Verbum

БАСПО́РСКАЯ ДЗЯРЖА́ВА, Баспор,

дзяржава ў Паўн. Прычарнамор’і ў 480 да нашай эры — канцы 4 ст. нашай эры. Сталіца — г. Пантыкапей (цяпер г. Керч). Займала Керчанскі і Таманскі п-авы, узбярэжжа Азоўскага і Чорнага мораў да сучаснага г. Новарасійск і ніжняга цячэння Дона; аб’ядноўвала грэч. гарады-калоніі Феадосію, Фанагорыю, Гаргіпію і інш. і стараж. мясц. плямёны. Б. ч. насельніцтва складалі свабодныя земляробы і рабы. Правілі Баспорскай дзяржавай дынастыі архантаў (цароў) Археанактыдаў (480—438 да нашай эры) і Спартакідаў (да 107 да нашай эры). З канца 2 ст. да нашай эры ўваходзіла ў Пантыйскае царства, з 1 ст. да нашай эры да 3 ст. нашай эры была васалам Стараж. Рыма. З сярэдзіны 3 ст. нашай эры ў эканам. і паліт. заняпадзе. Знішчана гунамі.

Археал. вывучэнне Баспора пачалося ў 19 ст. (П.​Дзюбрукс, І.​А.​Стампкоўскі, А.​Б.​Ашык, Д.​В.​Карэйша, А.​Е.​Люцэнка, В.​В.​Шкорпіл і інш.), у 20 ст. даследаванні вялі В.​Ф.​Гайдукевіч, У.​Д.​Блавацкі, М.​М.​Кабыліна і інш. Выяўлены помнікі дойлідства (пахавальні з уступамі), Залаты, Царскі, Мелек-Чэсменскі курганы, зернясховішчы, рэшткі рыбазасольных і вінаробных ваннаў, ганчарныя і ювелірныя вырабы, манетныя скарбы, скляпы, размаляваныя ваеннымі, культавымі і бытавымі сцэнамі, партрэтныя скульптуры. Сусветна вядомыя маст. вырабы — залаты грэбень з кургана Солаха, сярэбраная ваза з Чартамлыцкага кургана, Кульобская ваза з электрону (сплаў золата і серабра).

т. 2, с. 342

ДА́РЫЙ,

імя цароў дынастыі Ахеменідаў у стараж.-перс. Ахеменідаў дзяржаве.

Дарый I Вялікі (550—486 да н.э.), цар у 522—486 да н.э. Стаў правіць пасля забойства Гаўматы. У выніку ліквідацыі ў 522—521 паўстанняў у Вавілоніі, Персіі, Мідыі, Маргіяне, Эламе, Егіпце, Парфіі, Сатагідыі і скіфскіх плямён у Сярэдняй Азіі, заваявання персамі ў 519—512 Фракіі, Македоніі і паўн.-зах. ч. Індыі аднавіў магутнасць дзяржавы Ахеменідаў. Каб палепшыць кіраванне дзяржавай, каля 519 ініцыіраваў правядзенне адм.-фін. і інш. рэформаў: падзел дзяржавы на 20 адм.-падатковых акруг (сатрапій) на чале з цывільнымі намеснікамі (сатрапамі), увядзенне агульнадзярж. манетнай адзінкі (гл. Дарык), рэарганізацыя кіравання арміяй (военачальнікі сталі незалежнымі ад сатрапаў і падпарадкоўваліся непасрэдна цару), наладжванне рэгулярнай паштовай службы і інш. У 513—511 здзейсніў няўдалы паход супраць скіфаў. Пры Д. I актывізаваліся знешні гандаль і буд-ва, пачаліся грэка-персідскія войны.

Дарый II Нот (?—404 да н.э.). цар у 424—404 да н.э. Сын Артаксеркса I. Правіў ва ўмовах аслаблення магутнасці дзяржавы Ахеменідаў (сепаратызм і міжусобіцы сатрапаў, антыперс. паўстанні паміж 411—408 да н.э. ў Малой Азіі, Мідыі, Егіпце).

Дарый III Кадаман (каля 380 — ліп. 330 да н.э.), апошні ахеменідскі цар [336—330 да н.э.]. Да ўступлення на прастол быў сатрапам Арменіі. У канцы 335 заваяваў Егіпет. Пасля разгрому сваёй арміі войскамі Аляксандра Македонскага пры р. Гранік (334), Ісе (333) і Гаўгамелах (331) уцёк у Бактрыю, дзе забіты сатрапам Бесам.

т. 6, с. 58

КУ́ЛЬТ АСОБЫ,

празмернае ўзвелічэнне якога-н. дзеяча. Гнасеалагічныя карані К.а. ў культавай рэліг. сферы. Шанаванне нябожчыкаў і пакланенне ім было пашырана ў Стараж. Грэцыі, Рыме, Індыі, Кітаі, у слав. народаў, у т. л. ў беларусаў (гл. Культ продкаў). К.а. Буды, Хрыста, Магамета, надзвычайны ўплыў іх вучэнняў на людзей садзейнічалі ўзнікненню і развіццю культаў рэлігійных, адпаведных тром найбуйнейшым сусв. рэлігіям. Абагаўленне і фетышызацыя правадыроў, цароў, каралёў, імператараў былі ўласцівы гіст. перыядам рабаўладання і феадалізму. Напр., усе рымскія цэзары валодалі неабмежаванай і бескантрольнай уладай. Тэарэт. абгрунтаванне і абсалютызацыя ролі выдатных асоб у гісторыі як непадуладных аб’ектыўным законам і звычайным нормам маралі ўтрымліваецца ў навук. працах прадстаўнікоў розных школ ідэалізму (гл. Валюнтарызм, Гегельянства, Народніцтва). У аўтарытарнай асобы канцэпцыі К.а. звязваецца з масавай свядомасцю, калі чалавек па сутнасці адмаўляецца ад асабістай свабоды, незалежнасці, атаясамлівае сябе з аўтарытэтам «моцнага», харызматычнага лідэра. У СССР найб. поўна праявіўся К.а. І.​В.​Сталіна. На XX з’ездзе КПСС (1956), у пастанове ЦК КПСС ад 30.6.1956 «Аб пераадоленні культу асобы і яго вынікаў» адзначалася, што К.а. Сталіна, які ўзнік у складаных умовах міжнар. і ўнутр. жыцця сав. грамадства, суправаджаўся валюнтарызмам у кіраванні эканомікай і культурай, грубымі парушэннямі сацыяліст. законнасці, масавымі рэпрэсіямі. У розных гіст. умовах і ў розных формах існавалі К.а. Цэзара, Чынгісхана, Людовіка XIV, Напалеона, Мао Цзэдуна і інш. Гарантыяй недапушчэння любога К.а. і звязаных з ім негатыўных вынікаў з’яўляецца пабудова прававой дзяржавы, у якой забяспечваюцца роўныя правы і свабоды ўсіх грамадзян.

С.​Ф.​Дубянецкі.

т. 9, с. 10

МАКСІ́М ГРЭК (сапр. Трыволіс Міхаіл; каля 1470, г. Арта, Грэцыя — 12.12.1555),

пісьменнік-публіцыст, перакладчык, багаслоў. Адукацыю атрымаў у Фларэнцыі. Пастрыгся ў манахі і жыў на Афоне, адкуль у 1516 па запрашэнні вял. кн. Васіля III прыбыў у Маскву для выпраўлення і перакладу грэч. кніг. За збліжэнне з царк. апазіцыяй асуджаны на саборах 1525 і 1531, у 1525—51 вязень манастырскіх турмаў. Яго літ. спадчына — «словы», публіцыстычныя артыкулы, пропаведзі, філас. і багаслоўскія разважанні, пераклады. Яны вызначаюцца вобразным выкладаннем і эмацыянальнасцю стылю, іх мова кніжная, са складанымі сінтакс. зваротамі. Выступаў супраць хцівасці, бязлітаснасці і багацця царк. феадалаў («Аповесць страшная і варта памяці і пра дасканалае манаскае пражыванне», «Слова, якое падрабязней выкладае, з жалем, беспарадкі і бясчынствы цароў і ўлад апошняга жыція», «Размова розуму з душою», «Слова пра пакаянне» і інш.). Аўтар прац па фанетыцы («Пра грэчаскія галосныя і зычныя, пра склады, пра надрадковыя знакі грэчаскія і славянскія»), прасодыі («Аб прасодыі»), граматыцы. Яго праца «Тлумачэнні імёнам па алфавіце» — гал. крыніца для больш позніх рус. азбукоўнікаў. Творы М.Г. былі шырока вядомы на Беларусі. «Канон малебен...» уваходзіў у кнігу Фікарыя «Вертаград душэўны» (Вільня, 1620). «Слова на лацінаў» і «Пахвальнае слова да святых апосталаў Пятра і Паўла» выдадзены ў Магілёве (1625). Кананізаваны Рус. праваслаўнай царквою (1988).

Літ.:

Иванов А.И. Литературное наследие Максима Грека. Л., 1969;

Громов М.Н. Максим Грек. М., 1983;

Александропулос М. Сцены из жизни Максима Грека: Пер. с греч. М., 1983.

Г.​У.​Грушавы.

т. 9, с. 544

МАЛЫ́ ТЭА́ТР,

старэйшы рускі драм. т-р у Маскве. Трупа фарміравалася з 1750-х г. пры Маскоўскім ун-це; з яе ў 1776 утвораны т-р, з 1780 наз. Пятроўскім, з 1824 — М.т., з 1919 акадэмічны. У М.т. складалася школа рэаліст. акцёрскага мастацтва, звязаная з пастаноўкай п’ес А.​Грыбаедава, М.​Гогаля, А.​Астроўскага, твораў зах.-еўрап. класікі (У.​Шэкспір, Ф.​Шылер, Лопэ дэ Вэга). Заснавальнікі гэтай школы зацвердзілі жыццёвы рэалізм (В., П. і М.​Садоўскія, М.​Шчэпкін) і рамантызм (П.​Мачалаў, М.​Ярмолава). Сярод буйнейшых акцёраў 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. С.​Васільеў, А.​Ленскі, Г.​Фядотава, А.​Южын. У 1920-я г. т-р ставіў п’есы М.​Горкага, Л.​Лявонава, Б.​Рамашова, К.​Транёва, пры захаванні традыцый і прыярытэту акцёра; пазней у рэпертуар шырока ўключаліся творы М.​Лермантава, А.​Сухаво-Кабыліна, Л.​Талстога, В.​Гюго і інш., а таксама С.​Алёшына, А.​Карнейчука, В.​Розава, А.​Сафронава, К.​Сіманава і інш. У розныя гады ў т-ры працавалі: рэжысёры П.​Васільеў, Л.​Волкаў, А.​Дзікі, К.​Зубаў, І.​Судакоў, Б.​Равенскіх, К.​Хахлоў, Л.​Хейфіц; акцёры М.​Аненкаў, А.​Астужаў, Б.​Бабачкін, М.​Блюменталь-Тамарына, Э.​Быстрыцкая, А.​Гогалева, М.​Жараў, Дз.​Зяркалава, І.​Ільінскі, П.​Канстанцінаў, М.​Клімаў, В.​Коршунаў, С.​Кузняцоў, В.​Масаліцінава, Р.​Ніфантава, В.​Пашэнная, М.​Рыжоў, В.​Рыжова, П.​Садоўскі, Я.​Самойлаў, Е.​Турчанінава, С.​Фадзеева, М.​Цароў, А.​Шатрова, А.​Яблачкіна і інш. З 1988 маст. кіраўнік Ю.​Саломін. З 1918 пры М.т. працуе тэатр. вучылішча імя Шчэпкіна.

Літ.:

Зограф Н.Г. Малый театр в конце XIX — начале XX в. М., 1966.

т. 10, с. 39

ВАВІЛО́НА-АСІРЫ́ЙСКАЯ КУЛЬТУ́РА,

культура народаў, што насялялі ў 4−1-м тыс. да н.э. Месапатамію (Двухрэчча Тыгра і Еўфрата, тэр. сучаснага Ірака) і стварылі буйныя дзяржавы — Шумер, Акад, Вавілонію і Асірыю.

Матэрыяльная культура Месапатаміі мела дастаткова высокі ўзровень. З 3-га тыс. да н.э. тут вядомы ліццё і коўка металаў, чаканка і філігрань. У ваен. тэхніцы выкарыстоўваліся калясніцы (пач. 2-га тыс.), панцыры з медных пласцінак (сярэдзіна 2-га тыс.), мячы, каменныя і наплаўныя масты і інш. У 7 ст. да н.э. ў Асірыі пабудаваны першы каменны акведук. Для практычнага гасп. выкарыстання распрацоўваліся сістэмы мер, метады вызначэння плошчаў і аб’ёмаў, што садзейнічала развіццю шумера-вавілонскай матэматыкі. Вавілонскія матэматыкі карысталіся шасцідзесяцярычнай сістэмай лічэння. На яе аснове былі створаны табліцы дзялення і множання лікаў, квадратаў і кубаў лікаў і іх квадратных і кубічных каранёў; маглі рашаць квадратныя ўраўненні, карысталіся правілам, якое зараз наз. Піфагора тэарэмай. Хімія ў вавіланян мела выключна дастасавальны характар: захаваліся рэцэпты вырабу бронзы, прыгатавання шматколернай палівы для керамікі. У сувязі з мараплаваннем развівалася астраномія. Вавілонскія астраномы адрознівалі планеты і зоркі. Кожная планета (акрамя Меркурыя) мела сваю назву, праводзіліся назіранні планет, быў адкрыты сарас — прамежак часу, праз які сонечныя і месяцавыя зацьменні паўтараюцца ў пэўнай паслядоўнасці. Адносна высокі ўзровень дасягнуты і ў медыцыне: сістэматызацыя захворванняў і лекавых сродкаў, анатамічныя апісанні асобных частак цела чалавека, хірургічныя аперацыі (ампутацыя, зрошчванне касцей і інш.).

Зачаткам гісторыі як навукі ў Вавілоне лічыцца «Спіс цароў», дзе выкладзены гіст. падзеі ад моманту, «калі царственнасць спусцілася з неба», і да больш позніх цароў. Спіс складзены каля 2100 да н.э. для абгрунтавання абсалютнасці царскай улады. Вяліся таксама спісы найб. прыкметных падзей, рабілася датаванне. Быў звычай закладваць у фундамент будынкаў для будучых пакаленняў царскія надпісы з апісаннем дзеянняў цароў. З сярэдзіны 8 ст. да н.э. вёўся рэгулярны летапіс. Да першых прац навук. характару адносяцца спісы знакаў пісьма (напачатку малюнкавых, потым клінапісных) і пераліку тэрмінаў, запісаных з дапамогай такіх знакаў. Упершыню яны былі складзены каля 3000 да н.э.

Міфы, што дайшлі да нас, адлюстроўваюць уяўленні народаў, якія займаліся ірыгацыйным земляробствам, жывёлагадоўляй і паляваннем. Паводле міфаў, свет створаны або багіняй-маці, або (у позніх міфах) мужчынскім бажаством (Энліль, Мардук); унутры зямлі знаходзіцца змрочны горад мёртвых. Вавілонскі міф 2-га тыс. да н.э. апавядае пра барацьбу старэйшых багоў (іх узначальвае пачвара — багіня Тыямат — «Мора») з малодшымі (на чале з богам Мардукам). Прыкметнае месца займае міф пра патоп і адзінага чалавека, які выратаваўся, — мудрага Зіусудру (шумерскае; акадскае — Утнапішты). Канкрэтныя рысы міфу надалі параўнаўча частыя ў Двухрэччы разбуральныя навадненні. Цыкл міфаў г. Урук звязаны з імёнамі герояў Энмеркара, Лугальбанды і Гільгамеша. Да нашага часу дайшлі пераважна запісы афіц. версій міфаў, прасякнутыя ідэяй чалавечага бяссілля перад багамі.

Рэлігія стараж. плямён Двухрэчча прайшла складаную эвалюцыю ад першасных культаў — фетышызму, татэмізму, анімізму праз політэізм да фарміравання монатэізму. У вераваннях шумера-акадскіх плямён спачатку пераважалі абшчынныя культы. З утварэннем рабаўладальніцкай Акадскай дзяржавы ўзніклі культы агульнадзярж. багоў Ана, Энліля і Энкі. З ператварэннем Вавілона ў цэнтр дзяржавы гал. богам стаў Мардук. У Асірыі быў пашыраны той жа пантэон багоў, дапоўнены асобнымі мясц. божаствамі, сярод якіх вярхоўным лічыўся Ашур — заступнік аднайм. горада Асірыі. Вавілона-асірыйская рэлігія ўключала таксама земляробскія культы, у прыватнасці культ бога Думузі (Тамуза), які памірае і ўваскрасае; у ёй былі пашыраны дэманалогія, магія, астральныя культы і да т.п. З вавілона-асірыйскай рэлігіі многае запазычылі наступныя рэлігіі, у прыватнасці іудаізм і хрысціянства.

Літаратура народаў Двухрэчча ў 1-й пал. 3-га тыс. да н.э. была вусная. Верагодна, менавіта ў гэты час узнікла частка шумерскіх эпічных песень пра герояў г. Урук — Энмеркара, Лугальбанду і Гільгамеша, якія дайшлі ў запісах 19—18 ст. да н.э., а таксама пра багіню Інін. 24—21 ст. да н.э. — перыяд росквіту гіст.-гераічнага эпасу на шумерскай і акадскай мовах пра дзейнасць і ваен. паходы цароў Саргана і Нарамсіна. Да 22 ст. да н.э. можна аднесці ўзнікненне акадскай эпічнай паэмы пра Гільгамеша, у якой з вял. маст. сілай расказваецца пра трагічны чалавечы лёс і пошукі бессмяротнасці. Да канца 3-га тыс. да н.э., відаць, адносяцца асн. вядомыя шумерскія літ. тэксты — афарыстычныя павучанні, пакаянныя псалмы, літургічныя «плачы», пахавальныя элегіі і інш. Класічная акадская (вавілонская) л-ра 16—12 ст. да н.э. складаецца з вял. касмаганічнага эпасу з 7 песень, у якіх апісваецца стварэнне свету з хаосу, а таксама барацьба старэйшага і малодшага пакаленняў багоў. Вял. колькасць акадскіх і частка шумерскіх тэкстаў, што дайшлі да нашага часу, захоўваліся ў Ніневійскай бібліятэцы асірыйскага цара Ашурбаніпала. Арыгінальныя літ. помнікі ў Асірыі амаль не ствараліся. Самаст. жанрам асірыйскай л-ры лічацца царскія аналы, напісаныя рытмічнай прозай, у якіх намаляваны яскравыя карціны ваен. паходаў і бітваў. Помнікі старой вавілонскай, а часткова і шумерскай, пераважна культавай, л-ры перапісваліся да I ст. да н.э. на жывой арамейскай мове. Амаль уся л-ра народаў стараж. Двухрэчча — вершаваная.

У маст. культуры стараж, свету важнае месца займаюць пластычныя мастацтвы плямён і народаў Месапатаміі 4—1-га тыс. да н.э. Тут складваліся і развіваліся многія формы архітэктуры, скульптуры і інш. формы ўвасаблення ў мастацтве чалавека і навакольнага свету, характэрныя для наступных эпох. Мастацтва 5—4-га тыс. да н.э. — гэта культавыя пасудзіны з гліны, расфарбаваныя геам. узорам і стылізаванымі выявамі птушак, звяроў і людзей, статуэткі з гліны. З сярэдзіны 4-га тыс. да н.э. тут з’явіўся ганчарны круг, развівалася буд-ва храмаў, сцены якіх часам аздабляліся геям. Мазаічнымі ўзорамі. У канцы 4 — пач. 3-га тыс. да н.э. развівалася круглая скульптура, дасягнула росквіту мастацтва гліптыкі. У эпоху ўзвышэння Шумера вызначальную ролю адыгрывала храмавая архітэктура, развіваўся тып шматступеньчатай вежы (зікурата) з «жыллём Бога» наверсе (зікурат у г. Ур, 22—21 ст. да н.э.). Дробная пластыка Шумера з каменю і бронзы вызначалася схематычнасцю, выявы на рэльефах былі плоскасныя і статычныя (т.зв. штандар з г. Ур — мазаіка з ракавін і лазурыту з батальнымі сцэнамі, каля 2600 да н.э.). Выдатныя залатыя прадметы з «царскіх» грабніц — арнаментаваны шлем, дыядэма і кінжал з ножнамі філіграннай работы і інш. Нешматлікія помнікі перыяду аб’яднання Месапатаміі пад уладай дынастыі Акада (24—22 ст. да н.э.) сведчаць пра ўзмацненне культу ўладара. Пры захаванні ўмоўных прыёмаў у рэльефах заўважаюцца памкненні да большай свабоды кампазіцыі, аб’ёмнасці фігур, увасаблення прыроды (стэла ў гонар перамогі Нарамсіна з батальнымі сцэнамі, статуя правіцеля Гудэа з г. Лагаш). Дасканаласці дасягнула тэхніка маст. апрацоўкі бронзы — ліццё, чаканка, гравіроўка. У аб’яднанай дзяржаве III дынастыі Ура (канец 22—21 ст. да н.э.) ва ўмовах жрэцкага бюракратычнага рэжыму ў маст. майстэрнях ствараліся гал. чынам рэльефы з кананічнымі сцэнамі пакланення божаствам. З 18 ст. да н.э. (перыяд узвышэння Вавілона) захавалася мала помнікаў: дыярытавая стэла з рэльефнымі выявамі і выкладаннем законаў цара Хамурапі; размалёўкі палаца ў Мары з культавымі сцэнамі і выявамі багоў і інш. Новы этап у развіцці мастацтва Месапатаміі звязаны з узвышэннем Асірыі. На мастацтва Асірыі (складвалася ў 2-м тыс. да н.э.) паўплывала культура стараж. плямён хурытаў, хетаў, дзяржавы Акад; развіваліся архітэктура, манум дэкар. і прыкладное мастацтва. Цэнтрамі рэгулярных па планіроўцы гарадоў сталі палацы-крэпасці са шматлікімі памяшканнямі вакол адкрытых двароў; парадныя арачныя парталы ўпрыгожваліся паабапал гарэльефамі ў выглядзе крылатых чалавека-быкоў «шэду». Сярод найб. значных комплексаў — палац Саргана II у Дур-Шарукіне (сучасны г. Харсабад) з храмамі, у т. л. свяцілішча з вежай-зікуратам. Для пластыкі Асірыі характэрны манум. рэльефы (часам фарбаваныя) з фрызавымі кампазіцыямі. Гіпертрафіраваная трактоўка мускулатуры і прапорцый чалавечага цела ў рэльефах 9 — пач. 8 ст. да н.э. (палац Ашурнасірпала II у Кальху) змянілася ў 2-й пал. 8 — пач. 7 ст. да н.э. рэльефамі больш свабоднай кампазіцыі апавядальнага характару (палац Сінахерыба ў Ніневіі). Рэльефы 7 ст. да н.э. вылучаюцца жыццёвай выразнасцю вобразаў, дынамізмам (сцэны палявання на львоў у палацы Ашурбаніпала ў Ніневіі). Нешматлікім помнікам круглай скульптуры (каменныя статуі цароў) уласцівы строгая кананічнасць, манументальнасць, арнаментальна-дэкар. трактоўка валасоў, адзення, атрыбутаў (статуі Ашурнасірпала II, Саламанасара III з Ашура). Пра жывапіс Асірыі можна меркаваць па фрагментах фрэсак з палаца ў Тыль-Барсібе («Два асірыйскія саноўнікі», «Паляванне на льва» і інш., 9—8 ст. да н.э.). Развіваліся таксама маст. ткацтва, разьба па косці і дрэве, апрацоўка металу. Пасля падзення Асірыі (канец 7 ст. да н.э.) мастацтва Вавілона зноў перажыло кароткачасовы росквіт (7—6 ст. да н.э., т.зв. новававілонскі перыяд), створаны цудоўны ансамбль г. Вавілон. Пасля заваявання Вавілона дзяржавай Ахеменідаў (539 да н.э.) і яго ўключэння ў дзяржаву Селеўкідаў (канец 4 ст. да н.э.) вавілонская культура зазнала ўплыў персідскага, а пазней і эліністычнага мастацтва.

Літ.:

Очерки по истории техники Древнего Востока. М.; Л., 1940;

Вайман А.А. Шумеро-вавилонская математика III — І тыс. до н.э. М., 1961;

Нейгебауер О. Точные науки в древности: Пер. с англ. М., 1968;

Кленгель-Брандт Э. Путешествие в древний Вавилон: Пер. с нем. М., 1979;

Клочков И.С. Духовная культура Вавилонии: человек, судьба, время: Очерки. М., 1983;

Дандамаев М.А. Вавилонские писцы. М., 1983;

Матвеев К., Сазонов А. Земля Древнего Двуречья: (Мифы, легенды, находки и открытия). М., 1986;

Козырева Н.В. Древняя Ларса: Очерки хоз. деятельности. М., 1988;

Оппенхейм А. Древняя Месопотамия: Портрет погибшей цивилизации: Пер. с англ. 2 изд. М., 1990.

т. 3, с. 423

КРЫТ (Krētē),

востраў ва ўсх. ч. Міжземнага мора. Тэр. Грэцыі. Даўж. з З на У 260 км, шыр. ад 12 да 55 км, пл. 8,3 тыс. км². Нас. 537 тыс. чал. (1991). Рэльеф гарысты, моцна расчлянёны, створаны альпійскімі гораўтваральнымі рухамі. Вылучаецца некалькі вял. масіваў: на У — Ласіты, або Дыкты (выш. да 2148 м), у цэнтры — Іда (да 2456 м), на З — Лефка-Оры (да 2452 м). Паміж гарамі Іда і Лефка-Оры знаходзіцца Сярэднекрыцкае пласкагор’е, выш. 600—800 м. Схілы горных масіваў, расчлянёныя глыбокімі цяснінамі, на Пд стромка абрываюцца да мора, на Пн зніжаюцца паката і ствараюць шэраг паўастравоў і мысаў. На Пд — Месарская раўніна, якая са старажытнасці была жытніцай вострава. Горы складзены пераважна з мезазойскіх вапнякоў (на З — з сланцаў), пашыраны карст. Радовішчы жал. руд, бурага вугалю. Частыя землетрасенні.

Клімат міжземнаморскі. На ўзбярэжжы сярэдняя т-ра студз. 12 °C, ліп 26 °C Ападкаў на З выпадае 800 мм за год, на У — 200—400 мм; у гарах — больш за 1000 мм, частыя снегапады, снег на вяршынях ляжыць да мая. Летняя засуха доўжыцца 6—7 месяцаў. Глебы горна-карычневыя, на нізінах алювіяльныя. Расліннасць другаснага паходжання. Пераважае нізкарослая фрыгана (ладаннік, лаванда, верас, жаўтазель, малачай, шалфей і інш.). У больш вільготных раёнах вечназялёныя хмызнякі (маквіс). У гарах на выш. 800—1600 м трапляюцца рэдкалессі з дуба палесцінскага, хвоі калабрыйскай, платана, кіпарыса гарызантальнага. На вяршынях гор альпійскія лугі. На раўнінах і тэрасах плантацыі аліў, вінаграднікі, ворная зямля пад пшаніцай, кукурузай, тытунём. Авечкагадоўля, рыбалоўства, промысел марскіх губак. Нац. парк Самарыя (ахова горнай фауны і флоры). Захаваліся шматлікія помнікі ант. культуры і сярэдневякоўя. Асн. парты Іракліян і Ханья.

Гісторыя. Сляды дзейнасці чалавека на К. вядомы з часоў палеаліту. К. — адзін з цэнтраў найстараж. еўрап. культуры (гл. Крыта-мікенская культура, Крыцкае пісьмо). У 3-м тыс. да н.э. тут узніклі першыя ў Еўропе гарады-дзяржавы (Кнос, Фест і інш.). У 2-м тыс. да н.э. ўвесь К., верагодна, быў аб’яднаны пад уладай цароў Кноса ў магутную дзяржаву, якая дасягнула росквіту ў 17—16 ст. да н.э.: мела вял. флот і, паводле падання, захаванага стараж.-грэч. гісторыкамі, панавала на Эгейскім м. У 14 ст. да н.э. частка К. заваявана кааліцыяй ахейскіх царстваў мацерыковай Грэцыі; у 12 ст. ахейскія дзяржавы тут распаліся пад націскам дарыйцаў. У 1-м тыс. да н.э. крыцкія полісы адыгрывалі значную ролю ў паліт. і культ. жыцці Грэцыі. З 67 да н.э. ў складзе Рым. дзяржавы, з 395 н.э. — Візантыі. Належаў у 823—961 арабам, у 961—1204 зноў Візантыі, у 1204 заваяваны крыжакамі і прададзены Венецыі. У перыяд венецыянскага панавання шматлікія паўстанні мясц. насельніцтва; у 15—17 ст. развівалася культура, асабліва жывапіс (Эль Грэка) і л-ра (В.​Карнарас) — т.зв. крыцкі рэнесанс. У 1669 (канчаткова ў 1715) заваяваны Турцыяй. Насельніцтва К. ўдзельнічала ў Грэчаскай нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі 1821—29. У 1866—69, 1878, 1887, 1895, 1896—97 тут адбыліся Крыцкія паўстанні супраць тур. панавання. У 1898 К. атрымаў адм. аўтаномію. Пасля Балканскіх войнаў 1912—13 паводле грэка-тур. дагавора ад 14.11.1913 далучаны да Грэцыі. У 2-ю сусв. вайну ў маі 1941 акупіраваны ням.-фаш. войскамі ў выніку паветрана-дэсантнай аперацыі (буйнейшая паветр. аперацыя вермахта ў час вайны). Вызвалены ў ліст. 1944.

М.​В.​Лаўрыновіч (прырода).

т. 8, с. 519

КРЭМЛЬ МАСКО́ЎСКІ,

старажытная частка, гал. грамадска-паліт. і гіст.-маст. комплекс цэнтра Масквы; месцазнаходжанне вышэйшых органаў дзярж. улады Рас. Федэрацыі. Былая рэзідэнцыя маск. вял. князёў (з 14 ст.), цароў (з сярэдзіны 16 ст.), імператараў (месца каранацый і інш. урачыстасцей, з пач. 18 ст.), сав. ўрада (з сак. 1918), з 1991 рэзідэнцыя прэзідэнта Рас. Федэрацыі.

Узнік на Баравіцкім узгорку на левым беразе р. Масква пры ўпадзенні ў яе р. Няглінная. Першапачаткова на тэр. К.М. было паселішча дзякоўскай культуры, не пазней канца 11 ст. тут узнікла ўмацаванае паселішча славян-вяцічаў. У 1156 паводле загаду кн. Ю.​Далгарукага ўзведзены новыя ўмацаванні. У 1339—40 пабудаваны дубовыя сцены і вежы. Пры Дзмітрыю Данскім у 1367 значна пашыраны, сцены і вежы пабудаваны з белага каменю (адсюль выраз «Масква-белакаменная»), у 1485—95 — з цэглы. У 17 ст. вежы набылі ярусныя і шатровыя завяршэнні.

Сучасны К.М. ў плане — няправільны трохвугольнік (пл. 27,5 га), абнесены цаглянымі сценамі (даўж. 2.25 км, таўшчыня 3,5—6,5 м, выш. 5—19 м) з 20 вежамі, у т. л. 6 праезных, гал. — Спаская з гадзіннікам (т.зв. крамлёўскімі курантамі). У цэнтры — Саборная пл. з Успенскім саборам (1475—79, арх. А.​Фіяраванці; размалёўкі 15—16 і 17 ст., Дыянісій, І. і Б. Паісеіны і інш.; калекцыя абразоў 11—17 ст.). Сярод інш. помнікаў стараж.-рус. архітэктуры: саборы Благавешчанскі (1484—89, пскоўскія дойліды, дабудаваны ў 1562—64; іканастас са старога сабора, 1405, з абразамі Андрэя Рублёва, Феафана Грэка, Прохара з Гарадца, размалёўкі 1508, Феадосій і інш.), Архангельскі (1505—08, арх. Алевіз Фразін Новы; размалёўкі 1652—66, майстры Я.​Т.​Казанец, С.​Г.​Разанец, І.​Уладзіміраў і інш.); Гранавітая палата (1487—91), званіца «Іван Вялікі» (3 ярусы 1505—08, арх. Бон-Фразін; у 1600 надбудавана да 81 м, шатровыя прыбудовы 1635); Церамны палац (1635—36, арх. А.​Канстанцінаў, Б.​Агурцоў, Л.​М.​Ушакоў, Т.​Шаруцін) і інш. У 18—19 ст. узведзены будынкі Арсенала (1702—36, арх. Дз.​Іваноў, Х.​Конрад; барока), Сената (1776—87, арх. М.​Ф.​Казакоў; класіцызм), Вял. Крамлёўскі палац (1839—49, арх. К.​А.​Тон і інш.) і Аружэйная палата [цяпер музей; 1844—51, арх. Тон; сярод майстроў выхадцы з Беларусі П.​Абросімаў, Арсеній, С.​Палубес (Іваноў) і інш.; у рус.-візант. стылі]. Пабудовы 20 ст.: Крамлёўскі т-р (1932—34, арх. І.​І.​Рэрберг, рэканструкцыя інтэр’ераў 1958, А.​Ф.​Хракаў, Л.​Б.​Сегал), Палац з’ездаў (цяпер Дзярж. Крамлёўскі палац; 1959—61, арх. М.​В.​Пасохін, А.​А.​Мндаянц, Я.​М.​Стама, П.​П.​Штэлер і інш.; Ленінская прэмія 1962). На тэр. К.М. помнікі рус. ліцейнай справы Цар-гармата (1586, майстар А.​Чохаў) і Цар-звон (1733—35, майстры І.Ф. і М.​І.​Маторыны); створаны музеі. У 1920—30 знесены многія помнікі архітэктуры, у т. л. сабор Спаса на Бары (1330), ансамблі манастыроў Чудава з саборам (1503) і Вазнясенскага з Кацярыненскай царквой (1808—17), Малы Мікалаеўскі палац (з 1775) і інш. К.М. з ансамблем Краснай плошчы ўключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны.

Літ.:

Древности Московского Кремля. М., 1971;

Иванов В. Московский Кремль. М., 1971.

т. 8, с. 538

ЗАСЛУ́ЖАНЫ АРТЫ́СТ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. артыстам, рэжысёрам, балетмайстрам, дырыжорам, хормайстрам, муз. выканаўцам, што працуюць у сферы мастацтва 10 і больш гадоў, артыстам балета з улікам спецыфікі іх жанру, якія працуюць 5 і больш гадоў і стварылі высокамаст. вобразы, спектаклі, кінафільмы, тэлеспектаклі, тэлефільмы, канцэртныя, эстр., цыркавыя праграмы, муз., тэлевізійныя і радыётворы, што атрымалі грамадскае прызнанне. Званне засл. арт. Беларускай ССР устаноўлена 16.4.1928 і прысвойвалася СНК БССР, з 1938 — Прэзідыумам Вярх. Савета БССР; званне засл. арт. Рэспублікі Беларусь з 1991 прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета Рэспублікі Беларусь, з 1995 згодна з законам ад 13.4.1995 прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.

Заслужаныя артысты Рэспублікі Беларусь

1928. Е.​А.​Міровіч.

1931. У.​М.​Крыловіч.

1933. У.​У.​Кумельскі, У.​І.​Уладамірскі (Малейка).

1934. Л.​М.​Літвінаў.

1935. А.​А.​Згіроўскі, А.​К.​Ільінскі, А.​М.​Кальцаты, Р.​М.​Свярдлова, А.​М.​Файнцымер.

1936. Л.​П.​Александроўская, У.​І.​Дзядзюшка.

1938. Л.​Ф.​Аляксеева, Дз.​А.​Арлоў, Ю.​С.​Арончык, С.​С.​Бірыла, А.​Л.​Бяссмертны, З.​А.​Васільева, В.​У.​Галіна, Г.​П.​Глебаў, М.​І.​Дзянісаў, І.​Ф.​Ждановіч, М.​П.​Звездачотаў, М.​А.​Зораў (Штоклянд), Р.​М.​Кашэльнікава, П.​С.​Малчанаў, Р.​В.​Млодак, І.​А.​Мурамцаў, А.​В.​Нікалаева, Б.​В.​Платонаў, Е.​Г.​Рахленка, Л.​І.​Ржэцкая, М.​Б.​Сокал, Ц.​М.​Сяргейчык, А.​Я.​Трэпель.

1939. І.​М.​Балоцін, Г.​Ю.​Грыгоніс.

1940. М.​Я.​Аблаў, Г.​Б.​Абуховіч, А.​Н.​Амітон, А.​Дз.​Арсенка, А.​В.​Астахаў, А.​В.​Багатыроў, А.​А.​Бельскі, М.​А.​Бергер, Р.​П.​Блюмберг, С.​Ф.​Бычкоў, М.​С.​Бялінская, В.​Я.​Галаўчынер, К.​Я.​Галяйзоўскі, С.​З.​Друкер, П.​І.​Засецкі, П.​С.​Златагораў, П.​І.​Іваноў, В.​В.​Каліноўскі, А.​К.​Клумаў, М.​Я.​Крошнер, В.​П.​Лапін, І.​І.​Любан, В.​М.​Малькова, К.​Э.​Міронава, М.​М.​Моін, І.​А.​Мусін, С.​У.​Палонскі, В.​М.​Пола, С.​У.​Скальскі, І.​Б.​Шаціла, А.​Р.​Шэлег.

1942. А.​Ф.​Усачоў.

1943. К.​М.​Саннікаў.

1944. М.​І.​Аладаў, І.​І.​Жыновіч, Б.​К.​Кудраўцаў, Л.​А.​Маркевіч, М.​А.​Міцкевіч, П.​В.​Нікандраў, А.​П.​Радзялоўская, Я.​С.​Рамановіч, Э.​І.​Рознер, С.​М.​Станюта, А.​М.​Трус, В.​І.​Чэмберг, А.​Л.​Шапс, У.​М.​Шахрай.

1945. С.​В.​Дрэчын, Б.​А.​Пакроўскі.

1946. Э.​П.​Шапко, Л.​П.​Шынко, Б.​З.​Янпольскі.

1947. А.​Ф.​Кістаў.

1949. В.​Ф.​Валчанецкая, Г.​А.​Волкаў, М.​Дз.​Ворвулеў, Я.​К.​Глебаўская, М.​А.​Кавязін, Т.​Г.​Караваева, Г.​В.​Качаткова, Я.​М.​Палосін, В.​В.​Пацехін, П.​А.​Пекур, І.​П.​Сайкоў, М.​М.​Сярдобаў, С.​Л.​Талкачоў.

1951. Н.​І.​Гусельнікава, М.​А.​Зюванаў.

1952. А.​І.​Лагоўская, Ф.​І.​Шмакаў.

1953. А.​А.​Бараноўскі, Л.​С.​Драздова, Я.​А.​Карнавухаў, А.​М.​Савіна, З.​Ф.​Стома.

1954. Р.​В.​Асіпенка, З.​І.​Браварская, Л.​Ф.​Бражнік, У.​М.​Глазаў, Я.​М.​Глінскіх, П.​Ф.​Дзянісаў, З.​І.​Канапелька, П.​С.​Крук, В.​І.​Крыкава, К.​К.​Кудрашова, М.​А.​Лазараў, І.​К.​Лакштанава, К.​А.​Мулер, Т.​М.​Ніжнікава, Г.​К.​Някрасаў, Л.​М.​Ражанава, В.​Ф.​Сербін, Т.​І.​Шымко.

1955. М.​П.​Абрамаў, У.​У.​Алоўнікаў, Т.​Н.​Аляксеева, В.​А.​Белы, А.​І.​Білібін, В.​М.​Браянкоў, С.​С.​Бульчык, К.​І.​Бянеўскі, Л.​У.​Голуб, Н.​С.​Давыдзенка, А.​М.​Даніловіч, Т.​П.​Заранок, В.​С.​Захарава, С.​П.​Іванова, Т.​Ф.​Канавалава, В.​А.​Краўцоў, М.​І.​Кузьменка. Б.​П.​Макараў, А.​М.​Маралёў, П.​А.​Маркін, Г.​Р.​Мартынаў, Л.​П.​Мацісава, Я.​Ц.​Мілаеў, В.​П.​Міронаў, Н.​Ф.​Младзінская, С.​М.​Навіцкі, Т.​М.​Пастуніна, І.​А.​Ражба, Ю.​І.​Сляпнёў, Ю.​М.​Стальмакоў, М.​П.​Тэадаровіч, Б.​В.​Уксусаў, М.​І.​Цурбакоў, Г.​І.​Цэпава, А.​І.​Шах-Парон, А.​Б.​Шкапскі, Х.​І.​Шмелькін, М.​Р.​Шуманскі, В.​Дз.​Шутаў, М.​К.​Шэхаў, М.​М.​Яроменка.

1956. М.​Я.​Астанкава, Г.​П.​Глінаецкі, М.​У.​Кавязіна.

1957. А.​П.​Асторына, Л.​І.​Галушкіна, Я.​М.​Кімберг, І.​С.​Папоў.

1959. А.​А.​Астрамецкі, Ю.​С.​Гальперына, А.​М.​Генералаў, В.​І.​Глушакоў, В.​П.​Дуброўскі, В.​Р.​Кабатнікава. А.​І.​Клімава, І.​А.​Матусевіч, А.​П.​Раеўскі, М.​Л.​Співак, М.​Л.​Федароўскі, В.​І.​Юневіч, С.​І.​Яворскі.

1961. А.​С.​Аркадзьеў, С.​П.​Асновіч, Л.​А.​Гамуліна-Цурбакова, У.​М.​Говар-Бандарэнка, В.​К.​Давыдаў, С.​Ц.​Давыдаў, А.​А.​Карзянкова, Б.​З.​Карпілава (Разенблат), П.​М.​Кірыльчанка, Г.​С.​Лаўроў, А.​П.​Майзлер, Г.​К.​Макарава, У.​Я.​Мартынаў, І.​М.​Савельева, Т.​М.​Скарута, Т.​В.​Трушына, Ю.​І.​Уласаў, М.​М.​Шышкін, Л.​С.​Ядзіткіна-Весніна.

1962. Б.​В.​Нікольскі, Г.​К.​Панкрат.

1963. І.​С.​Абраміс, М.​У.​Адамейка, З.​І.​Бабій, А.​М.​Вязаў, Л.​Д.​Гарэлік, Р.​В.​Дзідзенка, А.​Г.​Каменская, А.​С.​Каменскі, А.​К.​Логінаў, А.​С.​Наважылаў, А.​М.​Самараў, Г.​Д.​Светашаў, Ю.​У.​Сідараў, В.​П.​Тарасаў, Н.​А.​Ткачэнка, С.​Ф.​Хацкевіч, В.​М.​Чарнабаеў, М.​І.​Шошчыц, Р.​І.​Янкоўскі, С.​І.​Яўдошанка.

1964. Л.​Р.​Ганестава, В.​Дз.​Ганчарэнка, В.​Ф.​Грачынскі, І.​Дз.​Дзідзічэнка, П.​В.​Дружына, Р.​Е.​Красоўская, Н.​С.​Нікеева, Н.​Б.​Парошына, Н.​А.​Ражнова, А.​М.​Саўчанка, Ю.​П.​Ужанцаў, Р.​Я.​Яўраеў.

1965. Л.​Я.​Стасевіч.

1966. В.​В.​Антонава, М А.​Апанасенка, Г.​В.​Аўдзеенка, К.​М.​Верамейчык, П.​П.​Дубашынскі, В.​В.​Катаеў, А.​А.​Ляляўскі, М.​І.​Маліноўскі, З.​І.​Малчанава, Г.​П.​Маркіна, М.​П.​Маркоўская, В.​В.​Марозава, Т.​В.​Міянсарава, Б.​М.​Пянчук, Л.​І.​Сторажава, І.​А.​Цюрын, С.​П.​Юркевіч, С.​С.​Яскевіч.

1967. С.​І.​Аляксандраў, В.​А.​Бурковіч, В.​Л.​Вуячыч, В.​Ф.​Гур’еў, М.​Г.​Захарэвіч, Дз.​І.​Зубрыч, Дз.​І.​Іванова, У.​А.​Калашнікаў, Н.​А.​Карнеева, Г.​Я.​Клачко, Б.​М.​Левін, В.​С.​Окалаў, М.​У.​Пятрова, І.​І.​Раеўскі, А.​А.​Рачоў, А.​А.​Рудакоў, Б.​Г.​Скабло, У.​І.​Слаўкоў, М.​А.​Табашнікаў (Зорын), Г.​Б.​Токараў, П.​П.​Філіпаў, Р.​С.​Філіпаў, Н.​Р.​Фядзяева, Л.​Я.​Цімафеева, Л.​С.​Чахоўскі, Л.​І.​Юзафовіч, А.​А.​Яфрэменка.

1968. Г.​А.​Арлова, А.​І.​Бірычэўскі, В.​В.​Воінкаў, Г.​М.​Гарбук, Л.​М.​Давідовіч, С.​П.​Данілюк, Ф.​М.​Іваноў, У.​М.​Кавальчук, В.​Л.​Кірычэнка, У.​А.​Куляшоў, Р.​Ф.​Маленчанка, Б.​А.​Масумян, М.​П.​Пало, А.​В.​Рынковіч, Ю.​В.​Смірноў, Л.​П.​Сцяфанава, Г.​Л.​Храмушын, А.​А.​Цароў, П.​Р.​Чабаненка, В.​Р.​Шаўкалюк, Т.​Р.​Шаіцкіна, І.​Л.​Эйдэльман (Курган), А.​М.​Яўдошанка.

1969. Б.​В.​Барысёнак, В.​Ц.​Лебедзеў, У.​П.​Уласаў.

1970. П.​В.​Кармунін, Т.​А.​Кокштыс, І.​П.​Лакштанаў, Э.​Л.​Міцуль, Я.​М.​Паўловіч, Г.​П.​Рыжкова, Г.​С.​Талкачова, Б.​У.​Уладамірскі, Я.​П.​Яравой.

1971. Л.​Г.​Бржазоўская, В.​Ф.​Бруй-Шуляк, Г.​У.​Пятровіч, В.​Г.​Прышчапёнак, В.​У.​Саркісьян, А.​А.​Сухін, Ю.​А.​Траян.

1972. Ю.​А.​Агееў, Т.​І.​Апіёк, Г.​С.​Аўсяннікаў, Г.​С.​Дубаў, М.​П.​Красоўскі, А.​Л.​Мілаванаў, К.​Ф.​Старыкава, І.​С.​Шыкунова.

1973. В.​С.​Белахвосцік, З.​А.​Бандарэнка, Н.​В.​Гайда, У.​Г.​Мулявін, Б.​І.​Райскі, Л.​Р.​Румянцава, А.​С.​Самарадаў, Ю.​Ф.​Ступакоў, В.​Р.​Фаменка, В.​П.​Шутава.

1974. Л.​У.​Былінская, Т.​Р.​Губко (Раеўская), В.​А.​Кучынскі.

1975. Н.​З.​Багуслаўская, Н.​Ф.​Калаптур, Г.​А.​Лебедзева, П.​І.​Масцераў, А.​Ф.​Мельдзюкова, Н.​М.​Паўлава, А.​Р.​Рудкоўскі, Г.​Ф.​Сідзельнікава, Л.​А.​Смялкоўскі, Т.​П.​Сцяпанава, Л.​М.​Федчанка, Т.​А.​Шафранава, Н.​М.​Ясева.

1976. С.​А.​Акружная, С.​І.​Гулевіч, В.​Ф.​Гусеў, Я.​І.​Дашкоў, У.​У.​Кудрэвіч, З.​В.​Курдзянок, К.​І.​Перапяліца, Л.​І.​Пісарава, В.​А.​Смачнеў, Б.​І.​Сяўко, Л.​М.​Усанава, М.​П.​Цішачкін.

1977. А.​А.​Бялоў, А.​А.​Дзедзік, Л.​С.​Дзяменцьева, Н.​В.​Караткевіч, В.​З.​Краўчанка, А.​В.​Кузняцоў, У.​А.​Мішчанчук, В.​М.​Філатаў.

1978. Ф.​Я.​Балабайка, В.​І.​Гаявая, Л.​К.​Каспорская.

1979. Л.​Л.​Барткевіч, А.​А.​Варанецкі, У.​П.​Грамовіч, Ф.​Ф.​Гулевіч, А.​С.​Дзямешка, М.​А.​Зданевіч, У.​І.​Іваноўскі, А.​Я.​Кашапараў, У.​Л.​Місевіч, С.​І.​Пясцехін, М.​У.​Пятроў, Л.​М.​Сінельнікава, Л.​Б.​Тышко, Я.​П.​Шыпіла.

1980. У.​У.​Будкевіч, В.​В.​Волкаў, М.​Ф.​Галкоўскі, Ю.​В.​Гершовіч, Я.​П.​Гладкоў, А.​П.​Дзянісаў, Я.​А.​Еўдакімаў, М.​М.​Зінкевіч, У.​У.​Іваноў, Б.​Дз.​Казанцаў, У.​Ц.​Камкоў, А.​Ф.​Кашкер, І.​А.​Краснадубскі, А.​Дз.​Курмакін, Ю.​В.​Лазоўскі, А.​С.​Падгайскі, А.​К.​Памазан, У.​М.​Рагаўцоў, Дз.​В.​Рудзько, Ю.​У.​Труханаў, В.​В.​Фралоў, Ю.​І.​Шэфер.

1981. Б.​С.​Чудакоў.

1982. З.​В.​Асмалоўская, У.​В.​Гасцюхін, М.​А.​Дружына, В.​М.​Клебановіч, К.​І.​Лосеў, В.​М.​Мазур, Л.​П.​Максімава, Я.​Ф.​Пятроў, Л.​І.​Рабушка, В.​П.​Раінчык, В.​І.​Скорабагатаў, А.​Л.​Ткачонак, Г.​С.​Халшчанкова (Радзько), А.​А.​Шпянёў, У.​М.​Яркоў, У.​М.​Яскевіч.

1983. Г.​В.​Асмалоўская, Ю.​Г.​Бастрыкаў, А.​М.​Кашталапаў, Л.​Я.​Колас, Б.​У.​Нічкоў, М.​І.​Сеўрукоў, А.​А.​Смалянскі, У.​С.​Экнадыёсаў.

1984. М.​Н.​Баркоўскі, Н.​І.​Казлова, В.​Ф.​Карэлікава, Т.​Р.​Мархель, В.​Ц.​Петрачкова, Т.​М.​Яршова.

1985. І.​У.​Аюўнікаў, В.​В.​Казак (Пархоменка), Л.​Л.​Кудзеля, В.​М.​Сарока.

1986. Л.​І.​Трушко, А.​І.​Ярмоленка.

1987. М.​А.​Гулегіна, Г.​І.​Забара, В.​А.​Купрыяненка, С.​Л.​Лясун, Ф.​М.​Севасцьянаў, С.​П.​Сяргеенка, М.​Р.​Штэйн.

1988. В.​М.​Бандарэнка, Р.​Я.​Белацаркоўскі, І.​А.​Душкевіч, М.​І.​Емяльянаў, Г.​В.​Казлоў, І.​А.​Кідуль, Б.​І.​Кір’янаў, В.​М.​Крыловіч, А.​А.​Луцэнка-Гайдуліс, Р.​І.​Харык, У.​І.​Шэлестаў.

1989. З.​П.​Зубкова, Я.​А.​Кавалёва, М.​Я.​Ліпчык, П.​А.​Навасад, А.​С.​Падабед, А.​А.​Рамашкевіч, Ю.​А.​Раўкуць, С.​І.​Суседчык, У.​П.​Ткачэнка, Ю.​М.​Чарнецкі.

1990. Г.​А.​Белавусава, Ф.​С.​Варанецкі, Ю.​М.​Васілеўскі, Л.​В.​Гарбунова, А.​Л.​Гарэлік, Н.​А.​Дадышкіліяні, В.​С.​Дайнэка, М.​А.​Жылюк, Г.​А.​Карант, А.​А.​Карзянкоў, Н.​Я.​Кастэнка, Ю.​Ф.​Корсак, Л.​К.​Лаўрыновіч, І.​А.​Пеня, Т.​С.​Пячынская, П.​В.​Рыдзігер, С.​А.​Салодкая, У.​І.​Салодкі, Ю.​А.​Сарычаў, Л.​С.​Талкачова, Т.​Р.​Шаметавец, В.​П.​Шчарыца.

1991. Н.​Я.​Аляксандрава, М.​А.​Багданаў, Б.​В.​Баеў, М.​І.​Берсан, Н.​Р.​Васільева-Качаткова, Л.​М.​Веяўнік, В.​І.​Кавалерава, Г.​Р.​Маляўскі, А.​І.​Марцынюк, Я.​К.​Паплаўская, В.​В.​Смірноў, І.​М.​Тамашэвіч, А.​Р.​Ціхановіч, В.​П.​Ціхевіч, А.​С.​Цялькова, М.​М.​Чырык.

1992. Н.​Н.​Бранковіч, У.​І.​Вепрык, Г.​І.​Гарбук (Яроменка), Ю.​М.​Гільдзюк, М.​І.​Гулінская, М.​І.​Засімовіч, Р.​В.​Ігнацьеў, А.​М.​Казакоў, С.​А.​Кашталапава, У.​П.​Перлін, М.​М.​Скорыкаў, Г.​А.​Трушко, У.​Л.​Хмурыч, І.​М.​Шуміліна, В.​Р.​Шытаў, Ч.​І.​Юшкевіч.

1994. Н.​Х.​Галеева, Н.​А.​Губская, В.​М.​Захараў, І.​В.​Лапцінскі, У.​М.​Правалінскі, Н.​А.​Руднева, У.​П.​Тарашкевіч, К.​Ю.​Фурман.

1995. Э.​М.​Гарачы, Л.​П.​Івашкоў, Ю.​В.​Паўлішын, А.​Б.​Цівуноў.

1996. А.​І.​Лабанок, Г.​В.​Шкуратаў.

1997. З.​В.​Белахвосцік, Л.​А.​Волкава, Л.​М.​Горцава, А.​А.​Жук, А.​М.​Ісаеў, В.​С.​Манаеў, Я.​П.​Навуменка, Л.​У.​Нікольскі, Г.​І.​Паўлянок, Н.​М.​Раманская, У.​М.​Ткачэнка, Л.​А.​Улашчанка, А.​У.​Фёдараў, Н.​Д.​Чараднічэнка, В.​І.​Чэпелеў.

1998. С.​Я.​Анцішын, С.​У.​Курыленка, Л.​М.​Некрашэвіч.

т. 6, с. 548