у. бэ́льку на бло́ках — подня́ть ба́лку на бло́ках;
у. флаг на караблі́ — подня́ть флаг на корабле́;
мех — як у. — мех — как подня́ть;
у. гаспада́рку — подня́ть хозя́йство;
у. цэ́ны — подня́ть (вздуть) це́ны;
у. цаліну́ — подня́ть целину́;
у. паўста́нне — подня́ть восста́ние;
у. настро́й — подня́ть настрое́ние;
у. крык — подня́ть крик;
у. узро́вень вады́ — подня́ть (повы́сить) у́ровень воды́;
у. прадукцы́йнасць пра́цы — подня́ть (повы́сить) производи́тельность труда́;
2. (восхвалить) вознести́, превознести́;
3. возвы́сить, вознести́;
4. (предложить для обсуждения) подня́ть, возбуди́ть;
у. пыта́нне — подня́ть (возбуди́ть) вопро́с;
◊ у. го́лас — подня́ть го́лос;
у. галаву́ — подня́ть го́лову;
у. руку́ — (на каго) подня́ть ру́ку (на кого)
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
БРО́ЎКА (Пятрусь) (Пётр Усцінавіч; 25.6.1905, в. Пуцілкавічы Ушацкага р-на Віцебскай вобл. — 24.3.1980),
бел. паэт і грамадскі дзеяч. Нар. паэт Беларусі (1962). Акад.АН Беларусі (1966, чл.-кар. з 1953). Засл. дз. нав. Беларусі (1975). Герой Сац. Працы (1972). Скончыў БДУ (1931). З 1918 працаваў перапісчыкам у Велікадолецкім ваен. камісарыяце, справаводам у валвыканкоме, рахункаводам у саўгасе, старшынёй Маладолецкага сельсавета. У 1925 накіраваны на працу ў Полацкі акр.к-т ЛКСМБ. У 1927—28 адказны сакратар газ. «Чырвоная Полаччына». З 1940 рэдактар час. «Полымя». У 1941—42 працаваў у франтавой газ. «За Савецкую Беларусь», супрацоўнічаў у партыз. друку. З 1943 адказны сакратар СП БССР, з 1945 рэдактар час. «Полымя». У 1948—67 старшыня праўлення СП БССР, у 1967—80 гал. рэдактар выд-ва «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя».
Друкаваўся з 1926. Першыя зб-кі «Гады як шторм» і «Прамова фактамі» (1930), «Цэхавыя будні» і аповесць «Каландры» (1931). Ранняя лірыка прасякнута матывамі ўслаўлення рэвалюцыі, новай рэчаіснасці. Пераадольваючы пэўную рытарычнасць і рамант. схематызм, паэт авалодваў прынцыпамі канкрэтна-рэаліст. адлюстравання жыцця (зб. «Прыход героя», 1935). У героіка-рамант. паэме «Праз горы і стэп» (1932), прысвечанай падзеям грамадз. вайны, і рэаліст.-быт. Паэме «1914» (1935) канкрэтнасць лірычнага перажывання, праўдзівасць у раскрыцці чалавечых характараў. У зб-ках «Вясна Радзімы» (1937) і «Шляхамі баравымі» (1940) побач з грамадскімі праблемамі значнае месца займае інтымная і пейзажная лірыка. Паэт плённа вучыцца ў Я.Купалы, арганічна засвойвае асаблівасці нар.-паэт. мыслення, часцей звяртаецца да лірыка-песенных формаў. У гады Вял.Айч. вайны паглыбляецца эмацыянальны і рэаліст. змест паэзіі Броўкі, узмацняецца яе патрыят. гучанне. Подзвіг народа, тэма вернасці Радзіме, пераемнасці гераічных традыцый атрымалі глыбокае лірычнае і шырокае эпічнае ўвасабленне ў «Паэме пра Смалячкова» (1943), паэмах «Беларусь» (1943) і «Ясны кут» (1944), вершах «Кастусь Каліноўскі», «Надзя-Надзейка», «Рана», «Магіла байца», «Будзем сеяць, беларусы!». Многія творы Броўкі пасляваен. часу (паэма «Паланянка», 1945; вершы «Парк Перамогі», «Смерць героя») яшчэ звязаны з яго франтавой лірыкай, але пафас творчасці паэта вызначае тэма мірнай працы (паэма «Хлеб», 1946). Працоўны подзвіг народа, барацьба за мір адлюстраваны ў зб-ках «У роднай хаце» (1946), «Дарога жыцця» (1950, Дзярж. прэмія СССР 1951), «Сонечнымі днямі» (1950), «Цвёрдымі крокамі» (1954), рамане «Калі зліваюцца рэкі» (1956, Літ. прэмія імя Я.Коласа 1959; па матывах рамана балет Г.Вагнера «Святло і цені», паст. 1963). У некаторых творах гэтага часу ілюстрацыйнасць, святочная параднасць, ідэалізацыя дасягненняў. За паэму «Хлеб», вершы «Думы пра Маскву», «Брат і сястра», «Народнае дзякуй», «Каб мне стаць...», «Спатканне» прысуджана Дзярж. прэмія СССР 1947. У 1960—70-я г. ўзмацнілася ўвага паэта да маральна-этычных, агульначалавечых праблем, шырокае гучанне набыла інтэрнац. тэма. У паэзіі дасягнуў цэласнасці лірычнага характару, гарманічнасці ў выяўленні асабістага і грамадскага. Творчасць Броўкі напоўнілася матывамі, звязанымі з асабістай біяграфіяй, з камсамольскім юнацтвам, маладосцю, авеянымі героікай рэв. барацьбы. Вяршынным дасягненнем творчасці Броўкі сталі зб-кі «Пахне чабор» (1959), «А дні ідуць» (1961, Ленінская прэмія 1962), «Заўсёды з Леніным» (1967), «Між чырвоных рабін» (1969, Дзярж. прэмія БССР імя Я.Купалы 1970), «Калі ласка» (1972), «І ўдзень і ўночы...» і кніга прозы «Разам з камісарам» (1974). У паэме «Голас сэрца» (1960) пранікнёна адгукнулася памяць пра маці, закатаваную ў фаш. канцлагеры. Броўка — паэт высокага грамадз. пафасу, мастак з ярка выяўленай рамант. патэтыкай і песенна-лірычнай накіраванасцю. Яго паэзіі ўласціва адкрытая публіцыстычнасць, маштабнасць, народнасць маст. мыслення, прастата рэаліст. светаадчування. Напісаў лібрэта опер «Міхась Падгорны», «Алеся» (з Я.Рамановічам). На бел. мову перакладаў творы Т.Шаўчэнкі, У.Маякоўскага, П.Тычыны, М.Бажана, А.Твардоўскага, М.Ісакоўскага, А.Пракоф’ева, У.Бранеўскага, Дж.Байрана і інш.Дзярж. прэмія БССР 1976 за ўдзел у выданні Бел.Сав. Энцыклапедыі.
Тв.:
Зб.тв.Т. 1—7. Мн., 1975—78;
Зб.тв.Т. 1—9. Мн., 1987—92.
Літ.:
Ярош М. Пятрусь Броўка: Нарыс жыцця і творчасці. Мн., 1981;
4.Разм. Невыразны, не зусім дакладны, правільны (пра гукі, выказванне думак). У маёра голас пісклявы, у суседа яго — хрыплы, нячысты.Навуменка.[Колас:] — Ну, палепшу я радок ці два, гэта ж справы не ратуе. Сырызна застаецца сырызнай, мова нячыстая, верш недасканалы.Лужанін.
5.перан. Які не вызначаецца сумленнасцю, несумленны, здольны да машэнства. [Ладынін:] «Трэба сказаць Башлыку, каб прасачыў за гэтымі нарыхтоўшчыкамі сваімі. Нячыстыя, відаць, людзі».Шамякін.// Заснаваны на машэнстве; нячэсны. Цяпер новая думка кальнула.. [Зосю]: «Можа.. [Міхал] і тады ўжо ў якіх нячыстых авантурах быў?».Чорны.[Грэт] інстынктам адчула, што справа тут нячыстая.Маўр.
6. У некаторых рэлігійных вучэннях — непрыгодны, непажаданы богу, грэшны. [Сымон] даводзіў, што свіння для старазаконнікаў-яўрэяў — грэшная і нячыстая жывёла.Бядуля.
7.Разм. У забабонах — звязаны са злым духам, чараўніцтвам. Пятрусь і не думаў спыняць каня, скарэй бы ад гэтага нячыстага месца.Колас.//узнач.наз.нячы́сты, ‑ага, м. Злы дух, чорт. [Жонка брыгадзіра:] — Не сорам табе, і нячыстага не баішся ты.Мурашка.
•••
Нячыстая сілагл. сіла.
Нячысты духгл. дух.
Нячысты на руку — схільны да крадзяжу, махлярства.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
про́ста, прысл.
1.Прысл.да просты (у 2, 3, 5, 6, 10 і 11 знач.).
2. Прама, не зварочваючы ўбок. — Я лепш вам раскажу: едзьце проста, потым завернеце крута-крута направа.Якімовіч.
3. Непасрэдна. [Брат] смачна еў сала, кусаючы яго проста з.. невялікага кавалка.Чорны.Партызаны наваліліся спаць проста на зямлю, дзе хто стаяў.Асіпенка.// У злучэнні з прыназоўнікамі надае ім большую дакладнасць; якраз, менавіта. З вяршаліны сарваўся камяк снегу і трапіў [Колю] проста на галаву.Якімовіч.Дом быў на ўзгорку, проста над ракой.З. Астапенка.
4.узнач.абмежавальнайчасціцы. Разм. Толькі, усяго толькі. Мікалай Аляксеевіч хацеў проста пабыць адзін на адзін з гэтым чалавекам, пачуць яго бадзёры голас і смех.Навуменка.А гэта што — ледзь чутны крок? Ці проста шоргнула ігліца?А. Вольскі.— Я проста знаёмая доктара.Мележ.
5.узнач.узмацняльнайчасціцы. Разм. Аж, зусім, сапраўды. Два калгасных баяністы, Цымбалісты, скрыпачы Як зайграюць, — проста дзіва, А дзяўчаты падпяюць.Броўка.Бацька — панскі фурман — махнуў у паветры даўжэзнай пугай, якая проста стрэламі заўсёды страляе.Бядуля.Загадае чараўніца — Дваццаць сонцаў загарыцца, Дождж пальецца як з вядра. Проста летняя пара!Муравейка.
6. Наогул. Часцей пачалі наведвацца ў леснічоўку старцы і проста галодныя людзі.С. Александровіч.
•••
Проста з моста — адразу, без падрыхтоўкі.
Проста так — без асаблівых прычын; без асаблівай мэты, намеру.
Проста-такі — тое, што і проста (у 5 знач.).
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
сумава́ць, ‑мую, ‑муеш, ‑муе; незак.
1. Адчуваць сум, смутак; аддавацца душэўнай горычы. Недзе, далёка, Сумуе гаротная матка.Танк.Паблізу ад сябе .. [Марыля] чуе ласкавы, спачувальны голас: — Не сумуйце так, ле пакутуйце.Кулакоўскі.[Маці:] — А Надзя твая [Федзечка] вельмі сумуе. Часта да нас забягае і ўсё плача.Няхай.// Журыцца. Першыя дні, калі бацька паехаў у адпачынак, Надзейка, прыходзячы дадому, сумавала.Хадкевіч.[Цімох:] — А з добрымі людзьмі ніколі сумаваць не будзеш.. ніколі самотнай сябе не адчуеш.Дубоўка.Не пішы аб тым мне, Што ўсё сумуеш, Я таксама, знаю, Сёння не засну.Тарас./уперан.ужыв.Сумуе клён у поплаве на грудзе.Русак.
2.пакім-чым. Адчуваць душэўную трывогу, маркоту; тужыць па кім‑, чым‑н. У першы дзень Міхась сумаваў па матцы.Якімовіч.Вось і тая зямля, дзе дужэў ты і рос, Па якой сумаваў столькі зім, столькі вёсен.Кірэенка.Скажу адно, можа, ніхто так не сумуе па цёплым слове з дому, як салдат.Скрыган.// Зазнаваць патрэбу ў чым‑н.; перажываць без чаго‑н. [Марына] нярэдка сумавала па заводу.Шахавец.І трэба сказаць — сумуюць па ёй [лесарубнай справе] яго багатырскія плечы!Якімовіч.// Маркоціцца (пра жывёл). Недзе ў хляве сумавала ахрыплым голасам цялё.Чорны.
3. Нудзіцца. У хаце, быццам у вуллі, Тут сумаваць няма калі!Барадулін.Прыходзіць дадому. Сумуе адзін... Якую прыдумаць работу?Бялевіч.// Знаходзіцца ў бяздзейнасці (пра рэчы). І стаяць, сумуюць санкі, Не знайсці хлапцам гулянкі, Бо не выпаў снег.Кірэенка.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
Ту1 — экспрэсіўнае слова ў выразах: ту, якій ты! ту на цябе! ту цябе! ‘цьфу’ (Нас., Гарэц., Байк. і Некр.; полац., Нар. лекс.). У адным з першых літаратурных твораў: Ці не пісацель? / Ту! Не, паночак, /Я Тарас (К. Вераніцын, Тарас на Парнасе. Паэмы. Мінск, 2009, 18). Часта як выраз незадавальнення, нязгоды. Звычайна разглядаецца як варыянт выклічніка тфу (гл.) у сувязі з неарганічным характарам ф у беларускай народнай мове, параўн. яго замены на тпху, тху (гл.), цьху і пад. Параўн., аднак, рус.ту: ту, голова! ‘эх ты!’, серб.цімак.ту́ ‘выклічнік незадавальнення, раздражнення’, макед.ту што ми стори ‘ox, што ты нарабіў’, балг.дыял.а́ бре, ту́ бре! (раздражненне, гл. СбНУ, 38, 50), што сведчыць пра магчымае аднясенне выклічніка да т. зв. першасных інтэр’екцый (Смаль-Стоцкі, Приміт., 19), прадстаўленага ў складзе выклічнікаў тыпу агату, ату, туга (гл.) і інш. Дапускаецца дэістычнае паходжанне, гл. ESSJ SG, 2, 701.
Ту2 ‘тут, сюды’ фалькл.: Братовая золвы на ночь просить : / Ту ту ту! — Моя золвица, моя сястрыца, / Ту ту ту (Бяс., 40); Ту, цимболисты и скрипки играют… (С. Полацкі), ту-ту-ту — падзыўныя для гусей (ДАБМ, камент., 896); ст.-бел.ту ‘ў гэтым месцы; туды, сюды; тады; у даным выпадку’ (1388 г., ГСБМ). Параўн. укр.дыял.ту ‘тут’, рус.фалькл.ту ‘ў той час, тады’ (СРНГ), польск.tu ‘тут; цяпер, у гэтым месцы; дагэтуль, адсюль’, чэш., славац., в.-луж., н.-луж.tu ‘тс’, харв., серб.tû, славен.tù ‘тс’, ст.-слав.тоу ‘там, тут, тады, у тым месцы’. Прасл.*tu вытворнае ад займенніка *tъ (гл. той) з няясным па паходжанні ‑u (агляд праблематыкі ў літаратуры гл. ESSJ SG, 2, 697–701; ESJSt, 17, 996; пра ст.-бел. формы гл. Крамко, Мова бел. пісьм., 276). Сучаснае дыялектнае ўжыванне, напр., ту ‘тут’ (воран.Сл. ПЗБ), а таксама познія старабеларускія формы пад уплывам польскай мовы, гл. Булыка, Запазыч., 326. Паводле Шустар-Шэўца (1553), вакалізацыя, як у н.-луж.ku < прасл.*kъ, гл. к.
Ту3 — размеркавальны злучнік то … то: ту чуеш у гэтай песні страшны голас дзікага звера, ту смех шалёнага, ту нудны крык нішчаснага, ту плач беднага чалавека (Я. Колас). Параўн. аналагічныя злучнікі: макед., балг.ту … ту, польск., чэш.tu … tu. Функцыянальна ідэнтычна займеннікавым утварэнням ад *tъ, у першую чаргу *to (гл. та, то), адносна паходжання гл. ESSJ SG, 2, 701. У беларускай літаратурнай мове выціснута пад уплывам рускай мовы.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
content
I[ˈkɑ:ntent]
n., often contents
1) зьмест -у m.; зьме́сьціва n.
the contents of a room — зьме́сьціва пако́ю
content of a book — зьмест кні́гі
table of contents — зьмест (кні́гі, ча́сапісу)
2) ёмістасьць f. (пасу́дзіны), умяшча́льнасьць f.; аб’ём -у m.
3) ко́лькасьць, ная́ўнасьць f.
Cottage cheese has a high protein content — Тваро́г ма́е вялі́кую ко́лькасьць бялко́ў
4) сэнс, зьмест -у m.
the content of a speech — зьмест прамо́вы
II[kənˈtent]1.
v.t.
задавальня́ць
Nothing contents him — Нішто́ яго́ не задавальня́е
to content oneself — задаво́ліцца
2.
adj.
1) задаво́лены
2) зго́дны; гато́вы
Will you be content to wait until tomorrow? — Ці вы зго́дны пачака́ць да за́ўтра?
3.
n.
1) задавальне́ньне n., задаво́ленасьць f.
2) Brit.го́лас “за” ў пала́це ло́рдаў
•
- one's heart’s content
Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс)
ста́віць, ста́ўлю, ста́віш, ста́віць; незак.
1.што. Размяшчаць, умацоўваць што-н. вертыкальна, у стаячым становішчы.
С. слупы.
С. кнігі на паліцу.
2.каго (што). Прымушаць або памагаць каму-н. устаць, заняць дзе-н. месца стоячы.
С. дзіця на падлогу.
3.каго (што). Прызначаць на работу, прапаноўваць рабіць што-н., назначаць на якое-н. месца, пазіцыю.
С. новага механіка.
С. вартавога на пост.
4.што. Устанаўліваць, будаваць.
С. помнік.
5.што. Змяшчаць на пэўнае месца, пакідаць у пэўным становішчы.
С. аўтобус у аўтапарк.
С. посуд на стол.
6.што. Прыводзіць у патрэбны стан; вучыць правільнаму валоданню (голасам, дыханнем і пад.), надаваць чаму-н. патрэбнае становішча, форму.
С. голас (маладому спеваку). С. рукі цымбалісту.
С. словы ў патрэбным склоне.
7.што. Прыкладваць, накладваць, устаўляць і пад. да якой-н. часткі цела з лячэбнай мэтай.
С. гарчычнікі.
С. тэрмометр.
С. пломбу.
8.што. Рабіць метку, знак на чым-н., пісаць, рысаваць, падпісваць.
С. подпіс.
С. дату.
С. адзнакі ў дзённік.
9.што. Арганізоўваць, наладжваць; ажыццяўляць пастаноўку на сцэне.
С. доследы.
С. балет.
С. спектакль.
10.што. Майстраваць, устанаўліваць.
С. палаткі.
11.што і без дап. У азартных гульнях: уносіць, укладваць у гульню (грошы).
С. у банк 100 рублёў.
12.што. Задаваць, прапаноўваць для выканання, абмеркавання.
С. сціслыя тэрміны.
С. на галасаванне.
С. перад фактам.
13.перан., каго-што. Ствараць для каго-н. умовы, абставіны, прыводзіць у якое-н. становішча.
С. героя ў складаныя абставіны.
С. пад кантроль.
14.каго-што. У спалучэнні з некаторымі назоўнікамі абазначае: лічыць чым-н., разглядаць як-н. што-н.
С. сваёй мэтай.
С. у віну.
15.што. У спалучэнні з некаторымі назоўнікамі ўжыв. ў знач. рабіць (тое, што абазначае назоўнік).
С. рэкорд.
16.што. Нарыхтоўваць, складаючы якім-н. чынам.
С. сена ў копы.
○
Ставіць дыягназ — вызначаць, устанаўліваць хваробу, характар захворвання.
