турбо́тны, ‑ая, ‑ае.
1. Які турбуецца аб кім‑, чым‑н., клапоціцца пра каго‑, што‑н. Турботы чалавек. / у паэт. ужыв. Турботны родны дом Шчаслівых не пабудзіць. Голуб. // Які адлюстроўвае неспакой, хваляванне. Цімох углядаецца, пазірае пільней .. З яго твару сходзіць турботная заклапочанасць, проблескі дзікай радасці праменяцца ў яго цёмных бліскучых вачах: з высокай вежы палаца .. паплыў борзда ўгору белаваты дым. Колас. Белы колер халата і шапачкі .. вельмі ж неяк ідзе да .. вялікіх, чорных, .. турботных вачэй [Ганны Пятроўны]. Брыль.
2. Напоўнены рознымі турботамі, неспакойны. Сёння ў Машы вельмі турботны дзень: трэба спакаваць хатнія рэчы, бо заўтра досвіткам выязджаюць! Гроднеў. Прыемна і самому заадно з .. [Януком] яшчэ разок перакінуцца ў думках туды, дзе прайшло яго [Васіля] хоць і цяжкае, турботнае, але навек незабыўнае маленства. Кулакоўскі. Так уваходзіць юнак Аляксандр Віташкевіч у жыццё. Цяжкае, але прываблівае. Турботнае, але сваё, кроўнае, роднае — рабочае жыццё. Кавалёў. // Які выражае, выяўляе турботу. — А жыццё? Жыццё доўгае наша? — пераходзіць [Эльга] на трапяткі і турботны шэпт. — Бачу, назаўсёды ідзеш, нядобры твар у цябе. Мікуліч.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
урэ́шце, прысл.
1. Пасля ўсяго, напаследак; нарэшце. Хлопчыкі гаварылі яшчэ доўга, дамаўляючыся, як і што яны будуць рабіць у горадзе, якім чынам будуць шукаць прафесара і як потым яго павязуць. Урэшце яны вырашылі чакаць раніцы, каб на світанні зноў рушыць у дарогу. Сіняўскі. Тым часам гульня працягвалася, і мы з Вандай урэшце адолелі сваіх праціўнікаў. Марціновіч. Апынуўшыся тут,.. [Міколка] не мог уцярпець, каб не паглядзець, а чым жа ўрэшце скончыцца ўся пакгаузная справа. Лынькоў.
2. у знач. далучальнага злучн. (часта ў спалучэнні са злучнікам «і»). Ужываецца для далучэння асобнага слова або цэлага сказа. Агонь усё слабеў... урэшце знік паволі... Багдановіч.
3. у знач. пабочн. Паказвае на завяршэнне працэсу, дзеяння, з’явы. Хвілін праз колькі, відаць, скончыўшы,.. [дзяўчына], урэшце, адарвала ад кнігі чырвоныя ад слёз вочы. Шамякін.
4. у знач. пабочн. Паказвае, што мера цярпення, чакання і пад. скончылася, або падкрэслівае што‑н. [Карзюк:] — Калі ж, урэшце, можна будзе з ёю [Марысяй] пагаварыць?! Баранавых. [Лёдзя:] — А ўрэшце, з кім хачу, з тым і гуляю. Карпаў.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
дви́гать несов.
1. (перемещать) су́нуць, со́ваць, со́ўгаць; (тащить) цягну́ць; (толкать) штурха́ць, пхаць;
дви́гать столы́ со́ваць сталы́;
2. (приводить в движение) ру́хаць;
пружи́на дви́жет механи́зм часо́в спружы́на ру́хае механі́зм гадзі́нніка;
3. (шевелить) варушы́ць, кра́таць;
дви́гать па́льцами варушы́ць (кра́таць) па́льцамі;
4. (заставлять идти вперёд, направлять) ру́хаць;
дви́гать войска́ на неприя́теля ру́хаць во́йскі на во́рага;
5. перен. ру́хаць;
дви́гать нау́ку ру́хаць наву́ку;
6. перен. (побуждать) кірава́ць (кім, чым), накіро́ўваць (каго, што);
им дви́жет чу́вство сострада́ния ім кіру́е (яго́ накіро́ўвае) пачуццё спага́ды;
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
сорва́ть сов.
1. сарва́ць, мног. пазрыва́ць;
сорва́ть я́блоко сарва́ць я́блык;
2. (снять рывком что-л. одетое) сарва́ць, мног. пазрыва́ць садра́ць, мног. паздзіра́ць;
сорва́ть ша́пку сарва́ць (садра́ць) ша́пку;
3. (взять лишнее) прост. злупі́ць, мног. пазлу́пліваць, садра́ць, мног. паздзіра́ць;
4. (стошнить) прост. вы́рваць, вы́ванітаваць;
5. (выместить) разг. спагна́ць;
сорва́ть зло́бу спагна́ць злосць;
◊
сорва́ть поцелу́й сарва́ць пацалу́нак;
сорва́ть го́лову сарва́ць галаву́;
сорва́ть ма́ску (с кого) сарва́ць ма́ску (з каго);
сорва́ть се́рдце (на ком, на чём) спагна́ць злосць (на кім, на чым);
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
гнуць несов.
1. (сгибать) гнуть; (нагибать — ещё) клони́ть;
г. дрот — гнуть про́волоку;
г. падко́вы — гнуть подко́вы;
ве́цер гне дрэ́вы да зямлі́ — ве́тер гнёт (кло́нит) дере́вья к земле́;
2. безл. (делать неровным) корёжить, коро́бить;
до́шкі гне ад сы́расці — до́ски корёжит (коро́бит) от сы́рости;
3. перен. (вести речь, преследуя какую-л. цель) гнуть, клони́ть;
куды́ ён гне? — куда́ он гнёт (кло́нит)?;
◊ г. горб (спі́ну, шы́ю) — (перад кім) гнуть горб (спи́ну, ше́ю) (перед кем);
г. сваю́ лі́нію — гнуть свою́ ли́нию;
г. у тры пагі́белі — гнуть в три поги́бели;
г. у крук — безл. нездоро́вится
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
гэ́такі мест., м. (гэ́такая ж., гэ́такае ср.; мн. гэ́такія)
1. указ. тако́й, разг. э́такий; (такой, о котором говорится — ещё) подо́бный; (в знач. сказ. — ещё) тако́в;
там ужо́ не г. лес — там уже́ не тако́й лес;
у ~кім стано́вішчы — в тако́м (э́таком, подо́бном) положе́нии;
цяпе́р ён ужо́ не г. — ны́нче он уже́ не тако́й (тако́в);
2. определительное тако́й, э́такий; (настолько — ещё) так; столь;
г. сме́лы (рашу́чы) — тако́й сме́лый (реши́тельный);
калі́ ты ўжо г. ду́жы... — е́сли ты уж так (столь) силён...;
3. (восклицание) тако́й, э́такий; э́кий;
~кае здарэ́нне! — тако́й (э́такий, э́кий) слу́чай!
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
лама́ць несов.
1. в разн. знач. лома́ть; ломи́ть; (подвергать порче, разрушать — ещё) круши́ть;
л. галлё — лома́ть (ломи́ть) су́чья;
л. машы́ну — лома́ть маши́ну;
л. нагу́ — лома́ть но́гу;
2. перен. лома́ть;
л. трады́цыі — лома́ть тради́ции;
3. безл. (о болезненном ощущении) ломи́ть, лома́ть; пола́мывать;
ло́міць ко́сці — ло́мит ко́сти;
◊ л. галаву́ — (над чым) лома́ть го́лову (над чем);
л. зу́бы — лома́ть зу́бы;
л. ру́кі — лома́ть ру́ки;
л. ко́п’і — лома́ть ко́пья;
л. каме́дыю — лома́ть коме́дию;
л. ша́пку — (перад кім) лома́ть ша́пку (перед кем);
л. хрыбе́т — лома́ть хребе́т;
сі́ла (і) сало́му ло́міць — посл. си́ла (и) соло́му ло́мит
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
над, нада предл.
1. с твор., в разн. знач. над, надо;
над ле́сам наві́сла хма́ра — над ле́сом нави́сла ту́ча;
пе́сня гучы́ць над во́зерам — пе́сня звучи́т над о́зером;
мець ула́ду над кім-не́будзь — име́ть власть над ке́м-л.;
нада мно́й — надо мно́й;
ду́маць над матэрыя́ламі для газе́ты — ду́мать над материа́лами для газе́ты;
працава́ць над сабо́й — рабо́тать над собо́й;
мець перава́гу над чым-не́будзь — име́ть преиму́щество над че́м-л.;
2. с твор. в сочет. с мест. усе́ указывает на высшее проявление свойств данного предмета;
маро́з над усі́мі мараза́мі — всем моро́зам моро́з
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
нія́кі мест. отриц. (ж. нія́кая, ср. нія́кае, мн. нія́кія) м.
1. (какой бы то ни было) никако́й; (ни один из имеющихся) никото́рый;
н. во́раг нам не стра́шны — никако́й враг нам не стра́шен;
~кіх адзна́к ру́ху — никаки́х при́знаков движе́ния;
~кай з гэ́тых кніг ён не купі́ў — никото́рой из э́тих книг он не купи́л;
2. (вовсе не) никако́й;
н. ён не камандзі́р — никако́й он не команди́р;
○ н. род — грам. сре́дний род;
◊ ~кімі сі́ламі — никаки́ми си́лами;
~кім чы́нам — нико́им о́бразом;
ні ў я́кім ра́зе — ни в ко́ем слу́чае;
без нічо́га нія́кага — без причи́ны
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
прапада́ць несов.
1. (без пользы) пропада́ть;
2. (теряться) пропада́ть, исчеза́ть;
3. (утрачиваться) пропада́ть;
4. (переставать быть видимым, слышимым) пропада́ть, исчеза́ть;
5. погиба́ть, ги́бнуть, пропада́ть;
6. (о скоте) па́дать, до́хнуть, подыха́ть, издыха́ть;
1-6 см. прапа́сці;
7. (отсутствовать) пропада́ть;
ён ~да́ў не́дзе цэ́лы ме́сяц — он пропада́л где́-то це́лый ме́сяц;
8. (испытывать страдания, мучения) страда́ть, му́читься; бе́дствовать; погиба́ть; терпе́ть (лишения, бедствия и т.п.);
п. у адзіно́це — страда́ть (мучи́ться, бе́дствовать) в одино́честве;
9. (за кім) перен., разг. со́хнуть (по ком);
п. за дзяўчы́наю — со́хнуть по де́вушке;
◊ дзе на́ша (маё) не ~да́ла! — где на́ше (моё) не пропада́ло!
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)