ці
1. союз
2. союз условно-
3. союз
4. частица
◊ так ці іна́чай — так и́ли и́на́че;
ці то — а) то ли; б) то бишь;
ці што — что ли;
ці до́ўга, ці ко́ратка — до́лго ли, ко́ротко ли
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
ці
1. союз
2. союз условно-
3. союз
4. частица
◊ так ці іна́чай — так и́ли и́на́че;
ці то — а) то ли; б) то бишь;
ці што — что ли;
ці до́ўга, ці ко́ратка — до́лго ли, ко́ротко ли
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
ця́жкі
1.
2. (требующий больших усилий) тяжёлый, тру́дный; (обременяющий, доставляющий много неудобств — ещё) тя́гостный, обремени́тельный;
3. (полный мучений, физических страданий) тру́дный, тяжёлый, тя́жкий;
4. (неприятный) тяжёлый, тя́гостный; гнету́щий;
5. (истощающий силы) изнури́тельный; тяжёлый;
6. тяжёлый, тяжелове́сный;
○ ~кая вада́ —
◊ ~кая рука́ — тяжёлая рука́;
ц. на пад’ём — тяжёл на подъём;
ц. дух — дурно́й за́пах;
~кая до́ля — зла́я до́ля
цяжкі́,
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
язы́кI
1.
2. (удлинённая, подвижная часть чего-л.) язы́к, -ка́
языки́ пла́мени языкі́ по́лымя;
3.
◊
дли́нный язы́к язы́к з-за зубо́ў выбіва́ецца; язы́к да пят; рот наро́схрыст, язы́к на плячо́;
прикуси́ть язы́к зу́бы сцяць; гу́бы стулі́ць; язы́к зашы́ць;
язы́к хорошо́ подве́шен язы́к гла́дка хо́дзіць; гаво́рыць як ма́кам сы́пле;
язы́к пло́хо подве́шен языка́ няма́; язы́к без кле́ю ме́ле;
что у тре́звого на уме́, то у пья́ного на языке́
язы́к без косте́й язы́к як калаўро́так; язы́к па-за вушшу́ хо́дзіць; пытлю́е як млын;
язы́к мой — враг мой
язы́к не лопа́тка, зна́ет, что сла́дко
о́стрый на язы́к спры́тны на язы́к; язы́к як бры́тва;
типу́н тебе́ на язы́к ціпу́н (скулу́, стрык) табе́ на язы́к;
язы́к проглоти́л язы́к праглыну́ў, цяля́ты язы́к аджава́лі.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
у
1. (у каго
вучы́цца ў каго
2. (пры наяўнасці чаго
у мяне́ ёсць ich hábe;
у мяне́ няма́ ich hábe nicht [kein];
у мяне́ не было́ кні́гі ich hátte kein Buch; 2)
у яго́ балі́ць
у мяне́ ўзні́кла ідэ́я mir kam ein Gedánke;
3. (пры пазбаўленні чаго
у дзіця́ці адабра́лі ца́цку man hat dem Kind ein Spíelzeug wéggenommen;
4. (пры абазначэнні кірунку) in (
ісці́ ў вёску ins Dorf géhen
е́хаць у Берлі́н nach Berlín fahren
5. (унутр, унутры чаго
запіса́ць у сшы́так ins Heft schréiben
у газе́це in der Zéitung;
6. (пры абазначэнні часу, даты) in (
у сту́дзені im Jánuar;
у двана́ццаць гадзі́н
7. (пры абазначэнні колькасці) in (
у пяці́ экземпля́рах in fünf Exempláren;
два разы́ ў дзень
сло́ва ў сло́ва Wort für Wort;
у пача́тку am Ánfang;
у я́касці каго
у дождж bei [im] Régen;
у знак сябро́ўства als Zéichen der Fréundschaft;
у адкры́тым мо́ры auf óffener See;
біць сябе́ ў гру́дзі sich an die Brust schlágen
быць у адпачы́нку im [auf] Úrlaub sein
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
тупы́, ‑ая, ‑ое.
1. Такі, якім цяжка рэзаць, пілаваць, калоць і пад., недастаткова навостраны;
2. Які не звужаецца ці мала звужаецца, закруглены на канцы.
3.
4.
5. Не востры, глухі; ныючы (пра боль).
6. Глухі, не рэзкі, не звонкі (пра гукі).
•••
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
мёртвы
1. мёртвый, у́мерший; (о растительности — ещё) засо́хший, увя́дший;
2. (такой, как у мертвеца) мёртвый, ме́ртвенный, безжи́зненный;
3. (лишённый признаков жизни) мёртвый, пусто́й, безжи́зненный; (о земле — ещё) беспло́дный, пусты́нный;
4.
5.
6. (не нарушаемый звуками) мёртвый, безмо́лвный;
○ ~вая —
м. я́кар —
~вая вага́ —
~вая мо́ва —
м. капіта́л — мёртвый капита́л;
м. інвента́р —
м. ву́зел —
~вая пятля́ —
~вая вада́ —
~вая прыро́да — мёртвая приро́да;
м. гіт — мёртвый гит;
м. пункт —
м. зыб — мёртвая зыбь;
~вая прасто́ра —
м. штыль — мёртвый штиль;
◊ ~вая хва́тка — мёртвая хва́тка;
м. сезо́н — мёртвый сезо́н;
ні жывы́ ні м. — ни жив ни мёртв;
~вая душа́ — мёртвая душа́;
~вая цішыня́ — мёртвая тишина́;
спаць ~вым сном — спать мёртвым сном;
ляжа́ць ~вым — гру́зам лежа́ть мёртвым гру́зом
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
чужы́
1.
2.
3.
4.
5.
◊ з ~ы́х слоў — с чужи́х слов;
з ~ы́х плячэ́й — с чужо́го плеча́;
на ч. кошт — на чужо́й счёт;
е́сці ч. хлеб — есть чужо́й хлеб;
на ~ы́м хле́бе — на иждиве́нии;
жыць ~ы́м ро́зумам — жить чужи́м умо́м;
без ~о́й ла́скі — без чужо́й по́мощи;
загляда́ць у ч. гаршчо́к — загля́дывать в чужо́й горшо́к;
выязджа́ць (е́здзіць) на ~о́й спі́не — выезжа́ть (е́здить) на чужо́й спине́;
у ~ы́х рука́х піро́г вялі́кі — в чужи́х рука́х пиро́г вели́к (большо́й);
~а́я душа́ — цёмны лес — чужа́я душа́ — потёмки;
~ы́мі рука́мі жар заграба́ць —
пад ~у́ю ду́дку скака́ць —
~у́ю бяду́ на па́льцах развяду́ —
на ч. карава́й рот не разяўля́й —
ко́жны гад ~о́му гро́шу рад —
ад ~о́га ша́лу
з ~о́га каня́ і ў гразі́ злазь —
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
Расама́ха 1 ’драпежная млекакормячая жывёла сямейства куніц, Gulo borealis’ (
Расама́ха 2 фальк. ’страшыдла ў вобразе жанчыны, у якой распушчаныя валасы і стальныя грудзі, ёю страшаць малых дзяцей’ (
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
два (род. двух) два; (
◊ двух слоў не звя́жа — двух слов не свя́жет;
па́лка з двума́ канца́мі — па́лка о двух конца́х;
ні два ні паўтара́ — ни два ни полтора́;
забі́ць двух зайцо́ў — уби́ть двух за́йцев;
памі́ж двух агнёў — ме́жду двух огне́й;
як дзве кро́плі вады́ — как две ка́пли воды́;
як дво́йчы два — как два́жды два;
на два франты́ — на два фро́нта;
за д. (тры і г.д.) кро́кі — в двух (трёх и т.д.) шага́х;
у двух сло́вах — в двух слова́х;
ба́чыць на д. аршы́ны пад зямлёю — ви́деть на два арши́на под землёй;
сядзе́ць памі́ж двух крэ́слаў — сиде́ть ме́жду двух сту́льев;
крок напе́рад, д. кро́кі наза́д — шаг вперёд, два ша́га наза́д;
скупы́ д. разы́ тра́ціць — скупо́й теря́ет вдвойне́;
раз-д. і гато́ва — раз-два и гото́во;
з аднаго́ вала́ дзвюх шкур не дзяру́ць —
д. бо́ты па́ра —
за аднаго́ бі́тага двух нябі́тых даю́ць —
за двума́ зайца́мі паго́нішся, ніво́днага не зло́віш —
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
сам,
1.
2.
◊ сам-на́сам — с гла́зу на гла́з;
сам не свой — сам не свой;
сам па сабе́ — сам по себе́; как таково́й;
сам (сама́, само́) сабо́й — сам (сама́, само́) собо́й;
сам сабе́ гаспада́р — сам себе́ хозя́ин;
сам сабе́
сам сабе́ — про себя́;
быць самі́м сабо́ю — быть сами́м собо́ю;
сам не рад — (и) сам не рад;
сам праз сябе́ — сам по себе́;
сам не ў сабе́ — сам не свой;
само́ сабо́й разуме́ецца (зразуме́ла) — само́ собо́й разуме́ется;
сам чорт не разбярэ́ — сам чёрт не разберёт;
які́я са́мі, такі́я і са́ні —
са́мі з вуса́мі —
не капа́й друго́му я́мы (я́му), сам ува́лішся ў яе́ —
сам не гам і друго́му не дам —
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)