На- — часц. для ўтварэння вышэйшай ступені параўнання: набольш ’найбольш’ (Нас., ТС), на́болі, на́боля ’больш за ўсё’ (Рам.), намилейший ’самы мілы’ (Карскі 2-3, 50; віцебск.), ст.-бел. напервей ’спачатку’, наболей ’найбольш’, наболший (Скарына); параўн. рус. на́больший, польск. nalepszy, nawyszszy, кашуб. nólepši, чэш. nálepší, návyšší, náprvé, славен. námlajši. Прасл. *na‑ > якое Зубаты (I, 1, 52) атаясамлівае з выклічнікам *na (гл. на 2), што ўзыходзіць да ўказальнай часціцы; Фасмер (3, 33) лічыць яго ідэнтычным прыназоўніку *na (гл. на 1) і ўсх.-слав. узмацняльнаму na‑ (рус. на́крепко, на́скоро). Ва ўсіх слав. мовах мае архаічны характар, актыўна выцясняецца паходзячай ад яе больш новай формай наі‑ (гл. най-); у прыватнасці, на польскай тэрыторыі формы з наі‑ распаўсюджваюцца з боку Беларусу гл. Дэйна, Atlas polskich innowacji dialektalnych. Warszawa, 1981, к. 77. Гл. таксама Карскі 2-3, 50; ESSJ SG, 2, 433–435.

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)

◎ Ле́цён ’сенцы, камора’ (пін., Колб.; ц.-палес., Нар. сл.), лун. лёттен (Шатал.), лётён, лёцень (Тарн., Шн. 3; маз., Нар. лекс. Гом.), жытк. ляцён ’тс’ (Мат. Гом.). Утворана ад прыметніка летні пры дапамозе суфікса -ён (Сцяцко, Афікс. наз., 103). Hę выключана, аднак, версія аб утварэнні лексемы з прасл. асновы lęk‑ > lęcati ’нагінаць, нацягваць’, параўн. рус. наляцать, налячить ’напінаць, нацягваць (лук, пастку, сетку)’, ст.-рус. ляцати ’расстаўляць пасткі’, ст.-слав. налАШтн ’нацягваць лук’, ЛАцати ’ставіць пастку’, чэш. leceti, liceti, в.-луж. lac, н.-луж. Іёс ’тс’, славен. lecati (se) ’гнуць’, літ. lenkti ’згі-наць, нахіляць’. Тады палес. лецён першапачаткова азначала 6 ’клетка-лавушка’ з загнутых дубцоў у выглядзе будана’ (параўн. палес. пажарнік). Бязлай (2, 130) таксама выводзіць славен. Іёсеп ’пастка для лоўлі птушак’ з lęk‑, а Штрэкель (там жа) выводзіць яго з ням. баварск. die Letz, Letzen ’пастка’.

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)

ciążyć

ciąż|yć

незак.

1. рабіцца цяжкім;

~y mi głowa — галава стала цяжкой; мяне хіліць да сну;

~ą powieki — зліпаюцца павекі;

2. гнясці; прыгнятаць;

tajemnica mu ~y — яго гняце таямніца;

~y na nim obowiązek (odpowiedzialność) — на ім ляжыць абавязак (адказнасць);

~yć komu — быць цяжарам каму

Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)

coś

нешта; штосьці;

coś wam przynieśliśmy — мы нешта вам прынеслі;

coś pięknego! — гэта нешта (штосьці) цудоўнае!

coś takiego! — ну, ведаеце!;

coś go nie widać — нешта (штосьці) не відаць яго;

coś w tym jest — нешта ў гэтым ёсць;

coś niecoś — сёе-тое; крыху; што-небудзь

Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)

żal, ~u

м.

1. жаль, журба, туга, жальба, смутак;

żal po niewczasie — запознены жаль;

żal mi go — мне яго шкада;

żal za braćmi — туга па братах;

2. нараканне;

rozwodzić ~e — наракаць;

3. крыўда;

mieć do kogo żal — крыўдзіцца на каго;

4. шкадаванне, раскаянне, дакор

Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)

unosić się

unosi|ć się

незак.

1. узнімацца; прыпадымацца;

2. насіцца; лётаць; вісець (у паветры);

3. перан. ускіпаць; запальвацца;

4. nad kim/czym захапляцца кім/чым; быць у захапленні ад каго/чаго;

~ła się nad jego urodą — яна была ў захапленні ад яго прыгажосці

Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)

ántreiben*

1. vt

1) падганя́ць, прыспе́шваць

2) прыво́дзіць у рух (машыну)

3) заахво́чваць; застаўля́ць; прымуша́ць, падахво́чваць;

die Not treibt ihn dazú an патрэ́ба застаўля́е яго́ пайсці́ на гэ́та

4) прыганя́ць, прыно́сіць цячэ́ннем

2. vi (s)

1) (часцей ángetrieben kómmen*) прыплыва́ць

2) пуска́ць расткі́

Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.) 

Natúr f

1) - прыро́да;

in der fréien ~ на ўло́нні прыро́ды;

nach der ~ zéichnen [málen] рысава́ць [малява́ць фа́рбамі] з нату́ры

2) -, -en нату́ра, хара́ктар;

das geht gégen séine ~, das ist séiner ~ zuwíder яму́ гэ́та неўласці́ва, гэ́та супярэ́чыць яго́ нату́ры;

von ~ schüchtern sein быць сарамлі́вым па нату́ры [хара́ктары]

Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.) 

nénnen*

1. vt

1) называ́ць, дава́ць імя́, на́зву (каму-н., чаму-н.);

man nennt ihn Klaus яго́ заву́ць [клі́чуць] Кла́ўсам;

wie nennt man dies? як гэ́та называ́ецца?

2) называ́ць, пералі́чваць

2. ~, sich называ́ць сябе́, называ́цца;

er nennt sich éinen Díchter ён лі́чыць сябе́ паэ́там

Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.) 

Rad n -(e)s, -Räder

1) ко́ла;

únter die Räder kómmen* тра́піць пад ко́лы

2) веласіпе́д, ро́вар;

~ fáhren* е́здзіць на веласіпе́дзе;;

~ schlágen* куля́цца, хадзі́ць ко́лам;;

ihm fehlt ein ~ разм. у яго́ не ўсё з галаво́й;;

der Pfau schlägt ein ~ паўлі́н распусці́ў хвост

Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.)