казялок ’грыб масляк і інш.’. Што датычыцца значэння ’любы грыб (апрача баравіка)’, то тут праблема не вельмі ясная, ці гэта абагульненне назваў канкрэтных «чорных» грыбоў (маслякі, абабкі), ці незалежнае ўтварэнне, якое дэманструе ўжыванне заоніма для характарыстыкі зніжанасці, абазначэння другароднасці такіх грыбоў.

*Каза́к ₇, коза́к ’рухавы смелы чалавек’ (ТС). Дакладных адпаведнікаў няма, аднак з іншым значэннем аналагічныя структуры ёсць у некаторых мовах: рус. пячор., арханг. казак ’смелы ўдалы чалавек (пра жанчыну)’, анеж. казак ’пра жанчыну’, магчыма, сюды ж асташ., цвяр., пск., арл. казаки ’гульня ў гарэлкі’. Як паказваюць структурна адэкватныя лексемы (рус. казак ’грыб падбярозавік, Boletus scaber’, ’лекавая расліна’, казаки ’расліна Plantago’, польск., чэш., славац. kozak ’грыб Boletus scaber’, славен. kozák ’разнавіднасць грыба, жука’, польск. kozak ’пастух коз’, славін. kozak ’недарэка і інш.’, чэш. kozak ’пастух коз’). Параўн. таксама іншыя ўтварэнні ў бел. мове (гл. казак), тут дэрыват ад каза ₁, аб тыпе словаўтварэння гл. Сцяцко, Словаўтв., 146. Да семантыкі можна прывесці рус. мяшч., калуж. козёл ’пра жывога, рухавага чалавека’ і рус. казакаться ’важнічаць, наравіцца’, якое па семантыцы быццам бы не супадае, аднак параўн. рус. козокаться ’наравіцца, важнічаць, сварыцца, круціцца, не стаяць на адным месцы і інш.’, козохаться ’тс’, арханг. козой (з іншым суфіксам) ’упарты, лодыр’, козон ’пра жвавую, вяртлявую жанчыну’, козанок ’пра малое дзіця, якое дрэнна расце’, ’пра жвавага чалавека’, ’пра жвавую дзяўчынку’, ’пра жвавае, смелае дзіця’, козыкаться ’ўпарціцца’ і ’важнічаць’ (пск. і інш.); параўн. яшчэ рус. дыял. козлиться ’гарэзіць, скакаць’, ’упарціцца’, ’сердаваць, злавацца’, козлокать ’скакаць, гарэзіць’. Пры аналізе першай групы рус. прыкладаў неабходна мець на ўвазе магчымыя ўзаемаўплывы дэрыватаў ад коза і козырь, козыриться, а таксама і інш. слоў. Што датычыць бел. слова, уплыў лексемы казак ’вольны чалавек’ і інш. не выключаны, ім можна тлумачыць спарадычнасць утварэнняў з ‑ак‑ суфіксацыяй ва ўсх.-слав. мовах і паслядоўныя запісы рус. адпаведнікаў (казак) з ‑а‑.

*Каза́к ₈, коза́к ’укладка нарыхтаваных дроў у лесе’ (ТС). Магчыма (гл. казачок ’мера дроў’), суадносіцца з рус. арл., болхаўск. казак ’мера дроў, 1/16 кубічнага сажня’. Як і іншыя ўтварэнні (параўн. казак), мы лічым гэта слова вытворным ад каза ₁. Што датычыць семантыкі, параўн. рус. малаарханг., арл. складывать в козлы ’складваць адзін кусок торфу на другі, сценкай’, ’складваць цагліны: адны плазам, іншыя стаўма, каб паміж імі засталіся адтуліны для паветра’, укр. усх.-палес. козлік ’укладка торфу’, магчыма, сюды ж шматлікія дэрываты ад каза, казёл — найменні ўкладкі снапоў, як спецыяльных, ад дажджу, так і традыцыйных. Сувязь з назвай жывёлы становіцца яснай, калі параўнаць з утварэннямі, якія называюць Т‑падобныя прыстасаванні, дэталі (што разумеецца або як зааморфная адзнака непасрэдна або ўскосна), або з рознымі ўкладкамі (снапоў і інш.), як устойлівымі канструкцыямі.

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)