1. Паваліцца на бок, перавярнуцца, перакуліцца. Санкі толькі скрыпелі ды пагрозліва перавальваліся з боку на бок на выбоінах, але абярнуцца, мусіць, не паспявалі.Дамашэвіч.Здалося, што зараз упадзе столь, абернуцца сцены і падушаць людзей, а хата была паўнюткая.Лужанін.// Разліцца, выліцца, высыпацца з перавернутай пасудзіны. Малако абярнулася.
2. Павярнуць галаву, тулава назад, убок; аглянуцца. Антось абярнуўся: перад ім стаялі начальнік міліцыі, дэпутат сельсавета і старшыня калгаса.Скрыпка.Злачынец раптоўна абярнуўся назад і працягнуў руку, у якой быў рэвальвер.Чорны.
3. Звярнуцца з чым‑н. да каго‑н. — Табе куды ехаць? — абярнуўся Рыгор да Ганны на ты і сумеўся.Гартны.
4.Разм. Прайсці шлях у якім‑н. напрамку і вярнуцца назад за які-небудзь адрэзак часу; звярнуцца. Мо паспрабаваць заўтра два разы абярнуцца, ночы ж доўгія...Б. Стральцоў.
5.перан. Змяніцца, ператварыцца ў новую якасць. Ён пазбыў свой цяжкі клопат і яго бацькава гора абярнулася ў радасць: ён знайшоў свайго сына і даручыў яго надзейным людзям.Колас.// Нечакана набыць іншы напрамак, іншы сэнс. Больш таго, гэты падвох абярнуўся супроць саміх паліцаяў.Васілевіч.І чым бліжэй да прахадной, тым больш запаволены і карацейшы становіцца крок.. Апошняя сустрэча... А зрэшты, хіба хто ведае наперад, як усё абернецца...Мыслівец.// У казках і рэлігійных павер’ях — ператварыцца ў каго‑, што‑н. пры дапамозе чараў. Абярнуцца ў камень. □ У народзе ходзяць чуткі, быццам князь Усяслаў умее абярнуцца ў рысь ці ваўка і блукае ўначы па дарогах.В. Вольскі.
6.Спец. Зрабіць абарот (у 3 знач.) (пра капітал, грошы).
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
Вярста́1 ’мера даўжыні = 1,067 км’ (БРС, КТС, Бяльк., Сцяшк. МГ), вэрста́ (Бес.), ст.-бел.верста = 1554,6 м. Укр.верста, верства ’вярста, верставы слуп’, рус.верста ’рад, парадак, лінія, прамая лінія’; ’вярста, верставы слуп’; ’высокі чалавек’, ст.-рус.верста, вьрста, връета ’вярста’ (з XI ст.), польск.wiorsta, чэш., славац.versta, славен.vŕsta, серб.-харв.вр́ста, балг.верста. Прасл.vьrsta ’паварот плуга’ побач з vьrstь узыходзяць да дзеяслова vьrtěti > vьrt‑ta > vьrsta (Гараеў, 1896, 66; Праабражэнскі, 1, 76; Міклашыч, 384; Брукнер, 603; КЭСРЯ, 76; Фасмер, 1, 300; Скок, 3, 629; БЕР, 1, 189; Махэк₂, 700–701; Голуб-Копечны, 423; Патабня, Из записок, 1, 13–16; Скурат, Меры, 28–31). Яна першапачаткова абазначала ’даўжыню баразны, якая ўтваралася ад аднаго да другога павароту плуга (сахі)’, пасля — ’даўжыню баразны’ і, нарэшце, — ’меру даўжыні’. Мае і.-е. адпаведнікі: літ.varsnà, var̃snas ’гон’, var̃štas ’паварот плуга, вярста’ (Траўтман, 355), ст.-інд.vr̥ttáḥ ’круглы’, vr̥ttam ’круг’ (Майргофер, 21, 246), лац.vorsus, versus ’баразна, рад, радок’, оск.-умбр.vorsus ’мера поля’; ’абарот’, н.-перс.gird ’круг’. Вальдэ₂ (824) аспрэчвае гэта.
Вярста́2 ’мера дроў, складзеных на ўсю шырыню і вышыню папярочнай сцяны хлява або іншага будынка’ (Інстр. III, Шат.), ст.-дар. ’доўгая сцірта дроў’ (З нар. сл.), вірста́ ’парэзаныя і пашчапаныя дровы, складзеныя сціртою’ (лаг., КЭС), а таксама вярста ’капа сена’ (Жд., 3) і лях.верста́ ’ўкладка сена на краі стога’ (Мат. канф. МДПІ, 1966). Да вярста́1 і (гл.), значэнне якой ’баразна’, але ў дадзеным выпадку азначала ’пласт, слой’, якое ў адных гаворках канкрэтызавалася ў ’пласт дроў’ → ’дровы, пластамі складзеныя ў штабель’, у другіх — ’пласт сена’ → ’капа сена (якая ўтваралася з пластоў)’. Значэнне ’пласт, слой’ характэрна зах.-слав. мовам: польск.warstwa, н.-луж.warsta, в.-луж.woršta, worštwa, чэш.vrstva, vrstev, brstva, славац.vrstva, дзе яно таксама магло канкрэтызавацца: чэш., славац.vrstva ’спосаб укладання снапоў (у стозе, у пуні)’, в.-луж.worštwa ’сцірта дроў, засек для снапоў’, worštowc ’штабель дроў’.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Торг ’здзелка, гандаль’, ’кірмаш’, ’базар, рынак, месца гандлю’ (ТСБМ, Нас., Бяльк., Касп., Байк. і Некр., Сцяшк., Шат., ТС, АБ, 7, Скарбы; ашм., Стан.; воран., Сл. ПЗБ), таргі́ ’аўкцыён’ (ТСБМ), ’гандаль; пакупнікі’ (Ян.). Укр.торг ’здзелка’, ’дагавор аб куплі-продажы’, ’гандлёвая плошча’, рус.торг ’прывоз, рынак, месца куплі і продажу’, ’гандаль’, ’гартаванне’, стараж.-рус.търгъ, польск.targ ’продаж і купля тавараў’, ’гандлёвая плошча’, ’гандаль, абарот’, ’выручка’, старое н.-луж.terg ’месца гандлю’, в.-луж.torhošćo ’рынак’, чэш., славац.trh ’рынак’, ’базар, кірмаш’, славен.tȓg ’тс’, ’плошча’, ’сквер’; серб.тр̑г, харв.tȓg ’тавар, якім гандлююць’, ’гандлёвая плошча’, балг.търгови́я ’гандаль’, търг ’тс’, търгъ́т ’аўкцыён’, макед.тргови́ја ’гандаль’, ст.-слав.тръгъ ’гандлёвая плошча’. Прасл.*tъrgъ. Пэўным чынам знаходзіцца ў сувязі з алб.treg(ë) ’рынак’, ’базар’ (> Trst), ілір.tergitio ’гандляр, купец’, з венецкімі тапонімамі Tergeste > Trzst > Trst ’рынак’, Opitergium ’хлебны або таварны рынак’, лігур.terg‑ ’купец’, Tergolape, Tergilam і інш. Рыбеца (Archivio glottologico italiano, 35, 51) сцвярджае, што *terga, якое дало алб.tregë, з’яўляецца міжземнаморскім словам і яго можна звязаць генетычна з асір.-вавіл.tamgaru ’купец’ > арамей.taggara > араб.tadžir, з якога выйшлі tiġaret ’барыш, заробак’, tüccar ’купец’, прынесеныя туркамі на Балканы (Скок, 3, 499). Ён мяркуе, што балканска-лац.terg‑ у Дунайскай зоне ў V ст. н. э. увайшло ў праславянскую мову. Літ.tur̃gus, лат.tìrgus ’рынак’, а таксама ст.-сканд.torg, швед.torg, дац.torv, фін.turku запазычаны ва ўсходніх славян (Махэк₂, 651; Брукнер, 566; Мікала, Berühr., 170; Скарджус, Slav., 226; Петрыч–Гольмквіст, JS, 8, 1962–1963, 146). Спробы вывесці паходжанне слав.*tъrgъ з цюрк., манг.torga, torgu ’шоўк’ ці са ст.-цюрк.turɣu ’стаянка’ не пераконваюць (Фасмер, 4, 82). Ондруш (Этимология–1984, 179) сцвярджае, што прасл.*tr̥gъ генетычна звязана не толькі з харв.trážiti, *s‑terg‑: *s‑torg‑ ’сцерагчы’, але і з балг.тъ́рси ’шукае’. Гл. яшчэ ЕСУМ, 5, 603. Сюды ж таргава́ць ’прыцэньвацца; гандляваць’ (ТСБМ), торгава́цца (ТС), то́ржышча ’рынак, гандлёвая плошча з народам’ (Нас.), тарго́віца ’базар’ (АБ, 7 (3)), таргаўшчы́ца, тарго́ўка ’гандлярка’ (там жа).
2.зборн. Kapitál n, Kapitalísmus m -, Kapitalísten pl;
супярэ́чнасць памі́ж пра́цай і капіта́лам der Gégensatz zwíschen Árbeit und Kapitál;
3. (багацце) Kapitál n, Vermögen n -s, Réichtum m -s, -tümer
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
біле́т, ‑а, М ‑леце, м.
1. Дакумент, які дае права праезду, уваходу, карыстання чым‑н., атрымання чаго‑н. (часцей за плату). Білет [у Лены] быў на руках, але да цягніка аставалася многа часу, і трэба было як мага разумней скарыстаць яго.Скрыган.[Базыль:] — Трэба пайсці ў праўленне, унесці адпаведную суму грошай і выпісаць [лесарубны] білет.Сіняўскі.
2. Дакумент, які сведчыць аб прыналежнасці каго‑н. да палітычнай або грамадскай арганізацыі. Партыйны білет. Прафсаюзны білет. Камсамольскі білет.// Дакумент, які сведчыць пра адносіны яго ўладальніка да якіх‑н. абавязкаў, навучальнай установы і пад. Ваенны білет. Студэнцкі білет. Адпускны білет.
3. Лісток з пытаннямі для тых, хто трымае экзамен. [Вера] і Валодзя разам увайшлі ў аўдыторыю, разам узялі білеты.Арабей.
•••
Банкаўскія білеты — крэдытныя знакі грошай, якія выпускаюцца эмісійнымі банкамі і замяшчаюць металічныя грошы ў якасці сродку абароту і плацяжу.
Белы білет — пасведчанне аб вызваленні ад ваеннай службы.
Воўчы білет (пашпарт) — у царскай Расіі: дакумент з адзнакай паліцыі пра палітычную ненадзейнасць яго ўласніка, які закрываў доступ у дзяржаўныя, навучальныя і інш. ўстановы.
Жоўты білет — пашпарт на жоўтым бланку, які ў дарэвалюцыйныя часы выдаваўся прастытуткам.
Зваротны білет — білет, які дае права на праезд у два канцы, туды і назад.
Казначэйскія білеты — а) у капіталістычных краінах — назва неразменных на каштоўныя металы папяровых грошай, якія выпускаюцца ў абарот фінансавымі органамі дзяржавы апрача эмісійных банкаў; б) у СССР — грашовыя знакі вартасцю ў 1, 3 і 5 рублёў, якія выпускаюцца для размену банкаўскіх білетаў (вартасцю ў 10, 25, 50 і 100 рублёў).
Крэдытны білет (уст.) — папяровы грашовы знак.
Латарэйны білет — картка, лісток, якія даюць права на ўдзел у латарэі.
[Фр. billet.]
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
2.заг. і інф.(частаўспалучэннізчасціцамі «хоць», «хоць бы»). Ужываецца пры ўказанні на тое, што патрабуе пільнага разгляду: спыніць увагу, разгледзець як прыклад.
•••
Узяць на каравул — аддаць пашану асобым ружэйным прыёмам.
Дзіва ўзялокагогл. дзіва.
Завідкі ўзялігл. завідкі.
Наша (ваша, іх) узяло (возьме) — тое, што і наша (ваша, іх) бярэ (гл. браць).
Ні ўцяць ні ўзяцьгл. уцяць.
Узяць быка за рогі — тое, што і браць быка за рогі (гл. браць).
Узяць верхнадкім — тое, што і браць верх надкім (гл. браць).
Узяць волюнадкім — тое, што і браць волю надкім (гл. браць).
Узяць голымі рукамі — тое, што і браць голымі рукамі (гл. браць).
Узяць грэх на душу — тое, што і браць грэх на душу (гл. браць).
Узяць за аснову — узяць як галоўнае што‑н.
Узяць за горла (за глотку, жабры) — тое, што і браць за горла (за глотку, жабры) (гл. браць).
Узяць за душу — тое, што і браць за душу (гл. браць).
Узяць за жывое — тое, што і браць за жывое (гл. браць).
Узяць за каўнер (за карак) — тое, што і браць за каўнер (за карак) (гл. браць).
Узяць за правіла — зрабіць сваім правілам.
Узяць за сэрца — тое, што і браць за сэрца (гл. браць).
Узяць з бою (боем) — тое, што і браць з бою (боем) (гл. браць).
Узяць зморам; узяць на змор — тое, што і браць зморам (гл. браць).
Узяць лейцы ў рукі — сканцэнтраваць у сваіх руках уладу, кіраўніцтва.
Узяць на абардаж — тое, што і браць па абардаж (гл. браць).
Узяць на буксір — тое, што і браць на буксір (гл. браць).
Узяць на верушто — тое, што і браць на веру што (гл. браць).
Узяць на вокакаго — прыкмеціць каго‑н. і назіраць за кім‑н.
Узяць (купіць) на выплат — узяць (купіць) што‑н. у растэрміноўку з платай часткамі.
Узяць нагу — пайсці ў нагу.
Узяць на заметку (на карандаш) — тое, што і браць на заметку (на карандаш) (гл. браць).
Узяць на мушку (на прыцэл) — тое, што і браць на мушку (на прыцэл) (гл. браць).
Узяць напрамак (кірунак) — тое, што і браць напрамак (кірунак) (гл. браць).
Узяць на сябешто — тое, што і браць на сябе што (гл. браць).
Узяць (браць) пад абстрэл — пачаць рэзка крытыкаваць.
Узяць пад варту (стражу) — арыштаваць.
Узяць пад казырок — тое, што і браць пад казырок (гл. браць).
Узяць пад каравул — тое, што і браць пад каравул (гл. браць).
Узяць пад увагу — тое, што і браць пад увагу (гл. браць).
Узяць прыклад — тое, што і браць прыклад (гл. браць).
Узяць сваё — тое, што і браць сваё (гл. браць).
Узяць след — тое, што і браць след (гл. браць).
Узяць слова — тое, што і браць слова (гл. браць).
Узяць словазкаго — тое, што і браць слова зкаго (гл. браць).
Узяць слова назад — тое, што і браць слова назад (гл. браць).
Узяць сябе ў рукі — тое, што і браць сябе ў рукі (гл. браць).
Узяць у абарот — тое, што і браць у абарот (гл. браць).
Узяць у абцугікаго — стварыць каму‑н. абставіны, становішча безвыходнасці.
Узяць у галавушто — тое, што і браць у галаву што (гл. браць).
Узяць у лоб — тое, што і браць у лоб (гл. браць).
Узяць (схапіць) уполкаго — схапіць у ахапак каго‑н.
Узяць у разлік — тое, што і браць у разлік (гл. браць).
Узяць у толк — зразумець, уясніць што‑н.
Узяць у шоры — тое, што і браць у шоры (гл. браць).
Узяць шлюб — тое, што і браць шлюб (гл. браць).
Чорт не возьмегл. чорт.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
год, ‑а, М ‑дзе; мн. гады, ‑оў і год; м.
1. Прамежак часу з 1 студзеня, за які Зямля робіць адзін паварот вакол Сонца (уключае ў сябе 365 ці 366 сутак, або 12 каляндарных месяцаў). Адыходзілі вёсны і зімы, І гады за гадамі плылі.Колас.
2. Адрэзак часу ў 12 месяцаў, які адлічваецца з якога‑н. дня. Аб усім утрая Клапаціцца гатоў, Быццам думаю я Жыць яшчэ сто гадоў.Гілевіч.
3.толькімн. Ужываецца ў спалучэнні з парадкавым лічэбнікам для абазначэння дзесяцігоддзя. Саракавыя гады дваццатага стагоддзя. Камсамольцы дваццатых гадоў.
4.толькімн. Адрэзак часу ў некалькі год. Пасляваенныя гады. Гады росквіту культуры і народнай гаспадаркі.
5.толькімн. Узрост; перыяд, пара ў жыцці чалавека. Спадарожны Пятра быў Захар Палянскі, чалавек сярэдніх гадоў, досыць заможны гаспадар.Колас.
6. Адрэзак часу, на працягу якога планета робіць абарот вакол Сонца. Год Марса.
•••
Высакосны год — кожны чацвёрты год, які мае ў лютым не 28, а 29 дзён.
Зорны год — прамежак часу, за які Сонца робіць свой бачны шлях па нябеснай сферы адносна зорак.
Навучальны год — час вучэбных заняткаў ад канца адных і да пачатку наступных летніх канікул.
Новы год — дзень 1 студзеня.
Светлавы год — адзінка адлегласці, роўная шляху, які праходзіць прамень святла за трапічны год.
Трапічны год — прамежак часу паміж двума праходжаннямі Сонца цераз пункт веснавога раўнадзенства.
Адны гады; у адных гадах — аднолькавы ўзрост; аднагодкі, равеснікі.
Без году тыдзеньгл. тыдзень.
Гады падышлі — настаў ўзрост, калі патрэбна зрабіць што‑н.
Гады ў рады — вельмі рэдка (бываць дзе‑н., сустракаць з кім‑н. і інш.).
Год ад году — з кожным годам.
З году ў год — пастаянна, на працягу некалькіх гадоў.
З малых гадоў (год) — з дзяцінства.
На схіле гадоў (год)гл. схіл.
Не па гадах — неадпаведна ўзросту, не падыходзіць па ўзросту.
Па маладосці гадоўгл. маладосць.
У гадах — пажылога ўзросту.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
Тур1 ‘першабытны дзікі бык Bos primigenius, буйвал’ (ТСБМ, Нас., Байк. і Некр., Гарэц., Вруб., Арх. Вяр., Ласт.): natura, jak ŭ toho tura (ваўк., Федар. 4), ст.-бел.туръ ‘тс’ (ГСБМ). Як назва рэальнай жывёлы даўжэй захоўвалася ў раёне, які прымыкае да сучаснай Белавежскай пушчы, параўн. siedzić, jak tur ŭ harè (слонім., ваўк., Федар. 4, 275: hara ‘лес’?); у песні: Не ўгінайся, буковый мосце, / Через тебе ідут туры і елені (брэсц., Д.-Хадак., 346). У Бельскім павеце запісана гульня «У тура», што можа адносіцца да паганскага культу, гл. БНТ, Гульні₂, 39. Укр.тур, рус.тур, польск., н.-, в.-луж.tur, палаб.täur, чэш.tur, славац.tur, славен.túr (захоўваецца ў тапонімах Turjak, Turja glava), балг.тур, макед.тур, ст.-слав.тоуръ ‘дзікі бык’. Прасл.*turъ роднаснае ст.-прус.tauris ‘зубр’, літ.taũras ‘тур, бык’, ст.-грэч.ταυρος ‘бык’, лац.taurus, ірл.tarb ‘тс’, авест.staōra ‘буйная рагатая жывёла’, гоц.stiur ‘бык’, ‘цялё’, што да і.-е.*tə̯uro‑ < і.-е.*teu̯h₂‑ ‘ацякаць, распухаць, павялічвацца’ (Сной₂, 792; Фасмер, 4, 122; Брукнер, 584; Скок, 3, 524; Буга, Rinkt., 2, 634; Борысь, 654; ЕСУМ, 5, 677–678). Існуе магчымасць меркаваць пра настратычныя сувязі з прасеміц. tauru‑ ‘бык’ (Покарны, 1083; Арол, 4, 118; ESJSt, 17, 998). Сюды ж астронім ст.-бел.Туръ, Телець, Юнець, Бычокъ, што адпавядае лац.Taurus ‘тс’ (XVI ст., Бел. лекс., 112), тур ‘маўчун, маўклівы чалавек’ (пін., ЛА, 3); туры́ца ‘дзікая карова’, ‘мажная здаровая кабета’ (Нас.), туры́ця ‘самка тура’ (драг., Сл. ПЗБ), магчыма, мянушка каровы туро́ля (мёрск., Нар. лекс.).
Тур2 ‘адзін круг танца; асобны этап якой-небудзь гульні, конкурсу, спаборніцтва, мерапрыемства’ (ТСБМ, Некр. і Байк., Вруб.), ‘падарожжа, турыстычная паездка’ (Улас.). Праз рускую мову (тур) з франц.tour ‘круг, абарачэнне, абарот, абход, аб’езд’, ‘чарга’, ‘ганчарны круг’, якое з с.-лац.turnus > лац.tornus ‘такарны варштат’ < ст.-грэч.τόρνος ‘прылада цесляра для вывядзення контураў кола, паўкола’, ‘долата, такарны разец’ < τείρω ‘тру’ (Фасмер, 4, 122; Даза, 716; ЕСУМ, 5, 678). Значэнне ‘падарожжа’ пад уплывам англ.tour ‘паездка, экскурсія’ (Арол, 4, 118), параўн. турнэ, гл.
Тур3 ‘апорны слуп пасярэдзіне святліцы старажытнага дома’ (Ласт.), ‘слуп каля печы ў курных хатах’ (дзісн., Яшк.). Магчыма, да тур1 (гл.) у пераносным значэнні ‘найбольш значны канструкцыйны элемент’, бо апорны слуп называлі «турам» побач з «князем», «князьком», «канём» (Ласт., 143).
Тур4 ‘купальнік горны, Arnica montana L.’ (гродз., Кіс., ТС), тур‑зелье, зелье‑тур ‘тс’ (ТС). Да тур1 (гл.); параўн. польск.дыял.tura альбо trawa turowa, turówka, żubrówka ‘зуброўка, Hierochloë odorata (L.)’, што можна разглядаць як аналаг зу́брава трава́ ‘тс’ (брэсц., Кіс.) — ежа зуброў у Белавежскай пушчы (Коласава, Лексика, 60; адносна іншых раслін гл. ЕСУМ, 5, 680). Аднак не выключана метафарычнае ўжыванне назвы тур1 — тое, што прыносіць здароўе і сілы, параўн. фразеалагізм здаровы як бык.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
catch
[kætʃ]1.
v.t. caught, catching
1) лаві́ць; хапа́ць
They caught the thief — Яны́ злаві́лі зло́дзея
to catch a ball — лаві́ць мя́чык
to catch hold of something — ухапі́ць за што
2) засьпява́ць; лаві́ць; захапля́ць зьняна́цку
to catch a train — пасьпе́ць на цягні́к
3) схо́пліваць, захо́пліваць
to catch fire easily — лёгка схапі́цца агнём, запа́львацца, загара́цца
4) зачапляць
A nail caught her dress — Яна́ зачапі́лася суке́нкай за цьві́к
The boat was caught in the reeds — чо́вен зачапі́ўся ў чаро́це
2.
v.i.
1) зачапля́цца, усчапля́цца; застрава́ць
2) загара́цца, гарэ́ць
3.
n.
1) лаўле́ньне n., захо́п -у m.
2) кля́мка (у дзьвяра́х), спуск -у m., абаро́т у замку́
3) уло́ў -ву m.; здабы́ча f.
4) пажада́ная асо́ба для жані́мства
it’s no catch — Невялі́кая здабы́ча
5) хі́трык -у m., па́стка f.
4.
adj.
1) які́ прыця́гвае ўва́гу, зацікаўле́ньне
2) хі́тры, падсту́пны
a catch question — падсту́пнае пыта́ньне
•
- catch a cold
- catch at
- catch it
- catch one’s breath
- catch up
Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс)
ПАНА́МА (Panamá),
Рэспубліка Панама (República de Panamá), краіна ў Цэнтр. Амерыцы, на Панамскім перашыйку. Мяжуе на У і ПдУ з Калумбіяй, на З з Коста-Рыкай; на Пн абмываецца водамі Карыбскага м., на Пд — Ціхага ак.Пл. 78,2 тыс.км². Нас. 2778,5 тыс.чал. (1999). Дзярж. мова — іспанская. Сталіца — г.Панама. Краіна падзяляецца на 9 правінцый і 2 тэрыторыі. Нац. свята — Дзень незалежнасці (3 ліст.).
Дзяржаўны лад П. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1972, дапоўненая ў 1983. Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах тэрмінам на 5 гадоў. Заканад. ўлада належыць аднапалатнаму Заканад. сходу, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на 5 гадоў, выканаўчая ўлада — ураду, які назначаецца прэзідэнтам і яму падсправаздачны.
Прырода. Каля палавіны паверхні займаюць нізінныя раўніны. Праз усю тэр. П. цягнуцца горныя хрыбты: на З Кардыльера-дэ-Верагуа (выш. да 3475 м, дзеючы вулкан Бару), на Пн і У Кардыльера-дэ-Сан-Блас, Серанія-дэль-Дар’ен, на Пд горы п-ва Асуэра. Бываюць землетрасенні. У недрах П. ёсць руды медзі, малібдэну, жалеза, марганцу, золата, серабра. Клімат субэкватарыяльны, гарачы і вільготны. Сярэднямесячная т-ра на раўнінах 25—28 °C. Ападкаў на падветраных схілах на Пн 2500—3700 мм, на Пд 1200—2000 мм за год. Шмат кароткіх рэк. Найб. значная р. Чагрэс, яе падпёртыя воды ўтвараюць азёры Гатун і Мадэн, якія жывяць шлюзы Панамскага канала. Пад лесам і хмызнякамі каля 44% тэрыторыі. Пашыраны вечназялёныя лясы, на ПдЗ — саванна і лістападныя лясы, на ўзбярэжжы — мангравыя зараснікі. У складзе фауны шмат відаў малпаў, тапіры, пума, ягуар, мурашкаеды; птушкі (асабліва папугаі), паўзуны. Прыбярэжныя воды, рэкі і азёры багатыя рыбай. Нац. парк Дар’ен (уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны).
Насельніцтва. Асн. насельніцтва панамцы — нашчадкі ісп. каланістаў, індзейцаў і неграў. Каля 70% панамцаў складаюць метысы, ёсць негры і мулаты (каля 14%), белыя (10%), індзейцы (6%). 85% вернікаў католікі, 15% пратэстанты. Сярэднегадавы прырост насельніцтва 1,53%. Сярэдняя шчыльн. каля 35 чал. на 1 км². Большая ч. насельніцтва жыве на ціхаакіянскіх схілах гор, паміж каналам і зах. мяжой. У гарадах 56% насельніцтва. Найб. гарады — Панама (465 тыс.чал.), Калон (141 тыс.чал., 1997). У сельскай гаспадарцы занята 27% працаздольнага насельніцтва, у прам-сці і буд-ве — 13%, у абслуговых галінах — 60%.
ГісторыяТэр. П. заселена чалавекам каля 10 тыс.г. назад. Карэннае насельніцтва — індзейцы плямён карыбаў і чыбча. У пач. 16 ст. заваявана ісп.канкістадорамі. У 1519 заснаваны г. Панама, які даў назву ўсёй краіне. З 1542 у складзе віцэ-каралеўства Перу, з 1560 ген.-капітанства Гватэмала, у 1718—23 і 1740—1810 віцэ-каралеўства Новая Гранада. У ходзе вайны за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26 П. 28.11.1821 абвясціла незалежнасць ад Іспаніі і ўвайшла ў склад федэратыўнай рэспублікі Вялікая Калумбія. З 1831 П. — дэпартамент Новай Гранады (з 1886 Калумбія). У 2-й пал. 19 ст. панамцы неаднаразова (1885, 1895, 1899, 1900) узнімалі антыкалумбійскія паўстанні. 3.11.1903 пры ваен. дапамозе ЗША абвешчана незалежная Панамская Рэспубліка, яе першым прэзідэнтам (1904—08) стаў А.Герэра. Далейшыя адносіны з ЗША вызначаліся амерыкана-панамскімі дагаворамі 1903, 1936, 1955, 1977. Паводле дагавора 1903 ЗША атрымалі ў бестэрміновую арэнду паласу тэр. краіны ад Атлантычнага да Ціхага ак. (гл.Панамскага канала зона) для буд-ва і наступнай эксплуатацыі Панамскага канала (у 1879—1902 яго будавала Францыя, дабудаваны ЗША у 1904—14). Паводле канстытуцыі 1904 ЗША мелі права высаджваць войскі ў любой частцы П.
У 2-ю сусв. вайну 1939—45 П. фармальна абвясціла вайну Японіі, Германіі і Італіі. З канца 1950-х г. пад уплывам рэвалюцыі на Кубе і нацыяналізацыі Суэцкага канала (1956) адносіны П. з ЗША пагоршыліся, узмацніліся патрабаванні перадачы П. канала і яго зоны. У 1968 ваен. пераварот прывёў да ўлады патрыят. хунту на чале з ген. А.Тарыхасам Эрэрам, які нацыяналізаваў уласнасць кампаній ЗША і мясц. буйных уласнікаў. Амер.-панамскія дагаворы 1977 прадугледжвалі паэтапную перадачу П. Панамскага канала і яго зоны, ліквідацыю амер.ваен. баз. Пасля гібелі ў 1981 Тарыхаса Эрэры ўлада сканцэнтравалася ў руках ген. М.Нар’егі Марэны. У снеж. 1989 ЗША шляхам узбр. інтэрвенцыі скінулі рэжым Нар’егі, абвінаваціўшы яго ў сувязях з наркамафіяй і узурпацыі ўлады. У 1994 прэзідэнтам П. абраны Э.Перэс Бальядарэс, які пачаў ліберальныя рэформы. У маі 1999 прэзідэнтам абрана М.Маскоса. Напярэдадні 1.1.2000 пад кантроль П. канчаткова перайшоў Панамскі канал з яго зонай. П. — чл.ААН (з 1945), Арг-цыі амер. дзяржаў (з 1948), Руху недалучэння і інш.міжнар. арг-цый. Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 28.10.1998.
У П. дзейнічаюць паліт. партыі: Арнульфісцкая, Сапраўдная ліберальная, Рэв.-дэмакр., Ліберальна-рэсп., Лейбарысцкая і інш.Асн. прафцэнтры: Канфедэрацыя працоўных Рэспублікі Панама, Нац. савет працоўных П., Прафцэнтр працоўных Панамскага перашыйка.
Гаспадарка. П. — аграрная краіна. Валавы ўнутр. прадукт (ВУП) на душу насельніцтва 7300 дол. ЗША. Доля ў ВУП сельскай гаспадаркі 8%, прам-сці 18%, абслуговых галін 74%. П. — адзін з найб.фін.-гандл. і трансп. цэнтраў Лац. Амерыкі, каля 80% яе эканам. дзейнасці прыпадае на знешні гандаль і паслугі. Вял. значэнне ў эканоміцы П. належыць Панамскаму каналу; даходы ад яго складаюць больш за 70% ВУП. У П. дзейнічаюць каля 140 замежных банкаў. Існуе Свабодная зона Калон (гандл.абарот 11 млрд. долараў, 1997). Вял. ролю ў эканоміцы П. адыгрывае амер. капітал, прамыя ўкладанні складаюць больш за 6 млрд. долараў. Сельская гаспадарка спецыялізуецца на вытв-сці трапічных культур. Апрацоўваецца каля 7% тэр. краіны, пастаянна засяваецца 2%, пад пашай 20%. Пераважная форма землекарыстання — латыфундыі. Гал. экспартная культура — бананы. Асн. раён бананавых плантацый на ціхаакіянскім узбярэжжы, штогадовы збор больш за 1 млн.т (адно з вядучых месцаў у свеце па экспарце). На экспарт вырошчваюць таксама каву, какаву, сізаль, цукр. трыснёг, ананасы, цытрусавыя, тытунь. Гал.харч. культуры: рыс, кукуруза, бабовыя. Развіта жывёлагадоўля. Гадуюць буйн. раг. жывёлу (1,44 млн. галоў, 1997), свіней (245 тыс. галоў), птушку (10 млн. галоў). Рыбалоўства, лоўля крэветак, пераважна на экспарт у ЗША. У лясах нарыхтоўка каштоўнай драўніны (махагоні). Прам-сць прадстаўлена пераважна дробнымі прадпрыемствамі. Невял. здабыча медзі, золата, серабра. У г. Лас-Мінас нафтаперапр.з-д (на нафце з Эквадора). Вытв-сць электраэнергіі 4,7 млрд.кВт∙гадз (1997), пераважна на ГЭС (70%). Перапрацоўка і кансерваванне малака, фруктаў, агародніны, рыбы, вытв-сць цукру, спіртных напіткаў, тытунёвых вырабаў у гарадах Панама, Калон, Кансепсьён і інш.Вытв-сць абутку, швейных вырабаў (Панама, Давід), мэблі, фанеры, паперы, кардону (Альмірантэ, Давід). Выраб навігацыйнага абсталявання, электратэхнікі, фармацэўтычных і паліграф. тавараў (Калон), суднарамонт (Панама, Калон, Бальбоа), буд. матэрыялы (цэмент, кераміка і інш.). Пашыраны саматужныя промыслы. Развіты турызм (даход — 376 млн. долараў). Даўж. аўтадарог 11,1 тыс.км, у т. л. 3,7 тыс.км з цвёрдым пакрыццём. Гал. аўтадарога — Панамерыканская шаша. Даўж. чыгунак 355 км, водных шляхоў 800 км. Пад флагам П. з прычыны нізкіх падаткаў і выгаднага прац. заканадаўства плаваюць 4,6 тыс. суднаў агульнай грузападымальнасцю 98,4 млн. брута-рэг. т (1998) з 71 краіны. Гад. парты — Панама, Бальбоа, Калон, Крыстобаль. У краіне 43 аэрапорты, у т. л.міжнар. Такумен. У 1997 экспарт склаў 6,8 млрд. долараў, імпарт 7,38 млрд. долараў. У экспарце пераважаюць бананы (43%), крэветкі (11%), цукар, адзенне, абутак, кава, у імпарце — прамысл. тавары, абсталяванне (21%), нафта (11%), харч. прадукты, хімікаты. Гал.гандл. партнёры — ЗША, краіны Цэнтр. Амерыкі, Японія. Грашовая адзінка — бальбоа.
Літ.:
Панама, 1903—1970 гг.: Нация — империализм. Нар. силы — олигархия. Кризис и рев. путь: Пер. с исп. М., 1974;
Леонов Н.С. Омар Торрихос: «Я не хочу войти в историю, я хочу войти в зону канала». М., 1990.
Л.В.Лоўчая (прырода, насельніцтва, гаспадарка), Н.Р.Кошалева (гісторыя).
Герб і сцяг Панамы.Да арт.Панама. Цэнтральная частка г. Панама — сталіцы дзяржавы.Да арт.Панама. Панамскі канал.
