сям’я з 17 хім. элементаў ІН групы перыяд. сістэмы: скандый, ітрый, лантан і лантаноіды. У зямной кары трапляюцца даволі рэдка: найб. пашыраны цэрый (7∙10−3% па масе), найменш — тулій (2,7∙10−5%). З’яўляюцца прыроднымі спадарожнікамі тытану, цырконію, гафнію, ніобію, танталу, урану і некаторых інш. металаў. Найважн. мінералы — бастнезіт, манацыт, ксенатым. Першапачаткова вылучаны ў выглядзе нерастваральных аксідаў (устарэлая назва — землі; адсюль назва). У навук. л-ры Р э. абазначаюцца: РЗЭ і TR (ад лац. terra rara).
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
РЭНА́РД (Канстанцін Густававіч) (28.10.1884, г. Чавусы Магілёўскай вобл. — 27.7.1961),
бел. вучоны ў галіне селекцыі і насенняводства. Д-рс.-г.н. (1944), праф. (1925). Скончыў Кіеўскі політэхн.ін-т (1910). У 1919—31 у Горы-Горацкім земляробчым ін-це (заг. кафедры). Навук. працы па селекцыі лёну і збожжавых культур, кветкаводстве.
Тв.:
Пивоваренный ячмень и его возделывание. М.; Л., 1925;
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
САМЦЭ́ВІЧ (Васіль Андрэевіч) (19.3.1889, в. Дакудава Крупскага р-на Мінскай вобл. — 11.10.1973),
бел. педагог, краязнавец. Брат П.А.Самцэвіча, С.А.Самцэвіча. Засл. настаўнік Беларусі (1945). Скончыў Віцебскі настаўніцкі ін-т (1915), вучыўся ў Віцебскім аддз. Маскоўскага археал. ін-та. У 1918—28, 1932—56 працаваў у органах нар. асветы Беларусі, настаўнікам; у 1928—32 навук. сакратар Цэнтр. бюро краязнаўства Інбелкульта (з 1929 у складзе АН Беларусі). Аўтар падручнікаў па бел. мове і метадычных дапаможнікаў для пач. школы.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
САСНІ́Н (Георгій Пятровіч) (7.2.1916, в. Зюльзя Нерчынскага р-на Чыцінскай вобл., Расія — 19.9.1999),
бел. вучоны ў галіне стаматалогіі. Д-рмед.н. (1971), праф. (1972). Скончыў Маскоўскі мед. стаматалагічны ін-т (1941). У 1971—97 у Мінскім мед. ін-це (да 1988 заг. кафедры). Навук. працы па пытаннях тэрапеўт. і артапедычнай стаматалогіі.
Тв.:
Післяопераційне протезування зубів і щелеп. Київ, 1960;
Замещение дефектов зубных рядов съемными протезами. Опирающиеся (бюгельные) протезы // Руководство по ортопедической стоматологии. М., 1974;
савецкі вучоны ў галіне авіяцыйнай механікі. Акад.Рас.АН (1976, чл.-кар. 1966). Двойчы Герой Сац. Працы (1957, 1982). Скончыў Маскоўскі дырыжаблебуд. ін-т (1935). З 1935 у КБ дырыжаблебудаўніцтва. У 1940—54 і з 1967 у Цэнтр. аэрагідрадынамічным ін-це (з 1967 нач.).
У 1954—67 нач.Цэнтр. ін-та авіяц. маторабудавання. Навук. працы па аэрадынаміцы самалётаў і рухальных установак. Ленінская прэмія 1976. Дзярж. прэміі СССР 1946, 1952, 1968.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
СЕ́ВЕРЦАЎ (Мікалай Аляксеевіч) (5.11.1827, г. Варонеж, Расія — 7.2.1885),
расійскі заолаг, зоагеограф і падарожнік. Скончыў Маскоўскі ун-т (1846). У 1857—79 даследаваў Сярэднюю Азію. Вывучаў геалогію, араграфію, клімат, глебы, расліннасць і жывёл цэнтр.ч. Цянь-Шаня, пустыні Кызылкум, Паміра і інш., стварыў першыя комплексна-геагр. характарыстыкі прыроды гэтых тэрыторый. Навук. працы па зоагеагр. раянаванні Палеарктыкі. Яго імем названы пік на Паміры ў хр. Пятра Першага, ледавікі на Паміры і Заілійскім Алатау, некат. віды жывёл і раслін.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
«СЕМ ВО́ЛЬНЫХ МАСТА́ЦТВАЎ»,
«сем вольных навук» (лац. «Septem artes liberalis»), навучальныя дысцыпліны сярэдневяковай шкалы і падрыхтоўчых («артыстычных» ф-таў ун-таў. Уключалі 2 звязаныя цыклы; трывіум (граматыка, рыторыка і дыялектыка) іквадрывіум (арыфметыка, геаметрыя, астраномія і музыка). Як абагульненне ант. ведаў «С.в.м.» з’явіліся ў 5 ст.; у сістэму падрыхтоўчай адукацыі канчаткова аформіліся ў 6 ст. У эпоху Адраджэння роля «С.в.м.» як сістэмы свецкіх ведаў значна вырасла. У далейшым «С.в.м» ляглі ў аснову гуманіт. і прыродазнаўчай адукацыі.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
СІВАЧЭ́НКА (Леанід Аляксандравіч) (н. 9.3.1950, г. Магілёў),
бел. вучоны ў галіне машынабудавання. Д-ртэхн.н. (1995), праф. (1996). Акад.Бел. інжынернай акадэміі (2000). Скончыў Магілёўскі маш.-буд.ін-т (1977). З 1974 у Магілёўскім тэхн. ун-це (у 1996—99 заг. кафедры). Навук. даследаванні па распрацоўцы тэхнал. абсталявання для комплекснай перапрацоўкі сыравіны і тэхнагенных матэрыялаў.
Тв.:
Новая концепция развития помольной техники // Обогащение руд. 1994. №1;
Винтовые аппараты и их энерготехнологическая эффективность // Хим. промышленность. 1994. №12.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
СІДАРО́ВІЧ (Вадзім Яўгенавіч) (н. 23.6.1962, Мінск),
бел. вучоны ў галіне заалогіі і экалогіі. Д-рбіял.н. (1997). Скончыў БДУ (1985). З 1985 у Ін-це заалогіі Нац.АН Беларусі. Навук. працы па тэрыялогіі, эвалюц. экалогіі і папуляцыйнай біялогіі жывёл, заканамернасцях эвалюц. станаўлення і функцыянавання ў сучасных экасістэмах згуртавання пазваночных драпежнікаў і іх ахвяр у ландшафтах Паазерскага зледзянення.
Тв.:
Норки, выдра, ласка и другие куньи. Мн., 1995;
Куньи в Беларуси: Эволюцион. биология, демография и биоценотич. связи. Мн., 1997.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
СІПКО́ (Мікалай Георгіевіч) (19.12.1906, в. Панкры, Гарадоцкага р-на Віцебскай вобл. — 1989),
бел. вучоны ў галіне ветэрынарыі. Д-рвет.н. (1969), праф. (1970). Скончыў Віцебскі вет.ін-т (1929), з 1947 працаваў у ім (у 1963—72 прарэктар). Навук. працы па пытаннях ваен.-вет. службы, яе арганізацыі і рабоце ў час Вял.Айч. вайны, гісторыі ваен. ветэрынарыі ў Расіі.
Тв.:
Из истории ветеринарного образования в России // Уч. зап. Витеб. вет. ин-та. 1968. Т. 20.
