Адча́йвацца (БРС), адчаіць (Нас.), адчай ’пакута’ (Гарэц., Інстр. III, Касп.). Рус.отчаяться, укр.відчай. Да прасл.čajati: рус.чаять ’думаць, спадзявацца’, ст.-рус.чаꙗти ’спадзявацца’, серб.-харв.чајати ’чакаць, спадзявацца’ і інш. Параўн. ст.-інд.сā́уаtі ’заўважае, адчувае’, гл. Майргофер, 1, 383; Фасмер, 4, 321.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
МЕСІЯ́Н ((Messiaen) Аліўе Эжэн Праспер Шарль) (10.12.1908, г. Авіньён, Францыя — 28.4.1992),
французскі кампазітар, муз. тэарэтык, арганіст, педагог. Чл. Ін-та Францыі (1967). Скончыў Парыжскую кансерваторыю (1930). Вучань П.Дзюка (кампазіцыя), М.Дзюпрэ (арган). З пач. 1930-х г. арганіст сабора Ла-Трынітэ ў Парыжы. З 1936 уваходзіў у творчае аб’яднанне «Маладая Францыя». У 1941—42 у лагеры для ваеннапалонных, дзе напісаў «Квартэт на канец часу». З 1942 праф. Парыжскай кансерваторыі. Яго своеасаблівы стыль сфарміраваўся ў выніку ўзаемадзеяння розных культавых вучэнняў і муз.сістэм. У тэарэт. працах «Тэхніка маёй музычнай мовы» (1944) і «Трактат аб рытме» (1948) сфармуляваў новыя прынцыпы кампазіцыі, заснаваныя на складаных ладавых і рытмавых структурах. У творчасці адбіліся тэалагічныя ідэі і пошукі (фп. цыкл «Дваццаць поглядаў на маленькага Ісуса» і арк.-хар. твор «Тры маленькія літургіі божай прысутнасці», абодва 1944), вывучэнне традыцый нееўрап. культур — інд., яп., лац.-амер. (вак. цыкл «Яраві», 1945; сімфонія «Турангаліла» для хваляў Мартэно, фп. і арк., 1948), захапленне арніталогіяй, асабліва вывучэннем галасоў птушак («Каталог птушак» для фп., ударных і духавых, сшыткі 1—7-ы, 1956—58; «Экзатычныя птушкі» для фп., ударных і духавых інструментаў, 1956). Аўтар манум. оперы «Святы Францыск Асізскі» (паст. 1983; яго ж лібрэта, дэкарацыі і эскізы касцюмаў). Арганіст-імправізатар і піяніст, адзін з лепшых інтэрпрэтатараў уласных твораў. Сярод вучняў: П.Булез, Я.Ксенакіс, К.Штокгаўзен.
Прэмія Міжнар.муз. савета пры ЮНЕСКА 1985.
Літ.:
Мелик-Пашаева К.Л. Творчество О.Мессиана. М., 1987;
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
Дзе ’дзе’. Укр.де, рус.где, польск.gdzie, чэш.kde, балг.де, къдѐ, ст.-слав.къде. Прасл.*къ‑de (пытальны займеннік *kъ‑ + частка ‑de). Параўн. ст.-інд.kúha (*kúdha) ’тс’, авест.kudā і г. д. Слаўскі, 1, 271; Траўтман, 144; Бернекер, 1, 674–675; Фасмер, 1, 400.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Сандара́к ’духмяная смала, якую здабываюць з кары хваёвага дрэва сямейства кіпарысавых; выкарыстоўваецца для вырабу лакаў’ (ТСБМ). З рус.сандара́к ’тс’, кніжнага запазычання з франц.sandaraque або ням.Sandarak < лац.sandaraca, грэч.σανδαράκη ад ст.-інд.candrarāga‑ ’які мае бляск луны’ (гл. Мацэнаўэр, 303; Фасмер, 3, 556).
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Карна́ць ’укарочваць’ (Нас.). Укр.корнати, рус.корнать, чэш.krniti ’кастрыраваць’, серб.-харв.кр́њити ’абломліваць, рэзаць, шкодзіць’, славен.krniti ’абразаць, калечыць’; прасл.kъrniti/karnati. Магчыма, да прасл.*kъrpnǫti з наступным пераўтварэннем на дыялектнай глебе ў *kъrnǫti > *kъrniti, паколькі *kъrnǫti успрымалася як разавае дзеянне (для *kъrpnǫti > *kъrnǫti параўн. topnǫti > tonǫti ’тануць, тапіцца’). Калі дапусціць *kъrniti < *kъrnǫti < *kъrpnǫti, тады можна даць наступныя індаеўрапейскія паралелі да славянскіх слоў: літ.kir̃pti ’рэзаць’ (альтэрнацыя ir/ur у балтыйскіх мовах добра вядомая). Лат.cìrpt ’тс’, ст.-інд.kṛpāṇi ’нажніцы, кінжал’ ст.-грэч.κρώπιον ’серп’, ірл.corran ’тс’, cirrim ’рэжу’ (Фрэнкель, 257–258). Існуючыя этымалогіі (∼ літ.kur̃sti ’глухнуць’, лат.kurns ’глухі’ або ст.-інд.kírṇáḥ ’паранены’ і інш. гл. Фасмер, 2, 350) не задавальняюць.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Пунш (ТСБМ). Запазычана з рус.пунш ’від пітва’, што праз пасрэдніцтва ням.Punsch з англ.punch, утворанага ад хіндзі pānč ’пяць’, што адлюстроўвае пяць складнікаў кактэйлю (арака, цукар, сок лімона, прыправы і вада), гл. Фасмер, 3, 407. Хіндзі pānč < ст.-інд.páñca ’пяць’, роднаснае прасл.*pętь, гл. пяць.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Вяле́ць ’загадаць’ (Бяльк.). Рус.веле́ть, укр.велі́ти, ст.-рус., ст.-слав.велѣти, чэш.veleti, балг.ве́ля, серб.-харв.вѐљу, славен.veléti. Прасл.*velěti, *velʼǫ. Гэта аблаутная форма да *volʼa. Роднаснае літ.vélti ’хацець’, ст.-інд.vr̥ṇā́ti ’выбірае’, лац.volō ’хачу’ і г. д. Гл. Фасмер, 1, 288; Траўтман, 348.
То́га ’верхняе мужчынскае адзенне, доўгі плашч без рукавоў у суддзяў, старажытных рымлян і інш.’ (ТСБМ, Некр. і Байк.). Культурнае запазычанне праз рус.то́га, польск.toga з лац.toga ’тс’ < tego, tegere ’закрываць, прыкрываць’, роднаснага грэч.στέγω ’пакрываю, закрываю’, ст.-інд.sthágati, sthagayati ’захутвае; пакрывае’ (ЕСУМ, 5, 590; Голуб-Ліер, 484).
