1.Правіць краінай, дзяржавай; быць уладаром, мець уладу над кім‑, чым‑н. Уладарыць над прыродай. □ Старая ўладарыла .. [у доме] і пачынала кожны новы дзень трохі не пасярод ночы.Шамякін.Пачалі глядзець навокал мы далёка і глыбока. Уладарым у паветры, зазірнулі мы і ў нетры.Дубоўка.
2.перан. Панаваць, займаць пануючае становішча. Над зямлёю восень уладарыць. Азірае пожні і бары.Ляпёшкін.І толькі ў буру-непагоду, Калі ўладарыць шторм адзін, Парою з дна марскога воды На бераг выплеснуць бурштын.Тарас.За акном стоена і ціха ўладарыла зімовая ноч.М. Стральцоў.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
Пра́ва ’сістэма агульнаабавязковых норм, якія выражаюць дзяржаўную волю пануючых у грамадстве класаў’, ’правамоцтва асобы’, ’падстава, прычына’ (ТСБМ), пра́во ’справядлівасць’ (мазыр., ГЧ), ст.-бел.право ’сістэма абавязковых сацыяльных нормаў; гарантаваная свабода; судаводства’. У юрыдычным значэнні запазычана ў XIV ст. з польск.prawo, што калькуе ням.Recht, якое ў сваю чаргу з’яўляецца перакладам лац.ius, iuris (Золтан, Из истории, 52, з літ-рай; Банькоўскі, 2, 764). Аднак, відаць, у значэнні ’свабода выбару; справядлівасць’ узыходзіць да прасл.*pravo, параўн.: ты сваё права правіш, гл. правіць; рус., укр.пра́во, ст.-рус.право, польск.prawo, чэш., славац.právo, серб.-харв.пра́во, славен.právo, балг.пра́во. Да правы (Фасмер, 3, 352; Махэк₂, 481).
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
ДА́РЫЙ,
імя цароў дынастыі Ахеменідаў у стараж.-перс.Ахеменідаў дзяржаве.
Дарый I Вялікі (550—486 да н.э.), цар у 522—486 да н.э. Стаў правіць пасля забойства Гаўматы. У выніку ліквідацыі ў 522—521 паўстанняў у Вавілоніі, Персіі, Мідыі, Маргіяне, Эламе, Егіпце, Парфіі, Сатагідыі і скіфскіх плямён у Сярэдняй Азіі, заваявання персамі ў 519—512 Фракіі, Македоніі і паўн.-зах.ч. Індыі аднавіў магутнасць дзяржавы Ахеменідаў. Каб палепшыць кіраванне дзяржавай, каля 519 ініцыіраваў правядзенне адм.-фін. і інш. рэформаў: падзел дзяржавы на 20 адм.-падатковых акруг (сатрапій) на чале з цывільнымі намеснікамі (сатрапамі), увядзенне агульнадзярж. манетнай адзінкі (гл.Дарык), рэарганізацыя кіравання арміяй (военачальнікі сталі незалежнымі ад сатрапаў і падпарадкоўваліся непасрэдна цару), наладжванне рэгулярнай паштовай службы і інш. У 513—511 здзейсніў няўдалы паход супраць скіфаў. Пры Д. I актывізаваліся знешні гандаль і буд-ва, пачаліся грэка-персідскія войны.
Дарый II Нот (?—404 да н.э.). цар у 424—404 да н.э. Сын Артаксеркса I. Правіў ва ўмовах аслаблення магутнасці дзяржавы Ахеменідаў (сепаратызм і міжусобіцы сатрапаў, антыперс. паўстанні паміж 411—408 да н.э. ў Малой Азіі, Мідыі, Егіпце).
Дарый III Кадаман (каля 380 — ліп. 330 да н.э.), апошні ахеменідскі цар [336—330 да н.э.]. Да ўступлення на прастол быў сатрапам Арменіі. У канцы 335 заваяваў Егіпет. Пасля разгрому сваёй арміі войскамі Аляксандра Македонскага пры р. Гранік (334), Ісе (333) і Гаўгамелах (331) уцёк у Бактрыю, дзе забіты сатрапам Бесам.
Аўдыенцыя ў Дарыя I Вялікага. Рэльеф са скарбніцы у Персеналі. 6—5 ст. да н.э.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
Пра́віла ’палажэнне, якое выражае тую або іншую заканамернасць’, ’норма паводзін, прывычка’ (ТСБМ), праві́ло ’ачэп’ (ганц., Сл. ПЗБ), правы́ло ’тс’ (бяроз., Шатал.), праві́ла ’тоўстая доўгая жардзіна, пры дапамозе якой злучаюць зад і перад калёс, калі возяць бярвенне’ (в.-дзв., Шатал.). Рус.пра́вило ’правіла’, прави́ло ’руль, лінейка’, укр.прави́ло ’руль; частка шавецкай калодкі’, польск.prawidło ’правіла; частка шавецкай калодкі і да т. п.’, чэш., славац.pravidlo ’правіла’, в.-луж.prawidło, н.-луж.pšawidło, серб.-харв.пра̏вило, славен.pravilo, балг.правило ’правіла’. Прасл.*pravidlo. Як сведчаць значэнні слова ў рус. і інш. славянскіх мовах, першапачаткова гэта было nomina instrumenti з суф. ‑dlo ад praviti (гл. правіць). Адцягненае значэнне з’явілася ў выніку пераносу ’тое, што вызначала прыладай’, параўн. лац.rēgula ’лінейка’ і ’правіла’.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
праўле́нне, ‑я, н.
1.Дзеяннепаводледзеясл.правіць (у 1 знач.).
2. Выбарны орган, які стаіць на чале якой‑н. установы, арганізацыі і пад. На гэтым жа сходзе было абрана і праўленне калгаса і месца, дзе павінен быць калгасны штаб.Колас.// Пасяджэнне такога органа. На праўленні шмат у нас гаварылася пра калгасны будаўнічы стыль.Бядуля.// Памяшканне, дзе знаходзіцца такі орган. Я пайшоў у праўленне, а Шаевіч са злосці паплёўся недзе ў сад.Сабаленка.Дзямід Мікалавеіч выйшаў з праўлення на вуліцу.Паслядовіч.
3. Назва некаторых адміністрацыйна-паліцэйскіх устаноў у дарэвалюцыйнай Расіі, а таксама памяшканне, у якім знаходзілася такая ўстанова. Валасное праўленне.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
2. Напружыўшы мышцы, выпрастаць, выцягнуць (часткі цела). Пан узяў рог пакручасты, Пазалочаны, блішчасты, Важна выставіў нагу, Галаву крыху адкінуў Ды расправіў грудзі, спіну І ў ражок той — тру-гу-гу.Колас.[Рыбак] скінуў з карка авечку, паклаў на яе бок карабін і з палёгкай расправіў намуляныя плечы.Быкаў.// Падняўшы, выцягнуўшы, разгарнуць (рукі, крылы і пад.).
•••
Расправіць крылы (плечы) — праявіць усе свае сілы, здольнасці; дзейнічаць рашуча, смела, энергічна.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
3.(норовить) разг. патрапля́ць у лад; (стараться) стара́цца;
4.(твердить) разг. дзяўбці́;
◊
ла́дить одно́ и то́ же дзяўбці́ адно́ і то́е ж.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
пра́васр., в разн. знач. пра́во;
~вы́ чалаве́ка — права́ челове́ка;
мець п. — име́ть пра́во;
○ усеагу́льнае вы́барчае п. — всео́бщее избира́тельное пра́во;
пасі́ўнае вы́барчае п. — пасси́вное избира́тельное пра́во;
~вы́ грамадзя́нства — права́ гражда́нства;
а́ўтарскае п. — а́вторское пра́во;
п. на пра́цу (на адпачы́нак, на адука́цыю) — пра́во на труд (на о́тдых, на образова́ние);
п. прыста́нішча — пра́во убе́жища;
дзяржа́ўнае п. — госуда́рственное пра́во;
прыго́ннае п. — крепостно́е пра́во;
ры́мскае п. — ри́мское пра́во;
магдэбу́ргскае п. — магдебу́ргское пра́во;
рэ́чавае п. — ве́щное пра́во;
◊ кула́чнае п. — кула́чное пра́во;
сваё п. пра́віць — гнуть свою́ ли́нию;
на птушы́ных ~ва́х — на пти́чьих права́х;
пра́віць п. — управля́ть, распоряжа́ться
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
пра́віцца, праўлюся, правішся, правіцца; незак.
1.Разм. Папраўляцца, ачуньваць (пасля хваробы); зажываць. Пасля таго мне пішуць праз нядзелю, што бацька правіцца... (Хоць моцна аслабеў, але ачуньвае.)Трус.Доктар сказаў, што нага пачне правіцца, як толькі дастануць кулю.Чорны.// Рабіцца тлустым, поўным. Далей на захад, дзе пяскі, жоўтымі свечкамі кветак стракаціць зялёны, сакавіты лубін, пасля якога добра родзіць жыта і — ад сіласу — правяцца каровы.Брыль.
2.(1і2ас.неўжыв.). Рабіцца лепшым, паляпшацца. Радуючыся, што надвор’е правіцца, Алена праверыла, ці ўсе прыйшлі.Мележ.
3.(1і2ас.неўжыв.). Адпраўляцца, служыцца (пра набажэнства). У касцёле ўсё яшчэ свяціліся вокны, яшчэ правілася імша і маліліся паны.Пестрак.
4.Зал.даправіць.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
rule2[ru:l]v.
1. кірава́ць, панава́ць; улада́рыць
2. выраша́ць (справу); пастанаўля́ць;
The judge ruled that she should have custody. Суддзя пастанавіў, што ёй павінны прызначыць апякунства.
3. ліне́іць, разліне́йваць
♦
rule the roastinfml упраўля́ць; распараджа́цца, кама́ндаваць;
rule (smb./smth.) with a rod of ironпра́віць (кім-н./чым-н.) жале́знай руко́й
rule off[ˌru:lˈɔf]phr. v. аддзяля́ць ры́сай; праве́с ці ліне́йкай ры́су
rule out[ˌru:lˈaʊt]phr. v. выключа́ць;
He was ru led out of the game. Яго выключылі з гульні.
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
