ну², часц.
1. пыт., часта ўжыв. з папярэднім «ды». Выражае здзіўленне сказаным, па знач. адпавядае словам «няўжо», «ці праўда?»
Чуў, што сусед жэніцца? — Ды ну?
2. узмацн. Надае сказам большую выразнасць, падкрэслівае значэнне таго ці іншага слова.
Дзяўчына, ну, як лялька!
3. сцвярдж. Так, ага, але (разм.).
Ці праўда, што ты цяпер камерцыйны дырэктар? — Ну.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
і, ды
Слоўнік сінонімаў і блізказначных слоў, 2-е выданне (М. Клышка, правапіс да 2008 г.)
Тай ’ды’: тай іде там ён возьме! (Растарг.). Параўн. укр. дыял. тай ’тс’, польск. дыял. taj ’ды, ды і’ (Варш. сл.). Спалучэнне злучніка та з і (ESSJ SG, 2, 633–634).
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
tribulation [ˌtrɪbjuˈleɪʃn] n. lit. го́ра, бяда́;
trials and tribulations го́ра ды выпрабава́нні
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
Та 1 ’то’ злучнік (Сержп.; гродз., Нар. лекс.), та ’гэта’ (Ян.). Укр. та ’і; але’, стараж.-рус. та ’і; і, ды’, серб.-харв. та ’ды, так, от жа’, макед. та ’і, ды’, балг. та ’і, ды; таму, каб’, ст.-слав. та ’і, ды’. Відаць, стары дублет то (гл.), што ўзыходзіць да прасл. займенніка *tъ ’той’, роднаснага літ. tuojaũ, tuõj ’зараз, адразу, неадкладна’, грэч. τῶ ’тады, потым’; далей да хец. ta ’і’, ст.-інд. tāt ’у выніку чаго’ (Фасмер, 4, 5; ESSJ SG, 2, 627–631; Сной₁, 651; ЕСУМ, 5, 498). Адносна магчымай сувязі са злучнікам да ’ды’ (Бяльк.), ’ды, і; а потым, але’ (ТС) гл. Копечны, Этимология–1967, 26–27.
Та 2. Гл. тая.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
наво́кала.
1. прысл. Тое, што і навокал (у 1 знач.).
Н. — поле ды лес.
2. прыназ. з Р. Тое, што і навокал (у 2 знач.).
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
паго́ршаць, -аю, -аеш, -ае; зак.
Тое, што і пагоршыцца.
Было ліха ды пагоршала (прымаўка). Хвораму пагоршала (безас.).
|| наз. пагаршэ́нне, -я, н. і паго́ршанне, -я, н.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
перашко́да ж., прям., перен. препя́тствие ср., поме́ха; прегра́да;
прыро́дныя ~ды — есте́ственные препя́тствия;
пераадо́льваць ~ды — преодолева́ть прегра́ды;
рабі́ць ~ды — чини́ть препя́тствия (поме́хи)
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
лу́да лу́да, -ды ж., палу́да, -ды ж.;
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
быва́ла, часц. (разм.).
Паказвае на знач. дзеяння, якое здаралася ў мінулым раней, іншы раз.
Сядуць, б., ды люлькі закураць.
Раней, б., я часта хадзіў на паляванне.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)