бурая - Пошук

хрыбе́т, ‑бта, М ‑бце, м.

1. Пазваночнік чалавека, жывёлы або рыбы. Поўсць на высокім хрыбце непрыгожа ўскудлачаная, брудна-бурая, а пад шыяй вісіць клоччам, як бывае вясной, калі звер ліняе. Шамякін. Абодва бакі жэраха пакрыты бліскучай серабрыстабелай луской, якая на самым хрыбце афарбавана ў шэры і нават цёмны колер. Матрунёнак. [Чабаноўскі] абапёрся на яе плячо. Ядзя абхапіла рукой яго спіну, праз тонкі шынель адчувала востры хрыбет. Асіпенка. // перан. Аснова, апора, касцяк. Магутнай партыі падмурак, Яе хрыбет і дыктатура, Яе граніт — рабочы клас. Бялевіч.

2. Разм. Спіна (у чалавека або жывёлы). Пад зялёным хмызам Церлася хрыбтом, Хмыз бязрогім, лысым Кратала ілбом [ласяня]. Калачынскі. [Андрэй:] — А я нагой у хрыбет [вартавога], а рукой на рэгулятар. Лынькоў.

3. перан. Верхні край чаго‑н. (хвалі, страхі і пад.). На страсе, на самым хрыбце, селі два белыя галубкі і сядзяць, нікуды не хочуць ляцець. Пестрак. Вецер грае на прасторы, На хрыбтах імглістых хваль. Бядуля.

4. Рад гор, якія працягнуліся ў адным кірунку; горны ланцуг. Горны хрыбет. □ Раптам шлях засланілі хрыбты Алатау, Ля падножжа — у яблынях Алма-Ата. Панчанка. Унізе зялёная даліна, кветкі, сцюдзёная вада ў шумлівай рачулцы, а ўзнімеш вочы — не верыцца: хоць смаліць сонца, а вунь на хрыбтах снегавыя шапкі. Гроднеў. Над Аюдагам — над Мядзведзь-гарою — Хрыбет увесь імглой завалакло. Караткевіч.

•••

Спінны хрыбет — пазваночнік.

Ламаць хрыбет гл. ламаць.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

МІНЕРА́ЛЫ (ад позналац. minera руда),

прыродныя хім. злучэнні, радзей самародныя элементы, пераважна цвёрдыя целы крышталічнай і аморфнай будовы, прыкладна аднародныя паводле хім. саставу і фіз. уласцівасцей, утвораныя ў выніку фіз.-хім. працэсаў у нетрах і на паверхні Зямлі або інш. планет, устойлівыя ў пэўных фіз.-хім. межах; састаўная ч. горных парод і руд. Гэта самародныя элементы, сульфіды, галагеніды, аксіды і гідраксіды, кіслародныя солі. Да М. часам адносяць некаторыя арган. злучэнні і ваду. М., якія складаюць горныя пароды, наз. пародаўтваральнымі, тыя, што прысутнічаюць у пародзе ў нязначнай колькасці — акцэсорнымі.

Фіз. і хім. ўласцівасці пераважнай большасці М. залежаць ад хім. саставу і структуры крышт. рашоткі. Вылучаюць ізаморфныя разнавіднасці мінералаў (пры аднолькавай форме пераменны хім. састаў) і паліморфныя аднаго хім. саставу (напр., алмаз і графіт). Вядома каля 2 тыс. М. Найб. пашыраны М. класа сілікатаў (34% ад агульнай колькасці), аксіды і гідраксіды (каля 25%), сульфідныя злучэнні і іх аналагі (каля 20%). Колер, бляск, празрыстасць, цвёрдасць, шчыльнасць, спайнасць, злом, аптычныя характарыстыкі, магнітнасць, электраправоднасць, радыеактыўнасць і інш. ўласцівасці М. цесна звязаны з хім. саставам і структурай. Колер М. разнастайны і залежыць ад храмафорных (афарбоўваючых) элементаў, змены аптычнай аднароднасці крышт. рашоткі, мех. дамешкаў і інш. Бляск М. шкляны, алмазны, паўметалічны і металічны. М. падзяляюцца на празрыстыя (напр., тапаз, горны хрусталь), паўпразрыстыя (напр., кінавар, сфалерыт), непразрыстыя (напр., магнетыт, графіт). Цвёрдасць М. вызначаецца пераважна паводле шкалы Моаса (ад 1 да 10, напр., тальк — цв. 1, алмаз — цв. 10). Пры вызначэнні М. і ўмоў іх утварэння вял. значэнне мае марфалогія (вонкавы выгляд крышталяў — прызматычныя, таблітчастыя, ігольчастыя, слупковыя, ліставатыя, лускавінкавыя і інш.; характар агрэгатаў — друзы, жэоды, сакрэцыі і інш.). Тэрыторыі з пэўным комплексам М. наз. мінералагічнымі правінцыямі; прамежкі часу, спрыяльныя ўтварэнню пэўнага комплексу М., наз. мінералагічнымі эпохамі. Вывучэнне ўзаемасувязі паміж хім., фіз. і марфал. асаблівасцямі М. і ўмовамі іх утварэння ўзнаўляе гісторыю фарміравання радовішчаў, што складае навук. аснову пошукаў і разведкі карысных выкапняў. У аснове сучаснай класіфікацыі М. ляжыць крышталехім. прынцып, які адлюстроўвае тып хім. злучэння і тып. хім. сувязі паміж структурнымі адзінкамі. Паводле класіфікацыі А.Г.Бяцехціна, усе М. падзяляюцца на арганічныя і неарганічныя, неарганічныя — на 6 раздзелаў, унутры іх вылучаюцца класы, падкласы і групы.

На Беларусі вядома некалькі соцень М. У крышт. фундаменце трапляюцца акцэсорныя М.: самародныя элементы (плаціна, ірыдый, золата, ртуць), сульфіды (кінавар, барніт, кавелін), групы гранатаў (андрадыт, альмандын, піроп), піраксены (аўгіт, дыяпсід, саліт, ферасаліт, гіперстэн, эгірын, энстатыт), амфіболы (рагавая падманка, актыналіт, трэмаліт і інш.). У асадкавай тоўшчы трапляюцца самародная медзь, спадарожнік алмазу — піроп, з групы гідраксідаў — дыяспор і інш. Мінеральную сыравіну, што здабываюць у Беларусі, выкарыстоўваюць у прам-сці буд. матэрыялаў, хім., керамічнай, як агранамічныя руды, абліцовачныя матэрыялы і інш.

Літ.:

Бетехтин А.Г. Минералогия. М., 1950;

Лазаренко Е.К. Курс минералогии. 2 изд. М., 1971;

Ярцев В.И., Аношко Я.И. Минералогия. Мн., 1998.

Я.І.Аношка.

Да арт. **Мінералы**. 1. Мікраклін, карлсбадскі двайнік. 2. Купраадамін. 3. Селеніт. 4. Галіт з крышталямі гіпсу. 5. Папіршпат. 6. Кракаіт. 7. Гётыт — «бурая шкляная галава» ў ліманітавай жэодзе. 8. Азурыт. 9. Шэрл у кварцы. 10. Кальцыт.

т. 10, с. 382

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК ГА́НДЛЮ І ГРАМА́ДСКАГА ХАРЧАВА́ННЯ БЕЛАРУ́СКАЙ ССР,

ганаровае званне, якое прысвойвалася высокакваліфікаваным работнікам гандлю і грамадскага харчавання за працу ў сістэме дзярж. і каап. гандлю не менш за 10 гадоў, за асаблівыя дасягненні ў развіцці гандлю і грамадскага харчавання і ў паляпшэнні гандл. абслугоўвання насельніцтва. Устаноўлена Указам Прэзідыума Вярх. Савета БССР ад 7.2.1966, прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР. Існавала да 23.11.1988.

Заслужаныя работнікі гандлю і грамадскага харчавання Беларускай ССР

1966. А.Ф.Анішчанка, І.П.Ахрэмчык, В.А.Балотнікава, М.З.Барада, В.П.Барыс, Б.І.Барысевіч, М.І.Борухава, М.П.Валодзін, Ф.Ф.Валодзін, Л.І.Варшаўская, П.Ф.Волкаў, М.К.Вялюга, І.Б.Герко, Н.А.Гранькова, У.К.Гушча, М.Ф.Дзямідава, Л.І.Драздоўская, Г.Е.Дубіцкая, Г.Р.Дудко, П.Г.Іванова, З.В.Кліміценка, А.І.Коўчур, Н.К.Красоўская, Д.В.Кудзь, І.І.Кулькоў, Я.П.Ляхаў, М.Я.Махаёва, М.К.Мацукевіч, А.Я.Мелкаступаў, М.Р.Міхайлаў-Грыцаў, Л.І.Наркевіч, Г.І.Перык, Р.І.Прэпесць, Ф.Дз.Ропат, В.Ц.Скарабагатая, Я.І.Суслава, І.В.Талочка, І.А.Тапырык, С.Дз.Чухловін, В.М.Чыжонак, І.А.Чычэрын, А.С.Шаўроў, І.А.Шымановіч.

1967. В.А.Асіпок, А.Х.Аўсеенка, Л.П.Барвінак, В.К.Зверава, І.І.Калеснікаў, М.П.Карташова, В.Ф.Конаш, Я.Е.Крэз, С.Б.Лембрыкаў, Н.С.Семянюк, А.А.Трацэўская.

1968. А.Р.Арастовіч, М.М.Багдановіч, З.С.Бадрова, Н.А.Балотнікава, Н.М.Бірукова, А.М.Бычкоў, Т.І.Вадаходава, Б.Р.Гельфанд, Л.Ф.Голубева, П.І.Гурына, Е.А.Забродская, В.А.Задала, М.П.Ігнацьева, В.М.Калур, Х.Е.Камінская, Т.С.Каськовіч, П.І.Катаводаў, І.А.Крамарэнка, М.А.Краўцова, Л.М.Кротаў, Л.Е.Кручкова, З.М.Кузняцова, В.М.Кунцэвіч, К.Л.Ластоўскі, Г.А.Лукашэвіч, Г.С.Мазько, Г.С.Мірановіч, Л.М.Новікава, А.Д.Падаляк, Н.Г.Парфянкова, Л.С.Паўроз, І.М.Піліпейка, М.Ф.Ружанцова, Н.С.Саракалетава, В.І.Свірыдо, В.К.Сцепаненка, А.В.Тоўкань. М.А.Хартонік, А.І.Хромава, Н.А.Шандрыгіна, М.М.Шастакова, А.Дз.Шубіч, Я.Ц.Шылаў.

1969. І.Я.Бутрым, А.І.Паліўкіна, К.І.Палкіна, В.Д.Стрэж, Г.П.Сценнік, М.Я.Шведава, Г.Д.Якавенка.

1970. Т.П.Абабкава, В.А.Бярозка, Н.І.Гутарава, М.М.Данілевіч, З.П.Кладкевіч, М.Я.Кудзінаў, З.Л.Ліхавідава. Н.М.Майдзецкая, В.М.Мяховіч, В.А.Папуша, Я.К.Станішэўская, К.С.Сыраквашына, В.М.Уласюк, К.Д.Шэлегава.

1971. С.Ф.Ажахоўская, З.Г.Балашова, Л.В.Бутраменка, В.М.Воранаў, В.Ф.Галубко, А.А.Грузінаў, Н.Дз.Грыгарэўская, Т.Ф.Дзевятуха, А.І.Зарэцкая, У.М.Манаева, Е.І.Маслакова, С.С.Самахвал, К.І.Сапяжынская, К.І.Сіднякова, Н.І.Сусько, Н.С.Цішкевіч, В.К.Шаранкоў, М.С.Шумская, Т.П.Юркова, Н.С.Яжэлева.

1973. А.Ф.Багданава, К.Ц.Біліеўская, А.А.Гладкая, І.П.Дзікун, Я.В.Крыштаповіч, Н.Р.Патройная, Л.С.Сарнова, А.Дз.Хадасок, М.П.Чартарыцкі.

1974. Ф.І.Балашова, К.Я.Гаўрыленка, В.К.Здановіч, Т.Я.Камісарава, Я.М.Мананкін, В.Дз.Міхальчук, Г.Р.Навіцкая, Л.М.Федаракова.

1975. В.А.Асмалоўская, А.А.Бажкоў, Н.І.Вярстак, І.С.Гарбузоў, Н.Н.Клімко, В.А.Кур’ян, Л.Ф.Ладуцька, В.А.Майсеенка, С.Ф.Масюцін, Л.Ф.Петрачкова, Л.І.Пракапенка, З.І.Прыступіна, А.А.Суслаў, К.Р.Удавенка, В.М.Шарыкава.

1976. В.Л.Алейчык, В.Ф.Еўтухоў, І.І.Ігошын, Р.В.Кузьміна, М.І.Лахтычкіна, І.П.Ляўковіч, К.С.Пашук, Я.С.Серая, Г.А.Сухій, В.В.Чарнякова.

1977. В.Ф.Ачыновіч, В.П.Бальшакоў, Л.А.Вашчук, В.В.Кабачэўская, І.М.Калтовіч, А.А.Кардаш, С.Дз.Карпеня, Э.І.Кудасава, Т.М.Кузьменка, Н.М.Мацуганаў, Л.В.Міхневіч, Н.М.Навіцкая, Я.М.Новік.

1978. Г.М.Ананчанка, З.М.Баравік, М.У.Галенка, А.А.Гласко, Г.П.Дзегцярова, П.В.Зюськевіч, В.М.Клімава, В.С.Лабажэвіч, З.К.Матняк, С.Ц.Пашчасцьеў, Р.Б.Рапапорт, Е.У.Рубцова, Т.І.Руднік, Г.І.Свідэрская, Ф.А.Цімкаева, М.В.Цярэшанкава, Л.А.Чыжова.

1979. Г.М.Бяляўская, М.А.Вакульчык, Н.Е.Варэнік, Н.А.Васілеўская, А.Т.Грыбалёва, Р.Ф.Даргель, Л.М.Емельяновіч, М.І.Крыўцоў, А.С.Курыленка, Л.І.Машталеж, А.С.Пархімовіч, К.Б.Пархоц, М.В.Сіроцін, Г.П.Стагурава.

1980. Г.Д.Багнюк, В.А.Зянько, А.І.Корабава, М.П.Малочка, Р.Ц.Малочка, Г.Ц.Петракова, І.Е.Сталівоненка, А.М.Сыты, А.Л.Шатохіна, М.М.Якубоўскі.

1981. Л.С.Зульцбург, А.Ф.Іваннікаў, Н.І.Казлоўская, С.Ю.Каравайка, К.І.Карчэня. Г.І.Кукарэка, Г.П.Латышава, Г.І.Марчанка, Н.Я.Матвеева, З.І.Пуцікава, І.В.Стукава, М.А.Хмель, М.А.Храбрая, Т.Ф.Царыкава, І.В.Шкляннік.

1982. Т.К.Афанасенка, Ю.А.Васільева, Г.К.Дзеньшчыкова, Л.М.Селівончык, Л.В.Шыханцова, У.Я.Дзмітрычэнка.

1985. Т.Ф.Бурая, М.С.Віннік, Н.М.Вітко, Р.А.Гмыза, М.Р.Голуб, І.Ф.Гурыновіч, П.Ф.Гуркоў, А.М.Драбышэўская, З.Г.Кацюба, В.У.Кучанкова, Н.І.Серада, А.М.Цевашова, М.М.Фіцнер, Л.Я.Худзеева, Т.М.Цэбрук.

1987. Л.Е.Матвеева.

1988. Л.Б.Андрэева, Г.А.Вадарацкая, М.В.Мірончыкаў, Я.Ф.Пляўкова. Н.І.Сахарчук, Я.І.Свірыд.

т. 6, с. 562

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Verbum