убі́цца, уб’юся, уб’ешся, уб’ецца; уб’ёмся, убяцеся, уб’юцца; заг. убіся; зак.

1. Разм. Улезці, забрацца ўнутр чаго‑н., куды‑н. Пасля .. [жанчына] ўсё як найлепш расказала — і як выйсці на сцежку, і як перайсці кладкі, і па які бок пакінуць грудок, каб не ўбіцца ў багну. Быкаў. Ахопленыя жахам,.. [Пацейчык і Клебер] пайшлі назад і ўбіліся ў нейкі забалочаны хмызняк. Чорны. Падлеткі хлапчукі бегалі пад вокнамі, спявалі прыпеўкі і як мага стараліся ўбіцца ў хату, каб хоць адным вокам зірнуць на гульні і скокі. Каваль. Убіўся [дзядуля] .. у самы натоўп, узлез на нечы воз і пачаў крычаць на ўсе бакі. Гарэцкі. // Зайсці, залезці ў недазволенае месца, у шкоду. [Конь] убіўся з калёсамі ў жыта, прагна хапае мокрымі губамі амаль даспелае калоссе. Навуменка. Хлопчык так задумаўся, што не заўважыў, як Красуля і цялушка-пярэзімак убіліся ў шкоду. С. Александровіч. // Шчыльна прытуліцца да чаго‑н. Убіцца тварам у падушку. // Унурыцца ў што‑н. Максім сеў каля стала плячыма да дзвярэй і, убіўшыся ў .. табліцу, пачаў вывучаць яе на памяць. Машара. Мужчыны ўсё сядзелі, убіўшыся насамі ў карту. Пташнікаў.

2. перан. Разм. Пранікнуць у якое‑н. асяроддзе; уцерціся, улезці куды‑н. [Наўмыснік:] — Я службовы чалавек быў калісьці: то па маёнтках за аратага быў, то раз у леснікі к пану ўбіўся, але доўга не набыў. Чорны. І Стаха знаходзяць — убіўся ў прымакі да палескага дзядзькі. Лужанін. [Вольга] ўжо не спадзявалася на зварот мужа, чамусь[ці] была ўпэўнена, што з яго языком удасца яму дзе-небудзь убіцца. Васілевіч.

3. З сілай уваткнуцца ў што‑н. (звычайна пра што‑н. вострае). Сякера ўзнялася ўгору, бліснуўшы на сонцы ясным бляскам гладкага металу, і з сілаю ўбілася ў калоду. Мурашка.

4. Утаптацца, утрамбавацца, стаць больш цвёрдым, гладкім. Сцежка ўбілася.

5. перан. Разм. Улезці; прыстаць (пра хваробы, няшчасці і пад.). [Сымон:] — Хвароба як убілася ў хату, дык і не вылазіць. Чарнышэвіч. [Люба:] То ўставайце, покуль курч у ногі не ўбіўся, ды на бераг хутчэй. Козел.

6. перан. Разм. Заняцца чым‑н. да забыцця ўсяго астатняга. [Бацька:] — Хата ледзьве ліпіць, хлеў таксама стары, А ты ўбіўся ў гэту ячэйку. Глебка.

7. Разм. Не выходзіць, не ісці (з галавы, думак). Тыдні са два не бачыла Арына агранома.. Улез у галаву, убіўся, спакою не дае. Б. Стральцоў. У мяне з галавы не выходзіла Іра. І чаго яна ўбілася ў думкі? Сабаленка.

•••

Убіцца ў давер’е (давер) — тое, што і увайсці ў давер’е (давер) (гл. увайсці).

Убіцца ў ласку чыю — дамагчыся чыёй‑н. прыхільнасці.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

ста́віць

1. (hín)stéllen vt; sétzen vt;

ста́віць у шэ́раг in éiner Réihe áufstellen;

2. (у гульні) sétzen vt;

3. тэатр. áufführen vt, bríngen* vt; die Regíe [-´ʒi:] führen (рэжысіраваць);

гэ́ту п’е́су не ста́вяць díeses Stück wird nicht áufgeführt;

тэа́тр ста́віць но́вую каме́дыю das Theáter bringt ein néues Lústspiel;

4. (аўтамабіль) párken vt;

ста́віць це́ста den Teig ánsetzen [áufsetzen];

ста́віць умо́вы Bedíngungen stéllen;

ста́віць прабле́му ein Problém áufwerfen* [áufrollen];

ста́віць каго-н. у непрые́мнае стано́вішча j-n in éine péinliche Láge bríngen*;

ста́віць каго-н. у безвыхо́днае стано́вішча j-n in éine verzwéifelte Láge versétzen; j-m kéinen Áusweg lássen*;

ста́віць сабе́ за мэ́ту sich (D) zur Áufgabe máchen, sich die Áufgabe stellen [sétzen];

ста́віць на галасава́нне ábstimmen lássen*, zur Ábstimmung bríngen*;

ста́віць каго-н. у пры́клад j-n als Múster [als Vórbild] hínstellen;

ста́віць каго-н. на ме́сца j-m (A) zurechtweisen* аддз.;

ста́віць адзна́ку éine Nóte gében*;

высо́ка ста́віць каго-н. j-n hoch schätzen, j-n hoch áchten;

◊

ста́віць усё на ка́рту alles auf éine Kárte setzen [aufs Spiel setzen]; álles in die Wáagschale wérfen*;

ні ў грош не ста́віць каго-н. разм. j-n geríng áchten, j-n geríng schätzen; sich (D) nichts aus j-m máchen

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс) 

ход м.

1. (pyx, дзеянне) Gang m -(e)s, Géhen n -s; Lauf m -(e)s; Bewégung f -; марск. Fahrt f - (хуткасць); тэх. Hub m -(e)s, Hübe;

по́ўны ход gróße [hóhe] Fahrt; vólle Kraft (voráus);

малы́ ход gerínge [lángsame] Fahrt;

за́дні ход Rǘckwärtsgang m, Rücklauf m;

халасты́ ход Léerlauf m;

ход по́ршня тэх. Kólbenhub m;

по́ўным ходам mit Vólldampf, mit Hóchdruck; auf vóllen Touren [´tu:-];

2. (падзей, хваробы і г. д.) Verláuf m -(e)s, Lauf m; Áblauf m;

3. (уваход) Gang m -(e)s, Gänge, Éingang m;

чо́рны ход Híntertreppe f -, -n;

4. (хадавая частка механізма) Fáhrwerk n -(e)s, -e, Fáhrgestell n -s, -e;

5. (у гульні) Zug m -(e)s, Züge (у шахматах і г. д.); Áusspiel n -s, -e (у картах);

Ваш ход Sie sind am Zúg(e) (у шахматах); Sie spíelen aus (у картах);

пе́ршы ход Ánspiel n -s;

ход каня́ Rösselsprung m -(e)s, -sprünge;

ход канём Spríngerzug m;

ве́даць усе́ хады́ і вы́хады разм. álle Schlíche kénnen*;

пусці́ць у ход што-н. etw. zum Éinsatz bríngen*, von etw. (D) Gebráuch máchen; etw. in Betríeb setzen [néhmen*] (прадпрыемства):

◊

пусці́ць у ход усе́ сро́дкі álle Hébel in Bewégung setzen;

даць ход спра́ве éine Sáche in Gang [ins Róllen] bríngen*;

на хаду́ in Bewégung, in vóller Fahrt; in (vóllem) Betríeb (пра прадпрыемства)

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс) 

ісці́

1. (перамяшчацца, накіроўвацца) géhen* vi (s);

ісці́ (кудын) (hín)gehen* vi (s);

ісці́ (адкуль-н.) kommen* vi (s);

ісці́ пе́шшу zu Fuß géhen*;

ісці́ дамо́ў nach Háuse géhen*; héimgehen* аддз. vi (s) (разм.);

я іду́ з до́му ich komme (geráde) von zu Háuse;

ісці́ на вайну́ in den Krieg zíehen*;

2. (набліжацца) kommen* vi (s);

вясна́ ідзе́ der Frühling kommt;

яму́ пайшо́ў пя́ты год er ist vier Jáhre alt;

3. (за кім-н., чым-н. следам) fólgen vi (s) (D);

яна́ пайшла́ за ім sie fólgte ihm, sie ging hínter ihm her;

4. (паступіць) éintreten* vi (s), géhen* vi (s);

ісці́ ў во́йска in die Armée éintreten*;

ісці́ ў рабо́чыя Árbeiter wérden;

ісці́ ў інстыту́т auf [an] die Hóchschule géhen;

ісці́ на факультэ́т an die Fakultät géhen*;

5. (весці куды-н.) führen vi, géhen* vi (s);

даро́га ідзе́ ле́сам der Weg führt [geht] durch den Wald;

6. (падавацца):

вада́ ідзе́ das Wásser läuft (пра вадаправод);

ток ідзе́ es fließt Strom;

7. (дзейнічаць) géhen* (s), laufen* vi (s);

гадзі́ннік ідзе́ die Uhr geht;

машы́на ідзе́ до́бра die Maschíne läuft gut;

8. (працягвацца) vergéhen* vi (s);

час ідзе́ ху́тка die Zeit vergéht schnell [rasch, wie im Flúge];

так дзень ішо́ў за днём so vergíng ein Tag nach dem ánderen;

9. (знаходзіць збыт) géhen* vi (s), Ábsatz fínden*;

тава́р ідзе́ до́бра die Wáre geht gut [fíndet guten Ábsatz, verkaúft sich gut];

10. (пра ападкі) дождж ідзе́ es régnet;

снег ідзе́ es schneit;

град ідзе́ es hágelt;

11. (адбывацца) im Gánge sein, státtfinden* аддз. vi;

іду́ць перамо́вы die Verhándlungen sind im Gáng(e);

іду́ць жо́рсткія баі́ erbítterte Kämpfe sind im Gáng(e);

12. (пра спектаклі, фільмы) gespíelt wérden; gezéigt wérden; laufen* vi (s) (пра фільм);

сёння ідзе́ но́вы спекта́кль héute wird ein néues Theáterstück gespíelt [gegében];

сёння ідзе́ но́вы фільм héute läuft ein néuer Film;

што ідзе́ па тэлеві́зары? was gibt es im Férnsehen?;

13. разм. (пасаваць, быць да твару) pássen vi, (gut) stehen* vi, kléiden vt;

Вам ідзе́ гэ́ты касцю́м der Ánzug steht Íhnen (gut), der Ánzug passt gut, der Ánzug kléidet Sie;

14. (рабіць ход у гульні) zíehen* vi, vt; áusspielen vt (пры гульні ў карты);

ісці́ з ту́за ein As áusspielen;

ісці́ канём mit dem Sprínger zíehen*;

15. (весціся – пра гаворку і г. д.) géhen* vi (um A);

пра што ідзе́ размо́ва? worúm hándelt es sich?, worúm geht es?, wovón ist die Réde?;

спра́ва ідзе́ аб выратава́нні чалаве́ка es geht um die Réttung éines Ménschen; es gilt éinen Ménschen zu rétten;

ісці́ за́муж héiraten vt, vi;

ісці́ ў лік mítzählen vi;

◊

спра́ва ідзе́ як па ма́сле die Sáche läuft wie am Schnürchen; es geht wie geschmíert;

гэ́та куды́ ні йшло́ das geht noch (an), das ist noch zu ertrágen

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс) 

гарэ́ць, ‑ру, ‑рыш, ‑рыць; незак.

1. Паддавацца дзеянню агню, знішчацца агнём. У печцы зырка гарэлі дубовыя дровы. Шамякін. Уперадзе каля станцыі гарэлі эшалоны. Мележ. // Паліцца (пра вогнішча і пад.). Гарыць піянерскі касцёр. □ Ля калёс гарэлі агні. Лынькоў.

2. Даваць, выпраменьваць святло, полымя; ярка свяціцца. І над усім — над горадам, над ракой, над бязмежнымі прасторамі зямлі гарэла, пералівалася зыркае ранішняе сонца. Лынькоў. Нешта сёння у Агаты Лямпа весела гарыць, А людзей дык поўна хата, — Так як дзверы зачыніць. Крапіва.

3. Траціць маёмасць з прычыны пажару, аказвацца ў становішчы пагарэльца. Вось дзед Хвядос пяць разоў гарэў ад маланкі, пяць разоў будаваўся. Бажко.

4. Разм. Быць моцна нагрэтым, гарачым. Ад лютай летняй спёкі Гарыць сухі пясок. Глебка. Пройдзеш круг — рукой не дакранешся да лемяхоў і нарогаў. Гарыць жалеза. Бялевіч.

5. Быць у гарачцы, у ліхаманкавым стане. Бацька ўсё гарэў, аж два тыдні не ўставаў з пасцелі. Сабаленка. // Ныць, пячы (пра натруджаныя, пашкоджаныя ўчасткі цела). На далонях пад вечар гараць мазалі. Бураўкін. Ужо сонца на поўдні, ужо ногі гараць і ныюць ад стомленасці, а нішто нідзе не прасвятляецца. Кулакоўскі.

6. Рабіцца гарачым, чырванець ад прыліву крыві. Гарэць ад сораму. □ Адно, што адчуваў.. [Алёшка], гэта — як гараць яго вушы, як густая чырвань залівае ўвесь твар, падбіраецца да жорсткіх бялесых віхроў. Лынькоў. Гарачая хваля найвялікшага шчасця залівае.. [Сяргею] грудзі, часта і гулка стукае сэрца,.. гараць шчокі, вушы. Шамякін.

7. звычайна чым. Быць ва ўзбуджаным стане, з запалам аддавацца якой‑н. справе, пачуццю. Гараць жаданнем. Гарэць ад нецярплівасці. □ Сягоння жыла, трапяталася і гарэла ўся .. шчуплая істота [Тодара Кірыка], — гэтакіх навін яму даўно не здаралася разносіць па сяле. Крапіва. Жанчына гарыць на калгаснай рабоце. Пташнікаў.

8. Ззяць бляскам, выдзяляцца яркімі колерамі, афарбоўкай. Пад страхой полымем гарэлі гронкі рабіны. Шамякін. У снежнай завеі гарэлі алмазам Старыя крамлёўскія вежы. Колас. // Блішчаць пад уплывам якога‑н. пачуцця, думкі (пра вочы). Вочы.. [Паўла] гарэлі вострым агнём нявыказанай крыўды, і губы трасліся. Чорны.

9. Цвісці (пра агуркі, гарбузы і пад.). У барознах павівасты гарбузнік.. гарэў цветам. Грамовіч.

10. Псавацца, станавіцца непрыгодным ад моцнага перагрэву. Буксы гараць. // Разм. Сохнуць, гінуць ад засухі, моцнай спёкі (пра расліннасць). Пасевы гараць. // Разм. Прэць, гніць. Сена гарыць у стагах.

11. перан. Разм. Цярпець няўдачу ў якой‑н. справе, задуме і пад. // Не выконвацца, не рэалізавацца. Планы гараць. Пуцёўка гарыць.

12. Разм. Хутка зношвацца, рвацца (пра абутак, адзенне). На дзецях усё гарыць, адзежа і абутак.

13. Адбываць чаргу пры гульні ў гарэлкі.

•••

Вока (зуб) гарыць на што гл. вока.

Гары яно гарам; хай яно гарам гарыць — ужываецца як праклён.

Гарыць зямля пад нагамі ў каго гл. зямля.

Гарэць агнём — а) пра гарачкавы стан хворага; б) вельмі моцна балець, пячы. Рана гарыць агнём.

Ліха гарыць з каго гл. ліха.

На злодзеі шапка гарыць гл. шапка.

Не гарыць — няма патрэбы спяшацца.

Работа (усё) гарыць у руках гл. работа.

Скура гарыць на кім гл. скура.

Як мокрае гарыць гл. мокры.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

Калаці́ць ’выклікаць дрыжанне чаго-н.; хістаць; трэсці; выклікаць дрыжыкі; часта і моцна стукаць, удараць і да т. п.’ (БРС, ТСБМ; навагр., З нар. сл.; Касп.; КЭС, лаг., Мат. Гом., Нас., Сержп., Шат.) ’малаціць’ (БРС; івац., Бір., Працы IM, 6; Мат. Гом., Сцяшк.), да апошняга, відаць, колотить мак — у гульні, дзе намагаюцца пакалаціць (Радч.), і ў Сержпутоўскага (Прымхі) — каб вераб’і не калацілі.., ’абтрэсваць, аббіваць сады’ (Касп., Нік., Оч.), ’упокат абшукваць’ (КЭС, лаг.), калаціць кішэні ’трэсці кішэні’, ’паласкаць (бялізну)’ (гродз., З нар. сл.). Звяртае на сябе ўвагу спецыялізаванае значэнне ’боўтаць, збоўтваць: боўтаць смятану, каб зрабіць масла’ (Вешт., КЭС, лаг.; Яруш.), колотыты ’рашчыняць цеста на бліны’ (бяроз., Шатал.), калаціць зацірку ’круціць калатоўку ў гаршку’ (КЭС, лаг.), ’гатаваць якую-н. страву, размешваючы калатоўкай’ (ТСБМ) у сувязі з тым, што паралелі да гэтага слова ў рус. гаворках з’яўляюцца, па сутнасці, беларускімі: колотить масло (у Растаргуева). Аднак колотовка ’прылада для збівання масла, цеста і да т. п.’ вядома шэрагу рус. гаворак, апрача таго, ёсць укр. колотити ’муціць’ і ’збіваць масла’, калаціцца ’збівацца (аб масле)’, па гэтай прычыне магчымая думка пра бел. семантычную інавацыю не з’яўляецца вельмі надзейнай. Польск. дыял. kłócić ’збіваць масла’. Відаць, тут, як і ў іншых выпадках з гэтым словам, або незалежнае ўзнікненне такіх семем (што наогул для значэння ’калаціць’ натуральна), або адлюстраванне даўняй полісемічнасці лексемы. Укр. колотити ’муціць; збіваць масла; сварыцца; папіхаць; распараджацца’, рус. колотить ’біць, калаціць і да т. п.’, ’малаціць’, ’збіваць (арэхі, чаромху)’, ’замешваць (цеста)’, ’забіваць жывёлу на мяса’, ’забіваць’, ’гаварыць, плявузгаць’, ’пляткарыць’, ’таргавацца, старацца выгадаць у цане’ і інш., польск. kłócić ’боўтаць, трэсці’, ’муціць, выклікаць непакой’, ’прыводзіць да сваркі’, дыял. ’збіваць масла’, ’сварыць, гневацца на каго-н.’ і інш., ’забіваць’, н.-луж. kłośiś ’збіваць, апушваць (з дрэў)’, ’біць’, ’малаціць (аббіваць лён)’, в.-луж. kłócić ’збіваць, струшваць’, чэш. klátiti ’трэсці, струшваць, махаць і інш.’, дыял. (у Юнгмана) ’збіваць масла’, klátiti se яшчэ і ’бадзяцца’, славац. klátiť ’трэсці і інш.’, славен. klátiti ’збіваць фрукты з дрэў’, серб.-харв. кла́тити ’хістаць’, ’стрэсваць фрукты з дрэў’, кла́тити се ’бадзяцца’, дыял. кла́тити ’балбатаць, вярзці лухту, плявузгаць’, макед. клати ’хістаць’ і інш., балг. клатя ’хістаць і інш’. Праслав. koltiti, першаснае значэнне не вельмі пэўнае, магчыма, з самага пачатку полісемантычны дзеяслоў, або, як меркаваў Махэк₁ (201), з kol‑mǫ‑titi, kol‑o‑mǫ‑tati і пад., якія накладваліся на старое слова, роднаснае лац. quatio. Махэк₂ (252) пакінуў толькі супастаўленне з лац. quatio, quatere ’трэсці, біць і да т. п.’ З пункту гледжання фанетыкі такое супастаўленне не вельмі добрае. Паводле традыцыйнай версіі суадносяцца прасл. koltiti і kolti (гл. калоць), гл. Фасмер, 2, 296, са спасылкай на старую літ-ру. Слаўскі (2, 272) далучаецца да гэтай думкі і мяркуе, што значэннем, якое аб’ядноўвае прасл. лексемы, з’яўляецца ’біць’, адкуль ’трэсці і інш.’ Пры гэтым ён звяртае ўвагу на польск. kłócić się ’сварыцца’ (параўн. тое ж бел. калаціцца, укр. колотитися), якое параўноўвае з дэрыватамі ад kolti рус. колоться, славен. kláti se ’біцца, сварыцца’, серб.-харв. кла̏ти се ’біцца і інш.’ Відавочна, аднак, што такім чынам нельга вытлумачыць усю семантыку кантынгентаў слав. koltiti. Што датычыць словаўтварэння (kolti > koltiti), было меркаванне аб прамежкавай ступені: праз *koltъ; koltiti у такім выпадку дэнамінатыў ад гэтага назоўніка. Такое меркаванне азначае яшчэ больш вузкую семантыку першапачатковага ўтварэння. Іншыя версіі адносна паходжання слав. слова не пераконваюць, хоць заслугоўвае ўвагі прыведзеная думка Матцэнаўэра, LF, 8, 170–171, аб магчымай суаднесенасці слав. слова са ст.-в.-ням. *scaltan ’штурхаць’, с.-в.-ням. schalten ’штурхаць, соваць’, ст.-в.-ням. scelten ’сварыць, ганіць’ (калі дапускаць тут s‑mobile).

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)

Ток 1 ’струмень, цячэнне, плынь’ (Ласт., Некр. і Байк.), ’электрычны зарад у правадніку’; ’электрычная энергія’ (ТСБМ, Сл. ПЗБ), ст.-бел. токъ ’плынь’ (1535 г., КГС); часцей у спалучэннях выток, паток, атока (гл.). Параўн. рус. ток старое ’цячэнне’, ’электрычнасць’, польск. tok ’цячэнне, ход’, чэш. tok ’цячэнне, струмень’, славац. tok ’цячэнне’, н.-луж. tok ’рэчка’, славен. tok ’плынь, цячэнне’, серб.-харв. то̑к ’цячэнне; ход, напрамак’, балг. ток ’электрычнасць’, рэдка ’цячэнне’, макед. ток, тек ’цячэнне, ход’, ст.-слав. токъ ’цячэнне, плынь, струмень’. Прасл. *tokъ, роднаснае літ. tãkas ’сцежка, дарожка’, лат. taks ’тс’, што да і.-е. *tek‑ ’ісці, рухацца’ (Фасмер, 4, 69; Бязлай, 4, 191; Борысь, 637; Шустар-Шэўц, 1512), гл. цячы.

Ток 2 ’гумно’ (ТСБМ, Касп., Варл., Сл. ПЗБ; леп., Яшк. Мясц.; ПСл, ТС; астрав., Ск. нар. мовы), ’будынак, дзе малоцяць’, ’гумнішча’, ’прыгуменне’ (полац., віл., арш., талач., ельск., ЛА, 4), ’месца ў гумне для малацьбы’ (Нас., Шат., Некр. і Байк., ПСл, Ян., Сцяц. Сл., Сцяшк., Бяльк.; ашм., Стан.; Мат. Гом.), ’пляцоўка для абмалоту збожжа’ (ТСБМ; ст.-дар., Нар. ск.), ’свабоднае роўнае месца, пляц, плошча’ (Ласт.), ’глінабітная пляцоўка’ (ТС, ЛА, 4), ’земляная падлога (звычайна гліняная)’ (ТСБМ, Сл. ПЗБ, Сцяшк., Сцяц. Сл., Мат. Гом., Ян., ПСл; палес., Шатал.), ’под у печы, чарэнь’ (Сцяшк., Сл. ПЗБ, Сцяц., Гіл.; палес., Шатал.; ЛА, 4), істо́к ’тс’ (ЛА, 4), ток ’цвёрдае дно (вадаёма, ракі)’ (лун., Шатал.), тэк ’земляная падлога’ (там жа), тык ’пляцоўка для малацьбы ў гумне’ (кам., Сл. ПЗБ), тӥк ’тс’, ’глінабітная падлога’ (Горбач, Зах.-пол. гов.), тік ’тс’ (Сл. Брэс.), сюды ж токо́ваты, токо́васты ’цвёрды, утоптаны, выбіты’ (ТС), ст.-бел. токъ ’ток, пляцоўка для абмалоту збожжа’ (1559 г., КГС). Укр. тік ’памяшканне для малацьбы’, рус. ток ’расчышчанае месца, пляцоўка для малацьбы, ачысткі і прасушкі збожжа’, польск., славац. дыял. tok ’тс’, балг. дыял. ток ’гумно, месца малацьбы’, ст.-слав. токъ ’тс’. З прасл. *tokъ ’утаптанае для малацьбы месца’, а літаральна — ’месца, дзе бегаюць коні ці іншая жывёла, з дапамогай якіх малоцяць (пры старым спосабе малацьбы)’. Роднаснае (з чаргаваннем галосных) да прасл. *tekti ’бегчы, цячы’ (Фасмер, 4, 69, 70; Брукнер, 573; Махэк₂, 646; ЕСУМ, 5, 578).

Ток 3 ’растоплены, вытаплены тлушч’ (Мат. Гом., ТС; брагін., Нар. словатв.; жытк., Жыв. сл.; мазыр., ГЧ), ’тлушч’ (Шатал., ПСл), ’тук’, ток, тук ’тлушч’, ’тлушч са смажанага сала’ (Сл. Брэс.). Укр. дыял. ток, тік ’растоплены тлушч’. З іншым вакалізмам роднаснае да цячы < прасл. *tekti. Параўн. тук, гл.

Ток 4 ст.-бел. ’утулка з дном, у якую укладалі задні канец гусарскай дзіды, каб павялічыць сілу удару’ (Arche, 2008, 1–2, 85). Параўн. укр. точо́к ’похва для бруска ў касароў’, польск. tok ’трубчастая падстаўка, у якую ўстаўляецца канец дзіды’, ст.-польск. tok ’карыта, жолаб’, ’кадаўб’, славен. tok ’калчан’, серб.-харв. ток ’тс’, то̀чир ’пасудзіна з рога для бруска ў касароў’, ст.-слав. токъ ’калчан’. Этымалогія няпэўная. Борысь (637) лічыць аддзеяслоўным назоўнікам ад *tekti (гл. цячы) са значэннем ’тое, што робіць мажлівым цячэнне, напр., карыта’. Акрамя магчымага запазычання з венгерскай і румынскай моў (Скок, 3, 479), што цяжка давесці, прапануецца сувязь з *tъkati (Бязлай, 4, 148–149) (гл. тыкаць) або з *točiti ’вастрыць’ (ЕСУМ, 5, бі 1), гл. тачыць.

Ток 5 ’шлюбныя гульні глушцоў, цецерукоў і іншых птушак, такаванне’, ’месца, дзе такуюць цецерукі, глушцы, бакасы’ (Некр.), на таку́ ’падчас такавання’ (Пятк. 1), ст.-бел. токъ ’такавішча (цецерукоў)’ (1663 г., КГС). Гл. такаваць.

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)

gut (comp bésser, superl best)

1. a до́бры, харо́шы, дабрая́касны, прыда́тны;

~en Ábend! до́бры ве́чар!;

~en Mórgen! до́брай ра́ніцы!;

~e Nacht! дабра́нач!;

~en Tag! до́бры дзень!;

~en Erfólg! жада́ю по́спеху!;

~e Réise! шчаслі́вай даро́гі!;

Séien Sie so ~! бу́дзьце так ласка́вы!;

der ~e Hírt(e) до́бры па́стыр, Хрысто́с;

éine ~e Haut und ~e Séele до́брая душа́, дабра́к;

◊

~e Míene zum bösen Spiel máchen рабі́ць до́брую мі́ну пры дрэ́ннай гульні́;

éiner ist so ~ wie der ándere ≅ або́е рабо́е

2. adv до́бра;

~! до́бра!;

kurz und ~ адны́м сло́вам;

schon ~! до́бра!, ну, до́бра!, у зго́дзе!;

möglichst ~ найле́пшым чы́нам;

so ~ wie ама́ль, ні́бы;

so ~ wie nichts ама́ль (што) нічо́га;

er hat es ~ яму́ жыве́цца до́бра;

du hast ~ réden табе́ до́бра гавары́ць;

~er Dínge sein быць у до́брым настро́і [гумо́ры];

j-m ~ sein любі́ць каго́-н., до́бра ста́віцца да каго́-н.;

~ zwei Dútzend по́ўныя два ту́зіны;

◊

wer ~ sitzt, rücke nicht ≅ ад дабра́ дабра́ не шука́юць

Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.) 

lead

I [li:d]

1.

v.t.

1) ве́сьці, прыво́дзіць

to lead a child by the hand — ве́сьці дзіця́ за ручу́

to lead a horse to water — паве́сьці каня́ да вады́

to lead astray — зво́дзіць з до́брай даро́гі

2) даво́дзіць

it led the country to the civil war — Гэ́та давяло́ край да грамадзя́нскай вайны́

3) право́дзіць (час, жыцьцё)

4) быць напе́радзе, быць на пе́ршым ме́сцы

to lead the parade — ісьці́ пе́ршымі на пара́дзе

She leads the class in spelling — Яна́ на пе́ршым ме́сцы ў кля́се ў піса́ньні

5) кірава́ць, кама́ндаваць кім-чым; стая́ць на чале́ чаго́

to lead an army — кама́ндаваць а́рміяй

to lead the movement — стая́ць на чале́ ру́ху, кірава́ць ру́хам

to lead an orchestra — дырыгава́ць арке́страм

6) накіро́ўваць, схіля́ць

Curiosity led me to look again — ціка́ўнасьць зму́сіла мяне́ паглядзе́ць ізно́ў

7) хадзі́ць (у гу́льні ў ка́рты)

to lead hearts — хадзі́ць з чы́рваў

2.

v.i.

1) ве́сьці, даво́дзіць

Lead, I will follow — Вядзі́, я пайду́ за табо́ю

All roads lead to Rome — Усе́ даро́гі вяду́ць у Рым

2) быць на пе́ршым ме́сцы

3.

n.

1) кіраўні́цтва n., пры́клад -у m.

to follow the lead (leader) — ісьці́ сьле́дам

2) першынство́ n., перава́га f.

to have a lead of five seconds — вы́перадзіць на пяць сэку́ндаў

3) гало́ўная ро́ля, гало́ўны выкана́ўца (у п’е́се)

4)

а) усту́пны пара́граф

б) перадавы́ арты́кул

4.

adj.

вяду́чы; гало́ўны, кіру́ючы

•

- lead off

II. [led]

1.

n.

сьвіне́ц -ца́ n.

2.

adj.

сьвінцо́вы

Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс) 

аста́цца, астануся, астанешся, астанецца; астанемся, астаняцеся; зак.

1. Пабыць яшчэ нейкі час дзе‑н.; не пакінуць якога‑н. месца. [Доктар:] — У першыя дні вайны пайшла.. [Надзя] з таварышкай да яе бацькоў перачакаць ліхалецце, ды так і асталася тут. Васілевіч. Мяне мінаюць журавы з апошнім развітальным крыкам. Іх пераймі і запытай, Няхай дадуць астацца згоду. Астрэйка. Калі .. [Хурс] набіраў сабе людзей, астацца на заводзе ўдалося і Валодзю Кастрыцкаму. Чорны. // з інф. Затрымацца з якой‑н. мэтай. Алена асталася дажынаць гоні жыта. Чарнышэвіч. Галілей астаўся чакаць старшыню. Зарэцкі. Пасля налёту не прыйшоў катэр, і.. [Таня] вымушана была астацца начаваць. Шамякін. // Пабыць з кім‑н., у каго‑н. Астацца з дзецьмі. // Не перайсці (у наступны клас). Астацца на другі год.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Захавацца, уцалець, не знікнуць. [Мужчына:] — Вінтоўкі то можа і знайшліся б, каб добра пашукаць. Можа ў каго ад нямецкага фронту асталіся. Чорны. [Ларыса:] — Павер мне, што ў мяне нічога не асталося ад тых ранейшых пачуццяў. Лобан. Яго [Богута] няма, а ў мірнай хатцы Астаўся чад яго пагроз. Колас. // Аказацца ў наяўнасці (пасля выкарыстання, выдаткавання і пад.). Адно толькі будзённае зрэб’е асталося ў .. [маці]: нават і пасажная ўся адзежына, што ад бацькі прынесла, пайшла ў ход. Чорны. // Аказацца нявыкарыстаным або непераадоленым кім‑н. (пра адлегласць і час). Да горада асталося кіламетраў шэсць. □ Дзесяць дзён асталося да канца гаспадарчага квартала. Чорны. У пачатку восені паехала Аленка ў Загор’е. Апошні год астаўся ёй павучыцца. Колас. // каму, на каго. Дастацца каму‑н., прыйсціся на долю каго‑н. Уся спадчына асталася сыну.

3. Не перастаць быць якім‑н., кім‑н., знаходзіцца ў якім‑н. стане. [Зося:] — А ты [Міхал] такі самы і астаўся, як і змалку быў. Чорны. // з інф. Не змяніць свайго становішча, стану. [Гаруе] паклаў.. [лісты] на стол перад сабою, падпёрся локцямі і гэтак астаўся сядзець над імі. Чорны. Сажалка так і асталася нявыкапанай. Колас.

4. Аказацца, апынуцца ў якой‑н. ролі, стане, становішчы і пад. Астацца ўдавой. □ [Міхал:] — Пустым той кут не астанецца. Не будзе нас — другі там сядзе. Колас. Пасля сходу [Пніцкі] астаўся адзін. Чорны. Сасноўскі, як вынікала са слоў Дзімінай, астаўся не зусім задаволены самой намесніцай. Карпаў. // без чаго. Аказацца без чаго‑н. Астацца без дроў. Астацца без абеду. □ Завойкала Хадося. Што рабіць? Як гэта без агароду астацца? Гроднеў. На бога спадзяешся — без кашулі астанешся. Прыказка. Пераступілі фашысты наш парог ды асталіся хто без рук, а хто без ног. Прыказка.

5. Аказацца ззаду, адстаць. [Зося] злезла з воза і пайшла, разглядаючы ўсё, як бы навіну якую; асталася і ішла адна. Чорны. «Я даганяў каня, але астаўся», значыць, адстаў, не збегся. Лужанін. [Алена:] — Па-твойму, мне адпачываць не трэба.. Каменная я. Цэлы дзень, сагнуўшыся, адна, каб ад людзей не астацца... Ледзь ніву кончыла. Чарнышэвіч.

6. безас. каму і з інф. Трэба толькі, неабходна толькі. Ён ужо зрабіў усё, толькі грошы асталося атрымаць.

•••

Астацца без рук — моцна стаміцца, знемагчыся ад работы рукамі.

Астацца з носам — пацярпець няўдачу.

Астацца ў дурнях — а) прайграць у картачнай гульні «ў дурня»; б) перан. быць падманутым, ашуканым.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)