Verbum

анлайнавы слоўнік

ГЕРО́Й САЦЫЯЛІСТЫ́ЧНАЙ ПРА́ЦЫ,

ганаровае званне ў СССР. Устаноўлена 27.12.1938 Указам Прэзідыума Вярх. Савета СССР. Герою Сацыялістычнай Працы ўручалі ордэн Леніна, залаты медаль «Серп і Молат» (устаноўлены Указам Прэзідыума Вярх. Савета СССР ад 22.5.1940) і грамату Прэзідыума Вярх. Савета СССР. Двойчы Героям Сацыялістычнай Працы на радзіме таксама ставілі іх бронзавы бюст. Пастановай Прэзідыума Вярх. Савета СССР ад 22.8.1988 адменены паўторнае ўзнагароджанне Героя Сацыялістычнай Працы залатым медалём і ўстаноўка бронзавага бюста на радзіме. На Беларусі званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена 527 чал. (на 1991).

Двойчы Героі Сацыялістычнай Працы:

У.А.Ралько (1958, 1976), В.К.Старавойтаў (1966, 1984), У.Л.Бядуля (1971, 1987).

Героі Сацыялістычнай Працы:

1948. П.Л.Калыска, Е.А.Кухарава, У.І.Пайграй, Ф.А.Саўчык, А.І.Стыкут, Т.І.Шкурко.

1949. Л.В.Аўсеенка, П.М.Аўсеенка, М.Д.Вяленка, Г.С.Гарэцкая, І.А.Глядчанка, У.В.Дубіна, П.Л.Калола, В.М.Качарга, Е.П.Ляснічая, У.П.Мацейка, В.Л.Новік, Р.Н.Пятроўская, Н.К.Рудніцкая, М.Л.Светлік, С.І.Слабадзян, А.А.Шаплыка, М.А.Эзерын.

1950. А.Ф.Гецман, М.В.Дытысаў, М.М.Мацюшонак, М.Я.Мялешчанка, К.А.Мятлушка, Ф.М.Статкевіч, С.Дз.Фешчанка, Н.А.Філіпава, А.Р.Юркевіч, М.Е.Юркевіч.

1951. В.А.Буцэвіч, П.І.Галай, В.І.Дарошка, А.П.Петухоў, А.Б.Сафонава, Р.П.Сушчэня, С.П.Тарашкевіч, К.Л.Шаплыка.

1952. Г.Л.Буднік, А.С.Рудаўскі, І.В.Сітніца.

1958. К.П.Арлоўскі, Л.І.Асіюк, І.М.Барадаўка, Я.І.Будай, Н.І.Букатая, Дз.Р.Булахаў, М.М.Валадзько, В.С.Галубцова, Т.І.Жыгалка, М.В.Занеўская, Т.С.Зубарава, С.П.Ільючык, М.І.Кавалёва, І.П.Камінская, Е.Р.Карачан, В.П.Кароткая, Ф.Ф.Кісялёва, І.І.Магілёўцаў, М.К.Макарэвіч, У.А.Мікуліч, С.М.Місуноў, Х.Ц.Міхнёва, К.К.Нікіцін, В.П.Палавінка, Л.К.Пугаўка, М.В.Рудэнка, А.Р.Сакун, Я.П.Сідарчук, Ц.Я.Смірноў, І.В.Сяргееў, А.М.Тарасевіч, М.Я.Ткачова, У.І.Усошын, Р.І.Шавякоў, С.М.Юргель.

1959. Г.І.Кацяш, І.У.Кулеш, У.А.Окаркаў, П.Дз.Суднікаў, Ф.Р.Фадзееў, А.П.Шабуняеў.

1960. Ф.П.Алексяевіч, Е.С.Белавусава, Г.А.Белявец, А.М.Віташкевіч, М.Я.Ігнатава, П.Н.Кавалёва, Р.Я.Казлова, Г.Д.Каліва, М.І.Мацэнка, Г.П.Назарава, Г.Г.Нікульская, А.Д.Панькова, Р.К.Прусава, М.А.Чэкель, Н.П.Якубовіч.

1962. І.С.Маліноўскі.

1964. І.М.Жыжаль, А.С.Крэмень, А.В.Селіванаў.

1965. І.М.Белічонак, В.Л.Калоша, П.С.Палто, І.М.Сярэдзіч.

1966. С.І.Абужынскі, П.Г.Альсмік, А.А.Анюхоўская, Т.Р.Арда, Н.П.Арсеньева, М.В.Арцёменка, В.М.Асяненка, П.І.Афіцэраў, Н.Ф.Бакунец, А.К.Балабава, П.В.Балюнова, Я.В.Бандак, Дз.І.Барашкін, В.І.Баркоўская, А.І.Барысевіч, В.І.Барысік, У.А.Баўм, А.Д.Богдан, М.В.Букшта, В.В.Буякова, П.Н.Быкава, У.К.Вайцецкі, Л.Т.Валадкевіч, Ф.К.Валасюк, А.М.Варанецкі, Д.І.Варац, Г.К.Васіленка, Т.В.Васількова, П.В.Верабей, І.Ц.Вераб’ёў, Б.Б.Вільчкоўскі, М.Ф.Вішнеўская, Г.К.Вяржбіцкая, З.Дз.Гарачка, А.М.Гарбацэвіч, П.С.Гарбач, В.А.Гардзеева, У.С.Гарнастаеў, Е.М.Гаўрыленка, А.У.Гічан, В.А.Глебка, В.І.Градовіч, А.М.Громаў, П.Я.Грыцук, А.У.Гусакоў, П.П.Дайнека, Р.І.Дарафеенка, М.М.Дземідзенка, В.С.Дзерваед, П.І.Дзянісаў, Н.П.Дудчык, Г.П.Елісеенка, А.В.Ермантовіч, В.А.Жукаў, В.М.Жураў, А.Г.Жураўлёў, А.В.Звераў, М.Р.Іваноўская, Г.Д.Іванюта, М.С.Ісаева, І.В.Ісаенка, А.Дз.Кажамякін, П.Ф.Казлова, У.М.Калачык, Э.С.Каляда, М.А.Каменскіх, П.П.Кандрашоў, П.І.Канопліч, А.С.Каралёў, М.С.Каранеўская, Г.Каргін, К.П.Кармызава, М.М.Карповіч, М.І.Касяк, М.П.Кахавец, М.І.Кац, М.-Х.Ш.Качароўскі, І.У.Кірыновіч, П.Дз.Клімкоў, Я.Л.Клімчанка, М.А.Клімянок, А.А.Клюбко, А.Ф.Клява, П.Козел, У.С.Козыр, У.П.Кот, Г.М.Крупская, В.С.Кудзін, Г.М.Кудзін, У.А.Кукаловіч, А.М.Кулажанка, В.В.Кулінчык, Ц.М.Кушняроў, С.А.Лабко, А.І.Літаш, Т.Ц.Ліцкевіч, Т.П.Лукашэнка, С.Дз.Лямешчанка, К.П.Ляснічая, С.К.Мадалінскі, Н.І.Маёрава, Г.В.Мазала, Н.Я.Марозава, І.Ц.Мартыненка, С.І.Марусіч, Е.Я.Маршалава, М.Г.Маршын, В.К.Мацюшка, Я.А.Мелісевіч, Р.М.Мігай, А.П.Мірутка, Э.Н.Модзін, В.П.Мыслівец, С.К.Наркевіч, М.Ф.Несцер, Г.Е.Нікалаева, Л.Л.Нічыпарук, Л.Я.Падлужны, І.А.Паліўка, С.Т.Пальвінская, К.С.Папко, К.А.Патапава, К.Р.Паўлянковіч, І.Д.Пашкевіч, Г.М.Пінчук, Л.П.Плыгаўка, П.Б.Пракапнёва, А.І.Прытульчык, Р.А.Пускін, В.І.Пятручак, Р.Н.Ракаед, Г.Я.Рамчанка, К.З.Рубіцель, М.С.Рудко, І.М.Рудкоўскі, Я.Л.Рэкуць, І.М.Сакольчык, Ц.Е.Салтановіч, Ф.К.Самусеў, А.Дз.Сарокіна, Г.С.Сарокіна, Д.К.Сасноўская, І.Дз.Сіраж, У.А.Скалуба, Я.К.Скуратовіч, А.І.Слабада, В.Д.Слук, К.В.Смірноў, Г.І.Сухарэбская, М.А.Сухій, Л.З.Сцепукова, У.А.Сцепчанка, М.В.Сядляр, Г.В.Сямёнаў, П.М.Сяркоў, А.Л.Торлін, Н.С.Трускоўская, А.А.Трыгубовіч, В.П.Уласенка, Я.І.Фаменка, М.П.Хаванскі, М.В.Харытановіч, І.Ф.Хмарун, Т.І.Хмялькова, В.М.Хурсан, Э.В.Ціхі, Л.П.Цэд, Г.Я.Цэдрык, Н.К.Чадовіч, Э.П.Шавейка, А.Т.Шакура, М.І.Шалупкіна, К.У.Шаўчук, Т.В.Шпакоўская, Я.К.Шчытоў, Г.С.Шыдлоўская, В.С.Шыкунец, Б.В.Шылец, В.П.Шыманскі, С.Б.Шымусік, М.П.Шынкароў, І.А.Юркоў, Я.І.Юшко, І.Дз.Янкоўскі.

1968. А.І.Казей, А.І.Маніна, С.Ф.Рубанаў.

1969. П.Д.Гарбацэвіч, В.Ф.Купрэвіч, У.Ю.Мірончык, З.П.Цітова, А.І.Шуба, М.П.Яругін.

1971. С.П.Агейчык, А.А.Апрышчанка, Г.Ф.Арцёменка, П.Д.Бабак, В.К.Бабіч, Н.М.Баранава, З.І.Баркоўскі, Б.А.Бароўскі, Р.В.Бельскі, А.Р.Бобрык, У.І.Быкоўскі, М.В.Вераб’ёў, М.Б.Вератнёва, У.М.Галка, Г.А.Галубкова, А.І.Ганжа, А.П.Ганчарык, М.М.Герман, Н.Р.Герман, В.М.Гладкоў, Б.М.Голубеў, В.А.Дземянкоў, Т.Я.Дзенісенка, П.І.Дзеншчыкоў, С.М.Дзікун, М.А.Дзмітрыеў, М.К.Дзямешка, А.І.Дубоўскі, К.М.Дубоўскі, П.І.Жаглоў, Ю.Я.Жлоба, Л.Б.Зімнік, М.Р.Змачынскі, М.П.Кавалёў, М.В.Казлова, Л.І.Канановіч, М.Б.Кандраценка, П.А.Карповіч, Н.В.Кастрова, А.С.Керко, Н.І.Куніцкая, Л.Ц.Мазоль, К.С.Макарава, У.А.Макаронак, М.Р.Макарчук, В.А.Малышка, В.Д.Махновіч, Г.Г.Т.Мягкова, Л.А.Навумава, А.Р.Падразенка, В.П.Паклікуха, С.С.Паляшчук, І.Я.Парфененка, В.Г.Пархоменка, Ф.І.Паташкевіч, С.Н.Пацукевіч, В.А.Пінчук, С.Я.Пісклячэнка, У.С.Піскун, І.І.Плаўскі, М.А.Процька, Л.М.Пунтус, І.Р.Пырко, К.Л.Радзевіч, Т.А.Сакалюк, В.М.Саламаха, І.С.Салей, К.П.Саленік, А.Н.Сеўчанка, І.В.Скопін, А.П.Старавойтаў, М.І.Сувораў, Ф.П.Сянько, П.Р.Тур, Р.С.Цакунова, М.Л.Цвяткоў, Р.І.Цітко, У.Т.Чуракоў, М.Я.Чуяшова, Л.В.Шапавалава, Г.П.Шушкевіч, Ф.В.Юданаў, У.Д.Юрчанка, П.І.Якімаў.

1972. А.М.Бабко, П.У.Броўка, В.С.Вачынская, А.А.Жамойцін, М.У.Карповіч, Я.Ф.Мірановіч, К.В.Шавель.

1973. У.Ц.Астрэйка, Т.У.Афанасік, А.А.Байкоў, З.М.Бычкоўская, М.П.Бяганскі, Р.Л.Ваньковіч, А.П.Вашкевіч, А.М.Выскварка, А.Я.Вяргейчык, Н.Ф.Даніленка, І.І.Дзяржынскі, Е.П.Дрозд, Л.М.Журбіла, І.Ф.Зелянкоўскі, М.У.Кошур, У.Ф.Крышталевіч, Л.С.Кучур, А.С.Лучко, Ц.П.Міхасенка, А.М.Мокат, М.Дз.Мухін, І.Я.Палякоў, В.А.Пятрушына, Л.В.Сакоўскі, І.С.Самуйлаў, Л.Е.Сіроткіна, Б.Л.Сцяпанаў, А.М.Тачыла, Т.І.Трафімовіч, А.Г.Хацько, А.А.Цабрук, М.Я.Шарснёў.

1974. С.І.Аўсіевіч, І.А.Беластоцкі, Т.В.Бірыч, А.А.Бужынскі, П.Т.Дземчанка, М.К.Ільін, А.В.Казачок, Г.Г.Калабук, А.А.Падабед, У.П.Пакроўскі, В.С.Палзуноў, І.І.Паўловіч, Я.І.Скурко (М.Танк), М.М.Слюнькоў, П.М.Судзілоўскі, П.П.Цімашэнка, А.У.Шатухіна.

1975. К.К.Атраховіч (К.Крапіва), Я.М.Багданчук, А.Дз.Гатоўчык, І.М.Дзёмін, Г.М.Катляроў, М.М.Купа, Н.З.Курносава, У.К.Марушчак, В.Ц.Марушчанка, І.Л.Сінягуб, К.С.Сямёнава.

1976. А.Я.Андрэеў, І.Е.Анісімаў, А.І.Бялко, Э.І.Валіцкая, Л.П.Варганаў, В.І.Трэсь, М.В.Другакоў, М.К.Дубінка, Дз.Канаплянікаў, М.І.Капцяроў, М.Т.Клімаў, Л.Г.Кляцкоў, Ф.П.Комар, Р.У.Кубліцкая, А.А.Мацкоўскі, Э.П.Ражко, Г.Ф.Сікорская, А.А.Сцепановіч, П.М.Фіткевіч, М.С.Цітоў, Я.Т.Чарвякоў, П.Шапавал.

1977. М.М.Аляксандраў, М.В.Анібраева, М.Я.Баркун, Л.А.Дземчанка, Ц.Я.Кісялёў, В.А.Руды, Л.А.Тозік, Р.Р.Шырма, С.М.Янчэўскі.

1978. З.І.Азгур, А.Г.Антонаў, А.Л.Белякова, В.М.Гарошка, С.Ф.Дубоўскі, Я.Я.Жлоба, А.Ф.Занько, Н.І.Кавалец, М.А.Караткевіч, П.М.Машэраў, Л.К.Тарасевіч, С.І.Шклярэўскі.

1979. М.А.Барысевіч, М.Дз.Дзеруноў, У.М.Кірыленка, Ф.І.Фёдараў.

1981. С.Ф.Акуліч, Л.Дз.Брызга, П.К.Кавалёў, Я.І.Кімстач, Н.І.Ніканава, В.Р.Масюткін, І.П.Шамякін.

1982. Я.І.Галухін, А.Л.Дубко, З.М.Задора.

1983. Т.У.Чубрык.

1984. Я.А.Аляксанкін, В.П.Булава, В.У.Быкаў, З.Дз.Мохарава.

1985. М.У.Даменікан.

1986. А.Р.Андрэеў, А.М.Дудук, М.Б.Дукшта, В.І.Жалязняк, Э.Я.Ляшнеўскі, М.В.Паляўкоў, Я.Я.Сакалоў, І.П.Сянько.

1991. А.А.Паташкін.

т. 5, с. 198

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ АРТЫ́СТ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. артыстам, рэжысёрам, балетмайстрам, дырыжорам, хормайстрам, муз. выканаўцам, што працуюць у сферы мастацтва 10 і больш гадоў, артыстам балета з улікам спецыфікі іх жанру, якія працуюць 5 і больш гадоў і стварылі высокамаст. вобразы, спектаклі, кінафільмы, тэлеспектаклі, тэлефільмы, канцэртныя, эстр., цыркавыя праграмы, муз., тэлевізійныя і радыётворы, што атрымалі грамадскае прызнанне. Званне засл. арт. Беларускай ССР устаноўлена 16.4.1928 і прысвойвалася СНК БССР, з 1938 — Прэзідыумам Вярх. Савета БССР; званне засл. арт. Рэспублікі Беларусь з 1991 прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета Рэспублікі Беларусь, з 1995 згодна з законам ад 13.4.1995 прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.

Заслужаныя артысты Рэспублікі Беларусь

1928. Е.А.Міровіч.

1931. У.М.Крыловіч.

1933. У.У.Кумельскі, У.І.Уладамірскі (Малейка).

1934. Л.М.Літвінаў.

1935. А.А.Згіроўскі, А.К.Ільінскі, А.М.Кальцаты, Р.М.Свярдлова, А.М.Файнцымер.

1936. Л.П.Александроўская, У.І.Дзядзюшка.

1938. Л.Ф.Аляксеева, Дз.А.Арлоў, Ю.С.Арончык, С.С.Бірыла, А.Л.Бяссмертны, З.А.Васільева, В.У.Галіна, Г.П.Глебаў, М.І.Дзянісаў, І.Ф.Ждановіч, М.П.Звездачотаў, М.А.Зораў (Штоклянд), Р.М.Кашэльнікава, П.С.Малчанаў, Р.В.Млодак, І.А.Мурамцаў, А.В.Нікалаева, Б.В.Платонаў, Е.Г.Рахленка, Л.І.Ржэцкая, М.Б.Сокал, Ц.М.Сяргейчык, А.Я.Трэпель.

1939. І.М.Балоцін, Г.Ю.Грыгоніс.

1940. М.Я.Аблаў, Г.Б.Абуховіч, А.Н.Амітон, А.Дз.Арсенка, А.В.Астахаў, А.В.Багатыроў, А.А.Бельскі, М.А.Бергер, Р.П.Блюмберг, С.Ф.Бычкоў, М.С.Бялінская, В.Я.Галаўчынер, К.Я.Галяйзоўскі, С.З.Друкер, П.І.Засецкі, П.С.Златагораў, П.І.Іваноў, В.В.Каліноўскі, А.К.Клумаў, М.Я.Крошнер, В.П.Лапін, І.І.Любан, В.М.Малькова, К.Э.Міронава, М.М.Моін, І.А.Мусін, С.У.Палонскі, В.М.Пола, С.У.Скальскі, І.Б.Шаціла, А.Р.Шэлег.

1942. А.Ф.Усачоў.

1943. К.М.Саннікаў.

1944. М.І.Аладаў, І.І.Жыновіч, Б.К.Кудраўцаў, Л.А.Маркевіч, М.А.Міцкевіч, П.В.Нікандраў, А.П.Радзялоўская, Я.С.Рамановіч, Э.І.Рознер, С.М.Станюта, А.М.Трус, В.І.Чэмберг, А.Л.Шапс, У.М.Шахрай.

1945. С.В.Дрэчын, Б.А.Пакроўскі.

1946. Э.П.Шапко, Л.П.Шынко, Б.З.Янпольскі.

1947. А.Ф.Кістаў.

1949. В.Ф.Валчанецкая, Г.А.Волкаў, М.Дз.Ворвулеў, Я.К.Глебаўская, М.А.Кавязін, Т.Г.Караваева, Г.В.Качаткова, Я.М.Палосін, В.В.Пацехін, П.А.Пекур, І.П.Сайкоў, М.М.Сярдобаў, С.Л.Талкачоў.

1951. Н.І.Гусельнікава, М.А.Зюванаў.

1952. А.І.Лагоўская, Ф.І.Шмакаў.

1953. А.А.Бараноўскі, Л.С.Драздова, Я.А.Карнавухаў, А.М.Савіна, З.Ф.Стома.

1954. Р.В.Асіпенка, З.І.Браварская, Л.Ф.Бражнік, У.М.Глазаў, Я.М.Глінскіх, П.Ф.Дзянісаў, З.І.Канапелька, П.С.Крук, В.І.Крыкава, К.К.Кудрашова, М.А.Лазараў, І.К.Лакштанава, К.А.Мулер, Т.М.Ніжнікава, Г.К.Някрасаў, Л.М.Ражанава, В.Ф.Сербін, Т.І.Шымко.

1955. М.П.Абрамаў, У.У.Алоўнікаў, Т.Н.Аляксеева, В.А.Белы, А.І.Білібін, В.М.Браянкоў, С.С.Бульчык, К.І.Бянеўскі, Л.У.Голуб, Н.С.Давыдзенка, А.М.Даніловіч, Т.П.Заранок, В.С.Захарава, С.П.Іванова, Т.Ф.Канавалава, В.А.Краўцоў, М.І.Кузьменка. Б.П.Макараў, А.М.Маралёў, П.А.Маркін, Г.Р.Мартынаў, Л.П.Мацісава, Я.Ц.Мілаеў, В.П.Міронаў, Н.Ф.Младзінская, С.М.Навіцкі, Т.М.Пастуніна, І.А.Ражба, Ю.І.Сляпнёў, Ю.М.Стальмакоў, М.П.Тэадаровіч, Б.В.Уксусаў, М.І.Цурбакоў, Г.І.Цэпава, А.І.Шах-Парон, А.Б.Шкапскі, Х.І.Шмелькін, М.Р.Шуманскі, В.Дз.Шутаў, М.К.Шэхаў, М.М.Яроменка.

1956. М.Я.Астанкава, Г.П.Глінаецкі, М.У.Кавязіна.

1957. А.П.Асторына, Л.І.Галушкіна, Я.М.Кімберг, І.С.Папоў.

1959. А.А.Астрамецкі, Ю.С.Гальперына, А.М.Генералаў, В.І.Глушакоў, В.П.Дуброўскі, В.Р.Кабатнікава. А.І.Клімава, І.А.Матусевіч, А.П.Раеўскі, М.Л.Співак, М.Л.Федароўскі, В.І.Юневіч, С.І.Яворскі.

1961. А.С.Аркадзьеў, С.П.Асновіч, Л.А.Гамуліна-Цурбакова, У.М.Говар-Бандарэнка, В.К.Давыдаў, С.Ц.Давыдаў, А.А.Карзянкова, Б.З.Карпілава (Разенблат), П.М.Кірыльчанка, Г.С.Лаўроў, А.П.Майзлер, Г.К.Макарава, У.Я.Мартынаў, І.М.Савельева, Т.М.Скарута, Т.В.Трушына, Ю.І.Уласаў, М.М.Шышкін, Л.С.Ядзіткіна-Весніна.

1962. Б.В.Нікольскі, Г.К.Панкрат.

1963. І.С.Абраміс, М.У.Адамейка, З.І.Бабій, А.М.Вязаў, Л.Д.Гарэлік, Р.В.Дзідзенка, А.Г.Каменская, А.С.Каменскі, А.К.Логінаў, А.С.Наважылаў, А.М.Самараў, Г.Д.Светашаў, Ю.У.Сідараў, В.П.Тарасаў, Н.А.Ткачэнка, С.Ф.Хацкевіч, В.М.Чарнабаеў, М.І.Шошчыц, Р.І.Янкоўскі, С.І.Яўдошанка.

1964. Л.Р.Ганестава, В.Дз.Ганчарэнка, В.Ф.Грачынскі, І.Дз.Дзідзічэнка, П.В.Дружына, Р.Е.Красоўская, Н.С.Нікеева, Н.Б.Парошына, Н.А.Ражнова, А.М.Саўчанка, Ю.П.Ужанцаў, Р.Я.Яўраеў.

1965. Л.Я.Стасевіч.

1966. В.В.Антонава, М А.Апанасенка, Г.В.Аўдзеенка, К.М.Верамейчык, П.П.Дубашынскі, В.В.Катаеў, А.А.Ляляўскі, М.І.Маліноўскі, З.І.Малчанава, Г.П.Маркіна, М.П.Маркоўская, В.В.Марозава, Т.В.Міянсарава, Б.М.Пянчук, Л.І.Сторажава, І.А.Цюрын, С.П.Юркевіч, С.С.Яскевіч.

1967. С.І.Аляксандраў, В.А.Бурковіч, В.Л.Вуячыч, В.Ф.Гур’еў, М.Г.Захарэвіч, Дз.І.Зубрыч, Дз.І.Іванова, У.А.Калашнікаў, Н.А.Карнеева, Г.Я.Клачко, Б.М.Левін, В.С.Окалаў, М.У.Пятрова, І.І.Раеўскі, А.А.Рачоў, А.А.Рудакоў, Б.Г.Скабло, У.І.Слаўкоў, М.А.Табашнікаў (Зорын), Г.Б.Токараў, П.П.Філіпаў, Р.С.Філіпаў, Н.Р.Фядзяева, Л.Я.Цімафеева, Л.С.Чахоўскі, Л.І.Юзафовіч, А.А.Яфрэменка.

1968. Г.А.Арлова, А.І.Бірычэўскі, В.В.Воінкаў, Г.М.Гарбук, Л.М.Давідовіч, С.П.Данілюк, Ф.М.Іваноў, У.М.Кавальчук, В.Л.Кірычэнка, У.А.Куляшоў, Р.Ф.Маленчанка, Б.А.Масумян, М.П.Пало, А.В.Рынковіч, Ю.В.Смірноў, Л.П.Сцяфанава, Г.Л.Храмушын, А.А.Цароў, П.Р.Чабаненка, В.Р.Шаўкалюк, Т.Р.Шаіцкіна, І.Л.Эйдэльман (Курган), А.М.Яўдошанка.

1969. Б.В.Барысёнак, В.Ц.Лебедзеў, У.П.Уласаў.

1970. П.В.Кармунін, Т.А.Кокштыс, І.П.Лакштанаў, Э.Л.Міцуль, Я.М.Паўловіч, Г.П.Рыжкова, Г.С.Талкачова, Б.У.Уладамірскі, Я.П.Яравой.

1971. Л.Г.Бржазоўская, В.Ф.Бруй-Шуляк, Г.У.Пятровіч, В.Г.Прышчапёнак, В.У.Саркісьян, А.А.Сухін, Ю.А.Траян.

1972. Ю.А.Агееў, Т.І.Апіёк, Г.С.Аўсяннікаў, Г.С.Дубаў, М.П.Красоўскі, А.Л.Мілаванаў, К.Ф.Старыкава, І.С.Шыкунова.

1973. В.С.Белахвосцік, З.А.Бандарэнка, Н.В.Гайда, У.Г.Мулявін, Б.І.Райскі, Л.Р.Румянцава, А.С.Самарадаў, Ю.Ф.Ступакоў, В.Р.Фаменка, В.П.Шутава.

1974. Л.У.Былінская, Т.Р.Губко (Раеўская), В.А.Кучынскі.

1975. Н.З.Багуслаўская, Н.Ф.Калаптур, Г.А.Лебедзева, П.І.Масцераў, А.Ф.Мельдзюкова, Н.М.Паўлава, А.Р.Рудкоўскі, Г.Ф.Сідзельнікава, Л.А.Смялкоўскі, Т.П.Сцяпанава, Л.М.Федчанка, Т.А.Шафранава, Н.М.Ясева.

1976. С.А.Акружная, С.І.Гулевіч, В.Ф.Гусеў, Я.І.Дашкоў, У.У.Кудрэвіч, З.В.Курдзянок, К.І.Перапяліца, Л.І.Пісарава, В.А.Смачнеў, Б.І.Сяўко, Л.М.Усанава, М.П.Цішачкін.

1977. А.А.Бялоў, А.А.Дзедзік, Л.С.Дзяменцьева, Н.В.Караткевіч, В.З.Краўчанка, А.В.Кузняцоў, У.А.Мішчанчук, В.М.Філатаў.

1978. Ф.Я.Балабайка, В.І.Гаявая, Л.К.Каспорская.

1979. Л.Л.Барткевіч, А.А.Варанецкі, У.П.Грамовіч, Ф.Ф.Гулевіч, А.С.Дзямешка, М.А.Зданевіч, У.І.Іваноўскі, А.Я.Кашапараў, У.Л.Місевіч, С.І.Пясцехін, М.У.Пятроў, Л.М.Сінельнікава, Л.Б.Тышко, Я.П.Шыпіла.

1980. У.У.Будкевіч, В.В.Волкаў, М.Ф.Галкоўскі, Ю.В.Гершовіч, Я.П.Гладкоў, А.П.Дзянісаў, Я.А.Еўдакімаў, М.М.Зінкевіч, У.У.Іваноў, Б.Дз.Казанцаў, У.Ц.Камкоў, А.Ф.Кашкер, І.А.Краснадубскі, А.Дз.Курмакін, Ю.В.Лазоўскі, А.С.Падгайскі, А.К.Памазан, У.М.Рагаўцоў, Дз.В.Рудзько, Ю.У.Труханаў, В.В.Фралоў, Ю.І.Шэфер.

1981. Б.С.Чудакоў.

1982. З.В.Асмалоўская, У.В.Гасцюхін, М.А.Дружына, В.М.Клебановіч, К.І.Лосеў, В.М.Мазур, Л.П.Максімава, Я.Ф.Пятроў, Л.І.Рабушка, В.П.Раінчык, В.І.Скорабагатаў, А.Л.Ткачонак, Г.С.Халшчанкова (Радзько), А.А.Шпянёў, У.М.Яркоў, У.М.Яскевіч.

1983. Г.В.Асмалоўская, Ю.Г.Бастрыкаў, А.М.Кашталапаў, Л.Я.Колас, Б.У.Нічкоў, М.І.Сеўрукоў, А.А.Смалянскі, У.С.Экнадыёсаў.

1984. М.Н.Баркоўскі, Н.І.Казлова, В.Ф.Карэлікава, Т.Р.Мархель, В.Ц.Петрачкова, Т.М.Яршова.

1985. І.У.Алоўнікаў, В.В.Казак (Пархоменка), Л.Л.Кудзеля, В.М.Сарока.

1986. Л.І.Трушко, А.І.Ярмоленка.

1987. М.А.Гулегіна, Г.І.Забара, В.А.Купрыяненка, С.Л.Лясун, Ф.М.Севасцьянаў, С.П.Сяргеенка, М.Р.Штэйн.

1988. В.М.Бандарэнка, Р.Я.Белацаркоўскі, І.А.Душкевіч, М.І.Емяльянаў, Г.В.Казлоў, І.А.Кідуль, Б.І.Кір’янаў, В.М.Крыловіч, А.А.Луцэнка-Гайдуліс, Р.І.Харык, У.І.Шэлестаў.

1989. З.П.Зубкова, Я.А.Кавалёва, М.Я.Ліпчык, П.А.Навасад, А.С.Падабед, А.А.Рамашкевіч, Ю.А.Раўкуць, С.І.Суседчык, У.П.Ткачэнка, Ю.М.Чарнецкі.

1990. Г.А.Белавусава, Ф.С.Варанецкі, Ю.М.Васілеўскі, Л.В.Гарбунова, А.Л.Гарэлік, Н.А.Дадышкіліяні, В.С.Дайнэка, М.А.Жылюк, Г.А.Карант, А.А.Карзянкоў, Н.Я.Кастэнка, Ю.Ф.Корсак, Л.К.Лаўрыновіч, І.А.Пеня, Т.С.Пячынская, П.В.Рыдзігер, С.А.Салодкая, У.І.Салодкі, Ю.А.Сарычаў, Л.С.Талкачова, Т.Р.Шаметавец, В.П.Шчарыца.

1991. Н.Я.Аляксандрава, М.А.Багданаў, Б.В.Баеў, М.І.Берсан, Н.Р.Васільева-Качаткова, Л.М.Веяўнік, В.І.Кавалерава, Г.Р.Маляўскі, А.І.Марцынюк, Я.К.Паплаўская, В.В.Смірноў, І.М.Тамашэвіч, А.Р.Ціхановіч, В.П.Ціхевіч, А.С.Цялькова, М.М.Чырык.

1992. Н.Н.Бранковіч, У.І.Вепрык, Г.І.Гарбук (Яроменка), Ю.М.Гільдзюк, М.І.Гулінская, М.І.Засімовіч, Р.В.Ігнацьеў, А.М.Казакоў, С.А.Кашталапава, У.П.Перлін, М.М.Скорыкаў, Г.А.Трушко, У.Л.Хмурыч, І.М.Шуміліна, В.Р.Шытаў, Ч.І.Юшкевіч.

1994. Н.Х.Галеева, Н.А.Губская, В.М.Захараў, І.В.Лапцінскі, У.М.Правалінскі, Н.А.Руднева, У.П.Тарашкевіч, К.Ю.Фурман.

1995. Э.М.Гарачы, Л.П.Івашкоў, Ю.В.Паўлішын, А.Б.Цівуноў.

1996. А.І.Лабанок, Г.В.Шкуратаў.

1997. З.В.Белахвосцік, Л.А.Волкава, Л.М.Горцава, А.А.Жук, А.М.Ісаеў, В.С.Манаеў, Я.П.Навуменка, Л.У.Нікольскі, Г.І.Паўлянок, Н.М.Раманская, У.М.Ткачэнка, Л.А.Улашчанка, А.У.Фёдараў, Н.Д.Чараднічэнка, В.І.Чэпелеў.

1998. С.Я.Анцішын, С.У.Курыленка, Л.М.Некрашэвіч.

т. 6, с. 548

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК КУЛЬТУ́РЫ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойвалася высокакваліфікаваным работнікам устаноў культуры, кінематаграфіі, тэлебачання і радыё, друку, выд-ваў, паліграф. прам-сці і кніжнага гандлю, турысцка-экскурсійных арг-цый і ўстаноў і інш., якія працавалі ў галіне культуры не менш як 10 гадоў, за заслугі ў развіцці культуры. Устаноўлена Указам Прэзідыума Вярх. Савета БССР ад 29.10.1971, прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР. З 13.4.1995 прысвойваецца званне заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь.

Заслужаныя работнікі культуры Рэспублікі Беларусь

1971. А.А.Кузняеў.

1972. М.П.Ананьін, Г.А.Арцёменка, А.А.Асаевіч, М.А.Бабіч, М.Н.Будзько, Я.Г.Буракоў, А.М.Бяляеў, М.П.Валатковіч, Г.М.Верасаў, К.А.Галыня, Я.І.Гардзей, М.А.Грыгор’еў, В.М.Жыгалаў, Н.К.Захарава, Л.Я.Зведзачотава, Г.М.Іванова, В.І.Ігнацьеў, М.С.Карпенка, В.А.Кенгурава, М.Я.Колас, М.А.Лісіцын, Н.А.Літвінюк, У.С.Лукошка, А.Дз.Малочка, Р.Дз.Мацюшэнка, Р.Г.Мачулін, С.А.Міхальчук, М.А.Піваварчук, А.М.Плешавеня, М.П.Рубіс, М.І.Собаль, В.Б.Філіпскіх, Т.К.Хадкевіч, С.А.Цімановіч, Р.Л.Шапіра, Б.А.Шурын.

1973. А.Г.Астроўскі, А.П.Жукаўскас, Р.В.Канавалаў, М.Л.Нагнібеда.

1974. М.А.Антоненка, Г.Е.Барысаў, Ф.А.Бачыла, Я.Я.Глезер, В.І.Дзебалтоўская, П.Б.Жукоўскі, Б.Р.Зельцэр, М.І.Калачынскі, А.М.Кулакоўскі, М.П.Лобан, У.Н.Лупейка, А.А.Лютарэвіч, Ф.І.Люцко, В.А.Малевіч, А.А.Маркевіч, В.А.Мінаў, С.А.Нортман, П.М.Падкураў, Н.Е.Пашкевіч, В.І.Сіманава, А.Т.Сімураў, Б.У.Усцінаў, У.П.Шляхцін, Н.Л.Юшпрах.

1975. І.М.Агееў, І.А.Алексяевіч, В.В.Барысава, П.В.Бельскі, У.Ф.Богдан, А.М.Вараб’ёў, Р.М.Вараб’ёў, М.Ф.Варвашэвіч, І.Л.Вінаградава, М.М.Гарміновіч, Л.М.Гурэвіч, А.П.Дземчанкава, С.І.Дробыш, І.С.Зайцаў, Т.А.Зелікаў, І.Д.Казека, А.С.Казлоўскі, А.П.Калачова, А.Г.Л.Каплан, А.М.Капусцік, К.І.Каралёў, А.Д.Колас, Я.Я.Красоўскі, В.Г.Курэпін, Дз.У.Кухарава, П.С.Лавецкі, І.П.Лагоўскі, Р.Дз.Лазарэвіч, М.В.Лапша, Р.У.Лахцянкоў, С.Дз.Лі, А.П.Мадзіеўскі, Дз.М.Марчанка, М.С.Мінянкова, У.А.Навіцкі, П.Л.Паноў, Л.І.Папковіч, А.Л.Петрашкевіч, Р.М.Піятухоўская, К.К.Плігаўка, Я.А.Руманоўскі, В.М.Савельева, І.А.Санкова, А.Ц.Цількоў, М.І.Цыбульская, А.М.Цяцерын, І.П.Чэрнік, Я.А.Штопа, В.Р.Шурпач, А.П.Шутаў, П.С.Шчадроў, Дз.С.Юракоў.

1976. Л.І.Айзенштат, А.І.Анісовіч, І.А.Аношка, А.Ц.Аўдзееў, І.П.Вараб’ёў, А.М.Вінаградаў, Г.Л.Гарбачова, М.В.Гершман, А.К.Грэцкі, А.Е.Дрозд, Т.П.Здзітавецкая, В.Ф.Касцюкова, І.С.Качан, Я.Р.Клінава, У.Р.Лахтанаў, В.А.Ляшковіч, В.Л.Марцыёнка, К.І.Назарава, М.І.Наздрын-Платніцкі, А.І.Стук, В.Я.Цітавец, А.Р.Цярцічны, У.А.Шаліхін, К.П.Шылко, У.М.Юрэвіч.

1977. Э.К.Агуновіч, Ю.І.Анейчык, А.Ц.Бажко, В.М.Барысевіч, П.Я.Белавус, А.А.Бялова, Ю.Р.Гразноў, В.І.Дашкоўская, П.К.Дубовік, Дз.І.Дудко, П.А.Жмайлік, М.М.Засінец, А.А.Здаравенін, І.Ф.Карповіч, Я.Р.Кацнельсон, Г.І.Клёсава, В.Р.Кудзелін, С.Ф.Любчук, М.Я.Матукоўскі, І.М.Міцкевіч, І.А.Музычка, А.П.Нікіціна, М.А.Няронскі, Г.Л.Папоў, У.С.Перацяцька, Р.Ф.Самусенкава, А.Ф.Серы, Дз.У.Сталяроў, І.Ф.Сушко, І.М.Хвораст, В.К.Шарэцкі, В.Н.Шчадрына, А.В.Шылава.

1978. П.С.Абадоўскі, Ф.І.Агафонаў, В.І.Аркашаў, М.Д.Астаневіч, В.А.Белік, Р.М.Валькова, А.С.Васілевіч, Л.М.Васкаўцова, І.І.Гаўрылаў, І.І.Грамовіч, М.А.Грусман, Д.А.Дубінскі, М.В.Дыбкін, Р.С.Жук, Р.В.Жукава, З.А.Жураўлёва, С.М.Іонычава, П.Н.Кавалёў, А.С.Каткоў, З.Д.Колб, М.Н.Котаў, А.Ф.Кукарэка, В.С.Куляшоў, І.П.Куцко, У.І.Кушнер, В.М.Марозаў, А.Я.Міронаў, В.П.Мянжынская, Р.А.Немянкова, А.А.Раздзялоўскі, А.М.Радзіёнаў, А.Г.Ражкова, Ю.Л.Рыбчонак, У.К.Саковіч, Б.У.Сасноўскі, Т.І.Хапалюк, А.С.Харэбін, М.П.Чыркун, Р.В.Шкраба, М.Я.Ярмоленкаў.

1979. А.Х.Асіпенка, А.А.Бажэлка, М.Г.Белісаў, Л.П.Болдырава, Ю.П.Ванаг, М.А.Варон ш, Б.П.Гадуноў, В.С.Гарбук, М.А.Гарулёў, А.В.Дзебалюк, Т.Дз.Дулуб, А.А.Коласаў, Ф.В.Конышаў, В.С.Ляпеская (Палтаран), У.В.Мацвееў, М.Ф.Мельнікаў, Я.Р.Меркуль, Б.Я.Папоў, І.В.Пушкоў, У.В.Пятровіч, А.А.Савельеў, Т.А.Слесарук, К.І.Суботка, А.А.Тоўсцік, З.Ю.Цалуйка, В.Дз.Чанін, М.В.Шапалін, Р.А.Шаўчэнка, У.М.Шахавец, Н.Ц.Шпак, Г.І.Ярашэўская.

1980. С.І.Ажыгін, Ф.А.Аксёнаў, В.І.Аламаха, А.К.Аляксеенка, М.І.Аляксееў, Г.С.Андрэева, А.С.Андрэеў, А.М.Антошкін, А.І.Арлоў, К.Г.Арцёменка, Р.І.Арыка, М.Я.Аўрамчык, І.І.Бадроў, В.К.Бандарчык, П.Р.Белікаў, А.А.Бірукоў, В.І.Бранавіцкі, У.Л.Бядуля, В.К.Ванчукевіч, Я.Ф.Васькова, І.Дз.Вятроў, П.К.Галаваты, М.М.Гаранскі, А.М.Гарбачоў, Р.А.Гарленка, С.І.Гуляева, А.В.Далжонак, П.М.Дамброўскі, М.У.Дарафеенка, П.Т.Дземчанка, В.Дз.Дончык, І.С.Жыгараў, З.С.Зайцава, І.К.Захараў, У.А.Захараў, П.В.Збароўскі, А.Г.Зенін, М.Ц.Іваноў, Ф.С.Кавалёў, М.С.Карнееў, А.Н.Карпюк, М.І.Касарэнка, Дз.А.Кіргетаў, Ф.М.Клецкін, І.Ф.Клімаў, Ф.Дз.Конін, А.С.Кулага, Л.М.Кулакоўская, С.І.Кухараў, К.І.Лобач, Н.К.Логвіна, В.А.Лявончанка, М.В.Ляпін, А.Р.Мазанік, І.Ф.Мальцаў, М.А.Мармалюкоў, А.Н.Марціновіч, А.І.Махнач, Р.Н.Мачульскі, П.М.Машэраў, П.С.Мікуленка, А.М.Міцюля, Ю.М.Новікаў, М.Б.Осіпава, В.І.Пакумейка, С.А.Пранько, В.А.Пырх, А.В.Пысін, А.М.Ракавец, Д.М.Раманюк, А.Дз.Рудак, В.М.Савін, Ц.Е.Саладкоў, Г.І.Станіславава, Т.М.Стрыжак, М.П.Стрыжонак, М.А.Суша, П.В.Сяргейчык, А.В.Такмянінаў, Г.Р.Цішэвіч, В.І.Чалоўскі, Я.А.Чарняўская, С.І.Чыбісава, В.А.Шаўлак, М.І.Шматкоў, Е.С.Шурпач, Я.К.Шуціла, А.Я.Юшчанка (Алекса Юшчанка). 1981. М.С.Арэхва, Г.М.Галубовіч, В.М.Губарэвіч, А.Р.Дрозд, М.І.Каменскіх, М.І.Карпенка, А.М.Кацкель, В.М.Краўчанка, А.І.Кузьміч, Ф.Ф.Лагвіновіч, А.С.Ліпскі, В.М.Макарэня, І.Я.Маслан, Ж.М.Міронава, В.Дз.Нікалаенка, С.А.Пульманоўскі, Н.Ф.Рыдзеўскі, У.І.Салашэнка, А.І.Смірноў, В.А.Сувалава, Г.Я.Цыганкоў, І.Ц.Чарняўскі (Ігнат Дуброўскі), М.А.Шырокаў.

1982. Т.А.Абакумоўская, І.У.Арахоўская, А.С.Аўрынская, Л.С.Барадулька, М.М.Ваданосаў, Р.І.Валынец, Ц.М.Гурэвіч, Я.І.Ждан, А.С.Захарошка, В.А.Казлоў, Л.Р.Кісялёў, Г.М.Конанаў, В.Ф.Маеўскі, І.А.Мандрык, Р.Я.Матусевіч, І.В.Міхневіч, К.А.Мішанава, І.А.Муравейка, А.С.Палубінскі, М.А.Парахоўнік, І.А.Сініцына, Г.І.Стрыха. І.М.Ступнікаў, П.А.Суткаленка, П.П.Суцько, Г.І.Харошка, С.А.Ходас, Р.Л.Чарахоўская, У.Т.Шайлук, І.І.Шылько, П.В.Янушка.

1983. А.С.Бурдзялёў (Аляксей Русецкі), С.І.Грахоўскі, Л.М.Карамазава, Р.С.Паповіч, І.М.Пташнікаў, З.К.Скачкоўская, А.М.Сысоеў, І.П.Хаўратовіч, С.П.Шушкевіч.

1984. С.Х.Александровіч, М.М.Афонін, Л.А.Валковіч, Б.П.Гарнастаеў, П.Р.Калеснікаў, Н.С.Ляпілава, М.М.Назараў, В.І.Сінчылін, Ф.П.Стэльмашак. Г.А.Суслаў, А.П.Уладзімірава, У.П.Чаркасаў, К.С.Чыкаў, А.Д.Шчарбакоў.

1985. Э.В.Аўраменка, А.Я.Варын, С.Я.Гурыч, М.І.Клебановіч, Ф.С.Міхалёў, Ф.Ф.Пісарук, І.Я.Прылілка, У.С.Садзін, І.А.Скрыган (Янка Скрыган), В.М.Смірноў, У.А.Толкач, А.Р.Хадарын, М.М.Шыманскі, У.Н.Яцко.

1986. У.М.Гром, А.Д.Клімовіч, Э.П.Луканская, Л.А.Нечыпарэнка, А.К.Рамановіч, А.І.Савіцкі, А.К.Сульянаў, У.В.Таран, М.Ф.Ягораў.

1987. М.П.Агароднікаў, С.А.Аслезаў, С.В.Барадоўскі, А.М.Белакоз, А.У.Богуш, С.А.Галаўко. Ю.М.Іваноў, П.С.Каваленка, С.У.Клімянценка, Я.В.Малашэвіч, М.Ф.Нікіцін, В.В.Тупіцын, М.В.Шоба.

1988. М.А.Дэйка, М.І.Дзялец, В.І.Ермаловіч, Я.А.Крыскавец, А.Р.Курачкін, Т.М.Курыла, А.І.Марозава, Л.А.Міхайлідзі, У.І.Пруднікаў, С.П.Самуэль, Р.С.Сарока, Ф.Р.Шкляраў, Дз.П.Юхнік.

1989. В.Я.Балаханаў, Л.А.Валчок, Э.І.Герасімовіч, П.С.Дурчын, У.М.Душкевіч, П.В.Елец, К.М.Лімарэнка, Я.Я.Лявінскі, А.С.Міскевіч, А.А.Мошчанка, Ю.І.Нікалаеў, М.М.Нядбайла, Г.А.Сакалова, В.В.Саўчанка, І.І.Семяжонаў (Язэп Семяжон), З.А.Танклеўскі, М.І.Трафімук, І.Я.Фяцісаў, Г.П.Чысцякова, А.А.Шагаў, Р.Я.Шацаў, В.У.Яўстратава.

1990. В.А.Бабчанка, А.І.Барданаў, К.П.Батракова, І.П.Галко, В.А.Губіч, М.М.Дубінін, А.С.Жукоўскі, Н.І.Жураўленка, С.В.Звалінская, В.Б.Зелянко, Р.С.Зыкава, У.І.Казакевіч, І.А.Канаплянік, Г.М.Качалава, Я.Я.Квачаў, А.С.Костылева, М.М.Кузняцоў, У.В.Курылін, М.Я.Ленсу, А.М.Маліцкі, В.К.Мацкевіч, К.Ц.Мельнікава, М.Я.Мінін, М.М.Наско, А.У.Нікалайчык, Г.П.Обух, М.І.Падабед, А.В.Папоў, Т.П.Рашчынская, Т.Д.Рудова, В.М.Сяліцкая-Нікітчанка, К.М.Турына, Р.Р.Храпуцкі, М.С.Царкоў, Э.Р.Шчыры, В.П.Ямінскі.

1991. У.Дз.Бараноўскі, Я.Я.Бацяноўскі, Я.М.Быткоўскі, А.А.Бянько, І.І.Вашкевіч, А.І.Вярцінскі, А.І.Гатоўская, Р.Ф.Герасімовіч, М.Р.Дарашкоў, Н.Р.Дземянчук, Р.В.Дубікаў, П.Б.Звонак (Алесь Звонак), Л.П.Кац-Лазарава, Г.М.Ліхман, М.П.Мацкевіч, Р.Я.Пармон, У.М.Правалінскі, У.Р.Правасуд, Я.С.Раманаў, В.Р.Раманцоў, Н.І.Салдатава, П.І.Свярдлоў, В.С.Семенякоў, Л.К.Толкач, Г.Дз.Чорны, Т.І.Шахновіч, В.П.Шымчонак, І.С.Янкоўскі.

1992. А.Н.Аўрамчанка, В.Дз.Васіленка, Ю.С.Васільеў, У.Р.Громаў, Ц.М.Дамашэвіч, В.Ф.Жукоўскі, Н.С.Загорская, Л.Ф.Мельнік, А.А.Мурзіч, П.І.Пруднікаў, Ю.В.Пучынскі, І.Дз.Сухан, А.У.Тамашэўскі.

1994. С.А.Андраюк. Э.С.Валасевіч, А.М.Ваніцкі, А.А.Зарубіна, А.К.Клышка, Ч.У.Клячко, Ф.І.Савіцкі, С.К.Сцефановіч.

т. 6, с. 563

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

НАЦЫЯНА́ЛЬНЫ АКАДЭМІ́ЧНЬІ ТЭА́ТР О́ПЕРЫ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ.

Створаны ў 1933 у Мінску як Дзярж. т-р оперы і балета БССР на базе Беларускай студыі оперы і балета. З 1940 — Вялікі, з 1964 — акадэмічны. З 1996 сучасная назва, у складзе творчага аб’яднання «Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь». Адкрыты ў будынку БДТ-1 спектаклем «Кармэн» Ж Бізэ (гал. ролю выконвала Л.Александроўская). Напачатку дзейнасць т-ра была скіравана на асваенне класічнага, найперш рус. рэпертуару: «Яўген Анегін» (1933) і «Пікавая дама» (1934) П.Чайкоўскага, «Царская нявеста» М.Рымскага-Корсакава (1933), «Князь Ігар» А.Барадзіна (1934), «Русалка» А.Даргамыжскага (1938). Значнымі падзеямі ў гісторыі т-ра сталі пастаноўкі бел. нац. опер «Міхась Падгорны» Я.Цікоцкага (лібр. П.Броўкі), «У пушчах Палесся» А.Багатырова (лібр. Я.Рамановіча паводле аповесці Я.Коласа «Дрыгва»; абедзве 1939), «Кветка шчасця» А.Туранкова (1940, лібр. В.Барысевіч, Броўкі і П.Глебкі паводле драмы М.Чарота «На Купалле»), Яны адметныя пошукамі нац. спецыфічных сродкаў муз. стылістыкі, заснаванай на нар.-песенным меласе, сцэн. выразнасцю і арыгінальнай рэжысёрскай інтэрпрэтацыяй.

Сталенню маст. калектыву т-ра садзейнічалі дырыжоры І.Гітгарц, Н.Грубін, М.Шнейдэрман, рэжысёры Барысевіч, П.Златагораў, М.Смоліч, Б.Чарняўскі, І.Шляпянаў; мастакі М.Бобышаў, П.Вільямс, Б.Волкаў, Н.Каровін, С.Нікалаеў; хормайстры А.Бельскі, Г.Пятроў; спевакі Александроўская, Л.Аляксеева, А.Арсенка, І.Балоцін, Т.Баначыч, В.Валчанецкая, М.Дзянісаў, С.Друкер, П.Засецкі, В.Каліноўскі, Д.Кроз, М.Лазараў, В.Лапін, В.Малькова, Р.Млодак, І.Мурамцаў, У.Таланкін, Г.Цэпава, Я.Шаціхін.

У Вял. Айч. вайну значная частка калектыву працавала ў г. Горкі, потым у г. Каўроў (Уладзімірская вобл., Расія), дзе ў канцэртным выкананні паказаны оперы «Чыо-Чыо-сан» Дж.Пучыні (1943), «Севільскі цырульнік» Дж.Расіні і новая бел. опера «Алеся» Цікоцкага (лібр. Броўкі; абедзве 1944). Пастаноўкай «Алесі» (у гал. ролі Александроўская) у канцы 1944 т-р аднавіў сваю дзейнасць у вызваленым Мінску. У пасляваен. гады разам з рэпертуарным узбагачэннем удасканальваліся рэжысура і сцэн. вырашэнне спектакляў. Плённа працавалі рэжысёры Б.Пакроўскі («Алеся», «Кармэн», 1945) і Б.Мардвінаў («Пікавая дама»; «Рыгалета» Дж.Вердзі, абедзве 1948; «Прададзеная нявеста» Б.Сметаны і «Князь Ігар», 1949; «Іван Сусанін» М.Глінкі, 1950), сцэнограф Нікалаеў. Нац. рэпертуар папоўніла опера «Кастусь Каліноўскі» Дз.Лукаса (1947, лібр. М.Клімковіча), дзе ў гал. партыі выступіў М.Сярдобаў. У 1950-я г. асн. лінію дзейнасці т-ра вызначала фарміраванне нац. рэпертуару пад кіраўніцтвам Александроўскай. Пастаўлены оперы «Дзяўчына з Палесся» Цікоцкага (новы варыянт оперы «Алеся», 1953), «Надзея Дурава» Багатырова (1956, лібр. І.Келера), у якой рэалізаваны выканальніцкія магчымасці К Кудрашовай, Л.Галушкінай, М.Ворвулева, паўторна паказана опера «Міхась Падгорны» (1957), дзе акцёрскім дасягненнем стаў вобраз Бабы-Лапатухі, створаны Т.Ніжнікавай. Народнасцю меласу і значнай драматургічнай роляй хароў вылучалася опера «Яснае світанне» Туранкова (1958, лібр. А.Бачылы). Створаны першы нац. оперны спектакль для дзяцей «Марынка» Р.Пукста (1955, лібр. Э.Агняцвет). Класічны рэпертуар узбагацілі «Мазепа» і «Іаланта» Чайкоўскага (абедзве 1952; у гал. ролі Т Шымко), «Барыс Гадуноў» М.Мусаргскага (1954), «Трубадур» Вердзі (1955), «Садко» М.Рымскага-Корсакава (1957). Лепшай рэжысёрскай работай Александроўскай стала «Аіда» (1953) Вердзі, якую вызначалі прадуманасць рэжысуры і выдатны акцёрскі ансамбль (Друкер, Кудрашова, Ворвулеў, М.Зюванаў, Лазараў). Падзеяй стала першая ў СССР пастаноўка камічнай оперы С.Манюшкі «Страшны двор» (1952, лібр. ў перакладзе на бел. мову М.Танка).

У 1950—60-я г. пастаўлены шэраг муз. камедый і аперэт: «Карневільскія званы» Р.Планкета (1959), «Цыганскі барон» (1960) і «Лятучая мыш» (1961) І.Штрауса. У 1960-я г. вызначальная роля належала маст. кіраўніку і гал. рэжысёру т-ра Дз.Смолічу. Яго пастаноўку оперы Вердзі «Атэла» (1963) вылучае бліскучае муз. (дырыжор І.Абраміс) і акцёрскае ўвасабленне (З.Бабій, Н.Ткачэнка, І.Сарокін). Дасягненнем калектыву стала пастаноўка оперы С.Танеева «Арэстэя» (1963) пад кіраўніцтвам дырыжора Т.Каламійцавай. Сярод інш. пастановак тых гадоў оперы «Чыо-Чыо-сан» Пучыні (1953), «Пікавая дама» Чайкоўскага (1960), «Баль-маскарад» (1961) і «Трубадур» (1964) Вердзі, «Джаконда» А.Панк’елі (1962), «Любоўны напітак» Г.Даніцэці (1965), «Багема» Пучыні (1968), а таксама, складаная ў адносінах драматургіі опера С.Пракоф’ева «Заручыны ў манастыры» (1962). Героіка Вял. Айч. вайны ўвасоблена ў пастаноўцы «Брэсцкай крэпасці» К.Малчанава (1967). Бел. оперны рэпертуар папоўнілі камедыйныя творы Ю.Семянякі «Калючая ружа» (1960), з эфектнымі муз. фрагментамі і яскравымі сцэн. знаходкамі, і «Калі ападае лісце (1968; лібр. абедзвюх Бачылы). У 1945—60 у трупе працавалі спевакі Р.Асіпенка, Л.Бражнік, Ворвулеў, Галушкіна, А.Генералаў, У.Глазаў, Н.Гусельнікава, Г.Дзмітрыеў, Зюванаў, Кудрашова, Ніжнікава, Н.Нікеева, Б.Нікольскі, Т.Пастуніна, І.Сайкоў, Сярдобаў, Шымко, Р.Яўраеў; дырыжоры Абраміс, А.Брон, Каламійцава, Л.Любімаў, У.Пірадаў; рэжысёры Александроўская, А.Маралёў, Мардвінаў, Ю.Ужанцаў, У.Шахрай; мастакі Нікалаеў, П.Масленікаў, хормайстар М.Прысёлкаў.

У 1960-я г. вылучыліся спевакі новага пакалення В.Бруй, Л.Ганестава, В.Ганчарэнка, В.Глушакоў, В.Гур’еў, С.Данілюк, М. і П.Дружыны, Л.Златава, В.Кірычэнка, Сарокін, А.Саўчанка, В.Чарнабаеў, І.Шыкунова; дырыжоры Г.Дугашаў, К.Ціханаў, мастак Я.Чамадураў; хормайстры Т.Арлова, А.Кагадзееў; гал. канцэртмайстар С.Талкачоў. У 1970—80-я г., побач з узбагачэннем рэпертуару творамі опернай класікі і бел. кампазітараў, адбывалася актуалізацыя традыц. школы опернага мастацтва. Пачатак гэтага перыяду азнаменавала пастаноўка А.Дадышкіліяні «Хаваншчыны» М.Мусаргскага (1970; вобраз Марфы выканала Данілюк). Вял. роля ў абнаўленні тэатр. традыцый належыць рэж. С.Штэйну. які паставіў шэраг яскравых спектакляў. Маштабнасцю і глыбінёй муз. і рэж. інтэрпрэтацыі вызначалася яго сумесная з Я.Вашчаком работа над пастаноўкай «Барыса Гадунова» Мусаргскага (1974; у гал. партыі М.Зданевіч і Я.Пятроў). Пастаўлены оперы «Залаты пеўнік» (1971) і «Снягурачка» (1981) Рымскага-Корсакава, 2 новыя інтэрпрэтацыі «Пікавай дамы» Чайкоўскага (1972, 1983), «Дон Жуан» (1973) і «Вяселле Фігара» (1980) В.А.Моцарта, дзе выразна раскрыліся вак. майстэрства і сцэн. абаяльнасць Саўчанкі. Творчай удачай т-ра стала пастаноўка «Лаэнгрына» Р.Вагнера (1977, рэж. К.Г.Фіртэль, ГДР; у гал. ролях Данілюк, А.Дзедзік, Л.Шамчук, Сарокін). У нац. традыцыях увасоблена польск. рэж. Б.Янкоўскім «Галька» Манюшкі (1975). Выявілася цікавасць т-ра да італьян. оперы: «Сельскі гонар» П.Масканьі (1973), «Дон Паскуале» Даніцэці (1977; у гал. ролі Чарнабаеў), «Дон Карлас» (1979) і «Рыгалета» (1981) Вердзі, «Служанка-пані» Дж.Пергалезі (1981). Пастаноўка М.Ізворска-Елізар’евай «Дона Карласа» вызначалася ансамблевасцю, высокай сцэн. і пеўчай культурай (Пятроў, Н.Казлова, Н.Губская, Данілюк і Н.Галеева). Нац. рэпертуар папоўнілі оперы «Андрэй Касценя» М.Аладава (лібр. Глебкі), «Зорка Венера» Семянякі (лібр. Бачылы; абедзве 1970). Філас.-абагульненае ўвасабленне рэчаіснасці, паказ падзей мінулага ў жывой сувязі з нашым часам уласцівы спектаклю «Джардана Бруна» С.Картэса (1977, лібр. У.Халіпа; дырыжор Вашчак, рэж. Штэйн, мастак Я.Лысік). Асн. рысы кампазіцыі і стылістыкі оперы «Сівая легенда» Дз.Смольскага (1978, лібр. У.Караткевіча) характарызаваў псіхалагізм вак. партый (Дзедзік, Шыкунова, Сарокін). Драм. экспрэсіяй адметная пастаноўка оперы «Сцежкаю жыцця» Г.Вагнера (1980, лібр. А.Вярцінскага і Штэйна паводле аповесці В.Быкава «Воўчая зграя»), У 1970-я г. калектыў т-ра папоўнілі салісты Ю.Бастрыкаў, А.Кеда, Л.Колас, Пятроў, А.Рудкоўскі, В.Скорабагатаў, В.Цішына, У.Экнадыёсаў; дырыжор У.Машэнскі; мастакі Я.Ждан, В.Левенталь. 1980-я г. т-р адзначыў шэрагам прэм’ер. Да 100-годдзя з дня нараджэння Я.Коласа пастаўлена опера «Новая зямля» Семянякі (1982, лібр. А.Петрашкевіча паводле аднайм. паэмы Я.Коласа) — спроба сінтэзу фалькл. т-ра і класічнай оперы. У 1989 пастаўлены адзін з лепшых нац. твораў — «Дзікае паляванне караля Стаха» У.Солтана (лібр. С.Клімковіч паводле аднайм. аповесці Караткевіча; дырыжоры Вашчак і А.Анісімаў, рэж. В.Цюпа, мастак Э.Гейдэбрэхт; у гал. партыях Н.Кастэнка, Скорабагатаў, Экнадыёсаў; Дзярж. прэмія Беларусі 1990). Сярод інш. оперных прэм’ер «Вайна і мір» (1985, дырыжор Г.Праватораў, рэж. Штэйн, мастак Гейдэбрэхт) і першая ў СССР пастаноўка оперы «Мадалена» (1989) Пракоф’ева.

Музыкальнасцю і дынамізмам адзначаны спектакль «Казкі Гофмана» Ж.Афенбаха (1980, дырыжор Каламійцава; у гал. ролях Экнадыёсаў, Бастрыкаў, Колас, Кастэнка). Упершыню на Беларусі пастаўлены оперы «Кавалер руж» Р.Штрауса і «Чароўная флейта» Моцарта (1987), адноўлены оперы «Баль-маскарад» (1981), «Пікавая дама» (1983), «Іван Сусанін» (1984), «Севільскі цырульнік» (1986), «Яўген Анегін» (1986). У складзе трупы: спевакі Т.Глаголева, М.Гулегіна, М.Жылюк, Н.Залатарова, Л.Златава, Т.Кучынская, Г.Лукомская, М.Майсеенка, Э.Пелагейчанка, Пятроў, Н.Руднева, М.Рысаў, Цішына, мастакі Л.Ганчарова, Гейдэбрэхт, хормайстар Кагадзееў. У 1990-я г. рэпертуар т-ра ўзбагацілі нац. оперы «Князь Наваградскі» А.Бандарэнкі (1992, лібр. В.Іпатавай паводле п’есы Л.Пракопчыка; Дзярж. прэмія Беларусі 1996), «Майстар і Маргарыта» Я.Глебава (1992, лібр. аўтара і Л.Глебавай паводле аднайм. рамана М.Булгакава) і «Візіт дамы» Картэса (1995, лібр. Халіпа паводле п’есы «Візіт старой дамы» Ф.Дзюрэнмата; дырыжор Праватораў, рэж. М.Пінігін, мастак З.Марголін; у гал. партыях Руднева і Пелагейчанка). У 1994 адбылася прэм’ера оперы Дз.Шастаковіча «Лэдзі Макбет Мцэнскага павета» (лібр. А.Прэйса паводле аднайм. аповесці М.Ляскова), пастаноўка якой вылучалася экспрэсіўнай муз. стылістыкай у спалучэнні з дзейснай рэжысурай і сцэнаграфіяй (дырыжор Анісімаў, рэж. Ізворска-Елізар’ева, мастак В.Окунеў; у гал. партыях Залатарова і Т.Цівунова, В.Кавальчук). Сярод новых пастановак таксама камічная опера «Шлюбны вэксаль» Расіні (1998). Асаблівасць дзейнасці т-ра гэтага часу — выкананне зах.-еўрап. опер на мове арыгінала. Створаны новыя версіі спектакляў «Тоска» Пучыні (1991), «Іаланта» Чайкоўскага (1993), «Рыгалета» (1994), «Травіята» Вердзі (1997), «Паяцы» Р.Леанкавала (1999), «Кармэн» Бізэ (1995), «Князь Ігар» Барадзіна (1996). Т-р практыкуе форму канцэртна-сцэн. паказу: оперы «Барыс Гадуноў» Мусаргскага (1998), «Лючыя ды Ламермур» Даніцэці (у гал. партыі В.Курбацкая) і «Набука» Вердзі (1999; Бастрыкаў, Глаголева, А.Мельнікаў у гал. партыях), «Турандот» Пучыні (2000). Калектыў т-ра неаднаразова выступаў у Вял. т-ры ў Маскве і за мяжой. З 1990 г. на базе т-ра працуе Дзіцячы муз. тэатр-студыя, дзе пастаўлены шэраг спектакляў для дзяцей. У т-ры працавалі: гал. дырыжоры Гітгарц (1933—36), Грубін (1938—41), Брон (1944—48), Пірадаў (з 1948), Любімаў (1951—64), Дугашаў (1966—68), Ціханаў (з 1969), Вашчак (1972—80), Г.Праватораў (з 1984), А.Анісімаў (1980—84 і з 1989); гал. рэжысёры Златагораў (1939—40), Мардвінаў (з 1947), Александроўская (1951—60), Смоліч (1962—69), Дадышкіліяні (1972—76); гал. хормайстры Г.Пятроў (1933—37, 1945—50), А.Сцяпанаў (1937—41), М.Прысёлкаў (1951—59), Кагадзееў (1960—93); гал. мастакі Нікалаеў (з 1938), Чамадураў (1959—76), Лысік (1979—81), Э.Гейдэбрэхт (1984—90).

У складзе трупы (на 2000): нар. арт. СССР Саўчанка, нар. артысты Беларусі Бастрыкаў, Я.Пятроў, Руднева, Чарнабаеў, нар. арт Расіі Пелагейчанка, засл. арт. Расіі М.Майсеенка, засл. артысты Беларусі Галеева, Губская, М.Дружына, Жылюк, Казлова, Мельнікаў, У.Пятроў, Скорабагатаў, В.Стральчэня, майстры сцэны Т.Варапай, А.Гардынец, Глаголева, М.Грыгорчык, Кавальчук, Курбацкая, С.Франкоўскі; канцэртмайстры засл. артысты Беларусі Г.Карант, Л.Талкачова, засл. арт. Бураціі Ж.Габа, артысты аркестра — засл. артысты Беларусі М.Баркоўскі, У.Тарашкевіч; дырэктар — маст. кіраўнік т-ра нар. арт. Беларусі Картэс, гал. дырыжор — засл. дз. маст. Расіі Анісімаў, дырыжоры засл. дзеячы маст. Беларусі М.Калядка, Л.Лях; рэж. С.Цырук, гал. хормайстар — засл. дз. маст. Беларусі Ламановіч, мастак Ганчарова, мастак па касцюмах Э.Грыгарук. Працуе ў адным будынку з Нацыянальным акадэмічным тэатрам балета Рэспублікі Беларусь.

Літ.:

Смольский, Б.С. Белорусский музыкальный театр. Мн., 1963;

Кулешова Г.Г. Белорусская советская опера. Мн., 1967;

Мастацтва Беларусі. 1983. № 10;

Музычны тэатр Беларусі. [Кн. 2—3]. Мн., 1993—96.

Б.С.Смольскі, А.В.Казлоўская.

**Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь**. Сцэна са спектакля «Тоска» Дж.Пучыні. 1991.

**Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь**. Сцэна з оперы «Кармэн» Ж.Бізэ. 1945.

**Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь**. Сцэна са спектакля «Барыс Гадуноў» М.Мусаргскага. 1974.

**Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь**. Сцэна са спектакля «Дзікае паляванне караля Стаха» У.Солтана. 1989.

**Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь**. Сцэна са спектакля «Візіт дамы» С.Картэса. 1995.

т. 11, с. 234

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ПУ́ШКІН (Аляксандр Сяргеевіч) (6.6.1799, Масква — 10.2.1837),

рускі пісьменнік; пачынальнік новай рус. літаратуры, заснавальнік сучаснай рус. літаратурнай мовы. Скончыў Царскасельскі ліцэй (1817). Ліцэйскія гады — перыяд інтэнсіўнага творчага развіцця П.: своеасабліва выкарыстаўшы каноны рацыяналіст. паэтыкі класіцызму, ён напісаў вершы «Успаміны ў Царскім Сяле», «Гарадок», «Ліцынію» і інш. Па заканчэнні ліцэя служыў у Калегіі замежных спраў. Уваходзіў у літ. гурткі «Зялёная лямпа», «Арзамас». У вершах гэтага часу вольналюбівыя настроі, імкненне пераадолець нарматыўнасць паэтыкі 18 — пач. 19 ст., адысці ад жанрава-стылявой рэгламентацыі, дасягнуць свабоды паэт. слова («Вольнасць», 1817, апубл. 1856, у Расіі цалкам 1906; «Да Чаадаева», 1818, часткова без ведама аўтара апубл. 1826; «Вёска», 1819, апубл. 1826 і інш.). У падобным кірунку напісана паэма «Руслан і Людміла» (1820), у якой карціны гераічнага мінулага прасякнуты рамант. патэтыкай і гумарам, умоўнасць жанру паэмы-казкі спалучаецца з жыццёвасцю характараў, стылістычным багаццем і моўнай свабодай. Вольналюбівыя і антытыранічныя матывы ранняй лірыкі, незалежнасць асабістых паводзін сталі прычынай ссылак: паўд. (1820—24, Екацярынаслаў, Каўказ, Крым, Адэса) і ў в. Міхайлаўскае (Пскоўская вобл., маёнтак маці, 1824—26). Паўд. ссылка — перыяд росквіту рамантызму П., які найб. выявіўся ў створаных тут паэмах. У творчасці П. «паўднёвыя паэмы» адыгралі вял. ролю: «Каўказскі нявольнік» (1820—21, апубл. 1822) у многім падрыхтаваў «Яўгена Анегіна»; важнае месца ў далейшым будзе адведзена тэме мяцежнай «волі» і маральнага закона, заяўленай у «Братах-разбойніках» (1821—22, апубл. 1825), супастаўленню і проціпастаўленню гармоніі і стыхіі, «анёльскага» і «дэманічнага», пачатыя ў «Бахчысарайскім фантане» (1821—23, апубл. 1824). У гэтых паэмах упершыню выразна акрэсліваецца філас. падыход П. да праблем свабоды, кахання, асобы. Шлях у Міхайлаўскае пралягаў праз бел. гарады Магілёў, Оршу, Віцебск і інш. У Міхайлаўскім стварыў шэраг паэт. шэдэўраў: «Перайманне Карана», «Да***» («Я помню дзіўнае імгненне...»), «Жаданне славы» і інш., сатыр. паэму «Граф Нулін» (1825, апубл. 1827), цэнтр. главы (3—6) рамана ў вершах «Яўген Анегін»; вывучаў гісторыю Расіі, летапісы, запісваў нар. песні і казкі.

Вырашальным момантам творчай эвалюцыі П. стала трагедыя «Барыс Гадуноў» (1824—25, апубл. 1831; паст. 1870), якая заклала асновы рэалізму, народнасці, гістарызму ў рус. л-ры. У ёй вял. колькасць рознахарактарных тыпаў, раскрыты высокі этычны сэнс «меркавання народнага», звернутага да наступных пакаленняў. Думкі пра драму, да якіх прыйшоў П. у час працы над трагедыяй (у накідах прадмовы да «Барыса Гадунова» і нататках «Пра народную драму...», 1830) маюць вял. эстэт. і філас. значэнне. Маніфест пушкінскага разумення творчасці — верш «Прарок». У вер. 1826, пасля пакарання і ссылкі дзекабрыстаў, П. атрымаў «дараванне», але за ім была ўстаноўлена асабістая царская цэнзура. У яго павялічылася цікавасць да гісторыі Расіі як дзяржавы, да дзейнасці Пятра I, да праблемы месца і ролі асобнага чалавека ў гісторыі краіны. Раман пра свайго продка «Арап Пятра Вялікага» (1827—28, не завершаны, апубл. 1837) — першая спроба працы П. ў буйных празаічных жанрах; гіст. мінулае ў ім паказана ў паўсядзённым побыце, у канкрэтных асобах і лёсах. Апафеоз дзярж. пачатку — паэма «Палтава» (1828, апубл. 1829), у якой асобы і лёсы людзей пятроўскай эпохі шмат у чым паглынаюцца гіст. працэсам. Восень 1830 П. правёў у в. Болдзіна (Ніжагародская вобл., маёнтак бацькі), дзе за 3 месяцы стварыў каля 50 твораў розных жанраў. Тут у асноўным завершаны «Яўген Анегін», у якім узноўлены вобраз жыцця і духоўны склад «тыповага» героя, уклад жыцця сталічнага і правінцыяльнага дваранства. У своеасаблівым жанры рамана ў вершах сюжэт непарыўна пераплецены з аўтарскімі роздумамі («адступленнямі»), а кожная страфа (асобай будовы «анегінская страфа»), з’яўляючыся часткай адзінага цэлага, у той жа час — завершаная маст. адзінка. Апавяданне пра эпоху і чалавечыя лёсы адначасова паўстае ў рамане як лірычная гісторыя аўтарскага духу і як філас. даследаванне жыцця грамадства і чалавечай душы. У «Казцы пра папа і пра работніка яго Балду» (1830, апубл. 1840), «Казцы пра цара Салтана...» (1831, апубл. 1832), «Казцы пра мёртвую царэўну і пра сем асілкаў» (1833, апубл. 1834), «Казцы пра рыбака і рыбку» (1833, апубл. 1835), «Казцы пра залатога пеўніка» (1834, апубл. 1835) П. упершыню выкарыстаў фальклор, у ярка нац. форме ўвасобіў шэраг агульначалавечых праблем. 1830—31 — перыяд актыўнай дзейнасці П. як журналіста і крытыка, гал. ч. у «Литературной газете», паглыблення цікавасці да тэарэт. літ. праблем.

У 1836 пачаў выдаваць час. «Современник». У паэме «Медны коннік» (1833, апубл. 1837) на велізарную вышыню абагульнення ўзнята тэма дзяржавы і асобы, гісторыі і асобнага лёсу, узаемаадносін чалавека і свету, у сімвалічным плане спрадвечна-трагедыйных калізій, якія ўзнікаюць у гэтых узаемаадносінах, глыбокі філас. сэнс набывае тэма вар’яцтва («Медны коннік»; «Пікавая дама» 1833, апубл. 1834; верш «Не дай мне божа страціць розум» і інш.). П. упершыню паставіў многія вядучыя праблемы рус. л-ры: народ як гіст. сіла і маральны крытэрый («Барыс Гадуноў»); асоба ў яе ўзаемаадносінах з асяроддзем і абставінамі («Яўген Анегін», 1823—31, цалкам апубл. 1833; «Медны коннік»); лёс «маленькага чалавека» (цыкл «Аповесці нябожчыка Івана Пятровіча Белкіна», 1830, апубл. 1831; «Стрэл», «Завея», «Трунар», «Станцыйны наглядчык», «Паненка-сялянка»); улада грошай над чалавечымі душамі («Пікавая дама») і інш. У маленькіх трагедыях («Скупы рыцар», 1830, апубл. 1836; «Моцарт і Сальеры», 1830, апубл. 1831; «Каменны госць», 1830, апубл. 1839, і інш.) на матэрыяле розных краін і гіст. эпох у гранічна лаканічнай форме даследуюцца філас. і маральныя праблемы ўсечалавечага маштабу (свабода, страсць і мараль; асоба, грамадства і гісторыя; жыццё, смерць і бессмяротнасць), дадзены глыбокія ўзоры філас.-псіхал. драмы. У філас. лірыцы 1830-х г. зварот да карэнных пытанняў быцця: кахання, творчасці, смерці. Аўтар антырэліг. сатыр. паэмы «Гаўрыліяда» (1821, апубл. 1861, Лондан; у Расіі 1908 з купюрамі), паэм «Браты-разбойнікі» (1821—22, апубл. 1825), «Домік у Каломне» (1830, апубл. 1833), «Анджэла» (1833, апубл. 1834), раманаў «Дуброўскі» (1832—33, апубл. 1841), «Капітанская дачка» (1836), аповесці «Егіпецкія ночы» (1835, не завершана, апубл. 1837), трагедыі ў вершах «Русалка» (1829—32, не завершана, апубл. 1837), нарыса «Падарожжа ў Арзрум у час паходу 1829 года» (1835, апубл. 1836), «Гісторыі Пугачова» (1834) і інш. Памёр ад раны, атрыманай на дуэлі з Ж.Дантэсам. Эстэт. асваенне кантэкстаў рус. жыцця (інтэлектуальнага, сац.-гіст., бытавога) спалучалася ў П. з жывым успрыняццем разнародных еўрап. уплываў, дарам пранікнення ў інш. культуры і эпохі. Значэнне творчасці і маштабы генія П. дазваляюць назваць яго выключнай з’явай сусв. культуры. Яго маст. дасягненні вызначылі і шмат у чым абумовілі далейшае развіццё рускай і інш. л-р. Творы П. перакладзены амаль на ўсе мовы свету, большасць з іх інсцэніравана і экранізавана.

Пэўнае месца ў творчасці П. занялі гісторыя Беларусі, лёс бел. народа. У маі 1820 і жн. 1.824 паэт праязджаў праз бел. землі. У арт. «Збор твораў Георгія Каніскага, архіепіскапа Беларускага» (1836) ён пісаў пра пакуты «народа, спрадвечна нам роднага, але адлучанага ад Расіі лёсам вайны», сцвярджаючы адзінства рус. і бел. народаў. Добра ведаў бел. фальклор. Доказ таму — мова чарняца Варлаама («Барыс Гадуноў»), насычаная прымаўкамі, якія ў той час бытавалі на Беларусі. Ведаць пра Беларусь П. мог ад кіраўніка Болдзінскага маёнтка беларуса В М.Пянькоўскага. Сучаснікі сцвярджалі, што прататыпам гал. героя рамана «Дуброўскі» быў бел. дваранін Астроўскі (як спачатку і называўся раман). Творчасць П. зрабіла велізарны ўплыў на развіццё бел. л-ры. Гэты ўплыў адчуваўся ўжо ў паэмах «Энеіда навыварат» і «Тарас на Парнасе» (абедзве нап. 4-стопным ямбам), якія ствараліся пад уплывам не толькі травестацый М.Осіпава і І.Катлярэўскага, але і вольналюбівай лірыкі П., яго парадыйных паэм «Бава» і «Гаўрыліяда». У паэме «Тарас на Парнасе» засведчана глыбокая сімпатыя да П. Мара пра вял. нац. л-ру — асн. ідэя і пафас гэтага твора, дзе імя П. пастаўлена першым сярод найвыдатных пісьменнікаў суседніх л-р. У канцы 19 ст. з’явіўся першы бел. пераклад верша П. «Рэха» (пер. А.Гурыновіч). Шырокае асваенне бел. л-рай ідэйна-маст. традыцый П. пачалося з прыходам у л-ру Я.Купалы, Я.Коласа, М.Багдановіча. Творчасць Я.Купалы захавала і развівала характэрныя для пушкінскай паэт. школы традыцыі грамадзянскасці, народнасці, гуманізму. Тыпалагічна блізкія погляды П. і Я.Купалы на вырашэнне тэм «паэт і паэзія», «паэт і натоўп», ідэнтычнае асэнсаванне імі ролі паэта ў грамадстве («Чэрнь», «Помнік» П., «Я не для вас», «Блізкія і далёкія», «Песняру беларусу» Я.Купалы). У героіка-рамантычным эпасе Я.Купалы і рамант. паэмах П. выявіўся тоесны падыход да асэнсавання нар. творчасці як з’явы мастацтва, выкарыстанне фальклору ў літ. творчасці, адлюстраванне нац.-вызв. ідэалаў.

Пры стварэнні рамант. паэм «Курган», «Бандароўна», «Яна і я» і інш. Я.Купала апіраўся на пушкінскую традыцыю ўспрымання гіст. працэсу ў яго прычынна-выніковых сувязях; у спосабах адлюстравання жыцця, у імкненні да выключнага і гераічнага ён блізкі найперш да П.-рамантыка. Уплыў П. абумовіў фарміраванне рэалістычна-канкрэтнай паэтыкі ў дарэв. лірыцы Я.Коласа. Як і П., Я.Колас паэтызаваў простае слова, што памагло яму вывесці нац. лірыку на пушкінскі шлях прастаты як найбольшага маст. майстэрства. У шэрагу вершаў Я.Коласа 1920-х г., прысвечаных тэме паэта. назіралася непасрэдная пераклічка з творамі П. («Водгулле» Я.Коласа, «Рэха» П.), арыентацыя на яго маст. пафас. Многія Коласавы вершы ваен. і пасляваен. часу («Мая просьба», «Самому сабе», «У бяссонне» і інш.) сталі ўзорамі бел. філас. лірыкі, развіваюць традыцыю сцвярджэння перамогі разумнага пачатку — традыцыю. каля вытокаў якой стаяў П. У артыкулах і аўтабіягр. матэрыялах Я.Коласа нямала прызнанняў пра велізарны ўплыў на яго П. Бясспрэчная і тыпалагічная сувязь «Новай зямлі» і «Яўгена Анегіна» як энцыклапедый нар. жыцця; абедзве нап. 4-стопным ямбам. Вял. ўздзеянне паэзіі П. адчуў на сабе Багдановіч: распрацоўка тэмы «народ і гісторыя», традыцый вольналюбівай лірыкі, сцвярджэнне пафасу мастацкасці, пашырэнне тэм і форм бел. л-ры.

Творы П. на бел. мову перакладалі Багдановіч («Вязень»), Я.Купала («Медны коннік»), Я.Колас («Палтава»), К.Чорны («Капітанская дачка», «Станцыйны наглядчык», «Паненка-сялянка», «Трунар», «Дуброўскі»), К.Крапіва («Капітанская дачка»), А.Куляшоў («Цыганы», «Яўген Анегін»), П.Глебка («Барыс Гадуноў»), А.Александровіч («Руслан і Людміла»), А.Якімовіч (казкі), Р.Барадулін, А.Бачыла, П.Броўка, А.Вечар, Ю.Гаўрук, М.Лужанін, М.Паслядовіч, Ю.Свірка, М.Танк, М.Хведаровіч, У.Шахавец і інш. Творчасць П. даследавалі і даследуюць бел. літ.-знаўцы І.Замоцін, Ф.Куляшоў, М.Ларчанка, Ю.Пшыркоў, А.Лойка, М.Тычына, А Шалемава і інш. Жыццё і творчасць П. — крыніца шматлікіх твораў л-ры, музыкі, выяўл. мастацтва. П’есы паводле твораў П. пастаўлены ў т-рах Беларусі: у Нац. т-ры імя Я.Купалы — «Капітанская дачка» (1937), спектакль па творах П. (сцэны «Келля», «Карчма», «Каля фантана» з трагедыі «Барыс Гадуноў» і «Скупы рыцар», 1949); у Нац. рус. т-ры — «Паненка-сялянка» і «Каменны госць» (абодва 1938), «Баляванне ў час чумы і...» (1999); у Бел. т-ры імя Я.Коласа — «Дуброўскі» (1937); у Бел. т-ры юнага гледача — «Пушкінскія казкі» (1974), «Казка пра папа і работніка яго Балду» (1989); у Бел. т-ры лялек — «Казка пра папа і пра работніка яго Балду» (1939); у Нац. т-ры оперы — «Яўген Анегін» (1933), «Пікавая дама» (1934), «Мазепа» (паводле паэмы «Палтава») П.Чайкоўскага (1952), «Русалка» А.Даргамыжскага (1937), «Дуброўскі» Э.Напраўніка (1948), «Алека» (паводле паэмы «Цыганы») С.Рахманінава (1949), «Барыс Гадуноў» М.Мусаргскага (1954), «Залаты пеўнік» М.Рымскага-Корсакава (1972); у Нац. т-ры балета — «Бахчысарайскі фантан» Б.Асаф’ева (1939) і інш. На тэксты П. напісаны многія творы бел. кампазітараў М.Аладава, У.Алоўнікава, А.Багатырова, А.Клумава, П.Падкавырава, Р.Пукста. Ю.Семянякі, А.Туранкова. Я.Цікоцкага і інш. Кнігі П. ілюстравалі бел. мастакі М.Бельскі, Т.Беразенская, А.Волкаў, М.Гуціеў, А.Кашкурэвіч, М.Селяшчук, В.Славук і інш.; карціну «А.С.Пушкін у Міхайлаўскім» напісала Р.Кудрэвіч, «Пушкін у Магілёве» Ю.Падляскі, «Кветкі каханай» І.Пратасеня і інш. Помнікі П. пастаўлены ў Мінску і Магілёве.

Тв.:

Полн. собр. соч. Т. 1—10. М., 1974—78;

Бел. пер. — Выбр. творы. Т. 1—2. Мн., 1993;

Выбр. творы. Мн., 1949;

Выбр. творы: Вершы. Паэмы. Мн., 1999;

Выбр. проза. Мн., 1936;

Барыс Гадуноў. Мн., 1937;

Каўказскі нявольнік. Мн., 1937;

Медны коннік. Мн., 1937;

Цыганы. Мн., 1937;

Бахчысарайскі фантан. Мн., 1937;

Аповесці нябожчыка Івана Пятровіча Белкіна. Мн., 1938;

Палтава. Мн., 1938;

Капітанская дачка. Мн., 1948; Яўгеній Анегін. Мн., 1949; Вершы. Мн., 1949; Казка аб мёртвай царэўне і аб сямі асілках. Мн., 1955; Казка пра папа і пра работніка яго Балду. Мн., 1957; Руслан і Людміла. Мн., 1978; О муза... Мн., 1999; Прарок = Пророк: Вершы і казкі. Мн., 1999; Яўгеній Анегін = Евгений Онегин: Раман у вершах. Мн., 1999.

Літ.:

Белинский В.Г. Сочинения Александра Пушкина. М., 1985;

А.С.Пушкин в воспоминаниях современников. Т. 1—2. М., 1974;

Бэлза И.Ф. Пушкин и Мицкевич в истории музыкальной культуры. М., 1988;

Ахматова А.А. О Пушкине: Ст. и заметки. 3 изд. М., 1989;

Анненков П.В. Пушкин: Материалы для биогр. А.С.Пушкина. М., 1999;

Афонин В. Религия и А.С.Пушкин. Невинномысск, 1999;

Гаспаров Б.М. Поэтический язык Пушкина как факт истории русского литературного языка. СПб., 1999;

Духовный труженик: А.С.Пушкин в контексте рус. культуры. СПб., 1999;

Кибальник С.А. Художественная философия Пушкина. СПб., 1999;

Кожинов В.В. Великое творчество. Великая Победа. М., 1999;

Лотман Ю.М. Пушкин: Биогр. писателя: Ст. и заметки, 1960-1990;

«Евгений Онегин»: Коммент. СПб., 1999;

Пушкин и поэтический язык XX в. М., 1999;

Щеголев П.Е. Дуэль и смерть Пушкина. 5 изд. СПб., 1999;

Виноградов В.В. Стиль Пушкина. М., 1999;

Кондаков И.М. Психология в зеркале пушкинской судьбы. М., 2000;

Купала Я. Любімы паэт // Купала Я. Публіцыстыка. Мн., 1972;

Колас Я. Друг человечества. Сонца нашай паэзіі // Зб. твораў. Мн., 1976. Т. 12;

Замоцін І.І. А.С.Пушкін: Нарыс жыцця і творчасці. Мн., 1937;

Пшыркоў Ю.С. Уплыў творчасці А.С.Пушкіна на развіццё беларускай літаратуры. Мн., 1949;

Барысенка В.В., Івашын В.У. Роля рускай класічнай літаратуры ў развіцці рэалізму беларускай літаратуры пачатку XX ст. Мн., 1963;

Степунин И. Прототип пушкинского Дубровского // Неман. 1968. № 8;

Лойко О. Его живые ветви // Там жа. 1974. №6;

Ларчанка М.Р. Пушкінскія традыцыі ў беларускай паэзіі // Ларчанка М.Р. Яднанне братніх літаратур. Мн., 1974;

Бярозкін Р. Звенні. Мн., 1976;

Симанович Д.Г. Подорожная Александра Пушкина. Мн., 1977;

Шалемава А.А. Пушкінскія традыцыі ў лірыцы Янкі Купалы // Песні беларускай валадар. Мн., 1981;

Букчин С. ...Народ, издревле нам родной. Мн., 1984. С. 101—116;

А.С.Пушкін і беларуская літаратура: Рэсп. навук. канф.: Матэрыялы і паведамл. Брэст, 1994;

Соломевич Я. «Нет, весь я не умру...» // Нёман. 1998. №6;

Лиокумович Т.Б. Потомки А.С.Пушкина в Беларуси. Мн., 1999;

Пушкін — беларуская культура — сучаснасць: Матэрыялы Міжнар. навук. канф. Мн., 1999;

А.С.Пушкін і Беларусь = А.С.Пушкин и Беларусь. Мн., 1999;

Тычына М.А. Аляксандр Пушкін і Якуб Колас. Мн., 1999.

А.А.Шалемава.

т. 13, с. 138

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ВІ́ЦЕБСК,

горад, цэнтр Віцебскай вобл. і Віцебскага р-на, на Зах. Дзвіне, у сутоках рэк Віцьба і Лучоса. За 300 км ад Мінска. Вузел чыгунак на Маскву, С.-Пецярбург, Оршу, Полацк і аўтадарог. Порт на Зах. Дзвіне. Аэрапорт. 356,4 тыс. ж. (1996).

Гісторыя. Археал. даследаванні сведчаць, што першыя пасяленні чалавека на тэр. горада адносяцца да каменнага веку. Паводле падання, зафіксаванага ў Віцебскім летапісе 18 ст., Віцебск (летапісны Видбеск, Видебск, Витьбеск, Витепеск) заснаваны кіеўскай княгіняй Вольгай у 974. Назву атрымаў ад р. Віцьба. Займаў важнае месца на шляху «з варагаў у грэкі» У 1021 вял. кіеўскі кн. Яраслаў Мудры перадаў Віцебск полацкаму кн. Брачыславу Ізяславічу. Пасля смерці полацкага кн. Усяслава Брачыславіча (1101) — цэнтр удзельнага Віцебскага княства. З 1320 у складзе ВКЛ. Да 1351 у Віцебску закончана буд-ва мураваных Верхняга і Ніжняга замкаў (гл. Віцебскія замкі), княжацкага палаца. З 14 ст. Віцебск — цэнтр Віцебскага павета. У 15—16 ст. буйны гандлёвы і рамесны цэнтр. У 1441 названы ў ліку 15 найбуйнейшых гарадоў ВКЛ. Адным са сведчанняў яго гандл. сувязей з замежжам з’яўляецца Віцебскі скарб. З 1506 цэнтр Віцебскага ваяводства. У 1597 гораду дадзена магдэбургскае права, ён атрымаў уласны герб — у блакітным полі пагрудная мужчынская выява, пад якой чырвоны меч. Паводле магдэбургскага прывілея Віцебску дазвалялася мець сваю пячатку, ратушу (гл. Віцебская ратуша), гасціны двор. Органам гар. самакіравання стаў магістрат, што складаўся з радцаў і лаўнікаў на чале з войтам. У выніку ваен. падзей пач. 16—18 ст. горад неаднаразова быў разбураны і спалены. 12.11.1623 у Віцебску ўспыхнуў бунт супраць полацкага уніяцкага архіепіскапа І.Кунцэвіча (гл. Віцебскае паўстанне 1623). Бунт быў задушаны каралеўскім войскам, а горад пазбаўлены магдэбургскага права (вернута ў 1654). У 17 ст. Віцебск — значны гандл. і рамесніцкі цэнтр (больш за 1 тыс. дамоў, дрэва- і металаапрацоўчая, гарбарная, ганчарная, васкабойная, мылаварная вытв-сці, апрацоўка футра, піва- і мёдаварэнне). У 2-й пал. 18 ст. стаў 2-м па велічыні горадам Беларусі (пасля Магілёва). З 1772 у складзе Рас. імперыі. У 1772—77 цэнтр Віцебскай правінцыі. Як павятовы горад уваходзіў у Пскоўскую, з 1776 у Полацкую губ., з 1796 цэнтр Беларускай, з 1802 — Віцебскай губерні. З 1777 пачало дзейнічаць першае прамысл. прадпрыемства — гарбарнае. У 1781 зацверджаны новы герб Віцебска з выявай «Пагоні». У 1785 у Віцебску 10,5 тыс. ж. У 1826 створана Беларускае вольнае эканамічнае таварыства, у 1834 — Віцебскае таварыства ўрачоў, з 1838 выдавалася газ. «Витебские губернские ведомости», у 1845 пачаў працаваць гар. тэатр. Паводле перапісу 1887 у Віцебску 65 871 ж., каля 2800 дамоў, 31 навуч. ўстанова, 3 друкарні, 2 бальніцы. Развіццё рэв. руху ў Віцебску звязана з дзейнасцю разначынцаў-народнікаў. У 1892 узнік марксісцкі гурток, у 1896—97 — рабочая арг-цыя, з 1897 — сац.-дэмакр. к-т Бунда, з 1903 — арг-цыя РСДРП. У рэвалюцыю 1905—07 адбыліся масавыя выступленні гараджан, існаваў Віцебскі кааліцыйны камітэт, які выконваў некат. функцыі Савета рабочых дэпутатаў. У 1-ю сусв. вайну з восені Віцебск стаў прыфрантавым горадам, куды перамясціліся штаб Дзвінскай ваеннай акругі, ваен. ўстановы, шпіталі; гарнізон горада ў 1916 налічваў 40 тыс. ваеннаслужачых. Лют. рэвалюцыя 1917 актывізавала паліт. жыццё. У Віцебску сфарміраваны мясц. органы Часовага ўрада, арганізаваны Віцебскі грамадскі к-т, 20.3(2.4). 1917 створаны Віцебскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Каля 20 розных партый і рухаў уключыліся ў барацьбу за ўладу і ўплыў на насельніцтва горада і губерні. 27.10(9.11).1917 Віцебскі ВРК узяў уладу ў горадзе ў свае рукі. З 2.2.1919 Віцебск у складзе РСФСР. 3.3.1924 вернуты БССР, стаў цэнтрам Віцебскага раёна і Віцебскай акругі. У 1933 — 125,3 тыс. ж. У 1930-я г. горад ператварыўся ў буйны прамысл. і культ. цэнтр рэспублікі. З 15.1.1938 цэнтр Віцебскай вобласці, з 27.9.1938 горад абл. падпарадкавання.

У 1940 — 180 тыс. ж. 11.7.1941 Віцебск акупіраваны ням.-фаш. захопнікамі. Для абароны горада было сфарміравана Віцебскае народнае апалчэнне 1941. З першых дзён акупацыі ў горадзе дзейнічала Віцебскае патрыятычнае падполле. За час акупацыі гітлераўцы загубілі ў Віцебску і наваколлі 76 тыс. ваеннапалонных і каля 62 тыс. мірных грамадзян. 26.6.1944 горад вызвалены ў выніку Віцебска-Аршанскай аперацыі 1944. За пасляваен. гады нанава адбудаваны.

Гаспадарка. У 1825 у Віцебску было 10 прадпрыемстваў. З 2-й пал. 19 ст. сац.-эканам. стан горада адметны развіццём капіталіст. адносін. У 1866 праз Віцебск пракладзена Рыга-Арлоўская чыгунка, пазней чыг. лініі звязалі горад з Пецярбургам, Масквой, Брэстам і Кіевам. У 1882 заснаваны Віцебскі чыгуналіцейна-машынабудаўнічы завод, у 1883 — Віцебская тытунёва-махорачная фабрыка, у 1889 — Віцебская папярова-кардонная фабрыка, у 1892 — Віцебская акулярная фабрыка, развіваліся шчацінная, шкляная, васкабойная, гарбарная, па вырабе карабельных канатаў і інш. галіны вытворчасці. У 1897 на 102 фабрычна-заводскіх прадпрыемствах было занята каля 1,5 тыс. рабочых, на 1795 саматужных прадпрыемствах — каля 5 тыс. рамеснікаў. Бельгійскае акц. т-ва пабудавала ў Віцебску ў 1897 электрастанцыю (гл. Віцебская электрастанцыя), у 1898 — трамвайную лінію (першую на Беларусі) з эл. цягай; у цэнтры горада — водаправод. Да буйных акц. прадпрыемстваў належалі Віцебская лёнапрадзільная фабрыка «Дзвіна» і Віцебскі піваварны завод акц. т-ва «Левенбрэй». У 1913 Віцебск меў высокі ўзровень канцэнтрацыі прам-сці: дзейнічала 45 ф-к і з-даў; працавала каля 8 тыс. чал., з іх 40% у тэкстыльнай і каля 20% у металаапр. галінах. У 1920-я г. Віцебск ператварыўся ў буйны прамысл. цэнтр рэспублікі. У 1923 пачала працаваць абутковая ф-ка (гл. Віцебская абутковая фабрыка «Чырвоны Кастрычнік»). Да канца 1925 у Віцебску ўведзены ў дзеянне з-ды машынабудаўнічы «Чырвоны металіст», гарбарны і інш. У 1927 у горадзе працавала 36 прадпрыемстваў цэнзавай прам-сці (7036 рабочых). У 1928—33 пабудаваны швейная ф-ка «Сцяг індустрыялізацыі», фанерны з-д (гл. «Віцебскдрэў»), арцель «8 Сакавіка» (гл. Віцебская фабрыка мастацкіх вырабаў «Купава»), ф-кі панчошна-трыкатажная (гл. Віцебскае панчошна-трыкатажнае аб’яднанне «КІМ»), кардонная, шчацінна-шчотачны камбінат, элеватар, заводы маслабойны, цагельныя, кафляны, вапнавы. У 1933—37 рэканструяваны інсуючыя, створаны новыя прадпрыемствы. У 1938 у Віцебску дзейнічала 209 прадпрыемстваў (разам з арцелямі). Выпускалася 28% прамысл. прадукцыі, працавала 81 тыс. рабочых. У 1940 заснаваны Віцебскі станкабудаўнічы завод імя Камінтэрна. Пасля вызвалення Віцебска ад ням.-фаш. захопнікаў першымі былі адноўлены станкабудаўнічыя з-ды; заснаваны Віцебскі завод заточных станкоў. У 1948—50 створаны мэблевая ф-ка (гл. «Віцебскмэбля»), дывановы камбінат (гл. «Віцебскія дываны»). З 1951 працуе з-д Металмаш (гл. Віцебскі прыладабудаўнічы завод), з 1955 — Віцебская шаўкаткацкая ф-ка (гл. Віцебскі камбінат шаўковых тканін), з-д зборнага жалезабетону, буйнапанэльнага домабудавання, з 1960 — Віцебскі завод трактарных запасных частак. Індустрыяльнае развіццё актывізавалася ў 1960—70-я г. Зараз Віцебск — буйны прамысл. і культ. цэнтр, дае каля ¹/₃ валавой прадукцыі вобласці. Развіта машынабудаванне і металаапрацоўка (Віцебскі станкабудаўнічы завод імя С.М.Кірава, Віцебскі завод тэхналагічнага абсталявання «Эвістар», «Віцебскае вытворчае аб’яднанне «Электравымяральнік», Віцебскае вытворчае аб’яднанне «Віцязь», Віцебскае вытворчае аб’яднанне «Маналіт» і інш.), лёгкая (Віцебская прамыслова-гандлёвая фірма «Футра», Віцебскае тэкстыльнае вытворчае аб’яднанне, «Белвест» і інш.), харчовая (мясакамбінат, кандытарскі камбінат «Віцьба», з-ды алейнаэкстракцыйны, кансервавы, макаронная ф-ка, піваварны завод і інш.); дрэваапрацоўчая, буд. матэрыялаў (з-ды буйнапанэльнага жалезабетону, дрэнажных труб, керамзітавага жвіру) прам-сць.

Асвета. У 10—11 ст. у Віцебску пры цэрквах, манастырах, княжацкіх дварах ствараліся школы, у якіх па царк. кнігах вучылі дзяцей маёмных класаў. Паводле знойдзенай пры раскопках берасцяной граматы, у 13—14 ст. у школах Віцебска вучыліся дзеці купцоў і рамеснікаў. У 14—18 ст. пры праваслаўных, каталіцкіх і пратэстанцкіх храмах і манастырах існавалі школы, езуіцкі (гл. Віцебскі езуіцкі калегіум) і піярскі (1775) калегіумы, дзейнічалі правасл. брацтвы і базыльянскія школы і інш. У канцы 18 — пач. 19 ст. рымска-каталіцкія ордэны адкрывалі жаночыя школы і пансіянаты. Пасля далучэння Беларусі да Рас. імперыі ў канцы 18 ст. ў Віцебску былі адкрыты рус. школы, вучылішчы, гімназіі. Першая рус. школа адкрыта ў канцы 1770-х г. (у 1784 у ёй навучалася 76 дзяцей). Першая мужчынская гімназія (гл. Віцебская мужчынская гімназія) адкрыта ў 1808, у 1834 — Віцебская настаўніцкая семінарыя, у 1870 — Віцебская Марыінская жаночая гімназія. Мед. работнікаў сярэдняй кваліфікацыі рыхтавала з 1872 Віцебская фельчарская школа. У 1906—13 існавала прыватная Віцебская фельчарска-акушэрская школа. У 1890 адкрыта духоўная семінарыя, а ў 1902 — епархіяльнае жаночае вучылішча. У 1891 у Віцебску 22 навуч. ўстановы, у якіх займалася каля 3500 навучэнцаў, у т. л. павятовыя вучылішчы: двухкласнае (145 навучэнцаў) і аднакласнае (148 навучэнцаў), прыходскае (60 навучэнцаў); 5 б-к, чытальня. У 1910 адкрыты першы на Беларусі настаўніцкі ін-т (гл. Віцебскі настаўніцкі інстытут), пераўтвораны ў 1918 у пед. ін-т, Віцебскае рэальнае вучылішча. У 1911 створана Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута. У 1920 засн. механіка-буд. тэхнікум, у 1921 — вышэйшы с.-г. тэхнікум (з 1924 ветэрынарны ін-т), маст. вучылішча. У 1940 у Віцебску 29 ясляў, 53 дзіцячыя сады, 43 агульнаадук. школы, 15 сярэдніх спец. навуч. устаноў, 4 ВНУ, 2 н.-д. ўстановы, 19 дамоў культуры і клубаў. У 1996/97 навуч. г. ў Віцебску 110 дашкольных устаноў, у т. л. дашкольная гімназія, 2 цэнтры развіцця дзіцяці, 7 дашкольных устаноў з паглыбленымі кірункамі дзейнасці (замежная мова, бел. мова, эстэтыка і інш.) і 2 санаторнага тыпу, 4 кампенсуючыя дашкольныя ўстановы, дзіцячы дашкольны дом. Дзейнічаюць 44 агульнаадук. школы (48 317 вучняў, у т. л. 1 ліцэй, 2 гімназіі), школа-інтэрнат для дзяцей з парушэннямі слыху і школа-інтэрнат для дзяцей з затрымкай псіх. развіцця; 14 прафес.-тэхн. вучылішчаў (больш за 7 тыс. навучэнцаў); 9 сярэдніх спец. навуч. устаноў, у т. л. Віцебскі станкаінструментальны тэхнікум, Віцебскі політэхнічны тэхнікум, Віцебскі індустрыяльна-педагагічны тэхнікум, Віцебскі індустрыяльна-тэхналагічны тэхнікум, Віцебскі філіял Вышэйшага каледжа сувязі. У Віцебску 4 дзярж. ВНУ: Віцебскі універсітэт, Віцебская акадэмія ветэрынарнай медыцыны, Віцебскі медыцынскі інстытут, Віцебскі тэхналагічны універсітэт, а таксама Віцебскі філіял Міжнароднага недзяржаўнага інстытута працоўных і сацыяльных адносін.

Архітэктура. Старажытны цэнтр горада — гарадзішча (Замкавая гара) на левым беразе Віцьбы на высокім узгорку, вакол якога ў 9 — пач. 10 ст. ўзніклі 3 паселішчы. У 10—13 ст. Віцебск — умацаваны замак (дзядзінец), да якога далучаўся вакольны горад (пасад). Са збудаванняў таго часу вядома Віцебская Благавешчанская царква. У 2-й пал. 13 — пач. 14 ст. сфарміраваліся Верхні (б. дзядзінец) і Ніжні (б. пасад), у 16 ст. — Узгорскі замкі, якія былі цесна звязаны паміж сабой. Уяўленне пра планіроўку і забудову горада дае унікальны графічны дакумент — «Чарцёж» Віцебска 1664. Сярод будынкаў 17 ст. Віцебскі гасціны двор, Віцебская Святадухаўская царква, Віцебская Сімяонаўская царква, Віцебская Спаса-Праабражэнская царква, Віцебская Увядзенская царква, Віцебскі палац Агінскага і інш. У драўляным грамадзянскім і культавым дойлідстве сфарміравалася Віцебская школа дойлідства. Рэгулярныя планы забудовы Віцебска распрацоўваліся ў канцы 18 — пач. 19 ст. Планіровачна горад падзяляўся на 3 часткі: Узгорскую (паміж Зах. Дзвіной і Віцьбай), Заручаўскую (паміж Віцьбай і Ручаём), Задзвінскую (на правым беразе Зах. Дзвіны). Сфарміраваўся развіты грамадскі цэнтр горада, які складаўся з Саборнай і Рыначнай плошчаў. У ансамбль Саборнай пл. ўваходзілі касцёл і калегіум езуітаў, Віцебскага акруговага суда будынак. Рыначную пл. фарміравалі ратуша, Васкрасенская царква, касцёл і Віцебскі кляштар бернардзінцаў. На высокім беразе Зах. Дзвіны пабудаваны Віцебскі палац губернатара, у розных частках горада — Віцебская Успенская царква і манастыр базыльян, Віцебскі Варварынскі касцёл, Віцебская Троіцкая царква Маркава манастыра, Віцебская Троіцкая царква на Пескаватыку, Мікалаеўская, Казанская цэрквы. Сярод грамадскіх будынкаў канца 19 — пач. 20 ст. вылучаліся: мужчынская гімназія, Віцебскага пазямельна-сялянскага банка будынак, Віцебскага духоўнага вучылішча будынак. З пач. 1930-х г. вялося комплекснае буд-ва — ствараліся жылыя пасёлкі каля буйных прамысл. прадпрыемстваў, на гал. магістралях горада будаваліся 4-павярховыя жылыя дамы камунальнага тыпу, Віцебскі жылы дом спецыялістаў, Віцебскі дом-камуна, Віцебскі клуб металістаў. У першыя пасляваен. дзесяцігоддзі праводзілася рэканструкцыя гар. цэнтра, пабудаваны чыг. вакзал, гасцініца «Дзвіна» (арх. В.Ладыгіна, Я.Заслаўскі), будынак Бел. драм. т-ра імя Я.Коласа (арх. А.Максімаў, Т.Рыскіна) і інш. У 1970—90-я г. развіццё горада ажыццяўляецца па генпланах 1975 і 1982. Завершаны ансамбль Перамогі плошчы, аформлена пл. Тысячагоддзя Віцебска (б. Тэатральная). Сярод грамадскіх будынкаў: новыя карпусы мед. (арх. В.Данілаў), пед. (арх. У.Зубкоў, З.Конаш), вет. (арх. А.Грачышнікаў) ін-таў, 12-павярховая гасцініца «Віцебск» (арх. Данілаў, З.Даўгяла), Палац культуры прафсаюзаў (арх. В.Кірылаў, А.Бельскі), кінатэатр «Брыганціна» і летні амфітэатр (арх. В.Бабашкін) і інш. У цэнтр. частцы горада захавалася гіст. планіроўка 16—17 ст., мураваная забудова і асобныя помнікі гісторыі і архітэктуры 18 — пач. 20 ст. У Віцебску дзейнічае абл. арг-цыя Бел. саюза архітэктараў (з 1974). Помнікі героям Айч. вайны 1812, П.М.Машэраву, В.З.Харужай. Брацкія магілы і вайск. могілкі сав. воінаў. Батанічны сад.

Мастацкае жыццё Віцебска канца 19 — пач. 20 ст. вызначалася актыўнасцю. У крас. 1871 тут працавала маст.-археал. выстаўка, дзе экспанаваліся жывапісныя і графічныя творы, фотаздымкі бел. гарадоў, этнагр. прадметы, археал. знаходкі з прыватных збораў. У 1893 адкрыты Віцебскі царкоўнаархеал. музей. У 1898 пачала працаваць Віцебская школа-майстэрня Ю.Пэна. З Віцебшчынай звязана творчасць мастакоў Н.Орды, І.Трутнева, Дз.Струкава, К.Стаброўскага, І.Аскназія, М.Дабужынскага, Я.Мініна і інш., якія зрабілі шматлікія замалёўкі помнікаў стараж. архітэктуры, пейзажаў Віцебска і краю. У 1892—98 у маёнтку Здраўнева пад Віцебскам жыў і працаваў І.Я.Рэпін. У 1919—23 працавала створаная па ініцыятыве М.Шагала нар. маст. школа «новага рэвалюцыйнага ўзору», у якой выкладалі Дабужынскі, Пэн, К.Малевіч, Р.Фальк, А.Бразер, С.Юдовін і інш. У 1919—21 пры школе існаваў музей сучаснага мастацтва, створаны па ініцыятыве Шагала. Фонд складаўся з 120 твораў авангардысцкага характару. У 1925 частка работ перададзена ў Віцебскі абл. краязнаўчы музей. У хуткім часе школа ператварылася ў вышэйшыя маст.-практычныя майстэрні, пазней — у маст. практычны ін-т (існаваў да 1922). У 1919 адбываліся выстаўкі твораў мастакоў-авангардыстаў, дзе акрамя работ віцебскіх жывапісцаў і графікаў экспанаваліся карціны з музеяў Масквы і Петраграда. У 1920—23 дзейнічала арг-цыя «Сцвярджальнікі новага мастацтва», якая мела на мэце замяніць выяўл. мастацтва абстрактнымі формамі вытв.-маст. канструявання. У 1920 выйшлі кнігі Малевіча «Бог не скінуты», «Мастацтва, царква, фабрыка», «Супрэматызм» (у апошняй аўтар выклаў тэорыю новага авангардысцкага кірунку). Выдаваліся часопісы «Искусство» (1921—22) і «Журнал ВИТРОСТА» (Віцебскага аддзялення РОСТА, 1921), плакаты Віцебскія «Окна РОСТА» (1919—22) і інш. На іх старонках публікаваліся матэрыялы пра маст. жыццё горада. У 1923 адкрылася Віцебскае народнае мастацкае вучылішча, пры якім у 1927 створана аб’яднанне моладзі Асацыяцыі мастакоў рэвалюцыі (кіраўнік П.Гаўрыленка). Аб’яднанне ў 1928—30 наладжвала ў горадзе маст. выстаўкі. У 1920-я г. пачало дзейнічаць Віцебскае акр. т-ва краязнаўства (кіраўнік М.Каспяровіч), куды ўваходзілі А.Шлюбскі, І.Фурман, З.Гарбавец, І.Гаўрыс, Мінін, М.Эндэ. Члены маст. секцыі т-ва пры маст. вучылішчы збіралі ўзоры нар. мастацтва, рабілі замалёўкі помнікаў архітэктуры і г.д. Т-вам выдадзены брашуры «Крашаніна» (1925) і «Віцебск у гравюрах С.Юдовіна» (1926) Фурмана, «Беларуская архітэктура» Каспяровіча (1925). Артыкулы Каспяровіча, М.Шчакаціхіна, Гаўрыса, Мініна, Я.Васілевіча па праблемах мастацтва змяшчаліся ў зборніку «Віцебшчына» (т. 1—2, 1925—28). У цэлым 1920-я г. вызначаліся вострай барацьбой паміж прыхільнікамі авангардызму і рэаліст. мастацтва. 12.7.1939 у Віцебску адкрыта маст. галерэя Пэна (экспанавалася каля 100 яго работ). Усяго ў фондах галерэі было каля 800 твораў (асн. частка перададзена ў Нац. маст. музей Беларусі, асобныя творы — у Віцебскі абл. краязнаўчы музей). У 1941 адбыліся 1-я выстаўка выяўл. мастацтва Віцебска і перасоўная выстаўка графікі. Другая абл. выстаўка твораў мастакоў Віцебска і вобласці наладжана ў 1949. Пасля стварэння ў 1952 Віцебскай абл. арг-цыі Саюза мастакоў Беларусі маст. жыццё горада актывізавалася. Выстаўкі мастакоў адбыліся ў 1953, 1955, 1957; з 1960 штогод наладжваюцца справаздачныя абл. выстаўкі, а таксама маладзёжныя, групавыя, тэматычныя, персанальныя і інш. У 1970—80-я г. адбыліся тэматычныя маст. выстаўкі: прысвечаныя 1000-годдзю Віцебска, 35-годдзю Перамогі ў Вял. Айч. вайне, 800-годдзю стварэння «Слова пра паход Ігаравы», «Зямля і людзі», «Подзвігу народа жыць у вяках», «У краі блакітных азёр», «Пейзаж нашай Радзімы», «Маладосць Віцебшчыны», «Мастак і экалогія», акварэлі; персанальныя Ф.Гумена, Я.Красоўская, І.Сталярова, У.Вітко, В.Лук’янава, М.Міхайлава, А.Ільінова, В.Ральцэвіча, Л.Анцімонава, В.Някрасава, В.Ціханенкі, П.Явіча, А.Салаўёва, А.Скавародка, А.Толкача, А.Кузьмічова. Творы мастакоў Віцебска экспанаваліся ў Маскве, Мінску, Пскове, Каўнасе, Ленінградзе, Смаленску, Зялёнай Гуры, у Віцебску — мастакоў з Мінска, Латвіі, Зялёнай Гуры, Франкфурта-на-Одэры, «Сучаснае мастацтва Ноўгарада» і інш.

Сярод экспазіцый 1990-х г. выстаўкі, прысвечаныя 75-годдзю Віцебскай маст. школы, «Пленэр-90», групы УБІКУС, «Віцебскі габелен», «Віцебская акварэль: гісторыя і сучаснасць», творы польскіх графікаў, «Барока на Беларусі», «І.Рэпін. Малюнкі», твораў М.Шагала, фінскага мастака А.Ахола-Вало, «Лепшы твор года», серыя выставак «Інфармэйшэн», «Новыя імёны»; групавыя і персанальныя выстаўкі Г.Шутава, Толкача, А.Мемуса, А.Каржанеўскага, У.Кухарава, А.Кавалёва, Гумена, У.Вольнава, Т.Беразоўскай, А.Някрасава, А.Кастагрыза, А.Ізаіткі, І.Сталярова, У.Напрэенкі, М.Дудзіна, М.Ляўковіча, Л.Мядзведскага, А.Карпана, А.Слепава, І.Шкуратава, В.Ляховіч, А.Ільінова, М.Драненкі і інш. Выстаўкі віцебскіх майстроў выяўл. мастацтва адбыліся ў Маскве, Пецярбургу, Мінску, Гданьску, Жэневе, Брэмене, Нінбургу, Варшаве, Шчэціне, Катавіцах, Берліне, Таронта, Іерусаліме, і адпаведныя выстаўкі гэтых гарадоў у Віцебску. Праведзены 1-ы міжнар. пленэр памяці М.Шагала (1994), 1-ы і 2-і міжнар. пленэры «Малевіч. УНОВИС. Сучаснасць» (1994, 1996). Перыядычна адбываюцца выстаўкі твораў самадзейных мастакоў і майстроў нар. мастацтва. Створаны незалежныя творчыя аб’яднанні «Квадрат» (1987), «УБІКУС» (1992), «Віцебская акварэль» (1995). Дзейнічаюць маст. музей, Артцэнтр імя М.Шагала, прыватная галерэя А.Пушкіна.

Літаратурнае жыццё. З Віцебскам звязана дзейнасць многіх бел., рус. і польскіх дзеячаў культуры і мастацтва. У паэзіі Сімяона Полацкага з Віцебскам асацыіруецца паняцце радзімы. У 17 ст. віцебскі ваявода Я.Храпавіцкі склаў «Дыярыуш», «дыялогам» з якога пачаў сваю дзейнасць віцебскі школьны тэатр. У 1768 С.Аверка склаў Віцебскі летапіс, дзе шмат арыгінальных звестак па гісторыі горада. У Віцебску нарадзіліся бел. і польск. паэты Ф.Д.Князьнін, А.Рыпінскі, рус. гісторык і філолаг-славіст А.Л.Пагодзін, вучыўся паэт-рамантык Т.Лада-Заблоцкі, творчасць якога прасякнута любоўю да Беларусі (паэма «Ваколіцы Віцебска» і інш.), жыў А.Дэльвіг. Віцэ-губернатарам Віцебска ў 1853—54 быў рус. пісьменнік І.Лажэчнікаў. У сярэдзіне 19 ст. літаратары Віцебска групаваліся вакол «наддзвінскага дудара» А.Вярыгі-Дарэўскага. У канцы 19 — пач. 20 ст. ў Віцебску і на Віцебшчыне жылі і працавалі бел. этнографы і фалькларысты Е.Раманаў, М.Нікіфароўскі, В.Астаповіч, краязнаўцы А.Сапуноў, У.Стукаліч, пісьменнік А.Пшчолка. У літ. жыцці Віцебска ўдзельнічалі рус. пісьменнікі. У горадзе бывалі Г.Дзяржавін (1799, 1800), які ў сваіх «Запісках» (1859) адзначаў нац. самабытнасць бел. народа, А.Пушкін (1820, 1824), М.Гогаль (1828), Т.Шаўчэнка (1843, 1847), І.Бунін (1889), збіраў матэрыялы для нарысаў Г.Успенскі (1890).

У 1924—28 у Віцебску дзейнічала акруговае аддзяленне літ. аб’яднання «Маладняк». Частымі гасцямі Віцебска былі Я.Купала, Я.Колас, К.Чорны, іх п’есы ставіліся на сцэне Віцебскага т-ра. У 1958 выйшаў літ.-маст. Альманах «Дзвіна». Дзейнічаюць абласныя аддзяленні Бел. саюза журналістаў (з 1970), Саюза бел. пісьменнікаў (з 1980). Пры Віцебскім пед. ін-це (з 1993 ун-т) створаны літ. музей; экспануюцца рукапісы, фотаздымкі, кнігі з аўтографамі пісьменнікаў-землякоў. У горадзе жывуць і працуюць пісьменнікі В.Беляжэнка, П.Ламан, У.Папковіч, А.Салтук, Д.Сімановіч.

У 1797—1917 працавала Віцебская губернская друкарня, якая надрукавала больш за 250 назваў кніг і больш за 400 друкаваных выданняў, у т. л. «Памятную кніжку Віцебскай губерні» (з 1860), «Агляд Віцебскай губерні» (з 1885) і інш. У 1883—88 А.Сапуновым апублікаваны зб. дакументаў па гісторыі Віцебшчыны і Полаччыны 11—19 ст. «Віцебская даўніна». Грамадска-палітычны перыяд. друк канца 19 — пач. 20 ст. прадстаўлялі газ. «Витебский листок» (1898—99) і «Витебская жизнь» (1906). Правасл. царква выдавала «Полоцкие епархиальные ведомости» (1874—1916). Афіц. органам Віцебскага губ. праўлення былі «Витебские губернские ведомости» (1838—1918), якія складаліся з афіц. і неафіц. аддзелаў. Неафіц. аддзел меў значэнне самаст. выдання і з 1901 выдаваўся асобна (у 1906—07 замест яго выходзіла прыватная газета «Витебский голос», у 1912—17 — газ. «Витебский вестник»). У 1916—17 выдаваўся штотыднёвы грамадска-паліт. і літ. час. ліберальнага кірунку «Витебский край», у 1916—19 прыватная газ. «Витебский листок». Кніжныя выданні гэтага перыяду — у асн. адбіткі з «Витебских губернских ведомостей». У 1917 выходзіла газ. «Известия военно-революционного комитета города Витебска», якая ў далейшым шмат разоў мяняла назву (у 1924—29 называлася «Заря Запада», у 1929—38 — «Віцебскі пралетарый»), з крас. 1937 «Віцебскі рабочы» (цяпер абл., незалежная). У грамадз. вайну ў Віцебску створана новая газ. «Голос бедняка» (1918). У 1919—1920-я г. выдаваліся час. «Коммунистический труд» [1919—23, выд. губкома РКП(б) і губпрафсаюза], «Голос труда» (1920—21, прафсаюзны), «Віцебская сялянская газета» (1924—27). У гады Вял. Айч. вайны на акупіраванай тэрыторыі з 1942 і ў прыфрантавой паласе распаўсюджвалася газ. «Віцебскі рабочы».

Выходзяць газеты: «Народнае слова» (абл., з 1990), «Жыццё Прыдзвіння» (раённая, з 1938, да 1991 «Ленінская праўда»), «Витебский курьер М>» (гар., з 1990), «Віцьбічы» (гар., з 1991), «Выбар» (гар., з 1991) і інш. Віцебскае абл. радыё працуе з 1927, абл. студыя тэлебачання з 1960.

Тэатральнае жыццё. У сярэднявеччы на Каляды ў Віцебску наладжваліся тэатралізаваныя гульні-паказы. З канца 17 ст. і да 1870-х г. адбываліся нар. лялечныя паказы жлоба, паказы нар. драмы «Цар Максімілян»; дзейнічаў Віцебскі школьны тэатр. У 1805, 1806 горад наведвалі польск. трупы М.Кажынскага, паміж 1808 і 1812 — А.Руткоўскага. У 1840-я г. ў Віцебску існаваў хатні т-р ген.-губернатара А.М.Галіцына, у якім выступаў і балетны ансамбль пад кіраўніцтвам М.Піёна. 23.12.1845 тут адкрыўся гар. т-р. У ім працавалі Віцебскі балет Піёна, драм. трупа Я.Чаховіча (1847—49); гастраліравалі рус., укр., польск. трупы, акцёры М.Іваноў-Казельскі, У.Давыдаў, М.Дальскі, К.Гарын, В.Далматаў, П.Арленеў і інш. У 1850—60-я г. наладжваліся аматарскія спектаклі і канцэрты. У 1900-я г. дзейнічалі мясц. трупы пад кіраўніцтвам П.Папова-Волхаўскага, Е.Кавалеўскага, К.Вітарскага, А.Вяхірава. Іх рэпертуар быў вельмі разнастайны: побач з т.зв. касавымі спектаклямі, развесяляльнымі п’есамі, вадэвілямі, камедыямі, меладрамамі ставіліся і класічныя творы. Прыкметную ролю ў культ. жыцці Віцебска адыгрывалі аматары: з пач. 1900-х г. арганізоўваліся беларускія вечарынкі, у 1906—14 існаваў Віцебскі музычна-драматычны гурток. З пач. 1920-х г. сталі пашыранымі агітац. віды мастацтва: для рабочых і чырвонаармейцаў наладжваліся канцэрты-мітынгі, ствараліся тэатр. гурткі, працавалі Віцебскі тэатр рэвалюцыйнай сатыры, Віцебскі губернскі паказальны тэатр, агітацыйна-маст. калектыў «Сіняй блузы», Піянерскі т-р, на базе якога створаны т-р рабочай моладзі (1931—34). З ліст. 1926 у Віцебску дзейнічае прафес. драм. т-р, які і цяпер з’яўляецца цэнтрам тэатр. жыцця горада (гл. Беларускі акадэмічны тэатр імя Якуба Коласа). Працуе Беларускі тэатр «Лялька», дзейнічаюць шматлікія самадзейныя калектывы, прыязджаюць з гастролямі т-ры Беларусі і б. рэспублік СССР. Віцебск — месца правядзення тэатр. фестываляў: Першага бел. тэатр. (1986), Тэатр. марафона (1993), прысвечанага дню т-ра, і інш.

Музычнае жыццё Віцебска да пач. 19 ст. развівалася пераважна ў формах хатняга музіцыравання, канцэртаў мясц. аматараў і гастралёраў. У 1-й пал. 19 ст. яно канцэнтравалася вакол навуч. устаноў, пераважна жаночых пансіёнаў, дзе выхаванкі навучаліся ігры на фп. і спевам, выступалі з канцэртамі. У 1845—47 працаваў Віцебскі балет Піёна. З канца 19 ст. пры т-ры дзейнічаў прафес. сімф. аркестр. Пры муз. т-рах існавалі класы спеваў, ігры на фп. і скрыпцы; выкладалася тэорыя музыкі. Віцебскі музычна-драматычны гурток і Т-ва прыгожых мастацтваў (пач. 20 ст.) штотыднёва наладжвалі канцэрты аматараў і прафесіяналаў. У 1915 у Віцебску арганізавана аддзяленне Рус. муз. т-ва і муз. класы пры ім. У горадзе гастралявалі Л.Аўэр, І.Гофман, С.Кусявіцкі, С.Рахманінаў і Т.Туа, Р.Піньё, П.Сарасатэ, Л.Собінаў, Я.Хейфец. У 1919 праведзены 1-ы з’езд настаўнікаў спеваў і муз. дзеячаў Віцебскай губ. Асяродкам развіцця муз. культуры стаў сімф. аркестр (120 музыкантаў; дырыжор Б.Сухадрэў). У 1918 адкрылася нар. кансерваторыя, яе і сімф. аркестр узначаліў дырыжор М.Малько. Працаваў хор нар. кансерваторыі на чале з М.Анцавым. У 1922 кансерваторыя рэарганізавана ў муз. тэхнікум (з 1935 муз. вучылішча). Сіламі яго навучэнцаў у 1920-я г. пастаўлены оперы «Фауст» Ш.Гуно і «Русалка» А.Даргамыжскага. У наш час муз. цэнтр Віцебска — Віцебская абласная філармонія і муз. вучылішча. Працуюць 5 муз. школ, школа і вучылішча мастацтваў, абл. аддзяленне Бел. саюза муз. дзеячаў, шматлікія самадз. муз. і харэаграфічныя калектывы (каля 30 маюць званне народных і ўзорных). Праводзяцца шматлікія фестывалі і конкурсы, у т. л. міжнар. фестывалі «Славянскі кірмаш», імя І.І.Салярцінскага, сучаснай харэаграфіі, бальных і спарт. танцаў «Веснавыя россыпы», «Парад надзей», «Віцебская сняжынка», конкурсы гітарнай музыкі «Віцебскі лістапад», «Менестрэль» і інш.

Літ.:

Чарняўская Т.І. Архітэктура Віцебска: З гісторыі планіроўкі і забудовы горада. Мн., 1980;

Якімовіч Ю.А. Помнікі мураванага грамадзянскага дойлідства Віцебска XIX — пачатку XX ст. Мн., 1990.

М.І.Ліс (асвета), Т.І.Чарняўская (архітэктура), Дз.У.Стэльмах (тэатр. жыццё), В.П.Пракапцова (муз. жыццё), Л.Дз.Налівайка, М.Л.Цыбульскі (маст. жыццё).

Да арт. **Віцебск**. «Чарцёж» Віцебска 1664.

Да арт. **Віцебск**. Від на горад. З акварэлі Ю.Пешкі. 1-я пал. 19 ст.

**Віцебск**. Від з Успенскай гары. 1894.

Да арт. **Віцебск**. Гасцініца «Віцебск».

Від на **Віцебск** з боку Заходняй Дзвіны.

Да арт. **Віцебск**. Кіраўскі мост цераз Заходнюю Дзвіну.

т. 4, с. 207

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ПАРТЫЗА́НСКАЯ БРЫГА́ДА ў Вялікую Айчынную вайну,

асноўная арганізацыйная форма аб’яднання партызанскіх атрадаў, якія дзейнічалі на акупіраванай тэр. Беларусі. Злучэнне атрадаў у брыгады было выклікана разгортваннем масавага партыз. руху. Яно дало магчымасць шырока весці наступальныя дзеянні, павысіць баявую актыўнасць атрадаў, іх ініцыятыву, узаемадапамогу, эфектыўна выкарыстоўваць радыёсувязь, наладжваць забеспячэнне партызан зброяй, боепрыпасамі з сав. тылу. Першае, падобнае да брыгады злучэнне атрадаў «гарнізон Ф.І.Паўлоўскага» створана ў студз. 1942 у Акцябрскім р-не Палескай вобл. У крас. 1942 створаны П.б. 1-я Бел. і «Аляксея». Усяго на Беларусі дзейнічала 199 П.б. і 14 палкоў (у 1943 пасля злучэння з Чырв. Арміяй яны вызначаны БШПР як брыгады). Брыгады былі атраднага (радзей батальённага) складу, ядналі 3—7 атрадаў (ад некалькіх соцень да некалькіх тыс. байцоў). Кіраўніцтва брыгады: камандзір, камісар, нач. штаба, нам. камандзіра па разведцы, дыверсіях, пам. камандзіра па забеспячэнні, нач. мед. службы, нам. камісара па камсамолу. Брыгады, створаныя ў ліст. 1942 — сак. 1943 Клічаўскім аператыўным цэнтрам, мелі структурную асаблівасць: адзін з атрадаў быў галоўным і яго камандаванне і штаб адначасова былі камандаваннем і штабам брыгады. У большасці брыгад былі штабныя роты, ці ўзводы сувязі, аховы, радыёстанцыя, падп. друкарні, у многіх — свае шпіталі, майстэрні па рамонце зброі і маёмасці, узводы боезабеспячэння, пасадачныя пляцоўкі для самалётаў. Брыгады мелі зоны баявой дзейнасці, асн. і запасныя базы, стваралі вузлы супраціўлення, заставы, сістэму апорных і назіральных пунктаў, разгалінаваную сетку сувязных, скрытыя рэзервы, атрады і групы мясц. самаабароны, сямейныя атрады і лагеры, наладжвалі прамысл. вытв-сць для задавальнення патрэб партызан і насельніцтва. Брыгадная форма арганізацыі партыз. сіл паспяхова вытрымала выпрабаванне ў барацьбе з ням.-фаш. захопнікамі. Звесткі пра П.б. гл. ў табліцы.

Літ.:

Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. Мн., 1990. С. 398—452.

А.Л.Манаенкаў.

**Партызанскія брыгады, якія дзейнічалі на Беларусі**
Назва, час дзеяння	Раёны дзеяння	Кіраўнікі (камандзір, камісар, нач. штаба)
1	2	3
1-я 1.6—30.6.1944	Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.І.Масквін, камісар М.К.Гардзіенкаў, нач. штаба К.М.Кустаў
1-я Антыфашысцкая 16.8.1943—4.7.1944	Куранецкі, Пліскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай, Барысаўскі, Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры У.У.Гіль-Радзіёнаў (загінуў), І.М.Цімчук; камісары А.М.Касцяневіч (в.а.), Цімчук, І.М.Яўмененка; нач. штаба Б.М.Панамарэнка
1-я Асіповіцкая студз.-ліп. 1943	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.П.Каралёў, С.С.Сумчанка (в.а.); камісары А.В.Шыянок (в.а.), В.В.Глотаў; нач. штаба А.І.Лукашэнка (в.а.), Глотаў, П.А.Маркоўскі
1-я Бабруйская люты — 29.11.1943	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Парыцкі р-н Палескай абл.	Камандзір В.І.Лівенцаў, камісар Дз.А.Ляпёшкін, нач. штаба С.З.Крамнёў
1-я Баранавіцкая ліст. 1943—8.7.1944	Карэліцкі, Любчанскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір С.Ф.Бубін, камісар М.Ц.Цяцерын, нач. штаба І.М.Гайко
1-я Беларуская 8.4.1942—26.10.1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.П.Шмыроў, Я.З.Захараў; камісары Р.У.Шкрэда, Ц.Р.Кавалеўскі (в.а.): нач. штаба Захараў, І.І.Панчошны, М.С.Емяльянаў, М.А.Золін
1-я Беларуская (2-га складу) вер. 1943—28.6.1944	Лепельскі, Сенненскі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.Дз.Гурко, Р.У.Шкрэда; камісар Шкрэда; нач. штаба М.М.Бальшакоў
1-я Беларуская кавалерыйская жн. 1942—10.7.1944	Карэліцкі, Мірскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Дз.А.Дзенісенка, камісар У.А.Грачанічэнка, нач. штаба І.А.Салашэнка
1-я Буда-Кашалёўская жн.—2.12.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір А.М.Дземчанка, камісар С.П.Каспрук, нач. штаба А.Я.Фінадзееў, П.Я.Мацюшкоў
1-я Віцебская люты — 4.12.1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Сіроцінскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір М.Ф.Бірулін; камісары У.А.Хабараў, В.Р.Кудзінаў; нач. штаба І.А.Крыцкі (загінуў), Л.П.Карнееў
1 -я Віцебская (2-га складу) кастр. 1943—2.7.1944	Смаргонскі р-н Вілейскай, Бешанковіцкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір П.З.Патапенка, камісар В.М.Казлоўскі, нач. штаба І.А.Цімошчанка
1-я Гомельская сак. — 23.11.1943	Веткаўскі, Кармянскі, Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір П.А.Балыкоў; камісары П.І.Дзедзік, І.Я.Палякоў; нач. штаба А.Н.Падабедаў
1-я Дрысенская жн. 1942—12.7.1944	Асвейскі, Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры П.Р.Мандрыкін (загінуў), Р.П.Герасімаў, А.І.Грыгор’еў; камісары Герасімаў, Ф.Ф.Шаблоўскі, А.І.Лісоўскі; нач. штаба Ф.А.Рабцаў, С.Ф.Ламінскі, А.А.Шыбаеў, К.П.Кузміцкі
1-я імя К.С.Заслонава ліп. 1942—28.6.1944	Аршанскі, Багушэўскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзіры К.С.Заслонаў (загінуў), Л.І.Сяліцкі, Б.К.Іваноў; камісары Сяліцкі, М.Ц.Любімцаў, Іваноў; нач. штаба П.П.Лімаеў, В.Р.Палажэнцаў, В.Н.Смірноў
1-я імя А.В.Суворава (да ліп. 1943 наз. «Спартак») сак. 1943—4.7.1944	Дзісенскі, Дунілавіцкі, Пліскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры П.А.Хомчанка, Т.К.Раеўскі (в.а.), А.Ц.Кляцоў (в.а.); камісар М.Я.Усаў; нач. штаба Ф.Дз.Піўкін, Раеўскі, Кляцоў (в.а.)
1-я Клічаўская ліст. 1942—20.5.1943	Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі, Крупскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры П.В.Яхантаў, Я.М.Бяспоясаў; камісары І.Р.Іваноў, Р.І.Шчарбакоў; нач. штаба К.А.Арцюшын, Ц.К.Крук
1-я Мінская жн. 1942—3.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.Х.Балан, Е.А.Іваноў; камісары І.В.Чэпелеў (загінуў), Г.Н.Раманаў, Іваноў, В.П.Сушкевіч; нач. штаба М.М.Джагараў, К.П.Кулеш
1-я Смаленская сак. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.; Духаўшчынскі, Руднянскі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры Ф.Я.Апрэтаў (загінуў), А.І.Яўстратаў, М.П.Пятровічаў, У.І.Цалішчэўскі; камісары АР. Багдановіч, Пятровічаў, І.Х.Вайзулін; нач. штаба Яўстратаў, Дз.М.Несцераў (в.а.), А.В.Прусакоў (в.а.), С.Дз.Жылін
2-я Беларуская імя П.К.Панамарэнкі май 1942 — снеж. 1943	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.І.Дзьячкоў, Я.Н.Барсукоў, М.Ф.Сафронаў; камісары К.Ф.Волкаў, Барсукоў, Сафронаў; нач. штаба І.С.Скуматаў, П.Дз.Тарачэнка
2-я Беларуская імя П.К.Панамарэнкі (2-га складу) вер. 1943—27.6.1944	Бешанковіцкі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.І.Дзьячкоў, нач. штаба Р.А.Махоткін
2-я Дрысенская кастр. 1943—12.7.1944	Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір І.М.Кухарэнка, камісар І.В.Хут, нач. штаба А.К.Касач
2-я імя К.С.Заслонава вер. 1943—27.6.1944	Аршанскі, Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір В.П.Комлеў, камісар В.Е.Бяляеў, нач. штаба В.Р.Палажэнцаў, М.М.Бальшуноў (загінуў), М.С.Загер
2-я імя Л.В.Суворава ліп. 1943—2.7.1944	Куранецкі, Маладзечанскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры А.А.Астрэйка, А.П.Аўсяннікаў; камісар В.І.Данаў, нач. штаба М.І.Філіпаў
2-я Калінкавіцкая імя М.В.Фрунзе кастр. — 24.11.1943	Калінкавіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.М.Марозаў, камісар І.М.Бяляй, нач. штаба А.Р.Барысенка
2-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Клічаўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры С.Ц.Токараў, І.З.Ізох; камісары Ізох, Г.Л.Комар, А.Я.Счыслёнак, К.Ф.Канавалаў; нач. штаба І.М.Мароз, Токараў
2-я Мінская вер. 1942—29.6.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры С.М.Іваноў, М.Р.Андрэеў; камісары А.М.Міхайлаў, П.П.Ванкевіч; нач. штаба І.Н.Цішчанка, Ф.А.Раткевіч
2-я Ушацкая імя П.К.Панамарэнкі ліп. 1943 — ліп. 1944	Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір М.В.Уткін, камісар М.А.Цябут, нач. штаба А.І.Вілюгін
З-я 1.6—30.6 1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Круглянскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір П.І.Звяздаеў, камісар В.А.Самсонаў, нач. штаба А.М.Лебедзеў
3-я Беларуская чэрв. 1942—15.11.1943	Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры А.Я.Марчанка, У.В.Жыганаў (в.а.); камісары Я.А.Казлоў (загінуў), М.А.Новікаў, Ф.Т.Шэдаў; нач. штаба Т.К.Раеўскі, Жыганаў
З-я Бярэзінская ліст. 1942—13.4.1943	Бялыніцкі, Бярэзінскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір С.А.Яроцкі, камісар М.Ф.Спяранскі, нач. штаба Г.І.Георгіеўскі
3-я Мінская імя С.М.Будзённага чэрв 1943—2.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Р.П.Мыснік, камісар У.Е.Крайко, нач. штаба Я.М.Гіро
4-я Беларуская чэрв. 1942—3.7.1944	Дзісенскі, Міёрскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Гарадоцкі, Мехаўскі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.; Невельскі р-н Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры А.А.Астрэйка, Н.Е.Фалалееў. Я.Х.Сташкевіч (загінуў), В.А.Сазыкін, М.І.Ярмак (загінуў), Дз.І.Дзюмін; камісары Я.І.Касаткін, Г.С.Пятроў, У.К.Шэндзелеў, Ф.М.Расюк; нач. штаба Фалалееў, А.Г.Собалеў (загінуў), А.П.Плотнікаў, П.І.Шарыпаў
4-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Клічаўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры Ф.С.Тарасевіч, М.Дз.Грыцан; камісар С.М.Ігумнаў; нач. штаба І.Ф.Рудаў
5-я 1.6—29.6.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір І.Т.Мацяш, камісар У.К.Шаўчук, нач. штаба В.М.Пракапенкаў
5-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.С.Міхалап; камісары Міхайлаў, А.А.Хачатран; нач. штаба І.Б.Рутман, В.П.Дрожнікаў
5-я Клятнянская сак. — 29.9.1943	Касцюковіцкі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай вобл.; Арлоўская вобл. (Расія)	Камандзір А.М.Яромін; камісары С.І.Сядоў, П.С.Кляцко (в.а.); нач. штаба М.Г.Мураўёў
6-я Магілёўская ліст. 1942 — ліп. 1943	Бялыніцкі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір К.М.Белавусаў; камісар З.П.Гапонаў; нач. штаба С.Г.Сідарэнка-Салдаценка, Д.І.Фядотаў
8-я снеж. 1943—11.7.1944	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай, Ганцавіцкі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір С.Г.Жунін, камісар В.А.Пятроў, нач. штаба К.І.Мацеж
8-я Круглянская май 1942—11.8.1943	Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.А.Маршчынін, С.Г.Жунін; камісары Дз.А.Смагін, М.К.Сушкоў; нач. штаба І.Г.Ільін
8-я Рагачоўская люты 1943 — сак. 1944	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Ф.С.Тарасевіч, В.В.Чысцякоў; камісары А.А.Бірукоў, В.У.Паўлаў; нач. штаба Чысцякоў, М.Ф.Рубіс
9-я імя С.М.Кірава чэрв. — 27.6.1944	Кіраўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.Л.Нікіцін, камісар І.М.Пруднікаў, нач. штаба П.С.Царапкін
9-я Кіраўская сак. — ліп. 1943	Кіраўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя з ім раёны	Камандзір С.І.Свірыд, камісар Г.Л.Комар, нач. штаба Дз.Ц.Ігнаценка
10-я Журавіцкая сак. 1943—27.6.1944	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі, Кармянскі, Рагачоўскі, Церахоўскі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзіры С.М.Белых (загінуў), І.М.Гаўрылаў; камісары І.М.Дзікан, К.М.Драчоў; нач. штаба П.К.Антонаў
11-я Быхаўская крас. — ліп. 1943	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Ф.П.Падалян; нач. штаба М.Г.Кісялёў, І.П.Федзячэнка (в.а.)
12-я Кавалерыйская імя І.В.Сталіна	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Капыльскі, Пухавіцкі, Старобінскі, Чырвонаслабодскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай, Глускі р-н Палескай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір У.А.Ціхаміраў, камісар І.А.Цяплінскі, нач. штаба Дз.П.Самсонаў
13-я Касцюковіцкая май — 29.9.1943	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір С.А.Мазур, камісар Дз.Е.Савельеў, нач. штаба І.М.Мароз
14-я Цемналеская крас. — 1.10.1943	Кармянскі р-н Гомельскай, Дрыбінскі, Мсціслаўскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір С.Р.Ялецкі, камісар М.Ф.Спяранскі, нач. штаба І.П.Сычоў
16-я Смаленская ліп. 1942—5.7.1944	Міёрскі, Свірскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Аршанскі, Багушэўскі, Лёзненскі, Сенненскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.; Касплянскі, Руднянскі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры Т.Г.Давыдкін, І.Р.Шлапакоў, І.К.Алесянкоў; камісары Дз.Ц.Гольнеў, А.М.Кулічкоў, Р.М.Цімашэнкаў; нач. штаба А.Я.Шалыгін, Алесянкоў, П.П.Юр’еў, П.І.Вінаградаў, А.І.Бурцаў
17-я жн. — 2.12.1943	Быхаўскі, Дрыбінскі, Прапойскі, Чавускі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.І.Кітаеў, камісар П.С.Равякаў, нач. штаба Б.А.Сяргееў
18-я імя М.В.Фрунзе вер. 1942—3.7.1944	Івянецкі, Клецкі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Заслаўскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры П.І.Серабракоў, С.С.Ключко; камісары М.А.Ваўчак, В.І.Каробкін, П.А.Бягун; нач. штаба І.В.Анохін, К.П.Лойка, К.І.Бутрымовіч
19-я імя В.М.Молатава студз. — 10.7.1944	Ляхавіцкі р-н Баранавіцкай вобл.	Камандзіры В.І.Каробкін, Я.П.Луцэнка; камісар С.К.Дзесюкевіч; нач. штаба А.Ф.Астапаў, М.К.Зайцаў
20-я імя В.С.Грызадубавай ліп. 1943—12.7.1944	Быценскі р-н Баранавіцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Ц.М.Сухарукаў, С.С.Жарыкаў, В.З.Іваноў; камісары М.І.Засмужац (в.а), Іваноў, Р.Дз.Румянцаў, І.Я.Пархоўчанка; нач. штаба В.Х.Свірын, А.М.Данілаў
«25 гадоў БССР» снеж. 1943—10.7.1944	Гарадзішчанскі, Карэліцкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Б.А.Мічурын, камісар П.І.Смірноў, нач. штаба С.В.Курзін
25-я імя П.К.Панамарэнкі студз. 1943—1.7.1944	Любанскі р-н Мінскай, Жыткавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір А.І.Далідовіч, камісар А.А.Баравік, нач. штаба А.Ф.Лескін
27-я імя В.І.Чапаева снеж. 1942—1.7.1944	Клецкі, Нясвіжскі р-ны Баранавіцкай, Грэскі, Капыльскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.А.Шастапалаў, М.Дз.Курыльчык (в.а.); камісары І.М.Ражкоў, П.І.Разувакін, Н.Дз.Емяльянаў; нач. штаба Курыльчык, С.В.Рабкевіч (в.а.), М.А.Рагожнікаў
27-я Нараўлянская імя С.М.Кірава 20.10—28.11.1943	Нараўлянскі р-н Палескай вобл.	Камандзір У.П.Яромаў, камісар П.І.Літоўскі, нач. штаба У.М.Клейнас
32-я імя М.І.Калініна май — 1.7.1944	Капыльскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір П.В.Качкоў, камісар А.З.Драбеня, нач. штаба І.М.Валністы
35-я студз. — 30.6.1944	Бялыніцкі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры П.І.Саўчак (загінуў), І.Р.Прахарэнка; камісары С.А.Шонін, Р.І.Думчаў, А.К.Саламацін; нач. штаба І.М.Мамонаў
37-я Ельская 1.7.1943—11.1.1944	Ельскі, Лельчыцкі, Мазырскі, Тураўскі і інш. раёны Палескай вобл.	Камандзір А.С.Мішчанка; камісары Я.А.Татараў, І.П.Пастухоў, нач. штаба С.І.Міксюк
37-я імя Л.Я.Пархоменкі студз. — 30.6.1944	Бабруйскі р-н Магілёўскай, Любанскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай абл.	Камандзіры П.М.Канавалаў, А.В.Львоў; камісары С.К.Ляшчэня, М.Б.Храпко; нач. штаба Я.М.Качанаў, С.В.Сыраквашын, Я.С.Раманаў
47-я «Перамога» сак. — 1.10.1943	Краснапольскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.Ц.Перапечкін, Ф.П.Ліпкін (в.а.); камісары В.К.Арлоўскі, Х.Калімулін; нач. штаба А.У.Гаркавенка, А.М.Лосеў
50-я Жыткавіцкая вер. 1943—6.7.1944	Жыткавіцкі, Лельчыцкі, Тураўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзір У.І.Гушчэня; камісары У.М.Дзербан, І.К.Талкачоў; нач. штаба А.І.Ціхончык, М.С.Палознік, А.А.Асокін
61-я кастр. 1943—30.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.К.Паўлаў; камісары Ф.Ц.Кальчук, А.А.Хачатран, П.Я.Гаро, Дз.Ф.Вайстроў; нач. штаба Г.А.Цывін, В.П.Белабародаў, М.Ф.Мірановіч
64-я імя В.П.Чкалава студз. 1943—30.6.1944	Любанскі, Слуцкі, Старадарожскі, Старобінскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.М.Розаў, П.І.Смірноў (в.а.); камісары А.В.Львоў, І.С.Канановіч; нач. штаба У.А.Варотнікаў
95-я імя М.В.Фрунзе вер. 1943—29.6.1944	Грэскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір І.В.Арастовіч, камісар А.Ц.Міновіч, нач. штаба С.П.Патапенка
99-я імя Дз.Ц.Гуляева студз. 1943—10.7.1944	Косаўскі р-н Брэсцкай, Глускі, Старадарожскі р-ны Мінскай, Іванаўскі, Лагішынскі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры І.М.Кулікоўскі, А.Ц.Чайкоўскі, У.К.Якавенка; камісары Чайкоўскі, М.К.Панцялеенка; нач. штаба В.М.Сярэдзін, В.М.Каракулін
99-я Калінкавіцкая май 1943—29.6.1944	Акцябрскі, Васілевіцкі, Калінкавіцкі, Капаткевіцкі, Мазырскі, Хойніцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір В.А.Караткевіч, камісар С.П.Ракіцкі, нач. штаба А.М.Казакоў
100-я Глуская 6.9.1943—28.6.1944	Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай вобл.	Камандзір І.М.Кулікоўскі; камісары А.Я.Жулега, Дз.Н.Удалой, П.Р.Чарнушын; нач. штаба П.Я.Ігуменаў
100-я імя С.М.Кірава сак. 1943—28.6.1944	Старадарожскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір А.І.Шуба; камісары Г.М.Машкоў, І.С.Савелаў, І.М.Ражкоў; нач. штаба Ф.В.Дзераўнін, І.І.Папоў, І.З.Ганчароў
101-я Даманавіцкая 1.6—18.11.1943	Васілевіцкі, Даманавіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры М.А.Чарнавусаў, В.М.Мінін; камісар М.Я.Казлоў; нач. штаба Мінін, М.Р.Салавей
101-я імя Аляксандра Неўскага чэрв. 1943—1.7.1944	Старобінскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры Дз.Ц.Гуляеў (загінуў), М.Дз.Курыльчык; камісар В.Ц.Меркуль; нач. штаба С.М.Палякоў (загінуў), П.З.Ігнашчанка
115-я Горацкая кастр. 1943—26.6.1944	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Г.Р.Ленчыкаў; камісары І.І.Лагімахаў, А.Ф.Палікарпаў
120-я жн. 1943—2.7.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Г.М.Архіпец, К.А.Баранаў, І.А.Баранаў; камісары І.П.Сакалоўскі, М.М.Барысёнак, А.Б.Маркоўскі; нач. штаба К.А.Баранаў, В.Я.Буры, М.Дз.Каралеўскі
121-я імя А.Ф.Брагіна кастр. 1943—2.7.1944	Любанскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі, Капаткевіцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай абл.	Камандзір К.Ф.Пушчын, камісар В.М.Якіменка, нач. штаба М.П.Шардыка
123-я Акцябрская імя 25-годдзя БССР май 1942—5.7.1944	Акцябрскі, Глускі, Жыткавіцкі, Капаткевіцкі, Парыцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры Ф.І.Паўлоўскі, С.В.Маханько (в.а.), І.М.Мярзляк; камісары Маханько, С.І.Бацішчаў (в.а.), Я.А.Татараў; нач. штаба Р.І.Бар’яш, Т.Ц.Жулега, А.Р.Волкаў, Ф.А.Лосеў
125-я Капаткевіцкая студз. 1943—19.6.1944	Капаткевіцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры А.А.Жыгар, М.Д.Куранаў; камісары І.В.Скалабан, Ф.Дз.Кудравец; нач. штаба А.П.Карнейчык, В.А.Вялігін, А.А.Асокін, І.П.Юрасаў
130-я Петрыкаўская 27.7.1943—6.7.1944	Старадарожскі р-н Мінскай, Жыткавіцкі, Лельчыцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай абл.	Камандзіры І.В.Скалабан, М.А.Волкаў; камісар І.Н.Глушко; нач. штаба У.І.Кулак
130-я «Помста» кастр. 1943—2.7.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.В.Беражной (загінуў), В.В.Лазараў; камісары С.Ц.Крыварот, М.С.Фралоў, П.А.Рыняк, М.А.Цітоў; нач. штаба Фралоў
150-я імя Ф.М.Языковіча снеж. 1943—30.3.1944	Дамачоўскі, Дзівінскі р-ны Брэсцкай, Драгічынскі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.; Любяшоўскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір В.А.Вялігін, камісар С.М.Падута, нач. штаба М.І.Гардзіенка
161-я імя Р.І.Катоўскага студз 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Старадарожскі р-н Мінскай, Глускі р-н Палескай абл.	Камандзір А.С.Шашура (загінуў), А.Л.Кудашаў; камісары Кудашаў, П.І.Разувакін (загінуў), М.С.Паланейчык; нач. штаба В.Р.Лабзін
200-я імя К.К.Ракасоўскага жн. 1943—4.7.1944	Дзяржынскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір М.Ю.Баранаў, камісар П.Р.Мартысюк, нач. штаба І.Ф.Ягораў
210-я Капаткевіцкая сак. — ліп. 1943	Даманавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір І.М.Кулікоўскі; камісары К.Ф.Пінчук, І.П.Плыткевіч; нач. штаба В.М.Васільеў
225-я сак. 1943—26.6.1944	Акцябрскі, Глускі, Жыткавіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры М.П.Бумажкоў, У.З.Пуцята; камісары Б.К.Зялёнка, У.А.Станкевіч; нач. штаба Пуцята, А.Я.Шчацько
225-я імя А.В.Суворава снеж. 1942—29.6.1944	Грэскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Л.П.Стафанюк, І.В.Арастовіч, А.М.Каляда; камісары П.І.Разувакін, І.М.Ражкоў, У.І.Заяц; нач. штаба К.А.Прыгуноў, М.М.Цімашэнка
258-я імя В.У.Куйбышава снеж. 1943—28.6.1944	Любанскі, Старадарожскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай абл.	Камандзір Г.М.Сталяроў; камісар В.І.Смірноў; нач. штаба В.П.Волгаў; В.С.Дунаеў
300-я імя К.Я.Варашылава снеж. 1942—2.7.1944	Нясвіжскі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі, Капыльскі, Уздзенскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір В.Р.Яроменка; камісары І.С.Савелаў, М.С.Сцяпанаў; нач. штаба Я.П.Грыцаневіч, М.Ю.Баранаў, І.І.Радчанка
760-я імя М.Беразоўскага вер. 1943—30.6.1944	Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Г.М.Колбнеў (загінуў), Р.І.Перасценка; камісар В.М.Міхайлаў; нач. штаба І.Я.Лантухоў (загінуў), М.А.Баранаў, К.І.Ражаў
Асвейская імя М.В.Фрунзе ліп. 1942—13.7.1944	Асвейскі, Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры І.К.Захараў, М.М.Кузьмін; камісары В.П.Уладзіміраў (загінуў), А.І.Сяргушка. А.А.Бохан; нач. штаба А.Д.Мядзведзеў, А.І.Трафімаў, Ц.Ф.Радзіёнаў, Г.Ахмедзьяраў
Багушэўская чэрв. 1942—10.3.1943	Аршанскі, Багушэўскі, Гарадоцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры В.У.Бойка, П.І.Крылаў, М.П.Крэсік (загінуў); камісары В.А.Манохін, С.А.Дзятлоўскі, А.К.Стэльмах; нач. штаба М.К.Вайцяхоўскі, В.П.Лаўкоў
Багушэўская (2-га складу) вер. 1943—29.6.1944	Багушэўскі, Лепельскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір Я.М.Прахарэнка; камісар П.М.Шарыпа; нач. штаба В.П.Лаўкоў, С.Б.Лісецкі
«Бальшавік» кастр. 1943—23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Веткаўскі, Гомельскі, Добрушскі, Кармянскі, Лоеўскі, Рэчыцкі, Свяцілавіцкі, Уваравіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір І.Ф.Гамарка, камісар В.М.Палянічка
«Беларусь» сак. 1943 — ліп. 1944	Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.П.Пакроўскі, А.С.Юркаўцаў; камісары М.З.Крамко. І.М.Блажноў; нач. штаба Юркаўцаў, Ф.Г.Шыхаўцоў, У.Т.Талкачоў, Ю.І.Яфімкін
«Буравеснік» снеж. 1943—3.7.1944	Пухавіцкі, Рудзенскі, Уздзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір М.Г.Мармулёў, камісар І.М.Рабуха, нач. штаба П.П.Болдыраў, П.С.Лавецкі
Васілевіцкая імя П.К.Панамарэнкі 31.10—17.11.1943	Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір С.А.Смерцін, камісар П.П.Гудаў, нач. штаба В.П.Алісейка
«Граза» жн. 1942—26.6.1944	Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.А.Рашэтнікаў, С.М.Нарчук (загінуў), Дз.М.Катлярчук, А.Дз.Варашэнь (в.а.); камісар Нарчук; нач. штаба Катлярчук, Л.К.Кіпрыянец, Р.М.Аўчыннікаў
М.П.Гудкова жн. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір М.П.Гудкоў; камісары В.С.Лявонаў, І.Р.Фінагееў, Ф.П.Ігнатовіч; нач. штаба В.Дз.Сыценка, Р.С.Арэшыч (в.а.), Я.Ф.Рукаль
«Дзядзькі Колі» жн. 1942—28.6.1944	Барысаўскі, Бягомльскі, Лагойскі, Плешчаніцкі, Смалявіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір П.Р.Лапацін; камісары А.Ц.Язубчык, М.М.Чуліцкі; нач. штаба В.П.Бальшакоў, А.Л.Валошын
Добрушская імя І.В.Сталіна ліп. — 27.9.1943	Веткаўскі, Добрушскі, Церахоўскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір І.П.Крывенчанка, камісар І.М.Гатальскі, нач. штаба П.Ф.Захараў
Дыверсійная Беларуская імя У.І.Леніна ліп. 1942—1.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Дунілавіцкі, Пліскі р-ны Вілейскай, Суражскі, Талачынскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры А.А.Баскакаў (загінуў), М.Т.Гарбаценкаў, Я.У.Фурсо (в.а.); камісары В.Д.Лобараў, Гарбаценкаў, Р.Ф.Шастакоў, М.З.Умінскі (в.а.), У.С.Свірыд (загінуў), М.Р.Пучкароў; нач. штаба М.П.Падгорны, С.Ф.Сафонаў
«Жалязняк» вер. 1942—28.6.1944	Бягомльскі, Лагойскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Р.А.Дзякаў, І.П.Ціткоў; камісары С.С.Манковіч, Ф.І.Дзернушкоў; нач. штаба Л.П.Бірукоў
«Жалязняк» вер. — 25.11.1943	Жлобінскі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір В.І.Шаруда, камісар Г.В.Злынаў, нач. штаба Р.П.Завадоўкін
«За Радзіму» вер. 1943—2.7.1944	Браслаўскі, Відзскі, Маладзечанскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры П.М.Шырокаў, М.У.Кандрашчанка; камісар Ф.К.Акулаў; нач. штаба А.А.Дзюжэнка, К.І.Капцюгоў
«За Радзіму» імя А.К.Флегантава кастр. 1942 — чэрв. 1944	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай, Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл., Камень-Кашырскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзіры А.К.Флегантаў (загінуў), Я.Ф.Філіпскіх, Ф.Ф.Тараненка, І.В.Жохаў, М.Ф.Ваганаў, камісары Г.Р.Чарняўскі, Жохаў, І.І.Раманаў; нач. штаба Тараненка, У.І.Бабкоў, Раманаў, Ваганаў, І.В.Мацюшаў
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1942—30.6.1944	Асвейскі, Бешанковіцкі, Гарадоцкі, Дрысенскі, Расонскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір П.М.Раманаў (загінуў); камісары Дз.П.Падалец, М.Г.Жыжаў (загінуў); нач. штаба М.А.Дадзеркін, М.А.Звераў (загінуў), А.І.Ерашэнка
«За Савецкую Беларусь» студз. — 6.7.1944	Валожынскі р-н Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай абл.	Камандзір Я.Дз.Васюцін, камісар С.М.Плахін, нач. штаба А.С.Раманаў
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1943—2.7.1944	Куранецкі р-н Вілейскай вобл.	камандзір А.Л.Валынец, камісар В.Ф.Цалуйка, нач. штаба І.І.Лятушкін
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1942—2.7.1944	Мінскі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры І.І.Уласаў, С.Ц.Конанаў, А.М.Базылевіч; камісары А.Е.Лук’яненка, М.Ф.Варанцоў, В.П.Каралёў, Базылевіч, Р.А.Моўчан; нач. штаба Е.А.Іваноў, А.С.Грыгор’еў, А.М.Пракоф’еў
«Звязда» жн. 1942 — чэрв. 1943	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры М.І.Іўлеў, Дз.Ф.Вайстроў (в.а.); камісар П.Н.Савінаў; нач. штаба Д.І.Тамашэўскі
Імя Аляксандра Неўскага ліст. 1943—13.7.1944	Гродзенскі, Скідзельскі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір К.М.Ешчанка, камісар П.П.Дайнека, нач. штаба В.Г.Жалязноў
Імя Аляксандра Неўскага крас. — 7.7.1944	Іўеўскі, Юрацішкаўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір А.Г.Байкоў, камісар М.М.Гаўрылаў, нач. штаба Ф.У.Шачанкоў
Імя С.М.Будзённага 8.12.1943—2.7.1944	Куранецкі, Маладзечанскі, Мядзельскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір В.А.Чаркасаў, камісар Ц.Дз.Харын, нач. штаба М.Дз.Немаў
Імя С.М.Будзённага сак. 1943—14.7.1944	Ленінскі р-н Пінскай вобл.	Камандзіры У.М.Антановіч, Ф.І.Шырын; камісары Р.М.Ігнаценка, Р.С.Карасёў; нач. штаба В.А.Стаюхін
Імя К.Я.Варашылава (да студз. 1944 наз. «Мсцівец») снеж. 1942—1.7.1944	Пліскі р-н Вілейскай, Ветрынскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір Дз.В.Цябут; камісар У.А.Лемза; нач. штаба Я.С.Шапавал, А.А.Кухта
Імя К.Я.Варашылава ліст. 1943—15.7.1944	Дзятлаўскі, Жалудоцкі, Казлоўшчынскі, Лідскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.К.Макараў; камісары В.Я.Сашнёў (загінуў), М.М.Белякоў; нач. штаба С.П.Дабравольскі
Імя К.Я.Варашылава ліст. 1942—4.7.1944	Астравецкі, Глыбоцкі, Дунілавіцкі, Крывіцкі, Куранецкі, Мядзельскі, Пастаўскі, Свірскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.; Швенчонскі р-н (Літва)	Камандзіры Ф.Р.Маркаў, Ф.С.Шляхтуноў, І.Н.Крысаў; камісары Маркаў, І.М.Яўмененка, А.І.Шаўчэнка; нач. штаба У.У.Саўлевіч, Крысаў, Л.І.Карабанаў
Імя К.Я.Варашылава май — снеж. 1942	Грэскі, Дзяржынскі, Капыльскі, Слуцкі, Уздзенскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры П.П.Капуста, камісар І.К.Жыжык, нач. штаба П.З.Ігнашчанка
Імя ВЛКСМ ліст. 1943—2.7.1944	Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір І.А.Куксёнак, камісар Ф.І.Зайцаў, нач. штаба М.П.Шчурын
Імя газеты «Правда» кастр. 1943—3.7.1944	Чэрвеньскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір С.Т.Кузняцоў, камісары С.Е.Данільчык, П.І.Багамолаў; нач. штаба Багамолаў, Р.Я́.Герцовіч
Імя М Ф.Гастэлы вер. 1943—8.7.1944	Астравецкі, Ашмянскі, Пастаўскі, Смаргонскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір В.А.Манохін; камісары В.Ф.Папок, У.І.Тубеліс; нач. штаба С.П.Краеў, Дз.А.Ануфрыеў
Імя Л.М.Даватара снеж. 1942—2.7.1944	Докшыцкі, Куранецкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры Ф.С.Шляхтуноў, І.А.Іваноў; камісары Д.Я.Кадоўба, П.А.Паўленка, В.Ф.Папок; нач. штаба С.А.Вашчыла, Б.В.Дудкоўскі
Імя А.Ф.Данукалава (да мая 1944 наз. «Аляксея»)	Пліскі р-н Вілейскай, Аршанскі, Багушэўскі, Бешанковіцкі, Віцебскі, Лёзненскі, Суражскі, Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай абл.; Касплянскі р-н Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры А.Ф.Данукалаў (загінуў), В.А.Блахін; камісары Т.В.Паўлоўскі (загінуў), А.Ц.Шчарбакоў, І.І.Старавойтаў; нач. штаба А.С.Гайдукоў, Я.М.Антоненка, Ф.І.Пласкуноў, І.П.Піменаў
Імя Ф.Э.Дзяржынскага снеж. 1943—12.7.1944	Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзір В.М.Манахаў; камісар П.Р.Кавалёў; нач. штаба Ф.М.Баранаў, А.Р.Жураўлёў
Імя Ф.Э.Дзяржынскага кастр. 1943—11.7.1944	Любчанскі р-н Баранавіцкай вобл.	Камандзір К.Ф.Шашкін; камісар Я.П.Ляхаў; нач. штаба А.Х.Бляшаў
Імя Г.К.Жукава ліп. 1943—2.7.1944	Браслаўскі, Дзісенскі, Міёрскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір П.Я.Сырамаха; камісары Сырамаха, П.П Булойчык (загінуў), А.П.Запарожац, М.А.Кароўкін; нач. штаба Запарожац, В.С.Чаромін
Імя Г.К.Жукава сак. 1943—10.7.1944	Мірскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры С.С.Ключко, М.Ц.Маскалёў, Р.Л.Васілевіч; камісары В.С.Самусевіч, У.З.Царук, А.З.Гайсараў, нач. штаба К.А.Афанасевіч, І.І.Пракоф’еў, В.Я.Шахроў, Я.І.Кайдалаў, В.І.Бажэнка
Імя М.І.Калініна 12.4—2.7.1944	Міёрскі р-н Вілейскай вобл.	Камандзір Ф.Н.Гаўрыленка, камісар М.А.Клімянок, нач. штаба М.М.Чупрак
Імя М.І.Калініна сак. — 28.6.1944	Плешчаніцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір З.І.Нянахаў; камісар І.І.Ясіновіч; нач. штаба У.С.Міхайлоўскі, Ю.М.Мякішаў
Імя М.І.Калініна снеж. 1943 — сак. 1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Л.І.Сарока, камісар П.А.Сачок, нач. штаба А.Ф.Дубінін
Імя С.М.Кароткіна (да лют. 1943 Сіроцінская, да чэрв. 1943 імя Ф.Э.Дзяржынскага чэрв. 1942—2.7.1944	Міёрскі, Пліскі р-ны Вілейскай, Полацкі, Расонскі, Сіроцінскі, Ушацкі. р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры С.М.Кароткін (загінуў), П.А.Хомчанка, У.М.Талаквадзе; камісары В.М.Фралоў, А.Б.Эрдман; нач. штаба У.Р.Аляксандраў, Хомчанка, М.Ф.Мацвеенка
Імя Кастуся Каліноўскага ліст. 1943—18.8.1944	Беластоцкі, Граеўскі, Гродзенскі, Кнышынскі, Крынкаўскі, Саколкаўскі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір М.К.Вайцяхоўскі, камісар Я.Г.Осіпаў, нач. штаба С.В.Чудзінаў
Імя С.М.Кірава кастр. 1943—29.6.1944	Барысаўскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір М.І.Карашкоў, камісар Г.М.Папшаў, нач. штаба Р.М.Дзедаў
Імя С.М.Кірава чэрв. 1943—7.7.1944	Воранаўскі, Іўеўскі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Ф.М.Сінічкін, С.П.Васільеў; камісар С.М.Кандакоў, нач. штаба П.І.Смірноў, Васільеў, М.А.Пракаповіч
Імя С.М.Кірава ліп. 1943—8.7.1944	Ленінскі, Лунінецкі р-ны Пінскай вобл.	Камандзіры А.П.Савіцкі, Ф.І.Лісовіч; камісары Лісовіч, Р.П.Швец; нач. штаба А.І.Кубасаў
Імя С.М.Кірава снеж. 1942—28.6.1944	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.Ц.Пуставіт; камісары І.І.Панкевіч, М.А.Пасекаў; нач. штаба П.Р.Сівакоў (в.а), В.А.Шаркоў, А.М.Гамеза
Імя В.У.Куйбышава ліст. 1943—10.7.1944	Лагішынскі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір У.М.Антановіч, камісар Ф.С.Міхалковіч, нач. штаба З.У.Сысоеў
Імя М.І.Кутузава вер. 1942—4.11.1943	Гарадоцкі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір С.Т.Воранаў, камісар П.Я.Рыбакоў, нач. штаба М.І.Гапеенка
Імя М.І.Кутузава жн. 1943—1.7.1944	Крывіцкі р-н Вілейскай вобл.	Камандзір Д.Л.Місуноў; камісары П.Ф.Рудаў, В.І.Бурачэўскі; нач. штаба Ц.М.Бондараў, М.Х.Красненкаў (загінуў), Я.Е.Малюшкін
Імя У.І.Леніна крас. 1943—7.7.1944	Ганцавіцкі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір В.А.Васільеў, камісар І.В.Зібараў, нач. штаба М.Дз.Кісцюнін
Імя У.І.Леніна крас. — 20.7.1944	Дамачаўскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры В.У.Каткоў, В.М.Грабянёў, нач. штаба Л.С.Гуляеў
Імя У.І.Леніна сак. 1943—2.7.1944	Дзісенскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Бешанковіцкі, Гарадоцкі, Расонскі, Сіроцінскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір М.А.Сакмаркін, камісар А.У.Сіпко; нач. штаба Т.К.Раеўскі, А.К.Ізафатаў (загінуў), У.Р.Аляксандраў (загінуў), І.І.Конюхаў
Імя Ленінскага камсамола вер. 1943—11.7.1944	Васілішкаўскі, Радунскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры А.В.Станкевіч (загінуў), А.А.Патапаў; камісары Патапаў, Б.І.Гардзейчык; нач. штаба Д.Ц.Іёнка, Н.Л.Нагорны, І.П.Анапрыенка
Імя В.М.Молатава крас. 1943—30.3.1944	Антопальскі р-н Брэсцкай, Драгічынскі, Жабчыцкі, Іванаўскі, Лагішынскі, Пінскі, Столінскі р-ны Пінскай абл.; Камень-Кашырскі, Любяшоўскі р-ны Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір М.І.Герасімаў; камісар Ф.С.Кунькоў; нач. штаба М.Л.Праходскі, Дз.К.Удовікаў
Імя П.К.Панамарэнкі чэрв. 1943—11.7.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Бярозаўскі, Косаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры І.П.Урбановіч, М.У.Сенькін; камісары С.П.Пацяруха, К.Дз.Талочка (загінуў), М.Е.Крыштафовіч; нач. штаба Р.К.Дарафееў, Ц.С.Коваль
Імя П.К.Панамарэнкі вер. — 21.11.1943	Жлобінскі, Рэчыцкі, Стрэшынскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір І.І.Бандарэнка, камісар Я.Р.Садавой, нач. штаба К.В.Ніжнікаў
Імя П.К.Панамарэнкі ліст. 1943—13.7.1944	Косаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Пухавіцкі, Старадарожскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір С.М.Іваноў, камісар Р.Д.Юркевіч, нач. штаба І.Н.Цішчанка
Імя П.К.Панамарэнкі снеж. 1943—6.7.1944	Івянецкі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.Р.Ганзенка, камісар Г.В.Будай, нач. штаба У.М.Зыкаў
Імя П.К.Панамарэнкі студз. — 1.7.1944	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.С.Харланаў, камісар І.Ф.Ісачанка, нач. штаба І.С.Баранаў
Імя К.К.Ракасоўскага (да сак. 1943 наз. «За Савецкую Беларусь») ліп. 1942—3.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Дунілавіцкі, Міёрскі, Мядзельскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Асвейскі, Дрысенскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.; Ідрыцкі, Невельскі, Себежскі р-ны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры АІ.Петрыкаў, У.Н.Дорменеў (в.а.), А.В.Раманаў (в.а.), камісары Раманаў, Ш.Н.Нігамаеў (в.а.), П.М.Машэраў, нач. штаба Дорменеў, Г.І.Казарцаў (в.а.), У.П.Шчуцкі
Імя К.К.Ракасоўскага студз. — 10.7.1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Я.А.Прыданнікаў, камісар Р.Ц.Вараб’ёў, нач. штаба М.П.Каралёў
Імя Я.М.Свярдлова ліст. 1943—16.7.1944	Антопальскі, Бярозаўскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі, Драгічынскі, Іванаўскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір І.П.Марыняка, камісар Р.А.Дудко, нач. штаба А.І.Сямёнаў
Імя І.В.Сталіна ліст. 1942—5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір П.І.Гулевіч, камісар А.Г.Мурашоў, нач. штаба І.К.Карпаў
Імя І.В.Сталіна ліп. 1943—22.3.1944	Брэсцкі, Дзівінскі, Жабінкаўскі, Кобрынскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры Л.П.Зяленін (загінуў), С.Х.Арзуманян; камісар К.А.Шкаварада; нач. штаба С.М.Кіцьян
Імя А.В.Суворава сак. — 6.7.1944	Гарадзішчанскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры І.С.Кірын, В.Н.Галоўчанка; камісар Р.Л.Марахоўскі; нач. штаба В.Я.Шахроў
Імя М.В.Фрунзе студз. 1943—1.7.1944	Ільянскі, Радашковіцкі р-ны Вілейскай, Лагойскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.М.Багатыроў, А.М.Захараў (загінуў), Э.Л.Смаленскі; камісары І.І.Міроненка, П.М.Шалкоўскі, М.В.Чарапанаў; нач. штаба А.Д.Коўбій
Імя ЦК КП(б)Б сак. 1943—6.7.1944	Астравецкі, Глыбоцкі, Докшыцкі, Пліскі р-ны Вілейскай, Ушацкі р-н Віцебскай абл.	Камандзіры А.Д.Мядзведзеў, М.Р.Пучкароў (в.а.), М.І.Фёдараў; камісары Ц.М.Бондараў, Ф.Я.Воранаў, Пучкароў, У.П.Шчуцкі; нач. штаба І.А.Цяста
Імя В.І.Чапаева вер. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Рэчыцкі, Стрэшынскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір М.Дз.Сцефановіч, камісар С.І.Касьянаў, нач. штаба І.Ю.Даўгала
Імя В.І.Чапаева студз. — 19.7.1944	Антопальскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры К.С.Гапасюк, Ф.М.Баранаў; камісары М.П.Леановіч, М.С.Карпічэнка; нач. штаба І.П.Курапаў, В.В.Сцёпкін
Імя В.І.Чапаева снеж. 1943—6.7.1944	Валожынскі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Р.Л.Кудрын, камісар П.А.Склемін, нач. штаба А.В.Саўцін
Імя В.І.Чапаева 29.6.1943—13.7.1944	Ваўкавыскі, Заблудаўскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір Х.А.Матэвасян; камісары А.І.Мурашка, А.Г.Шламанаў; нач. штаба Ф.І.Цвяткоў
Імя В.І.Чапаева чэрв. 1942—1.7.1944	Бешанковіцкі, Ветрынскі, Лепельскі, Полацкі, Сіроцінскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір У.В.Мельнікаў; камісары М.І.Ястрабаў, І.Ф.Каранеўскі (загінуў); нач. штаба М.В.Уткін, М.М.Пучкоў, В.М.Нікалаеў (в.а., загінуў)
Імя В.П.Чкалава ліст. 1942—5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Заслаўскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры С.П.Смірноў, М.І.Грыбанаў; камісар І.П.Казак; нач. штаба Грыбанаў, Р.М.Панявін, І.П.Анішчанка
Імя Чырванасцяжнага Ленінскага камсамола ліст. 1942—1.11.1943	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір Д.Ф.Райцаў; камісары В.К.Перуноў, І.І.Карнавухаў (в.а.), А.Я.Федарэнка (в.а.), В.С.Цыганкоў; нач. штаба Карнавухаў, Р.Н.Мельянцоў (в.а.), М.Я.Паддубны, Федарэнка
Імя М.А.Шчорса кастр. 1942—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.Л.Дзербан, В.К.Дзяруга; камісар М.П.Прусак; нач. штаба В.П.Драздоўскі, А.З.Гаўрусёў, В.І.Бардзін
Імя М.А.Шчорса ліст. 1943—4.7.1944	Івянецкі р-н Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай, Дзяржынскі, Заслаўскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.С.Ключнік, камісар І.Б.Леванкоў, нач. штаба А.С.Шрубко
Імя М.А.Шчорса вер. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Рэчыцкі, Уваравіцкі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір А.П.Байкоў, камісар В.В.Юдзін, нач. штаба Р.А.Кавалёў
«Камсамолец» снеж. 1943—10.7.1944	Карэліцкі, Мірскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры І.К.Кузняцоў, Р.М.Панявін; камісар А.І.Дзееў; нач. штаба М.Ц.Маскалёў
«Кастрычнік» вер. 1943—4.7.1944	Глыбоцкі, Дзісенскі, Міёрскі, Пліскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры Ф.К.Юрчанка, І.І.Юкша (в.а.); камісар Юкша; нач. штаба Г.Т.Цяльноў (загінуў)
А.М.Крыўскага кастр. 1943—3.1.1944	Полацкі р-н Віцебскай вобл.; Латвія	Камандзір А.М.Крыўскі, камісар М.І.Панамароў, нач. штаба А.С.Меркуль
Лагойская «Бальшавік» люты — 30.6.1944	Лагойскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір Л.Л.Марозаў, камісар М.М.Андрэеў, нач. штаба В.М.Мягчылаў
Лельчыцкая вер. 1943—15.1.1944	Лельчыцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.М.Дамбоўскі, камісар Р.Л.Лін, нач. штаба П.Р.Ганчароў
Ленінская снеж. 1942—15.7.1944	Васілішкаўскі, Дзятлаўскі, Жалудоцкі, Зэльвенскі, Казлоўшчынскі, Мастоўскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Ф.М.Сінічкін, Б.А.Булат, Г.А.Шубін; камісар Р.В.Макараў; нач. штаба Булат, М.М.Пацалуеў, Шубін
Лепельская імя І.В.Сталіна 1.7.1943—29.6.1944	Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры У.Е.Лабанок, Дз.Ц.Караленка (загінуў), А.В.Ярмаш; камісары Ярмаш, У.Л.Качан; нач. штаба Караленка, М.Е.Атрашкевіч
Лёзненская май 1943—28.6.1944	Ільянскі р-н Вілейскай, Багушэўскі, Бешанковіцкі, Лепельскі, Лёзненскі, Сенненскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір П.І.Кірылаў; камісары А.Ц.Шчарбакоў, Ц.П.Шакінка, М.В.Комлеў (в.а.), К.М.Кірылаў (загінуў); нач. штаба І.Дз.Крупін
Лоеўская «За Радзіму» ліп. — 24.11.1943	Лоеўскі, Рэчыцкі р-ны Гомельскай, Брагінскі, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір Р.І.Сінякоў, камісар С.А.Гардзееў, нач. штаба В.Н.Камандзін
Мазырская імя Аляксандра Неўскага 28.9.1943—8.1.1944	Ельскі, Мазырскі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзір А.Л.Жыльскі; камісары М.К.Ільінкоўскі, М.С.Кірушкін; нач. штаба М.А.Забораў
«Мсцівец» вер. — 26.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір І.Р.Баруноў, камісар Ш.А.Ягудкін, нач. штаба У.Р.Зімчук
«Народныя мсціўцы» імя В.Т.Варанянскага (да 1.6.1943 наз. «Дзядзькі Васі») вер. 1942—1.7.1944	Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры В.Т.Варанянскі (загінуў), В.В.Сямёнаў, Г.Ф.Пакроўскі; камісары Л.С.Лапін, М.Х.Краснёнкаў (в.а.), Сямёнаў, Ф.С.Кузняцоў, М.І.Перапечка; нач. штаба П.А.Сярогін, Дз.І.Копанеў, В.І.Яськоў
М.М.Нікіціна ліп. — ліст. 1942	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Ушацкі р-н Віцебскай, Бягомльскі, Дзяржынскі, Рудзенскі, Уздзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір М.М.Нікіцін, камісар А.М.Гвоздзеў, нач. штаба Васільеў, Н.С.Панкратаў
«Няўлоўныя», спецбрыгада НКДБ СССР 1.3.1942—12.7.1944	Валожынскі, Іўеўскі, Лідскі, Навагрудскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай, Браслаўскі, Глыбоцкі, Докшыцкі, Куранецкі, Маладзечанскі, Міёрскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Дрысенскі, Лепельскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай, Мінскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.С.Пруднікаў, А.Р.Марозаў
«Перамога» снеж. 1943—13.7.1944	Дзятлаўскі, Зэльвенскі, Казлоўшчынскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.І.Булак; камісары Р.Г.Іўліеў (загінуў), С.П.Смірноў; нач. штаба М.Н.Бурцаў, М.С.Крываў
Першамайская май 1943—10.7.1944	Гарадзішчанскі, Карэліцкі, Мірскі, Навагрудскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Н.Г.Кавалёў; камісары А.Л.Дзееў, М.І.Ільініч; нач. штаба Б.А.Мічурын, П.М.Пярсідскі
Пінская жн. 1943—30.3.1944	Жабчыцкі, Іванаўскі, Пінскі р-ны Пінскай вобл.; Любяшоўскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір І.Г.Шубітыдзе, камісар А.З.Пратасеня, нач. штаба Г.А.Дораш
«Полымя» чэрв. 1943—2.7.1944	Пухавіцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір Я.Ф.Філіпскіх, камісар І.П.Шаршнёў, нач. штаба М.П.Тарыкаў
«Разгром» кастр. 1942—2.7.1944	Барысаўскі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры П.Ц.Клявакін, М.Х.Балан; камісары С.І.Лашук, С.А.Собалеў, А.В.Зямскоў, І.В.Лакціёнаў; нач. штаба К.С.Сасункевіч, А.Ц.Кароткі, В.В.Дручкоў
Расонская імя І.В.Сталіна жн. 1942—3.11.1943	Асвейскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.; Ідрыцкі, Невельскі р-ны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзір Р.А.Ахоцін; камісары В.Я.Лапенка (загінуў), Я.П.Васілевіч; нач. штаба П.Я.Рубіс, Г.П.Мезенцаў, Л.Ф.Рабінін
Рэчыцкая імя К.Я.Варашылава чэрв. — 17.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір М.П.Аніпка, камісар В.П.Палавінка
«Савецкая Беларусь»	Давыд-Гарадоцкі, Столінскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзіры П.П.Тамілаў, І.А.Сматроў; камісар Сматроў; нач. штаба Ю.М.Героеў, І.С.Каяфюк
«Савецкая Беларусь» жн. 1943—17.7.1944	Бярозаўскі, Гайнаўскі, Камянецкі, Косаўскі, Поразаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Драгічынскі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.У.Бабкоў, камісар П.І.Масалоў, нач. штаба Р.К.Дарафееў
Сенненская кастр. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір В.С.Лявонаў; камісары П.В.Сырцоў, М.Ц.Любімцаў; нач штаба В.Дз.Сыценка, І.К.Пашчанка, Я.З.Шарахоўскі
«Смерць фашызму» ліп. 1943—2.7.1944	Барысаўскі, Лагойскі, Плешчаніцкі, Смалявіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір В.Ф.Таруноў, камісар І.П.Дзядзюля, нач. штаба А.А.Кіслякоў
«Спартак» ліп. 1943—4.7.1944	Відзскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір А.М.Панамароў; камісар М.К.Ігнацьеў, нач. штаба І.Н.Крысаў, Ф.А.Салаўёў
«Стары» жн. 1942 — май 1943	Барысаўскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры В.С.Пыжыкаў, І.З.Рабышаў (в.а.); камісары Б.Р.Бывалы, Я.Я.Ліхтэр; нач. штаба Рабышаў (в.а.), М.А.Курачкін (в.а.), Я.У.Чумакоў
«У імя Радзімы» кастр. 1943—1.8.1944	Бельскі, Бранскі, Лапскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Гайнаўскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзір М.Р.Янкоўскі, камісар М.І.Чуркін, нач. штаба У.П.Трыгубаў
«Уперад» ліст. 1942—6.7.1944	Іўеўскі, Юрацішкаўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Б.А.Булат, Ф.Г.Камароў (в.а.); камісар М.В.Пронькін; нач. штаба М.У.Сабіла
«Уперад», спецбрыгада НКДБ СССР 21.4.1942—1.10.1943	Добрушскі, Кармянскі, Рагачоўскі, Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай, Касцюковіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Хоцімскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.; Арлоўская вобл.	Камандзіры П.Р.Шамякін, П.Г.Малюгін; камісар Малюгін; нач. штаба М.А.Шульгін
Чашніцкая «Дубава» 28.2.1942—28.6.1944	Бешанковіцкі, Лепельскі, Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Бягомльскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір Ф.Ф.Дуброўскі; камісары У.Е.Лабанок, М.В.Старынскі, С.Я.Барадаўкін; нач. штаба Барадаўкін, П.К.Шарко
«Чырвоны сцяг» жн. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі, Бярэзінскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі, Пухавіцкі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір І.З.Кузняцоў, камісар В.П.Каралёў, нач. штаба К.І.Івашкевіч
«Чэкіст» май 1942 — жн. 1943	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл./td>	Камандзір Г.А.Кірпіч; камісары Ф.М.Сядлецкі, Ф.І.Букштынаў; нач. штаба І.Дз.Буланаў, Р.М.Севасцьянаў/td>
«Штурмавая» снеж. 1942—2.7.1944	Заслаўскі, Лагойскі, Мінскі, Радашковіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Б.М.Лунін, І.Л.Фогель (в.а.), І.А.Гламаздзін (в.а.); камісар І.М.Фёдараў; нач. штаба Фогель, А.Ф.Кандыбкін

**Асобнадзейныя партызанскія атрады на Беларусі**
Назва, дата дзейнасці	Раёны дзейнасці	Кіраўнікі: камандзір, камісар, нач. штаба
1	2	3
1-ы сак. 1942—29.6.1944	Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Г.А.Кірпіч, Р.С.Іваноў; камісары П.І.Счаслаўскі (загінуў), М.М.Данілаў; нач. штаба А.І.Шамарын, Дз.Ф.Папоў
2-і вер. 1942—29.9.1943	Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.І.Чабыкін, Я.П.Кірылаў; камісары Кірылаў, С.З.Праскурын
2-і Хоцімскі кастр. 1941—1.10.1943	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Л.У.Казакоў (загінуў), Б.М.Уткін; камісар А.Г.Макагонаў
3-і вер. 1942—2.10.1943	Чачэрскі р-н Гомельскай, Горацкі, Дрыбінскі, Крычаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір І.В.Кананыхін, камісар Я.І.Мартыненка, нач. штаба І.І.Ценішчаў
5-ы чэрв. 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір А.Ф.Сімдзянкін; камісары І.Я.Кунгурцаў, С.М.Елькановіч (загінуў), Ф.І.Букштынаў, С.А.Крэнеў, С.П.Саўчанка; нач. штаба Д.Я.Пракапец
8-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Дз.А.Кулікаў, І.Г.Ільін, М.А.Сакалоў; камісары К.І.Мацеж, Ц.М.Кавецкі, М.Ф.Навоеў (загінуў), Ф.С.Старавойтаў; нач. штаба Мацеж, А.М.Пратасевіч
10-ы крас. 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі. Талачынскі р-ны Віцебскай. Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры І.Дз.Буланаў, А.С.Дзянісаў, П.І.Маркаў (загінуў), М.С.Дзякаў, І.М.Крымцаў (загінуў), А.А.Белабрагін; камісары Д.Я.Пракапец, Ф.А.Грышанаў; нач. штаба С.М.Красоўскі, М.А.Праказаў
11-ы чэрв. 1942—30.6.1944	Магілёўская і Смаленская вобл.	Камандзір С.Д.Іваноў; камісары І.М.Шалаеў, АЛ.Палякоў; нач. штаба У.М.Курышаў, І.Е.Сасноўскі
12-ы чэрв. 1943—30.6.1944	Магілёўская і Смаленская вобл.	Камандзіры І.А.Макарэнка, М.В.Зайцаў, Я.Л.Дулькін; камісары А.І.Палякоў, В.М.Герасімаў, І.Я.Абаротаў; нач. штаба Гулідаў, В.С.Пуставойт
13-ы 12.8.1942—29.6.1944	Віцебская, Магілёўская, Смаленская вобл.	Камандзіры Дз.К.Рыбакоў, К.І.Новікаў; камісары Новікаў, І.А.Яцына, А.Я.Драздоў, І.М.Рэкрут; нач. штаба С.З.Кандрацьеў, А.Т.Ланцаў
15-ы жн. — 2.10.1943	Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір І.Н.Валчкоў, камісар Я.А.Касмачоў, нач. штаба А.А.Афанасьеў
19-ы жн. — снеж. 1943	Быхаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Ц.Я.Сакалоўскі, камісар В.В.Уласаў, нач. штаба А.І.Катулько
20-ы май 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Б.М.Клюшнікаў (загінуў), С.М.Якімаў; камісары М.І.Масюраў (загінуў), Ф.Ц.Сіялка, Г.І.Ігнаценка; нач. штаба А.І.Мацюшэўскі
24-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Г.С.Міснік, В.У.Кадышаў, П.В.Зямкоў; камісары Ф.С.Старавойтаў, М.С.Садоф’еў (загінуў), М.К.Сушкоў, Ц.М.Лупека, І.А.Прыстромаў, К.Ф.Канавалаў; нач. штаба Лупека, А.М.Гарбуноў
25-ы снеж. 1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры А.І.Сафронаў, У.Г.Семянішын; камісары А.М.Латышаў, В.П.Корабаў, П.М.Сідарэнка; нач. штаба А.Дз.Красноў, П.А.Кушнер
25-ы крас. 1943—29.6.1944	Шклоўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір І.А.Якушка; камісары М.Ф.Левін, М П.Пічугін; нач. штаба Я.Я.Макееў, Я.Ц.Цімашэнка
28-ы жн. 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.А.Цярноўскі, І.П.Аляксандраў (загінуў), А.А.Інякін, камісары Ф.С.Старавойтаў, Дз.А.Кулікаў; нач. штаба А.М.Якаўлеў, П.В.Зямкоў, В.У.Кадышаў
30-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.У.Дудкевіч, А.І.Машчыцкі; камісары М.К.Сушкоў, А.А.Гурскі; нач. штаба Г.М.Каўрыга, Дудкевіч, М.М.Травін, Р.А.Стрыжэўскі, Дз.П.Поснікаў
31-ы кастр. 1943—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Г.А.Назараў; камісар І.Ц.Маляўка; нач. штаба Р.Я.Карпышэнка, С.Г.Качаноўскі
35-ы кастр. 1943—8.2.1944	Бялыніцкі, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Г.Р.Ленчыкаў, камісар І.І.Лагімахаў
41-ы чэрв. 1942—1.10.1943	Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.М.Карзюкоў, В.Н.Калпаносаў (в.а); камісары А.І.Ушаў, М.Ц.Кузняцоў, П.М.Марчанка; нач. штаба Б.А.Бурцаў, Г.А.Тычынскі
42-і чэрв. 1942—1.10.1943	Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.М.Нікіцін, Г.А.Каралёў; камісар В.Я.Гапееў; нач. штаба І.М.Гаўрылаў
43-і сак. — 1.10.1943	Прапойскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.П.Хаблоў, М.В.Навуменка; камісар С.Ф.Саўчанка: нач. штаба М.В.Кліменка, Ф.С.Скальзаеў
44-ы вер. 1942—1.10.1943	Касцюковіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.І.Сырамятнікаў; камісар М.Р.Папоў; нач. штаба М.Літвінаў, М.І.Кузняцоў
45-ы «За Радзіму» ліст. 1942—30.9.1943	Клімавіцкі, Краснапольскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір У.І.Маркаў; камісары І.С.Салдаценка, Ф.Ф.Сігаеў; нач. штаба Б.П.Нігіевіч, А.Ф.Канонік
47-ы «Перамога» ліп. 1942—1.10.1943	Чачэрскі р-н Гомельскай, Краснапольскі р-н Магілёўскай абл.	Камандзіры М.Ц.Перапечкін, Ф.П.Ліпкін, камісары В.К.Арлоўскі, Х.Калімулін; нач. штаба А.У.Гаркавенка, А.М.Лосеў
48-ы Крычаўскі чэрв. — 25.11.1943	Быхаўскі, Крычаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.Л.Гаўрыленка, камісар С.С.Давыдзенка, нач. штаба Дз.Я.Грыгор’еў
48-ы Прапойскі май — 7.12.1943	Журавіцкі р-н Гомельскай, Крычаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір В.Л.Шырко, нач. штаба В.Г.Ясючэня
60-ы імя Ф.М.Сядлецкага вер. 1943—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Ф.М.Сядлецкі (загінуў), С.А.Крэнеў; камісар П.І.Букштынаў; нач. штаба М.К.Хадорык (загінуў), І.І.Жамейка (загінуў), М.М.Травін
61-ы 22.5.1942 — ліп. 1943	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.К.Паўлаў; камісары Ф.Ц.Кальчук, А.А.Хачатран, П.Я.Гаро; нач. штаба Г.А.Цывін, В.П.Белабародаў
64-ы жн. 1941 — студз. 1942	Бярэзінскі, Круглянскі р-ны Магілёўскай, Смалявіцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.А.Радзін, камісар Баранаў, нач. штаба Вараб’ёў
85-ы 30.6. — вер. 1941	Бярэзінскі, Мсціслаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Заслаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір Б.Малышаў, нач. штаба С.Ф.Харцый
100-ы чэрв. 1942—27.6.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.С.Міхайлаў, А.В.Казлоўскі (в.а.); камісары І.І.Дамброўскі, А.І.Бычкоў; нач. штаба Казлоўскі, Р.М.Драгун (в.а.)
106-ы май 1943—9.7.1944	Навагрудскі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі р-н Мінскай абл.
108-ы імя Р.І.Катоўскага сак. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір М.А.Трусноў; камісары С.П.Каспрук, Ф.В.Сполахаў; нач. штаба Р.І.Караткоў
110-ы вер. — 13.12.1941	Клімавіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.А.Хлебцаў
112-ы Горацкі вер. 1943—26.6.1944	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір В.Д.Шароў; камісары У.З.Бурлаеў, П.С.Равякаў (загінуў); нач. штаба С.Ц.Кучмій
113-ы май — 31.10.1942	Быценскі р-н Баранавіцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.Кулікоў (загінуў), А.Шмакаў, І.С.Качамараў; камісары Шмакаў, Ф.Ф.Светкін
113-ы кастр. 1942 — чэрв. 1943	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.Р.Арцёменка, камісары Г.І.Качарын, нач. штаба І.М.Церашэнкаў.
113-ы сак. 1941 — студз. 1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір К.М.Белавусаў; камісары З.П.Гапонаў, К.Ф.Канавалаў; нач. штаба В.Ц.Някрасаў, Д.І.Фядотаў, І.Ф.Хазаў
115-ы вер. 1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры А.П.Доўгі, І.Ф.Рудаў, І.Я.Вайтусёнак; камісары П.М.Вікторчык, А.Я.Шчыслёнак; нач. штаба Дз.П.Скрыпка
120-ы Бялыніцкі ліп. 1942 — жн. 1943	Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл. (Расія)	Камандзіры Г.М.Архіпец, К.А.Баранаў; камісары І.П.Сакалоўскі, М.М.Барысёнак; нач. штаба Баранаў, В.Я.Буры
124-ы Касцюковіцкі жн. 1941—28.9.1943	Касцюковіцкі р-н Магілёўскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзір М.А.Нарчук; камісары С.П.Казлоў (загінуў), П.Я.Чарнагузаў; нач. штаба К.Я.Баброў
130-ы «Помста» ліп. 1942 — кастр. 1943	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.В.Беражной, В.В.Лазараў; камісары С.Ц.Крыварот, М.С.Фралоў, П.А.Рыняк; нач. штаба Фралоў
200-ы снеж. 1943—12.7.1944	Ганцавіцкі, Лунінецкі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір В.П.Дрожнікаў, камісар П.Я.Гаро, нач. штаба М.В.Белакураў
210-ы імя І.В.Сталіна 29.3.1942—2.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.П.Каралёў, С.С.Сумчанка (в.а.), В.В.Глотаў, Дз.Б.Шрэйн; камісары А.В.Шыянок, Глотаў, Р.Х.Голант; нач. штаба Сумчанка, А.І.Лукашэнка (загінуў), Глотаў, П.А.Маркоўскі, М.М.Барадулін (в.а.)
211-ы імя К.К.Ракасоўскага студз. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры Р.Н.Баразна, Р.Я.Чарапко (в.а); камісары Чарапко, А.В.Шыянок; нач. штаба І.І.Патапейка
212-ы імя С.С.Сумчанкі студз. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.М.Семкін, І.Б.Гнядзько, П.А.Маркоўскі; камісар Р.Ф.Сатоўскі; нач. штаба С.П.Ляшковіч, Маркоўскі, М.М.Барадулін
213-ы «За Савецкую Беларусь» студз. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры У.М.Волкаў, Ф.К.Шычко; камісары Ф.У.Карунчыкаў, Э.Ф.Паўлюць; нач. штаба В.Е.Мельнікаў, Волкаў
214-ы імя М.І.Калініна ліп. 1943—1.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Дз.А.Падгайны; камісар М.С.Пінчук; нач. штаба М.Р.Бакун, І.А.Раманчук
215-ы імя У.І.Леніна ліп. 1943—3.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.В.Пыжоў, камісар М.В.Баранаў, нач. штаба М.К.Галоўчанка
216-ы імя П.К.Панамарэнкі жн. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.Ц.Свердлікаў; камісары С.М.Альхавец, Ф.М.Дубінчык; нач. штаба Дубінчык, В.В.Грыбкоў
225-ы 4.7.1943—24.2.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.Г.Кісялёў, камісар М.Р.Ермаліцкі, нач. штаба А.А.Шканурка
252-і крас. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір І.М.Парываеў; камісары І.Ц.Зуевіч, П.М.Рэйдзер, А.К.Іванюк; нач. штаба В.І.Шаўчэнка (загінуў), Л.Ц.Казлоўскі
257-ы люты 1943—27.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.С.Язерскі, Я.А.Сяськоў; камісары В.У.Паўлаў, М.Ф.Кавалёў; нач. штаба М.К.Шавялёў
258-ы сак. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры У.М.Кароткі, А.Я.Галашчапаў; камісар А.К.Мальцаў; нач. штаба І.Л.Шыцікаў, М.Ц.Мядзведзеў, П.Дз.Лукашоў
259-ы сак. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Ц.Т.Ціхаміраў, М.П.Андрыянаў; камісар Ціхаміраў
278-ы 9.6.1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.І.Кніга, В.М.Ананіч; камісары А.М.Латышаў, Я.І.Заяц, А.Ц.Курсакоў; нач. штаба П.А.Кушнер, І.Ф.Рудаў
309-ы імя С.М.Кірава студз. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.П.Самсонік, камісар С.П.Багроў, нач. штаба М.І.Крэўчык
340-ы сак. 1943—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.Ц.Крыварот, М.П.Каржавін; камісар А.Ц.Патупчык; нач. штаба І.М.Несцяровіч, В.Ф.Шык, У.Ц.Крыварот
345-ы май 1942—12.7.1944	Бярозаўскі р-н Брэсцкай, Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры С.А.Яроцкі, В.М.Буры; камісары К.А.Баранаў, В.М.Яроцкі; нач. штаба Ф.І.Казаноўскі, І.М.Казюкін
346-ы кастр. 1943—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.Ц.Крыварот, М.І.Крукаў; камісар Р.Р.Паддубскі; нач. штаба Крукаў, А.К.Сідаровіч
347-ы май — 12.7.1944	Бярозаўскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзір А.Дз.Арбузаў, камісар А.Я.Царычаў, нач. штаба П.Х.Пімоненка
435-ы ліп. 1943—24.2.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір У.С.Дзянісаў; камісары І.С.Зычкоў, К.Н.Шыбанаў; нач. штаба М.Я.Белаглазаў
538-ы сак. 1943—27.6.1944	Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір В.П.Швяцоў, камісар П.П.Анікін, нач. штаба П.Дз.Каранкевіч
540-ы вер. 1943—27.6.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір І.І.Дамброўскі, камісар Дз.І.Бычкоў, нач. штаба М.Ц.Суслаў
550-ы жн. 1943—18.7.1944	Крынкаўскі р-н Беластоцкай, Бярозаўскі р-н Брэсцкай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзір Р.А.Дзякаў; камісары Ц.В.Ясючэня (загінуў), П.А.Сяўко; нач. штаба А.А.Смірноў
620-ы імя В.І.Чапаева снеж. 1941—4.7.1944	Клецкі р-н Баранавіцкай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры В.М.Сырцоў (загінуў), М.С.Міхалап (загінуў), А.А.Хачатран; камісары М.І.Александровіч, М.Ф.Мірановіч (в.а.), Г.А.Храмовіч, П.А.Рыняк, Хачатран, М.Г.Буракоўскі; нач. штаба Ф.С.Тарасевіч, І.П.Міхалап, Ф.К.Сцерлеў
720-ы кастр. 1942—1.10.1943	Касцюковіцкі, Клічаўскі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.С.Тарасевіч, Г.А.Храмовіч, П.У.Жмуроўскі; камісары Храмовіч, М.П.Фёдараў; нач. штаба Фёдараў, А.М.Віктарэнка, В.П.Тапілін
721-ы май — 1.10.1943	Чэрыкаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір А.М.Гарбаты, камісар А.В.Львоў, нач. штаба В.С.Сільчанка
760-ы імя М.Беразоўскага люты 1942 — вер. 1943	Бялыніцкі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.Беразоўскі (загінуў), Г.М.Колбнеў, Р.І.Перасценка; камісар В.М.Міхайлаў; нач. штаба І.Я.Лантухоў, М.А.Баранаў, К.І.Ражаў
820-ы ліп. 1943—24.2.1944	Быхаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры І.І.Вараб’ёў, камісар В.Ц.Гадунцаў, нач. штаба А.М.Сядзяеў
830-ы жн. 1943—24.2.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір А.Х.Бархозаў, камісар І.Д.Стральцоў, нач. штаба С.А.Савіл
Агітацыйны імя А.М.Горкага студз. — 4.7.1944	Вілейская вобл.	Камандзіры У.І.Ціханаў, Ф.Р.Ягадзінскі; камісар А.С.Нікалаеў; нач. штаба Ягадзінскі, М.Г.Гняздзілаў
«Алеся» чэрв. — 29.9.1942	Клімавіцкі, Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.Л.Кастроўскі (загінуў), камісар І.М.Пяроўскі
«Алімп», спецатрад НКДБ БССР 11.2.1943—13.2.1945	Віцебская, Гомельская, Магілёўская вобл.; Украіна, Польшча, Чэхаславакія	Камандзір В.А.Карасёў
П.А.Алыбіна сак. — 5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.А.Алыбін; камісар Л.А.Устабашыдзе; нач. штаба П.Дз.Максімаў, А.Н.Рыжкоў
Ананава жн. 1941	Клімавіцкі, Крычаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Ананаў (загінуў), камісар Кузьмін
«Анатоля» жн. 1941—22.2.1942	Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.Грышын (загінуў)
«Артур», спецатрад НКДБ СССР лета 1943—2.7.1944	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай вобл., Мінск і Мінскі р-н	Камандзіры І.Ф.Залатар, Ф.Ф.Азміцель, Б.Л.Галушкін
Асташонка сак. — крас. 1942	Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Асташонак, камісар П.Бінуш (загінуў)
Багушэўскі жн. 1941 — люты 1942	Багушэўскі р-н Віцебскай вобл.; Смаленская вобл. (Расія)	Камандзіры А.К.Стэльмах, П.С.Гапонцаў; камісар У.Л.Агейчык
«Баец» ліп. 1943—27.6.1944	Ільянскі р-н Вілейскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір Д.К.Бацяноўскі; камісар В.І.Верабей; нач. штаба М.М.Івакін, М.В.Смолін, М.Ф.Зорын
«Бальшавік» чэрв. 1942—26.9.1943	Хоцімскі р-н Магілёўскай вобл.; Клятнянскі, Мглінскі р-ны Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзіры П.С.Антоненка (загінуў), М.М.Аўчыннікаў; камісары Аўчыннікаў, С.Д.Сянцюраў (загінуў), Дз.І.Іваноў; нач. штаба В.К.Новікаў, А.Д.Ахрэмчык
«Баявы», спецатрад НКДБ БССР кастр. 1941—20.7.1944	Ашмянскі, Докшыцкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай, Асвейскі, Дрысенскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры А.С.Гарачаў, В.Л.Няклюдаў
«Баявы» імя Дунаева кастр. 1942—11.7.1944	Васілішкаўскі, Дзятлаўскі р-ны Баранавіцкай, Скідзельскі р-н Беластоцкай, Дзяржынскі, Капыльскі, Уздзенскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры Б.В.Жаўрыд (загінуў); Я.П.Грыцаневіч; камісар П.А.Жылко; нач. штаба Грыцаневіч, В.М.Ёлкін, С.Ф.Крыжаноўскі, А.П.Цыбульскі, Дз.Р.Зайцаў, П.А.Рудзін.
І.Ф.Бяляева ліп. — канец 1941	Багушэўскі р-н Віцебскай вобл.	Камандзір І.Ф.Бяляеў
«Валянціна Маёрава» ліп. — 29.9.1942	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір П.І.Шмонін, камісар Я.Д.Траянаў
Васілевіцкі жн. — канец вер. 1941	Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры А.А.Казлоў, А.З.Духанін; камісар У.К.Філончык
А.Я.Васілеўскага чэрв. — 29.6.1941	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Крупскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір А.Я.Васілеўскі (загінуў)
«Васільева» ліп. — кастр. 1941	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір С.В.Юрын
«Вест», спецатрад НКДБ СССР май 1943—14.7.1944	Ваўкавыскі, Гродзенскі р-ны Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі і інш. р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры А.Т.Міронаў, Л.А.Агабекаў
Ганцавіцкі ліп. — жн 1941	Ганцавіцкі р-н Пінскай вобл.	Камандзір Чуміла
Гарушкіна ліп. 1941 — вясна 1942	Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Гарушкін (загінуў)
«Гвардыя», спецатрад НКУС БССР 15.3—14.7.1944	Баранавіцкая, Брэсцкая, Вілейская вобл.	Камандзір У.М.Воранаў
Глускі ліп. — восень 1941	Глускі р-н Палескай вобл.	Камандзір М.С.Марціновіч, камісар А.М.Канаваленка
«Гром», спецатрад НКДБ СССР 20.5.1943—2.7.1944	Мінская вобл.	Камандзір Ф.Ф.Азміцель
«Громава» крас. — снеж. 1942	Карэліцкі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір У.Угрумаў (загінуў)
І.С.Губіна жн. 1941—3.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Акцябрскі, Капаткевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры І.С.Губін (загінуў), Ц.Ц.Ульяшоў, А.Р.Волкаў; камісары У.М.Кавалёў (загінуў), І.Н.Кулей, І.М.Жукаў; нач. штаба А.С.Селіванаў, С.Д.Цемпякоўскі, Р.І.Валошын (в.а.)
Давыд-Гарадоцкі ліп. — вер. 1941	Тураўскі р-н Палескай, Давыд-Гарадоцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.А.Скорабагацька, камісар М.К.Даўгулевіч
«Дапамога», спецатрад НКДБ СССР 11.6.1943—2.7.1944	Барысаўскі, Бягомльскі, Смалявіцкі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Б.Л.Галушкін
Я.М.Дзюрбы жн. 1941—21.1.1942	Гарадоцкі, Мехаўскі р-ны Віцебскай вобл.; Куньінскі, Невельскі р-ны Калінінскай, Ільінскі, Усвяцкі р-ны Смаленскай абл. (Расія)	Камандзір Я.М.Дзюрба, камісар І.В.Пратасаў (загінуў)
Добрушскі вясна 1942—1943	Добрушскі, Кармянскі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзіры М.М.Ігнатовіч, Ф.І.Краўчанка
«Другія», спецатрад НКДБ БССР 30.4.1942 — ліст. 1943	Кармянскі, Рагачоўскі, Рэчыцкі р-ны Гомельскай, Быхаўскі, Бялыніцкі, Касцюковіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай, Брагінскі, Васілевіцкі, Калінкавіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры П.П.Качуеўскі (загінуў), М.В.Зябніцкі
П.А.Дудаля снеж. 1943 — ліп. 1944	Бабруйскі р-н Магілёўскай, Старобінскі р-н Мінскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір П.А.Дудаль
Ц.Я.Ермаковіча жн. — кастр. 1941	Чашніцкі р-н Віцебскай вобл.	Камандзір Ц.Я.Ермаковіч
М.І.Жукоўскага ліп. — ліст. 1941	Чырвонаслабодскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір М.І.Жукоўскі (загінуў)
Д.А.Журбы жн. — вер. 1941	Мсціслаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Д.А.Журба, камісар Мяснікоў
«За Радзіму» май — 28.7.1944	Высокаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір П.І.Бародкін, камісар Дз.М.Маркаў, нач. штаба Г.Я.Бадокія
«За Радзіму» май 1943—31.1.1944	Тураўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.І.Прасолаў, камісар П.І.Тарасюк, нач. штаба І.М.Дваракоўскі
Іванаўскі ліп. — кастр. 1941	Іванаўскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір Ражноў, камісар Міроненка
Іванова Я.Р.—Нароенкі жн. — кастр. 1941	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір Іваноў, камісар Я.Р.Нароенка
Імя Багдана Хмяльніцкага кастр. 1943—17.7.1944	Бельскі, Бранскі, Цехановецкі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір М.У.Пальчэўскі, камісар К.А.Кульціясаў. нач. штаба В.Р.Казлякоўскі
Імя С.М.Будзённага кастр. 1941—1.8.1944	Антопальскі, Бярозаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры А.Р.Жураўлёў, К.Е.Мерзлякоў; камісары П.Р.Кавалёў, І.Я.Адаменка, П.К.Каламейцаў; нач. штаба Мерзлякоў, Г.В.Шацкоў
Імя С.М.Будзённага жн. 1943—22.8.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Снядоўскі р-н Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры М.М.Ізюмскі, А.Л.Куніцын, А.Ф.Барычаў; камісары І.Е.Сідаровіч, Ф.Л.Крайнік (в.а.), А.Е.Сарнычаў; нач. штаба Барычаў, А.У.Астрэйка
Імя П.Л.Валькова 3.10.1943—12.7.1944	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір М.І.Чацверыкоў, камісар В.П.Асташонак, нач. штаба К.А.Шлыкоўскі
Імя К.Я.Варашылава май —22.9.1943	Камарынскі р-н Палескай вобл.	Камандзір С.І.Філіпенка, камісар І.А.Шэйн, нач. штаба А.А.Петрусевіч
Імя К.Я.Варашылава май — ліст. 1942	Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір І.С.Зайкоў, камісар Х.Муштарыеў
Імя К.Я.Варашылава крас. — жн. 1942	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.; Ратнаўскі, Шацкі р-ны Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір Б.М.Міхайлоўскі; камісар С.А.Шкаварада; нач. штаба М.І.Варановіч, М.В.Глазінаў
Імя Ф.Э.Дзяржынскага («Хадакі»), спецатрад НКУС СССР 31.3.1942—12.7.1944	Брэсцкая, Гомельская, Палеская вобл.; Валынская, Жытомірская, Сумская, Чарнігаўская вобл. (Украіна)	Камандзір Я.І.Міркоўскі
Імя Ф.Э.Дзяржынскага ліст. 1943—12.7.1944	Ломжынскі р-н Беластоцкай, Поразаўскі р-н Брэсцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.А.Шушкоў, Г.С.Міснік; камісар Я.У.Нартыш-Блук; нач. штаба І.І.Манін, Шушкоў
Імя А.А.Жданава кастр. 1943—4.7.1944	Нясвіжскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір А.С.Самойленка, камісар Ф.А.Усошын (загінуў), нач. штаба А.К.Федзіёў
Імя Г.К.Жукава жн. 1943—19.7.1944	Аўгустоўскі р-н Беластоцкай вобл.	Камандзіры С.І.Талмачоў, П.Я.Пясоцкі; камісар М.З.Рагазінскі; нач штаба І.М.Когут
Імя М.І.Калініна сак. 1943—29.6.1944	Дзяржынскі, Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Л.І.Сарока, А.М.Алейнік; камісар П.А.Сачок; нач. штаба А.Ф.Дубінін, І.Ф.Мілюцін
Імя М.І.Калініна сак. — 14.7.1944	Казлоўшчынскі, Мастоўскі р-ны Баранавіцкай, Ваўкавыскі р-н Беластоцкай абл.	Камандзір Л.І.Сарока (загінуў), камісар А.Д.Ламаноўскі, нач. штаба В.М.Пак
Імя М.І.Калініна ліп. 1943—16.7.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Ваўкавыскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Ружанскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзіры С.І.Сцяпанаў, С.Ф.Крыжаноўскі; камісары Р.С.Лук’янаў, І.Е.Сідаровіч, Е.Л.Петухоў; нач. штаба Б.С.Кірычэнка
Імя М.І.Калініна кастр. 1943—2.7.1944	Смалявіцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір І.В.Луферчык; камісар М.Р.Карпіновіч; нач. штаба І.В.Шымановіч, І.В.Буйко
Імя М.І.Калініна май —7.7.1944	Навагрудскі р-н Баранавіцкай вобл.	Камісар І.В.Шаметавец, нач. штаба Л.А.Мольбін
Імя Р.І.Катоўскага (1-га складу) крас. 1943—31.3.1944	Антопальскі, Бярозаўскі, Дзівінскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры Ф.К.Ляпічаў, А.В.Ляшчоў; камісары Ляшчоў, А.І.Марозаў; нач. штаба І.С.Хаменка
Імя Р.І.Катоўскага (2-га складу) май — ліп. 1944	Антопальскі, Дзівінскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір І.І.Пазнякоў, камісар К.М.Касымаў, нач. штаба А.Ф.Бураў
Імя Р.І.Катоўскага жн. 1942—24.11.1943	Брагінскі, Камарынскі, Хойніцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры С.І.Філіпенка, А.Я.Міхневіч; камісары Ф.І.Філіпенка (загінуў), П.Р.Зяновіч; нач. штаба Міхневіч, Ц.А.Крываносаў. І.Н.Мельнікаў
Імя Р.І.Катоўскага зіма 1941 — вер. 1942	Жлобінскі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Быхаўскі р-н Магілёўскай абл.	Камандзір Каленчанка; нач. штаба Рвачоў
Імя Р.І.Катоўскага ліст. 1943—28.6.1944	Ільянскі, Маладзечанскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір М.С.Рудэнка; камісар Ю.А.Дзамашвілі; нач. штаба У.І.Паушкін, А.І.Марычаў
Імя С.М.Кірава чэрв. 1943—12.7.1944	Антопальскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзіры П.Н.Паплаўскі (загінуў), С.Ц.Шыш; камісар Р.Я.Рэва; нач. штаба Шыш, Р.Д.Алендар
Імя С.М.Кірава чэрв. 1942 — ліп. 1943	Лунінецкі р-н Пінскай вобл.	Камандзір А.П.Савіцкі, камісар Ф.І.Лісовіч, нач. штаба А.А.Машыц
Імя С.М.Кірава жн. 1943 — ліп. 1944	Клецкі, Ляхавіцкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір М.І.Сабаеў, нач. штаба М.П.Тараховіч
Імя С.М.Кірава май — 23.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай, Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.Я.Шытман; камісары В.М.Палянічка, Ф.Дз.Трыфанаў; нач. штаба І.С.Фралоў
Імя М.І.Кутузава крас. 1943—5.7.1944	Івянецкі, Любчанскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Р.П.Журэнка, І.Дз.Сёмін; камісар П.Ф.Харытонаў; нач. штаба П.М.Чатухін
Імя М.І.Кутузава ліст. 1943—11.7.1944	Высокаўскі, Кляшчэльскі, Косаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір В.Р.Машын, камісар Т.А.Шунько, нач. штаба Л.І.Паленаў
Імя П.К.Панамарэнкі жн. 1943—4.7.1944	Глыбоцкі, Дунілавіцкі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры М.І.Гачакоў, К.І.Мішын; камісар А.М.Мерсон; нач. штаба П.С.Вашчанка, М.А.Кузьменка, М.І.Паноў
Імя І.В.Сталіна студз. — вер. 1942	Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір Ф.П.Гарланаў, камісар П.І.Масалоў, нач. штаба Р.К.Дарафееў
Імя І.В.Сталіна чэрв. 1942—2.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір У.П.Адамовіч, камісар С.К.Доўнар, нач. штаба М.В.Шкутко
Імя І.В.Сталіна крас. — ліст. 1943	Браслаўскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір Г.С.Громаў (загінуў); камісары І.М.Драздоў (загінуў), Г.М.Папоў; нач. штаба М.А.Кузьменка
Імя А.В.Суворава вер. 1943—27.6.1944	Барысаўскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры П.Р.Півавараў, А.М.Аліеў; камісар П.У.Лаўрыновіч; нач. штаба Л.У.Афонін
Імя А.В.Суворава сак. — 20.11.1943	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.Т.Сацура, камісар М.Ф.Снягір, нач. штаба А.В.Ломаў
Імя Э.Тэльмана кастр. 1941 — ліп. 1942	Высокаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір М.І.Каваленка
Імя Э.Тэльмана кастр. 1941 — восень 1943	Бельскі р-н Беластоцкай, Гайнаўскі, Поразаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры В.Т.Канцандалаў (загінуў), І.І.Крылоў (загінуў), В.Кулікоў (загінуў)
Імя В.І.Чапаева студз. — вер. 1942	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзір М.С.Фядотаў, камісар Я.Ф.Гусеў, нач. штаба Г.М.Мулаянаў
Імя В.І.Чапаева сак. —25.11.1943	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры В.Р.Карась (загінуў), М.А.Жукаў; камісар Ф.Р.Рудчанка; нач. штаба Б.А.Арлоў
Імя В.П.Чкалава ліп. — ліст. 1941	Расонскі р-н Віцебскай вобл.; Невельскі р-н Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзір С.Дз.Пенкін, камісар В.А.Паўтаў, нач. штаба І.І.Сяргунін
Імя І.І.Чуклая вер. 1943—8.7.1944	Ленінскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір П.Р.Катовіч; камісар І.У.Доваль; нач. штаба Ф.Дз.Грынь, І.А.Очкусь
Імя М.А.Шчорса май 1942—27.4.1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Дзівінскі, Косаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Старадарожскі р-н Мінскай, Ганцавіцкі, Драгічынскі, Ленінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры П.В.Пранягін, М.П.Канавалаў, В.Ф.Гужэўскі; камісары Р.А.Дудко, П.Р.Кавалёў, А.С.Авецісян (в.а.), С.С.Жарыкаў, С.Я.Ягораў, Р.Я.Рэва, В.А.Несцярэнка; нач. штаба К.Е.Мерзлякоў, Гужэўскі, Дз.Я.Зуеў
П.Е.Казанакава май — 30.9.1942	Дрыбінскі, Мсціслаўскі р-ны Магілёўскай вобл.; Манастыршчынскі, Хіславіцкі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзір П.Е.Казанакаў, камісар М.Л.Язычэнка, нач. штаба А.В.Няфёдаў
С.І.Казлова сак. — 3.7.1942	Гайнаўскі, Кляшчэльскі, Шарашоўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір С.І.Казлоў
Калінкавіцкі жн. — кастр. 1941	Калінкавіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры І.С.Баброў (загінуў), Вергіенка; камісар Б.С.Катцэн
М.П.Канстанцінава ліп. 1941 — кастр. 1942	Грэскі, Любанскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры М.М.Лібянкоў, М.П.Канстанцінаў, П.М.Канавалаў, Д.А.Скляр; камісар У.І.Заяц
І.П.Каротчыкава вер. — ліст. 1942	Буда-Кашалёўскі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір І.П.Каротчыкаў, нач. штаба М.К.Стош
Качышчанскі жн. — ліст. 1941	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Ф.М.Руцкі, камісар А.С.Мішчанка
Кірылы Іванавіча май 1942	Гайнаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.
М.Дз.Кохава жн. — 2.11.1942	Дрыбінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.Дз.Кохаў
І.М.Кузіна студз. — 16.8.1942	Бягомльскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір І.М.Кузін
Лельчыцкі ліп. — вер. 1941	Лельчыцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір П.Ц.Лішафаеў; камісар Я.Ш.Эрлах
Лунінецкі ліп. — вер. 1941	Старобінскі р-н Мінскай, Лунінецкі р-н Пінскай абл.	Камандзір У.І.Анісімаў (загінуў)
Мазырскі жн. — кастр. 1941	Мазырскі р-н Палескай вобл	Камандзір М.І.Макаранка, камісар П.І.Счаслаўскі
«Макара» ліп. — жн 1941	Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір палк. «Макар» (прозвішча не ўстаноўлена)
Махнавіцкі жн. — кастр. 1941	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Я.Ф.Ганчарэнка, камісар Я.Д.Перлаў
«Меч» чэрв. — кастр. 1942	Віцебская вобл.	Камандзір К.А.Сінякоў, камісар Е.Я.Стрыжакоў, нач. штаба В.М.Бутрамееў
«Мсцівец» ліст. 1942—3.7.1944	Маладзечанскі р-н Вілейскай, Барысаўскі, Дзяржынскі, Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры К.В.Сідзякін, М.М.Дзягілеў; камісары Дзягілеў, М.С.Абрамаў; нач. штаба Ф.Г.Шыхаўцоў, Абрамаў, В.В.Мусорын
«Мясцовыя», спецатрад НКДБ СССР 20.3.1942—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Лагойскі, Мінскі, Рудзенскі, Слуцкі, Смалявіцкі, Уздзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.А.Ваўпшасаў
«Наватары», спецатрад НКДБ БССР 12.9.1943—12.7.1944	Баранавіцкая, Гродзенская вобл.	Камандзір У.М.Літвінскі
Нараўлянскі жн. — ліст. 1941	Нараўлянскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Іўчанка, камісар Г.Р.Чарняўскі
«Паддубнага» вер. 1941	Поразаўскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзір В.В.Янушка
В.Папова восень 1941—15.4.1942	Барысаўскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір В.Папоў
Парыцкі імя С.М.Кірава крас. — 18.11.1943	Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір М.М.Какоўка, камісар К.А.Дудко, нач. штаба П.У.Пішчык
«Першыя», спецатрад НКДБ БССР, да 15.5.1942 назва «Смерць фашызму» 26.9.1941—6.9.1942	Гарадоцкі р-н Віцебскай вобл.; Невельскі і сумежныя з ім раёны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры Х.Д.Кусаў (загінуў), Я.І.Шпілявы
Петрыкаўскі ліп. — кастр. 1941	Петрыкаўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.І.Гардзіенка, камісар С.І.Сакалоўскі, нач. штаба Яворскі
А.С.Пятрова жн. — 7.10.1943	Лёзненскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір А.С.Пятроў, камісар М.П.Сенакосаў (загінуў), нач. штаба Г.І.Шадрын
А.Ф.Сарафанава ліст. 1942—3.7.1944	Акцябрскі, Васілевіцкі, Даманавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры А.Ф.Сарафанаў, Дз.Я.Карнілаў (в.а.), В.М.Васільеў; камісары А.І.Рудэнка, К.У.Шарыкалаў; нач. штаба М.В.Бушуеў, Шарыкалаў, Карнілаў
А. Свентаржыцкага ліп. — снеж. 1942	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай, Заслаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір А.Свентаржыцкі
Свяцілавіцкі люты — вер. 1942	Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзір І.М.Філіпаў, камісар В.А.Абушэнка, нач. штаба Дз.М.Загорскі
Дз.І.Семянцова май — снеж. 1942	Карэліцкі, Мірскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Дз.І.Семянцоў (загінуў)
Скараднянскі жн. 1941 — люты 1942	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір П.М.Рагозенка (загінуў), камісар В.М.Цык
«Слаўны», спецатрад НКДБ БССР 12.2.1942—7.7.1944	Баранавіцкая, Гомельская, Магілёўская, Мінская вобл.; Арлоўская, Смаленская вобл. (Расія)	Камандзіры А.П.Шастакоў (загінуў), К.А.Мадэй
Слуцкі ліп. — снеж. 1941	Капыльскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.А.Пашун
«Сокалы», спецатрад НКДБ СССР 26.10.1942—5.7.1944	Быценскі, Клецкі, Ляхавіцкі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі, Драгічынскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры К.П.Арлоўскі, С.А Нікольскі
«Старшыны» чэрв. 1942	Сямяціцкі р-н Брэсцкай вобл.
І.А.Стафаненкі май — ліп. 1942	Кармянскі р-н Гомельскай, Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір І.А.Стафаненка, камісар Г.П.Баснін
Столінскі ліп. — кастр. 1941	Тураўскі р-н Палескай, Давыд-Гарадоцкі, Столінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры В.Е.Ключанкоў (загінуў), І.Л.Масленікаў (загінуў)
С.Р.Суслава снеж. 1942—4.7.1944	Свірскі р-н Вілейскай, Бягомльскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры П.Р.Півавараў, У.П.Каўцюх, С.Р.Суслаў; камісары І.П.Кліманскі, Ф.І.Ларыёнаў, Д.І.Мартыненка; нач. штаба А.В.Склярэнка, Карнееў, Ф.Ц.Хахлоў
«Сцяг» май — 10.7.1944	Бярозаўскі, Гайнаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры А.Ф.Петракоў, В.Л.Ларыёнаў (в.а.); камісары А.У.Шаўлякоў, нач. штаба А.В.Навіцкі
«Сямёнава», спецатрад НКДБ БССР 21.7.1943—30.6.1944	Асіповіцкі, Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай, Глускі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір Х.С.Прыбыль
І.П.Топкіна вер. 1942 — ліп. 1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.П.Топкін, В.В.Алісейчык; камісары Алісейчык, В.А.Цвяткоў
«Трэція» (у чэрв. 1943 — ліп. 1944 наз. імя Ф.Э.Дзяржынскага), спецатрад НКДБ БССР 24.4.1942—2.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Куранецкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай, Аршанскі, Віцебскі, Дубровенскі, Расонскі, Сенненскі, Сіроцінскі, Талачынскі р-ны Віцебскай абл. і інш. раёны; Літва	Камандзіры А.А.Плотнікаў, М.Г.Братушэнка, А.С.Бычак (загінуў), П.С.Савуляк
Тураўскі ліп. — вер. 1941	Тураўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір М.І.Голікаў; камісары В.П.Савін, М.М.Бяляўскі
Хойніцкі жн. — вер. 1941	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір І.М.Цейкін, камісар П.П.Домнікаў (загінуў)
«Храбрацы», спецатрад НКДБ БССР 1.7.1942—12.7.1944	Косаўскі р-н Брэсцкай, Жлобінскі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі, Калінкавіцкі, Мазырскі, Петрыкаўскі р-ны Палескай, Лагішынскі, Лунінецкі, Пінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір А.М.Рабцэвіч
Целяханскі ліп.—вер. 1941	Целяханскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір У.І.Квінто (загінуў)
«Чапай» май—29.9.1942	Клімавіцкі, Крычаўскі, Мсціслаўскі, Чавускі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір У.Р.Залатарэнка; камісары В.П.Катаеў, К.А.Рэуцкі; нач. штаба Ю.Ц.Якуноў
«Чэкіст» жн. 1943—27.7.1944	Высокаўскі, Кляшчэльскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір Р.С.Каравай, камісар І.А.Палякоў (загінуў), нач. штаба В.Р.Елісейкін
Чэрыкаўскі жн. 1941 — вясна 1942	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Г.А.Храмовіч
Штабны студз. 1943—27.6.1944	Акцябрскі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір Р.І.Бар’яш; камісары М.І.Лапо, Ф.І.Самбук, І.С.Сабецкі; нач. штаба А.І.Неўскі, А.І.Фасоль, А.Р.Волкаў, А.Т.Шумідуб
В.В.Шчарбіны жн. 1941	Валожынскі р-н Баранавіцкай, Лепельскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Барысаўскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры В.В.Шчарбіна (загінуў), Д.І.Кеймах (загінуў), М.П.Фёдараў (загінуў)
І.А.Яраша ліп. 1941—26.2.1942	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір І.А.Яраш (загінуў)

т. 12, с. 114

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ГЕРО́Й САВЕ́ЦКАГА САЮ́ЗА,

ганаровае званне ў СССР у 1936—91, найвышэйшая ступень адзнакі за асабістыя ці калектыўныя заслугі, звязаныя са здзяйсненнем гераічнага подзвігу. Зацверджана пастановай ЦВК СССР ад 16.4.1934. Паводле палажэння ад 29.7.1936 прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета СССР. Згодна з ім герою ўручаліся: ордэн Леніна, медаль «Залатая Зорка» і Грамата Прэзідыума Вярх. Савета СССР. Герой Савецкага Саюза, які здзейсніў гераічны подзвіг 2-і раз, узнаг. ордэнам Леніна і 2-м медалём «Залатая Зорка», на радзіме ўстанаўліваўся яго бронзавы бюст. Паводле пастановы Прэзідыума Вярх. Савета СССР ад 22.8.1988 пры паўторным узнагароджанні Герою Савецкага Саюза ўручаўся 2-і ордэн Леніна, але медаль «Залатая Зорка» 2-і раз не ўручалася; бронзавы бюст мог быць устаноўлены па хадайніцтву дзярж. органаў і грамадскіх арг-цый пасля смерці Героя Савецкага Саюза. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена каля 12,7 тыс. чал., у т. л. 486 беларусам і ўраджэнцам Беларусі, з іх 443 воінам Вял. Айч. вайны. Гэтай узнагароды ўдастоены 88 удзельнікаў падполля і партыз. руху на Беларусі. Прозвішчы Герояў Савецкага Саюза — воінаў беларусаў і ўраджэнцаў Беларусі, а таксама сыноў братніх народаў і замежных грамадзян, партызан і падпольшчыкаў, якія вызначыліся ў баях за Беларусь у Вял. Айч. вайну, увекавечаны ў мемарыяльнай зале Бел. дзярж. музея гісторыі Вял. Айч. вайны.

Чатыры разы Героі Савецкага Саюза:

Л.І.Брэжнеў (1966, 1976, 1978, 1981), Г.К.Жукаў (1939, 1944, 1945, 1956).

Тройчы Героі Савецкага Саюза:

С.М.Будзённы (1958, 1963, 1968), І.М.Кажадуб (люты, жн. 1944, 1945), А.І.Пакрышкін (май, жн. 1943, 1944).

Двойчы Героі Савецкага Саюза — беларусы і ўраджэнцы Беларусі: П.Я.Галавачоў (1943, 1945), С.І.Грыцавец (люты, жн. 1939), І.І.Гусакоўскі (1944, 1945), У.В.Кавалёнак (1978, 1981), П.І.Клімук (1973, 1975), С.Ф.Шутаў (студз., вер. 1944), І.І.Якубоўскі (студз., вер. 1944).

Двойчы Героі Савецкага Саюза — прадстаўнікі іншых народаў, якія вызначыліся ў баях за Беларусь: С.Амет-Хан (1943, 1945), І.Х.Баграмян (1944, 1977), А.Я.Баравых (1943, 1945), П.І.Батаў (1943, 1945), А.П.Белабародаў (1944, 1945), Л.І.Бяда (1944, 1945), І.А.Вараб’ёў (1944, 1945), А.М.Васілеўскі (1944, 1945), С.А.Каўпак (1942, 1944), М.І.Крылоў (крас., вер. 1945), Я.М.Кунгурцаў (люты, крас. 1945), У.Дз.Лаўрыненкаў (1943, 1944), І.Ф.Паўлаў (1944, 1945), І.А.Пліеў (1944, 1945), К.К.Ракасоўскі (1944, 1945), Я.Я.Савіцкі (1944, 1945), С.П.Супрун (1940, 1941), М.Ц.Сцепанішчаў (1944, 1945), П.А.Таран (1942, 1944), Я.П.Фёдараў (1940, 1945), Ц.Ц.Хрукін (1939, 1945), І.Д.Чарняхоўскі (1943, 1944), В.І.Чуйкоў (1944, 1945), А.М.Яфімаў (1944, 1945), В.С.Яфрэмаў (май, жн. 1943).

Героі Савецкага Саюза — беларусы і ўраджэнцы Беларусі (пра кожнага гл. асобны артыкул):

1936. П.Е.Купрыянаў, М.А.Сяліцкі.

1937. Ф.К.Каўроў, І.П.Мазурук, Г.М.Склязнёў, О.Ю.Шыіт.

1938. А.С.Благавешчанскі.

1939. В.М.Кажухоў, Я.М.Нікалаенка.

1940. П.Р.Алейнікаў, І.І.Валасевіч, Дз.Д.Валенцік, М.М.Гармоза, А.Л.Дыдышка, П.В.Кандрацьеў, І.П.Кірпічоў, І.М.Коібзун, І.М.Максіменя, І.В.Матрунчык, І.М.Нядзвецкі, Р.С.Пінчук, А.П.Сабалеўскі, І.М.Саламонаў, М.Ф.Турцэвіч, А.Р.Целешаў, С.І.Чарняк, С.Я.Ялейнікаў.

1941. А.К.Антоненка, Ц.П.Бумажкоў, А.Тарэлік, М.Ф.Гастэла, Л.М.Даватар, І.А.Каўшараў, А.Л.Лізюкоў, Л.З.Муравіцкі, К.Н.Осіпаў, Б.Л.Хігрын.

1942. М.В.Аўдзееў, В.І.Казлоў, М.А.Карначонак, В.П.Карповіч, У.Ц.Курыленка, Ф.А.Мінкевіч, Г.А.Палаўчэня, М.Ф.Сільніцкі, Ф.А.Смалячкоў, М.Дз.Шастакоў.

1943. М.І.Абрамчук, І.А.Авекаў, С.І.Азараў, П.А.Акуцыёнак, І.Е.Аляксееў, М.М.Антонаў, К.П.Арлоўскі, Дз.Я.Аскаленка, Р.Б.Багданаў, І.М.Багушэвіч, М.С.Байкоў, Р.М.Баталаў, А.А.Белы, Я.А.Бірбраер, Ф.П.Бруй, А.М.Бурак, Л.У.Буткевіч, А.Я.Варанчук, А.А.Вашкевіч, З.Д.Віхнін, А.А.Волах, Г.І.Вялічка, А.К.Гаравец, П.А.Гарошак, З.С.Гарэлік, С.Ш.Гурэвіч, М.П.Давідовіч, П.Л.Даўбешкін, Ф.Ф.Дуброўскі, П.І.Жданаў, Н.І.Жолудзеў, С.А.Забагонскі, М.І.Зіньковіч, Я.І.Злацін, Г.П.Ісакаў, С.М.Каданчык, П.К.Казакевіч, М.М.Казачэнка, У.А.Канаваленка, І.Р.Карасёў, В.А.Князеў, І.С.Козіч, Б.Л.Коўзан, А.І.Крайко, Г.А.Крумінь, У.Е.Лабанок, А.Р.Мазанік, Ф.Я.Макавецкі, М.І.Марозаў, В.Ф.Марцехаў, І.В.Мацкевіч, А.І.Мельнікаў, Дз.М.Мінчугоў, М.М.Мядзель, М.К.Навумчык, П.У.Несцяровіч, Ц.П.Новікаў, М.Б.Осіпава, М.К.Піліпенка, П.А.Пілютаў, А.Я.Пісарэнка, Б.Т.Пішчыкевіч, М.Ф.Рабчэўскі, А.І.Радкевіч, П.М.Рудкін, І.Е.Самбук, А.Ф.Самусёў, І.В.Свідзінскі, У.І.Свідзінскі, М.І.Семянцоў, М.Д.Сіянін, А.Я.Смалякоў, І.П.Собалеў, М.Л.Співак, М.І.Сталяроў, П.А.Странакоў, П.Ф.Сычэнка, І.Я.Сяржантаў, Г.С.Тамілоўскі, Н.В.Траян, А.І.Уласавец, І.А.Уласенка, В.Я.Фурсаў, Б.А.Царыкаў, Я.М.Целешаў, В.І.Цямчук, С.М.Чарапнёў, К.П.Чарноў, Б.Т.Шабан, Я.А.Юрчанка, П.І.Ярмоленка.

1944. К.А.Абазоўскі, А.С.Азончык, С.П.Алейнікаў, Ц.Д.Алексяйчук, У.Ц.Алісейка, М.Г.Альхоўскі, А.А.Аляхновіч, С.Ф.Аляшкевіч, М.А.Ананьеў, П.І.Аўрамкаў, С.А.Бабрук, У.А.Барысенка, А.А.Барэйка, П.М.Бахараў, І.А.Бельскі, А.К.Болбас, А.М.Бондараў, П.М.Буйко, П.М.Бухонка, Е.С.Бялявін, І.Ф.Ваксман, А.І.Валынец, І.К.Вальваценка, І.К.Варапаеў, М.А.Высагорац, А.К.Габрусёў, Р.С.Гарфункін, В.М.Гінтаўт, К.П.Грыб, П.Л.Грышчанка, Р.А.Тусараў, А.П.Даніліцкі, Л.В.Дземянкоў, І.М.Ерашоў, П.Е.Жгіроў, Дз.П.Жмуроўскі, У.Г.Завадскі, І.К.Захараў, А.Л.Ісачанка, М.Р.Кавалёў, П.І.Кавалёў, А.В.Казлоў, П.М.Казлоў, М.К.Казлоўскі, І.Е.Каленікаў, В.М.Калеснікаў, С.М.Канашэнка, І.Дз.Кандрацьеў, М.П.Каралёў, С.А.Карнач, А.П.Карпенка, І.Б.Катунін, А.Л.Кляшчоў, І.П.Кожар, П.Ю.Корбут, В.З.Корж, А.Р.Корзун, Ф.П.Котчанка, М.К.Круглікаў, І.І.Крукаў, С.Д.Крэмер, А.М.Кулагін, Ф.Л.Кухараў, І.А.Лапянкоў, Э.В.Лаўрыновіч, І.С.Леановіч, Дз.І.Лугаўской, М.П.Лутоўскі, С.Лукашэвіч, А.П.Луцэвіч, А.Б.Ляшчынскі, Ф.А.Малышаў, С.С.Манковіч, П.Маргелаў, У.Р.Масальскі, Г.І.Маслоўская, Г.Г.Маслякоў, А.Дз.Мацюшоў, Р.Н.Мачульскі, П.М.Машэраў, Я.К.Мінін, Я.І.Міркоўскі, М.М.Мультан, М.В.Мураўёў, Г.М.Надтачэеў, У.А.Парахневіч, А.В.Петрушэўскі, А.З.Петушкоў, С.Петушкоў, А.М.Рабцэвіч, П.М.Раманаў, М.В.Рамашка, А.Д.Салянікаў, І.І.Семянюк, С.І.Сікорскі, У.А.Скугар, А.Л.Сліц, Я.Р.Слонскі, М.А.Старавойтаў, І.І.Строчка, Дз.Г.Сухавараў, С.Я.Сцяпук, Ц.Я.Сычкоў, Ц.Р.Сянькоў, М.М.Тамашэвіч, І.Г.Тамашэўскі, В.І.Тарлоўскі, А.Р.Таўпека, М.М.Ткачэнка, А.Тумар, І.М.Туфтаў, Р.А.Худалееў, У.З.Царук, А.М.Цюльга, М.Л.Часнык, І.Чубукоў, К.А.Шабан, М.П.Шмыроў, П.І.Шпетны, М.К.Шут, А.Г.Юхнавец, П.У.Ялугін, У.І.Ярмак, В.І.Яронька.

1945. Я.А.Аляхновіч, С.П.Анішчанка, Ф.К.Анташкевіч, К.І.Арлоўскі, Ф.Ф.Архіпенка, Ф.А.Асташэнка, С.Н.Багарад, А.І.Банкузаў, М.У.Барташоў, М.У.Барысаў, А.І.Барычэўскі, П.Х.Басянкоў, М.Р.Батракоў, І.С.Бескін, П.М.Буйневіч, І.Р.Бумагін, А.К.Бурак, Ф.М.Бялевіч, Дз.В.Бярнацкі, М.Р.Вайнруб, Я.Р.Вайнруб, А.В.Вакульскі, П.Ф.Вансецкі, Н.Варанцоў, І.П.Гаманкоў, М.І.Гапяёнак, Ц.Л.Гарноў, П.А.Глазуноў, М.Ф.Грыгаровіч, А.І.Гурын, П.І.Гучок, Е.У.Дабравольскі, Л.С.Данілюк, А.Ф.Дзюбко, І.І.Дзякаў, В.А.Дзямідаў, П.А.Дудчык, А.М.Дулеба, В.І.Брэтонка, А.А.Жук, П.С.Жукаў, Ц.С.Жучкоў, У.Р.Жыгуноў, І.С.Зайцаў, М.Л.Зайцаў, Г.С.Здановіч, К.М.Зубовіч, В.К.Зыль, А.Я.Каваленка, С.А.Каваленка, М.К.Кавалёў, Р.С.Кавалёў, Д.В.Казакевіч, А.Я.Казлоў, І.І.Казлоўскі, В.Ф.Каленнікаў, С.А.Калінкоўскі, І.І.Камінскі, Л.М.Каплан, М.Дз.Капусцін, П.М.Каралёў, С.Дз.Карыцкі, П.В.Касцючык, М.П.Катлавец, Я.І.Качанаў, В.А.Квіцінскі, У.М.Кірмановіч, М.А.Кісляк, М.М.Кольчак, М.Дз.Конанаў, Л.С.Корнеў, В.А.Кот, І.М.Краснік, С.А.Красоўскі, А.Ц.Краўцоў, П.А.Крыванос, А.А.Кубліцкі, П.І.Купрыянаў, М.І.Кучынскі, С.А.Лавянецкі, І.І.Ладуцька, А.І.Лапацін, М.А.Ласкуноў, У.С.Лаўрыновіч, П.І.Лізюкоў, А.Я.Ліпуноў, М.В.Лусто, З.Р.Лышчэня, П.В.Мажэйка, І.Ц.Майсееў, Б.А.Майстрэнка, І.А.Макіёнак, І.В.Максімча, Дз.К.Марозаў, У.М.Марцінкевіч, Я.Р.Маскаленка, С.С.Мацапура, М.П.Мебш, А.А.Мінін, Я.А.Мойзых, П.Мухін, Я.Г.Навіцкі, У.А.Наржымскі, Дз.С.Наруцкі, І.Б.Непачаловіч, І.Ф.Несцераў, М.А.Неўскі, П.П.Нікіфараў, Ф.П.Нікіцін, А.В.Паддавашкін, М.Г.Падсаднік, С.А.Панамароў, А.А.Парцянка, І.М.Паўлаў, І.М.Паўловіч, М.П.Пацееў, Ц.А.Пачтароў, С.А.Пашкевіч, Дз.Н.Пенязькоў, Ф.І.Перхаровіч, А.М.Пінчук, М.Р.Пінчук, Г.І.Пісараў, К.М.Полазаў, П.П.Пурын (Пурынь), С.С.Пустэльнікаў, С.Ф.Пшонны, А.Ф.Пятаковіч, М.Я.Рабцаў, М.Я.Раманькоў, Ф.Ф.Раўчакоў, М.С.Рогаў, У.А.Рыбак, У.Р.Рыжоў, Ц.А.Саевіч, В.Д.Сакалоўскі, А.І.Салодышаў, С.А.Свідзерскі, П.С.Сінчукоў, В.В.Скрыганаў, М.І.Смарчкоў, М.К.Спірыдзенка, Г.М.Станкевіч, М.П.Судзілоўскі, М.А.Сурын, Я.Я.Сусько, М.П.Сыдзько, М.Ф.Талкачоў, П.Ф.Тоўсцікаў, П.С.Труханаў, Ф.А.Угначоў, Я.І.Фаміных, А.А.Філімонаў, М.А.Халяўка, А.К.Харчанка, А.С.Хмялеўскі, М.В.Хоцімскі, А.Дз.Церашкоў, Дз.М.Цырубін, А.І.Чарныш, Л.С.Чэркас, А.Дз.Шамянкоў, М.П.Шарко, А.К.Шмыгун, М.Д.Шыла, М.Ф.Шындзікаў, В.П.Юбкін, І.І.Янушкоўскі, У.Р.Яўсеенка.

1946. М.І.Аверчанка, Ф.М.Аўхачоў, М.С.Быкаў, Я.В.Васілеўскі, Я.І.Ганчароў, П.У.Гельман, С.Г.Жукаў, М.М.Зялёнкін, М.С.Камельчык, У.Р.Карачун, Р.В.Ксяндзоў, А.А.Нячаеў, А.С.Мілюцін, К.Ф.Міхаленка, І.С.Нікалаеў, А.А.Нячаеў, А.С.Пешчанка, А.К.Стампкоўская, У.А.Тышэвіч, Ю.А.Шандалаў, А.К.Шэлепень.

1948. Л.І.Гарагляд, П.М.Стафаноўскі.

1951. Я.М.Стэльмах.

1954. Ц.Ц.Рамашкін.

1957. З.М.Тусналобава-Марчанка.

1958. Е.С.Зянькова, З.М.Партнова.

1960. В.З.Харужая.

1965. Ц.С.Барадзін, П.А.Галецкі, І.Драздовіч, І.К.Кабушкін, М.І.Казей, М.А.Кедышка, Л.Дз.Лорчанка, Л.Я.Маневіч, Т.С.Марыненка, Г.М.Халасцякоў, У.А.Хамчаноўскі, Р.І.Шалушкоў.

1978. Р.У.Дольнікаў.

1980. М.П.Чэпік, В.В.Шчарбакоў.

1984. В.В.Піменаў.

1985. Я.П.Іваноўскі, П.І.Івашуцін.

1988. А.А.Мельнікаў.

Героі Савецкага Саюза — прадстаўнікі іншых народаў, якія вызначыліся ў баях за Беларусь:

1939. І.І.Фядзюнінскі.

1941. К.Я.Анохін, Ф.А.Баталаў, Я.Дз.Бяляеў, М.М.Дзмітрыеў, І.А.Кадучэнка, У.Р.Каменшчыкаў, Я.Р.Крэйзер, Ф.І.Паўлоўскі, С.Р.Рыдны, М.М.Чапурной.

1942. В.Я.Сітноў.

1943. М.І.Агароднікаў, Х.Ш.Агліулін, Д.Азізаў, А.Алімбетаў, Р.А.Аляксееў, М.М.Андрэйка, П.Л.Анішчанкаў, Б.С.Антаеў, В.П.Антонаў, Я.А.Антонаў, М.Р.Апарын, С.В.Артамонаў, М.М.Арцем’еў, Р.Е.Бабкоў, Дз.А.Бакураў, Б.Ф.Баннікаў, М.С.Барысаў, Г.І.Басманаў, І.А.Бахмецьеў, І.А.Бачанкоў, П.К.Баюк, Ц.А.Баярынцаў, В.Дз.Белазерцаў, У.К.Беламесных, В.А.Бердышаў, А.Л.Бондараў, Ц.І.Брагонін, А.І.Бруханаў, І.М.Будзілі, Г.Дз.Буднік, М.В.Бузінаў, В.В.Бутылкін, А.В.Быкаў, М.В.Бычкоў, А.П.Валошын, К.Р.Верцякоў, Ф.П.Віслеўскі, М.Л.Воінаў, С.А.Волікаў, Е.Дз.Волкаў, У.Высоцкі, Дз.(М.)Г.Гайнутдзінаў, А.М.Гарбуноў, Г.Дз.Гардаполаў, І.М.Гардзіенка, Х.Г.Гізатулін, В.В.Глаголеў, А.Я.Гнусараў, І.М.Грачоў, С.У.Грышын, А.М.Губін, П.М.Гудзь, П.Я.Гур’янаў, У.В.Гусеў, Ф.М.Давыдаў, А.В.Дамрачоў, Б.Е.Даўлетаў, І.Т.Дацэнка, Т.Джумабаеў, М.Т.Дзёмін, Р.Я.Дзмітрыеў, І.М.Дзям’яненка, А.Ф.Дзячкоў, М.І.Дружынін, І.Х.Дубін, А.Дусухамбетаў, С.А.Елістратаў, Ф.А.Ермакоў, С.Жала, А.М.Жарыкаў, А.П.Жыдкіх, І.П.Зайцаў, І.Ф.Залатароў, У.М.Зарамбо, К.С.Заслонаў, А.Р.Звягін, І.Дз.Зуеў, І.Ф.Зуеў, Т.Ібрагімаў, І.Л.Іваноў, І.С.Іваноў, І.В.Ільгачоў, С.П.Ільін, Б.Ісаханаў, Г.М.Іўлеў, К.Ф.Казакоў, М.Л.Казакоў, С.А.Казакоў, С.Д.Казанаў, А.А.Казаран, А.А.Казарэзаў, А.Г.Казлоў, Ф.М.Калакольцаў, Л.А.Калацілаў, Б.П.Калінін, А.С.Калмыкоў, І.М.Калодзій, А.І.Кальцоў, М.І.Кананенкаў, І.М.Карачараў, А.Карпенка, К.М.Карэлін, П.П.Карэлін, С.Касімхаджаеў, І.Р.Касяк, Т.Каумбаеў, І.А.Качурын, Дз.К.Квітовіч, А.Кжывань, М.І.Кікаш, М.Ф.Кліменка, І.Клімовіч, С.Т.Кляўцоў, І.М.Князеў, М.В.Красавін, І.П.Красільнікаў, Я.Я.Краўцоў, С.У.Крывенка, В.В.Крыклівы, Дз.Ф.Кудрын, І.А.Кузаўкоў, А.М.Кузняцоў, І.Ф.Кузняцоў, С.Н.Кузняцоў, І.З.Куляшоў, М.А.Куратнікаў, А.А.Куцін, С.І.Кязімаў, І.М.Дабанаў, А.А.Лазараў, А.Я.Ламакін, І.Г.Лапін, Л.С.Лапцеў, А.С.Лапшын, І.Ф.Лапшын, С.А.Ларыёнаў, У.Ф.Латышаў, П.М.Лашчанка, І.М.Левусенка, М.Ф.Лімань, Р.М.Лінькоў, І.П.Лісін, М.М.Літвіненка, А.Е.Лук’янаў, Р.А.Лумпаў, Б.Р.Лунц, М.Ц.Лучок, І.Г.Лысанаў, І.І.Люднікаў, Н.А.Лявухін, І.С.Лямайкін, Г.В.Ляхаў, І.М.Ляшэнка, В.М.Макараў, Р.П.Маланог, М.Е.Маліноўскі, М.І.Маргун, І.А.Мардасаў, А.В.Маркаў, В.В.Матасаў, І.М.Мацюгін, В.І.Мельнікаў, А.Е.Меншыкаў, П.М.Мешчаракоў, М.І.Міхайлаў, А.Е.Мішчанка, М.У.Мялашчанка, Р.П.Мясаедаў, А.Г.Мяцяшкін, У.Ф.Несцераў, А.Р.Ніканаў, А.В.Новікаў, М.А.Новікаў, В.А.Някрасаў, А.М.Нямчынаў, А.Р.Огнеў, М.Д.Ольчаў, А.А.Осіпаў, С.А.Папоў, П.А.Патапенка, М.А.Паўлоцкі, І.А.Пахалюк, П.М.Пахомаў, Б.А.Піскуноў, А.У.Посны, М.С.Пруднікаў, С.Дз.Пруткоў, Ц.Д.Пугачоў, К.А.Пуляеўскі, М.П.Пухаў, В.С.Пуцілін, З.Ф.Пянакі, І.М.Пяткоўскі, П.К.Рагозін, І.А.Радаеў, М.К.Раманаў, С.П.Рашчупкін, А.А.Румянцаў, А.С.Румянцаў, І.М.Румянцаў, П.А.Рындзін, В.Р.Салдаценка, М.Е.Самохін, М.Л.Сарокін, Р.П.Саўчук, І.Л.Сердзюкоў, В.Дз.Серыкаў, М.І.Сечкін, Л.С.Сібагатулін, А.В.Сідараў, М.М.Сілін, В.Я.Сітнікаў, Е.Сіхімаў, В.Н.Сласцін, М.Ф.Смірноў, М.Я.Смірноў, С.Р.Смірноў, А.Ф.Спірын, І.Я.Спіцын, М.І.Сташак, Ш.С.Сулейманаў, Дж.Сулейменаў, Б.М.Сураўцаў, Р.М.Суркоў, Г.І.Сурнін, І.Я.Сухараў, С.Я.Сухараў, Дз.П.Сухарнікаў, Ф.П.Сушкоў, А.Л.Сярожнікаў, П.Ц.Таранцаў, В.Ф.Тарасенка, К.Таскулаў, К.Я.Ткабладзе, В.І.Трусаў, А.В.Трыфанаў, Ф.А.Трыфанаў, М.І.Тузаў, А.І.Уладзіміраў, М.Дз.Уласаў, М.М.Уласаў, П.М.Фамічоў, Б.М.Фарунцаў, І.Д.Фіёнаў, М.В.Філімонаў, А.Р.Фралянкоў, В.С.Хабіеў, М.І.Харламаў, Ф.М.Хлуднеў, М.М.Хухлоў, А.П.Цаплін, А.С.Цвердахлебаў, М.К.Цімашэнка, У.Я.Цімашэнка, В.М.Цімонаў, В.Ф.Цітоў, К.А.Ціханаў, І.В.Цымбал, Ф.П.Чабурын, К.З.Чалоўскі, Я.Дз.Чарамноў, У.І.Чаркасаў, П.А.Чарняеў, П.А.Чудзінаў, М.А.Шавялёў, Б.П.Шайко, С.Шакіраў, М.Р.Шаламцоў, М.С.Шанцоў, М.Т.Шарстабітаў, У.П.Шарстнёў, І.К.Шаумян, В.В.Швец, Дз.В.Шурпенка, А.В.Шчарбакоў, В.В.Шчарбіна, А.Ф.Шчукін, М.П.Шыбаеў, Д.К.Шышкоў, Ш.Эргашаў, М.М.Юр’еў, І.А.Юсупаў, Ц.С.Ягораў, Г.Т.Якушкін, А.К.Ярохін, А.І.Яршоў, М.А.Яхагоеў.

1944. С.С.Абдужабараў, А.Н.Абрамаў, К.К.Абрамаў, М.Р.Абросімаў, А.Р.Абухаў, В.Ц.Абухаў, В.Г.Аверчанка, А.Л.Агафонаў, А.С.Агафонаў, К.Азалаў, Р.Азімаў, Ф.Ф.Азміцель, І.К.Айтыкаў, В.І.Акімаў, М.П.Акімаў, Г.К.Акпераў, М.С.Актуганаў, М.В.Акцябрская, М.Я.Алавяннікаў, М.Альбер, А.В.Азяксандраў, І.Аляксандраў, М.А.Аляксандраў, І.П.Аляксееў, Я.А.Аляксееў, Х.Амінаў, К.М.Андрусенка, У.К.Андрушчанка, Я.Т.Андрушчанка, А.Дз.Андрэеў, М.М.Андрэеў, А.Аннаеў, Дз.А.Анохін, І.Ф.Анохін, А.А.Анпілаў, І.М.Антонаў, М.І.Антонаў, Я.Ф.Антошын, І.М.Анціпін, А.К.Апалеў, І.І.Арандарэнка, В.К.Ардашаў, Ц.М.Арлоў, І.Я.Арол, А.М.Арсянюк, М.А.Аруцюнян, М.В.Архангельскі, Д.Асаналіеў, В.С.Аскалепаў, П.А.Афанасьеў, С.Я.Афанасьеў, Ф.Т.Афанасьеў, Г.А.Ахмераў, К.Х.Ахметшын, Т.Бабаеў, К.М.Бабошка, В.М.Бабошын, С.А.Багамолаў, І.В.Багданаў, У.Р.Багуслаўскі, А.В.Бажанаў, М.Байрамаў, А.Г.Байцоў, А.І.Баксаў, І.П.Баладурын, Р.В.Баламуткін, І.М.Банаў, М.П.Баранаў, У.П.Баранаў, М.І.Баркоў, Н.Д.Баронін, Е.І.Барыкін, М.Б.Барысаў, І.А.Барысевіч, М.Г.Барышаў, М.І.Барэеў, Г.П.Бахвалаў, В.А.Башкіраў, Ф.А.Башкіраў, В.І.Баяркін, К.Ф.Белаконь, Г.М.Бзараў, Г.Біктыміраў, І.С.Бірукоў, А.Л.Болатаў, І.К.Болдун, М.М.Броннікаў, А.П.Брынскі, С.Ц.Брэусаў, І.І.Бувін, І.А.Буканаў, Б.А.Булат, В.Г.Булатаў, Х.С.Булатаў, А.А.Бурнашоў, М.А.Бухтуеў, М.І.Быкоўскі, А.С.Бычак, Р.В.Бязуглаў, А.І.Бялоў, А.К.Бялоў, П.А.Бялоў, Р.А.Бялоў, А.І.Бяспятаў, А.Дз.Валогін, М.Я.Валошын, М.П.Варатынцаў, А.Ф.Варонін, А.Варонін, І.І.Варэпа, М.А.Васеў, І.Васіленка, А.М.Васільеў, І.В.Васільеў, М.М.Васільеў, М.Ф.Васільеў, С.А.Ваўпшасаў, Р.І.Вахонін, У.К.Венцаў, Л_Л.Вінер, П.Дз.Вінічэнка, Ю.М.Віннік, У.М.Вішнявецкі, А.П.Возлікаў, В.Ф.Волкаў, М.Ц.Волкаў, А.І.Воранаў, М.А.Вычужанін, В.А.Вядзенка, К.А.Вяршынін, М.Дз.Вяснін, Р.П.Вятчынкін, Ф.Г.Габдрашытаў, С.К.Гадавікоў, І.Я.Гайдым, А.С.Гайко, С.К.Галавашчанка, А.В.Галадноў, В.М.Галаулін, Б.Л.Галушкін, І.В.Ганжэла, Е.К.Гаранян, В.Ф.Гарачаў, І.П.Гарбуноў, А.С.Гардзееў, Ю.І.Гарохаў, Ш.Ю.Гатыятулін, П.П.Гаўрылаў, Ф.Г.Гаўрылаў, П.І.Гаўрыш, Я.І.Генералаў, П.М.Герасіменка, А.П.Гергель, І.В.Гермашаў, А.Г.Гізатулін, С.Я.Гладкоў, Ф.І.Говараў, Дз.Ф.Грачушкін, М.А.Грачыхін, А.І.Громаў, А.М.Громаў, І.К.Груздзеў, Л.А.Грыгаровіч, А.І.Грыгор’еў, Т.С.Грыгор’еў, Л.М.Грыгор’еў, Дз.А.Грыдзін, М.А.Грынёў, К.Д.Грыцынін, А.С.Грышын, С.С.Грэбчанка, А.І.Гуляеў, Дз.Ц.Гуляеў, С.І.Гурвіч, В.В.Гусеў, Ф.Л.Гушчын, А.Я.Давыдаў, Л.Ш.Давыдаў, М.Я.Дакучаеў, Р.А.Далгоў, А.Дз.Данілаў, П.А.Данілаў, Е.І.Данільянц, А.Ф.Данукалаў, М.С.Дароўскі, І.М.Дарохін, І.С.Даутаў, А.Г.Даўлетаў, Б.Даўледжанаў, Б.Р.Даўлятаў, І.К.Двадненка, Э.Б.Джумагулаў, Я.А.Дзерцеў, М.А.Дзёмін, Б.М.Дзмітрыеў, П.А.Дзяльцоў, Г.А.Дзяменцьеў, А.А.Дзямідаў, А.М.Дзянісаў, С.Р.Дрынь, А.Е.Дубікаў, А.Дэхканбаеў, П.В.Едзелеў, Р.П.Ерафееў, А.П.Еўдакімаў, В.В.Еўдакімаў, І.С.Еўсцігнееў, А.Жанзакаў, В.Р.Жолудзеў, С.Т.Жунін, А.І.Жылін, М.Ф.Забродзін, Я.Г.Заверталюк, І.А.Заулін, В.Ф.Загайнаў, Г.П.Загайнаў, М.М.Зазуля, Я.П.Зайцаў, А.З.Закіраў, А.А.Залатароў, В.В.Засядацелеў, Р.Дз.Заўгародні, К.Ф.Захараў, М.А.Звераў, В.Ф.Здуноў, У.К.Зелянёў, Я.Дз.Зімін, М.А.Зіноўеў, П.П.Зонаў, Р.М.Зубаў, А.М.Зуеў, Ю.М.Зыкаў, П.П.Зюбін, П.М.Зюлькоў, М.В.Зябніцкі, С.І.Зямлянаў, Ю.П.Іванкін, І.Я.Ігнаценка, С.І.Іларыёнаў, Г.А.Іназемцаў, І.В.Індракоў, В.Я.Ісаеў, А.І.Ісіпін, Дз.Д.Іўліеў, Ю.Дз.Іўлеў, Г.М.Ішчанка, П.А.Кабанаў, І.Р.Кабякоў, Б.Я.Каваленка, П.І.Каваленка, П.С.Кавалёў, С.М.Кавалёў, А.І.Кадамцаў, І.П.Кадачнікаў, А.Л.Казачкоў, Г.Ф.Казачук, А.І.Калабін, А.П.Каламоец, Дж.Калдыкараеў, У.Р.Калеснік, І.С.Калеснікаў, А.Каліеў, Ц.І.Калінін, М.Дз.Калініч, М.Т.Калінкін, Ф.А.Калыхматаў, Дз.Я.Камароў, Ф.І.Каменеў, К.Л.Камынін, У.М.Камышаў, М.С.Канавалаў, Ф.Ф.Канавалаў, А.І.Канарчык, Ф.І.Кангалёў, П.Я.Кандраценка, П.В.Канькоў, С.Л.Капытаў, І.В.Каралькоў, Б.А.Карасёў, А.І.Караткоў, Д.Т.Каржоў, Я.Ф.Карнееў, Г.М.Касатонаў, П.С.Кастрамцоў, У.М.Кастрыкін, С.П.Касцерын, М.М.Катаеў, І.П.Каўрыжка, В.Я.Каўтун, П.М.Каўтун, Г.М.Каўтуноў, А.Г.Качаткоў, А.Р.Кашынцаў, А.С.Квіткоў, Ц.Кенжэбаеў, Ж.К.Кізатаў, Ц.П.Кіранкоў, А.В.Кірсанаў, І.В.Кірык, В.П.Кірычук, А.М.Кісліцын, П.М.Кіслоў, М.М.Кліменка, П.Ф.Кляча, А.А.Князеў, І.М.Князькоў, А.Ф.Колесава, А.С.Конеў, Б.Л.Корнеў, С.Ф.Костычаў, І.І.Косцін, М.І.Котаў, У.П.Краеў, М.А.Крапіва, А.В.Красікаў, М.П.Красільнікаў, І.Я.Краснік, М.П.Краўчанка, А.С.Крахмаль, А.М.Круташынскі, І.К.Кручкоў, П.Я.Крывень, А.М.Ксьшкін, Г.Л.Кубышка, І.Г.Кувіка, Л.У.Кудакоўскі, Д.А.Кудравіцкі, М.Г.Кужакоў, М.Ц.Кузняцоў, А.П.Кузоўнікаў, М.Я.Кузякін, В.І.Кулікаў, М.Р.Кулябяеў, П.М.Куманёў, Дз.Р.Курапятнік, А.Курманаў, Т.Т.Кусімаў, Ф.М.Кустаў, М.І.Кучаравенка, М.М.Куюкаў, В.І.Лабанаў, А.П.Лабачоў, І.С.Лазарэнка, І.А.Лазенка, М.Г.Лапата, П.Р.Лапацін, А.В.Лапік, П.С.Лапушкін, Р.Р.Лахін, М.С.Лацкоў, А.К.Леанцюк, В.М.Лебедзеў, Г.С.Лебедзеў, І.М.Лебядзенка, В.П.Лезін, А.Дз.Леўчанка, М.П.Лешчанка, В.І.Лівенцаў, А.Ц.Лінчук, І.Дз.Ліхабабін, А.С.Лічынка, А.Р.Логінаў, А.А.Лосік, М.Т.Лукінаў, П.Ф.Лунёў, Я.М.Лунін, М.Я.Лут, А.А.Лысенка, М.Дз.Любічаў, А.Г.Ляпкін, Х.Магамед-Мірзоеў, М.М.Магерамаў, П.С.Мазураў, М.М.Майсееў, М.С.Майсееў, Г.В.Майсурадзе, Г.М.Макараў, М.І.Макарычаў, М.Р.Маладзікоў, Б.Г.Малышаў, І.Е.Малышаў, Дз.К.Малькоў, Г.А.Мальцаў, В.А.Малясаў, Дз.Б.Маматаў, П.С.Мамкін, М.Мамраеў, Х.Мамутаў, М.Ф.Манакін, Я.Ф.Манахаў, М.К.Мандыбура, Ф.Р.Маркаў, С.С.Маркін, Я.Маркоўскі, М.Т.Мармулёў, І.А.Мартынаў, К.Х.Марусічэнка, А.П.Маслаў, М.В.Маслаў, А.Т.Маслікаў, І.Ф.Маслоўскі, М.П.Масонаў, М.Т.Маструкоў, М.Ф.Махаў, П.Я.Махіня, Р.Махмудаў, Р.Махнёў, І.Р.Махота, І.Я.Мацвееў, П.К.Мацвееў, П.Я.Мацвееў, А.В.Машок, В.Я.Мацюшкін, П.М.Меншчыкаў, Р.І.Мільнер, Т.Т.Міндыгулаў, П.А.Мірашнічэнка, Б.А.Міхайлаў, М.А.Міхайлашаў, В.П.Міхалько, А.М.Міхін, М.М.Мішэнін, І.М.Моцін, П.Ц.Мужэцкі, М.С.Музалёў, В.П.Мухін, Дз.М.Мядзведзеў, І.П.Мядзведзеў, Р.І.Мяншун, В.Набіеў, М.І.Навасельцаў, К.Л.Навумаў, М.П.Нагорны, А.П.Назараў, А.Г.Наканечнікаў, В.Л.Недагавораў, Д.П.Несцярэнка, М.А.Ніканаў, А.Ф.Нікіфараў, І.Я.Нікіфараў, Е.А.Нікуліна, Т.Ніязмамедаў, К.Л.Новікаў, М.С.Новікаў, В.С.Няжноў, Б.Л.Няклюдаў, Я.М.Няўмоеў, М.І.Осіпаў, У.П.Падзігун, С.У.Падлузскі, Г.Ф.Пакроўскі, М.П.Пакроўскі, В.В.Падавіваеш, А.С.Паланскі, П.Ц.Панамароў, Дз.П.Паноў, Ф.К.Папоў, А.Р.Папугаеў, Н.М.Пархоменка, Ф.І.Паршын, І.А.Парыгін, А.П.Пасар, М.Дз.Паўлаў, М.М.Паўлаў, М.П.Паўлаў, М.С.Паўлаў, І.Дз.Паўленка, А.М.Паўлоўскі, Ф.К.Паўлоўскі, Г.Ф.Пацёмкін, І.С.Перахода, М.Дз.Петухоў, І.Ц.Петчанка, П.С.Півень, А.Н.Піразеў, В.Р.Пічугоў, Ц.Р.Плужнікаў, А.В.Плюшч, І.А.Плякін, Л.А.Працэнка, В.І.Прохараў, П.А.Прымак, Г.А.Прыходзька, П.С.Прыходзька, Р. дэ ла Пуап, А.М.Пузікаў, Дз.М.Пяроў, М.А.Пярфільеў, Г.М.Пятлюк, М.В.Радчанка, Р.М.Раеўскі, М.А.Ражноў, Г.С.Размадзе, Б.Дз.Раманаў, В.М.Раманаў, М.І.Раманюк, А.А.Раслякоў, Н.Р.Рафіеў, Ш.С.Рахматулін, А.П.Рудакоў, М.М.Рудзь, М.Рудой, М.М.Рудык, С.І.Рудэнка, Ф.С.Румянцаў, В.А.Русакоў, Г.Ф.Русін, І.Русінаў, М.А.Рыжанкоў, А.А.Рыжкоў, А.П.Рыжоў, В.Дз.Рылаў, Дз.Р.Рэдзькін, А.В.Сабашнікаў, І.К.Сабко, П.С.Савачкін, А.Л.Сазонаў, М.А.Салагуб, А.Ф.Салаўёў, Г.Л.Салаўёў, М.Я.Салаўёў, У.Д.Саілончанка, І.П.Салтыкоў, І.Ф.Самаркін, С.А.Самародаў, А.М.Самахвалаў, З.А.Самсонаў, Б.В.Самсонаў, У.А.Сапрыкін, А.А.Саркісянц, В.П.Сарокін, А.Г.Сафонаў, П.С.Сафронаў, Р.І.Свердлікаў, Г.Г.Светачаў, А.А.Свірыдаў, С.Сейтваліеў, М.П.Селязнёў, І.П.Сівакоў, С.М.Сідаркоў, В.М.Сідзельнікаў, А.М.Сіманаў, В.П.Сімон, Ф.М.Сінічкін, М.Т.Сірычэнка, П.П.Скалацкі, М.Г.Скляраў, М.М.Слабацкоў, М.В.Смірнова, Дз.І.Смірноў, Дз.М.Смірноў, У.Я.Смірноў, Ю.В.Смірноў, У.П.Созінаў, Р.І.Спольнік, А.І.Старчанка, М.П.Ступішын, П.А.Сувораў, М.П.Судакоў, А.А.Суслаў, І.М.Сухамлін, А.П.Сухараў, М.Ц.Сушанаў, П.Ц.Сушкоў, М.Ф.Сцепавой, В.А.Сцёпін, М.М.Сцяжкін, І.В.Сцяпанаў, М.А.Сцяпанаў, М.П.Сядненкаў, Л.С.Сядоў, В.А.Сяменчанка, В.П.Сяргееў, У.П.Сяргееў, А.П.Сярогін, Р.А.Такуеў, А.Е.Талмачоў, П.М.Тамілін, М.Тапівалдыеў, А.І.Тарнапольскі, Дз.П.Татмянін, В.Ф.Токараў, І.М.Траўкін, М.П.Трубіцын, П.Ц.Труфанаў, Д.Тураеў, Дз.І.Туркоў, А.Я.Углоўскі, А.Узакаў, І.П.Украдыжэнка, У.Ф.Уладзіміраў, М.М.Уласаў, С.П.Уласенка, Ф.І.Ульянін, М.Умурдзінаў, І.Ургенішбаеў, І.Р.Усацюк, Д.Усманаў, В.С.Уткін, А.І.Уцін, С.Л.Ушакоў, М.П.Фамін, Н.І.Фенічаў, М.П.Фёдараў, М.Ц.Фёдараў, І.А.Філацьеў, Л.А.Філін, Я.Ф.Філіпскіх, М.І.Філоненка, М.Д.Фірсаў, А.В.Фларэнка, В.М.Фокін, Я.Ц.Форзун, І.В.Фралоў, А.К.Фядзюнін, П.І.Фядотаў, Г.М.Хадзімухаметаў, Х.Хазіеў, К.К.Хайбулін, А.С.Хайдараў, Ц.Г.Халікаў, С.В.Харламаў, В.Дз.Харытонаў, С.Х.Хасанаў, Ф.П.Хахракоў, Х.І.Хіндрэус, І.І.Хмель, К.Е.Ходаў, Ц.А.Холад, У.Г.Хомрач, В.П.Храмых, А.Р.Хрыстоў, А.М.Хутаранскі, С.Хушназараў, К.І.Царыцьш, М.П.Цеплякоў, І.М.Цімчук, І.П.Ціткоў, А.А.Цітоў, А.Ц.Цітоў, У.Л.Ціхаміраў, Р.М.Ціханаў, Л.П.Ціхмянаў, М.С.Цыбульскі, В.Е.Цыганкоў, В.Ф.Цымбаленка, М.Дз.Цыплухін, В.Т.Цыс, А.В.Цюрын, Л.Ф.Цюрын, С.Ц.Цяплоў, С.В.Цярэшчанка, Р.А.Чакмянёў, В.І.Чамадураў, М.Дз.Чапрасаў, І.І.Чарапанаў, Г.Я.Чарашнёў, У.Д.Чарнаморац, С.А.Чарнаўской, В.Я.Чарнышоў, А.Р.Чарняк, А.С.Чугаеў, М.К.Чупілка, В.С.Чурумаў, М.С.Чурыкаў, С.Г.Чыгладзе, В.П.Чыжоў, А.Я.Чыкін, Ш.І.Чылачава, А.Ф.Чынкоў, А.А.Чыркоў, І.М.Чысцякоў, Дз.Л.Чэпусаў, А.А.Шавялёў, В.С.Шавялёў, М.С.Шавялёў, У.Ш.Шакіраў, П.І.Шамаеў, І.Ц.Шапачка, А.А.Шастакоў, А.М.Шаталін, В.Р.Шашкоў, М.Ф.Шварцман, М.І.Шкуліпа, Г.Ф.Шляпін, М.І.Шмаргун, Дз.А.Шмонін, К.Ф.Шувалаў, П.П.Шумаў, А.Дз.Шчаблакоў, В.К.Шчарбакоў, М.І.Шчацінін, М.М.Шчукін, М.М.Шыкін, А.П.Шылкоў, Ф.Ф.Шыляеў, А.М.Шыхаў, І.Т.Шэйкін, П.К.Юдзін, Дз.Р.Юркоў, А.М.Юрын, Дз.М.Яблачкін, М.А.Якаўлеў, А.Якубаў, К.Б.Якубаў, М.Я.Якупаў, Б.Я.Янтыміраў, М.М.Яромушкін, П.М.Яфрэмаў, В.М.Яшын.

1945. К.А.Авакян, С.В.Авяр’янаў, Ф.Я.Агафонаў, М.І.Агурэчнікаў, С.Адашаў, Дз.Е.Алейнічэнка, В.А.Алісаў, І.П.Алтухоў, У.С.Алхімаў, М.М.Альшэўскі, М.Я.Аляксандраў, Ф.М.Аляксандраў, А.М.Аляксеенка, А.А.Аляксееў, Ж.Андрэ, А.С.Андрэеў, І.Я.Андрэеў, П.К.Андрэеў, Я.В.Анісімаў, М.А.Аніскін, С.П.Анішчанка, М.А.Ануфрыеў, С.А.Апраксін, М.П.Аргуноў, В.Дз.Арлоў, Я.Н.Арлоў, І.М.Арсеньеў, І.С.Арцішчаў, П.А.Арэф’еў, І.І.Асінны, М.С.Аслікоўскі, С.Ц.Атрохаў, А.К.Аўдзееў, Дз.М.Аўсяннікаў, Б.В.Аўчыннікаў, М.Ц.Аўчыннікаў, Б.М.Афанасьеў, В.М.Афанасьеў, Д.М.Ахмедаў, Ф.Ахмедаў, С.Ашыраў, К.І.Бабахін, В.А.Бабічаў, М.М.Бабкін, В.М.Бабкоў, М.І.Баброў, Л.Г.Бабушкін, А.М.Багалюбаў, М.Ц.Багамолаў, Ф.М.Бажора, П.С.Байцоў, С.І.Балгарын, І.М.Бандарэнка, С.Дз.Барадулін, С.М.Баразянец, Т.М.Барамзіна, В.М.Бардуноў, В.М.Барсукоў, П.М.Батыраў, М.І.Бахцін, Б.Л.Белік, І.М.Беразуцкі, Р.Я.Бераснеў, Ф.С.Берастаў, Я.А.Бікбаў, В.М.Бірукоў, Ф.Ц.Блахін, В.П.Брагін, В.Я.Брагін, Т.А.Братчыкаў, М.В.Будзюк, М.І.Будзянкоў, К.С.Бурдзейны, Ф.В.Буслаў, П.П.Бухнін, М.К.Буянаў, Л.А.Быкавец, І.Л.Бялоў, І.М.Бярэзін, Ф.С.Вазнясенскі, В.А.Валасатаў, А.М.Валошын, М.Ф.Валошын, І.М.Валчкоў, В.У.Ванцян, П.Я.Вараб’ёў, М.А.Васін, Г.І.Вахалкоў, А.Я.Вахненка, А.Ф.Везіраў, Р.І.Велікаконь, Р.П.Віктараў, М.М.Вінаградаў, П.І.Вінаградаў, Ф.І.Вінакураў, А.Л.Вісяшчаў, І.П.Віткоўскі, В.А.Віхіраў, А.А.Волкаў, А.П.Волкаў, М.Е.Волкаў, Х.Н.Гайсін, М.А.Гакель, У.А.Галаскокаў, К.М.Галіцкі, А.К.Галубкоў, А.М.Галубой, Б.Б.Гарадавікоў, А.В.Гарбатаў, Д.І.Гарбуноў, В.С.Гаўрылаў, Р.С.Гашава, А.І.Гераськін, А.М.Герман, М.М.Глебаў, І.В.Глушкоў, К.С.Гнідаш, А.Е.Голубаў, А.Ф.Грабнёў, К.В.Гразноў, М.І.Грыбкоў, Дз.П.Грыгор’еў, В.І.Грышаеў, В.С.Грышко, І.Ц.Грышын, І.П.Гураў, К.Ф.Гураў, П.Ф.Гушчын, М.С.Давыдаў, М.П.Дакучаеў, В.І.Далгаполаў, У.К.Далгоў, А.А.Данілаў, М.І.Данілаў, М.М.Даніленка, А.І.Данскіх, Ю.М.Двужыльны, Г.І.Джункоўская-Маркава, І.М.Дзусаў, М.М.Дзяканаў, П.М.Дзякаў, М.І.Доліна, С.А.Долінскі, М.І.Дружынін, М.Я.Дубровін, Г.А.Дуброўскі, М.В.Дунічаў, В.Дз.Едкін, Л.К.Ерафееўскіх, Ф.П.Ерзікаў, Р.Дз.Ермалаеў, Ф.П.Ермалаеў, Е.М.Жагранкоў, П.М.Жалтухін, А.П.Жэсткаў, А.М.Жданаў, Л.В.Жолудзеў, І.Я.Жудаў, М.А.Жуканаў, В.П.Жукаў, Я.А.Жыгуленка, В.І.Жылін, М.М.Завадоўскі, В.С.Заварызгін, В.І.Загароднеў, В.Г.Зайцаў, В.Л.Зайцаў, С.Х.Зайцаў, М.А.Замулаеў, Ю.Ф.Зарудзін, І.М.Запарожскі, А.І.Зараўняеў, А.Н.Захараў, Г.Н.Захараў, А.М.Звераў, І.Е.Злыгосцеў, Е.М.Зорын, А.Л.Зубкова, А.А.Ібраеў, Ф.Я.Іванішка, А.В.Іваноў, К.В.Іваноў, М.В.Іваноў, М.А.Лзюмаў, І.І.Ілазараў, Г.М.Інасарыдзе, А.Дз.Іонаў, М.А.Ісайка, С.Іскаліеў, В.У.Істомін, А.Ішанкулаў, П.В.Каваленка, П.П.Кажамякін, М.А.Кажушкін, А.А.Казакоў, В.І.Казакоў, Р.П.Каалоў, В.Г.Казянкоў, В.М.Каламоец, Б.П.Калач, І.А.Калашнікаў, М.С.Калашнікаў, П.Р.Калеснікаў, С.М.Калінін, М.А.Калодка, П.І.Каломін, У.Я.Калпакчы, Б.Л.Калядзе, Г.В.Камароў, Г.У.Камароў, Р.К.Камарыцкі, Дз.К.Камзаракаў, У.Р.Канарэеў, Г.Ф.Канцаў, І.В.Капейкін, А.М.Карасёў, М.В.Каранаў, Е.М.Карніенка, В.І.Карнішын, Я.І.Каровін, М.П.Карпееў, В.І.Карпенка, В.Р.Карпенка, Я.Ф.Касавічоў, Ф.Дз.Касценка, Г.Л.Катарын, П.Р.Кашчэеў, М.І.Кашын, В.Ш.Квачантырадзе, Р.К.Кіба, Г.Ф.Кірдзішчаў, М.С.Кірылаў, У.Л.Кірылаў, Р.Р.Кіяшка, В.С.Кладзіеў, І.К.Кліманаў, М.І.Кліменка, Дз.М.Клімзаў, П.Ф.Кляпач, М.І.Колычаў, М.І.Конанаў, В.М.Косцін, У.М.Кошалеў, К.А.Кошман, М.В.Крапцоў-Зайчанка, І.Т.Красноў, В.І.Краўчанка, В.І.Круглоў, Ф.Т.Крылоў, С.М.Крынін, І.Н.Кудзін, С.А.Кудрашоў, К.Г.Кузняцоў, Р.І.Кузняцоў, В.С.Кузьмін, М.А.Кузьмін, Л.Дз.Кукалеўскі, П.А.Кулакоў, А.Г.Куліеў, С.З.Кульбашной, А.П.Кулясаў, Дз.А.Купцоў, С.А.Купцоў, П.А.Курачкін, М.Ц.Курбатаў, Дз.М.Курлук, А.В.Курын, К.П.Кутрухін, С.Ф.Куфонін, Е.М.Кухараў, М.М.Лазькоў, П.Б.Лакціёнаў, Г.Д.Лапацін, Г.С.Лебедзеў, С.А.Лебедзеў, В.А.Леванян, М.Лефеўр, М.Н.Ліннік, К.С.Лісіцын, В.М.Літвінаў, М.М.Логінаў, У.Л.Логінаў, І.П.Луеў, Л.В.Лук’янчыкаў, М.А.Лунькоў, А.А.Лучынскі, І.І.Лысенка, Ф.К.Лысенка, А.С.Люты, В.І.Лявіцкі, І.М.Лявонаў, І.Р.Лядоўскі, І.А.Мазгавой, М.С.Майдан, А.С.Майсеенка, Т.П.Макарава, К.В.Макараў, М.Р.Макараў, Я.А.Макееў, А.М.Максін, П.П.Маладых, А.І.Малаў, А.А.Мален, М.С.Малінін, І.Т.Малка, М.П.Мальчанка, М.В.Мамонаў, В.М.Манкевіч, А.І.Маркаў, В.В.Маркін, А.І.Марозаў, І.В.Марозаў, М.М.Мартынаў, У.К.Мартынаў, М.І.Марцьянаў, А.А.Марчанкаў, М.Ф.Мар’яноўскі, С.І.Масіенка, Ц.Д.Масін, А.П.Маслаў, А.А.Матросаў, У.М.Мачалаў, В.А.Меднаногаў, Н.Ф.Меклін-Краўцова, І.А.Мельнічэнка, А.М.Меркушаў, А.І.Міронаў, Р.Р.Міронаў, С.М.Міт, М.І.Мітрафанаў, В.К.Мітрохаў, А.Б.Міхайлаў, В.П.Мішэнін, Г.Г.Мурзаханаў, Р.Ф.Мусланаў, Г.М.Мядзведзеў, І.М.Мяльноў, П.П.Набойчанка, А.С.Навічкоў, М.К.Нагульян, П.І.Назарэнка, Я.Налепка, М.М.Нарган, А.М.Наскоў, М.З.Нешкаў, В.М.Нікалаеў, М.П.Ніканаў, Т.А.Нікандрава, Я.М.Ніхаеў, А.П.Нічыпарэнка, К.Б.Нуржанаў, В.П.Нячаеў, А.М.Осіпаў, В.В.Осіпаў, Б.М.Падалка, А.М.Пайкоў, С.А.Палавін, Ф.П.Палій, І.С.Палявой, П.Я.Палякоў, М.П.Панамароў, І.С.Панамарэнка, Е.М.Панкоў, А.Дз.Паноў, М.Ф.Паноў, В.І.Панькоў, А.В.Папова, В.І.Папоў, Г.П.Папоў, М.Ф.Пасько, А.В.Пашкевіч, П.П.Перасумкін, Г.Е.Петэрс, М.М.Піджакоў, В.В.Піліпас, М.Ф.Пісарэўскі, Дз.М.Пічугін, М.Я.Платонаў, І.Л.Пратапопаў, В.І.Протчаў, М.Ц.Пуцілін, А.Дз.Пуцін, Ю.І.Пыркоў, А.А.Пятраеў, В.М.Пятроў, М.П.Пятроў, П.Г.Пятроў, С.В.Пяцялін, К.В.Рабава, А.А.Рабаў, А.М.Рагожнікаў, С.А.Разінкін, А.К.Разумаў, А.М.Рай, П.М.Рак, І.П.Раманаў, Я.П.Раманаў, А.С.Расказаў, Б.Г.Расохін, А.М.Рашчупкін, С.Дз.Роман, У.С.Рублеўскі, А.А.Рудноў, А.А.Рудэнка, А.Е.Рудэнка, А.В.Рыбакоў, М.І.Рыбін, В.П.Рыбкін, І.Ц.Рыжоў, А.Е Рытаў, М.Я.Рэдзькін, П.Дз.Рэшатаў, П.С.Садакоў, І.Ф.Садчыкаў, А.К.Сакольскі, У.С.Салавей, М.І.Саламацін, В.А.Салаўёў, У.А.Салаўёў, Ц.І.Салопенка, С.Р.Саннікаў, В.А.Санфірава, С.А.Саркісян, М.Д.Свінарчук, Л.С.Святашэнка, Ц.І.Святлічны, А.П.Селязнёў, М.Я.Селязнёў, У.П.Сенчанка, Ф.І.Сенчанка, В.А.Сідарэнка, Е.І.Сізінцаў, М.А.Сікорскі, П.І.Сірагоў, В.М.Сіроцін, Г.І.Скрыпнікаў, А.В.Смірноў, М.Я.Смірноў, Р.Я.Смірноў, Ф.А.Смірноў, У.С.Смятанін, Я.М.Смятнёў, І.М.Снітко, А.Н.Сталяроў, Ф.М.Стралец, С.М.Стралкоў, В.С.Стрыгуноў, Ю.К.Субоцін, В.В.Сугрын, Я.М.Сулейманаў, Б.Султанаў, В.Я.Супрун, С.Х.Суф’янаў, А.Г.Сухарукаў, У.П.Сухачоў, С.З.Сухін, Ф.А.Сцебянёў, Е.М.Сыпала, І.Ф.Сяброва, Я.М.Сялянін, У.Ф.Сямёнаў, Л.А.Сяргееў, В.В.Тамілоўскіх, Г.Е.Твауры, С.К.Токараў, А.А.Томскі, Дз.Я.Трамасаў, М.М.Трасцінскі, Р.А.Тупіцын, В.А.Турбін, С.В.Угрумаў, А.Т.Удавічэнка, М.М.Уладзіміраў, Н.З.Ульяненка, М.І.Усачоў, В.В.Фабрычнаў, Дз.К.Фалін, К.Я.Фамічова, І.П.Фанароў, В.В.Фацін, С.А.Федарэнка, Н.Н.Федуценка, П.В.Фешчанка, А.А.Філасофаў, А.Р.Філонаў, А.В.Фірсаў, М.А.Фірсаў, Я.Я.Фогель, Я.Б.Фрадкоў, М.А.Фралоў, Дз.Г.Фролікаў, І.С.Фурсенка, Э.Хаджаеў, Х.З.Хайрулін, В.Дз.Халеў, І.В.Халманаў, М.Н.Хамянкоў, С.І.Харламаў, У.М.Харытонаў, М.А.Хахлоў, М.П.Хваткоў, М.Я.Ходасаў, С.К.Хрукін, М.М.Хрыкаў, Л.І.Царэнка, С.Р.Церашкевіч, І.Р.Цюрын, М.Ф.Цяплоў, П.І.Цяраеў, М.К.Цярэшчанка, В.М.Чабатароў, М.П.Чалы, І.А.Чарнец, Р.І.Чарноў, А.Ф.Чарнышоў, І.В.Чашчарын, А.П.Чумакоў, Дз.В.Чумачэнка, Р.І.Чэрнікаў, І.С.Шабельнікаў, Ш.Шаімаў, А.С.Шалаеў, С.Е.Шалковы, А.Я.Шамшурын, І.Я.Шапавалаў, І.Р.Шарамет, В.І.Шаркоў, М.П.Шароў, П.С.Шароў, Б.А.Шахіраў, М.Ф.Шаціла, А.К.Шомін, М.М.Шохін, Р.А.Шпількоў, Ф.Г.Шунееў, Р.С.Шупік, С.І.Шулаў, У.Г.Шчогалеў, Р.І.Шыбанаў, П.В.Шысцяроў, М.М.Юдзін, Б.І.Юркін, А.С.Юрчанка, П.Д.Юрчанка, І.П.Ябараў, А.М.Ягораў, В.В.Ягораў, А.А.Якаўлеў, Г.Якубаў, А.І.Якуненка, С.Р.Янкоўскі, П.А.Ярмілаў, М.І.Яромін, С.П.Яўграфаў, М.І.Яшын.

1946. Р.Е.Аронава, А.Дз.Асадчыеў, С.Багданаў, А.М.Васільеў, М.К.Васільеў, П.С.Дакучалаў, І.М.Жмурко, А.І.Казакоў, П.А.Казленка, В.І.Касалапаў, Я.Кручкоў, Ц.А.Кучараба, А.У.Майсееў, І.А.Малікаў, К.Я.Малін, І.І.Мар’ін, Р.Ф.Махрынаў, У.А.Мілюкоў, У.А.Міхайлаў, Я.Д.Міхайлік, В.А.Мядзведзеў, І.І.Нечыпурэнка, М.Е.Півавараў, М.А.Прасвірнаў, Н.М.Распопава, М.П.Рэнц, Р.П.Сабкоўскі, А.М.Сідаровіч, В.З.Строкаў, М.Г.Сыртланава, І.Ф.Фацееў, М.І.Фясенка, А.М.Харытошкін, А.Ф.Худзякова, А.А.Царагародскі, А.Т.Цішчанка, М.П.Чэчнева, Ф.С.Шмырын, Ш.І.Шургая, С.С.Шчаглоў, А.М.Юльеў.

1948. У.С.Баскоў, Л.М.Літвінава.

1957. П.М.Гаўрылаў.

1965. У.С.Амельянюк, Ф.М.Ахлопкаў, П.Ф.Баціцкі, І.П.Казінец, А.М.Касаеў, А.М.Кіжаватаў, Я.У.Клумаў, П.А.Ротмістраў, В.М.Усаў.

1978. А.Д.Радзіеўскі, І.М.Русіянаў.

Літ.:

Герои Советского Союза: Краткий биогр. слов. Т. 1—2. М., 1987—88;

Навечно в сердце народном. 3 изд. Мн., 1984.

т. 5, с. 194

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ НАСТА́ЎНІК РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. настаўнікам, выкладчыкам, выхавальнікам і інш. работнікам дашкольных устаноў, агульнаадук. устаноў усіх відаў, устаноў пазашкольнай і прафес.-тэхн. адукацыі, дзіцячых дамоў, якія працуюць па спецыяльнасці 15 і больш гадоў, за заслугі ў пед. і выхаваўчай дзейнасці, што забяспечвае атрыманне навучэнцамі і выхаванцамі глыбокіх ведаў, развіццё і ўдасканаленне іх творчага патэнцыялу. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. У 1940—88 існавала званне засл. настаўнік Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя настаўнікі Рэспублікі Беларусь

1941. М.А.Акульміна, Н.Ф.Арлова, Я.В.Астроўскі, М.С.Арцюхоў, П.І.Біран, В.С.Бірыч, М.І.Гайсёнак, А.Г.Гарачун, А.С.Дарашчанка, К.А.Зайцава, І.К.Зіновіч, М.І.Канавальчыкаў, І.Г.Крукоўскі, А.Ф.Крылова, А.С.Крыцкая, Э.А.Лютарэвіч, Г.В.Макарава, П.С.Нікалаенка, А.Р.Нікіценка, Х.Р.Пранік, У.П.Пушкарэвіч, П.І.Сівой, Н.І.Сіўко, Д.К.Талкачоў, Г.В.Харытановіч, А.А.Шаплыка.

1944. І.М.Галынец.

1945. В.Р.Адзінцова, К.В.Асмалоўская, Н.Г.Афанасьева, П.А.Бабіцкі, К.А.Барысевіч, Ю.І.Букатая, К.А.Бурдзілава, І.С.Вадэйка, Л.Г.Валачковіч, П.С.Васілеўскі, В.Л.Вільтоўская, І.П.Вольскі, А.П.Воранава, П.С.Вяндзіла, М.М.Гаваркоў, Г.П.Гілевіч, Я.Р.Грыгор’еў, Л.В.Грынаўцова, Г.Л.Дзівак, А.К.Дзяруга, Е.С.Елісеева, Н.П.Жукаў, А.І.Іваноў, М.А.Кавалевіч, М.К.Кандрацьеў, І.У.Капаевіч, А.А.Кармалітава, В.Ц.Карпенка, Г.І.Катлінскі, А.М.Кісялёва, К.Ф.Коршук, Б.Р.Крупадзёраў, В.С.Кузьміна, В.М.Кунько, Б.М.Лаўрыновец, В.І.Ліяранцэвіч, Т.А.Лютароўская, М.С.Магільніцкая, П.Л.Макарэня, Ю.А.Марозава. З.П.Міроненка, С.А.Нікіцін, Н.Я.Паднясінская, М.Ф.Паніткова, Б.А.Петрашкевіч, М.М.Пруднікава, В.А.Прэйс, М.Р.Разоўскі, А.Н.Салоха, В.А.Самцэвіч, І.А.Сасіновіч, Г.К.Севярнёва, Я.У.Семяноўская, Н.І.Слайчэўская, М.Ф.Старычонак, М.М.Сяргеенка, Я.А.Федчанка, А.А.Чаркас, А.Б.Чарноў, П.А.Чуліцкі, І.П.Шаплыка, Н.В.Шыдлоўская, А.А.Яўнас, Е.С.Яўсеева.

1946. Ф.С.Голуб.

1947. Я.Г.Абросава, В.С.Бандарчык, М.С.Баразнёнак, Р.Р.Барам, Л.М.Белавусава, Г.Р.Блаў, А.М.Былінская, А.А.Васілевіч, Дз.А.Вінаградаў, І.А.Гальчук, М.П.Гапановіч, В.С.Гарбацэвіч, М.Б.Голуб, Р.М.Гуткоўскі, М.Р.Дамарацкі, А.Я.Дарашэвіч, В.А.Дашук, І.А.Дзешчыц, С.С.Дзіковіч, П.І.Дубінін, Н.Я.Жыльчык, А.І.Ігнацьева, С.А.Казак-Цяста, Л.М.Казлоўская, А.І.Калістратава, А.С.Карась, Г.М.Кац, А.Н.Котаў, Г.К.Кузняцоў, Е.В.Лазарэтава, Н.М.Лапушанская, П.М.Лепяшынскі, М.І.Лобан, П.С.Лубяка, А.І.Львова, Г.Ф.Лявонава, А.Я.Мажэйка, І.А.Пісарчык, Е.С.Прэйс, Я.М.Разумоўская, Т.Ф.Сапелкіна, І.А.Скрынікава, А.Н.Стахоўскі, Т.П.Сцяшковіч, П.П.Фядотаў, Г.У.Хадоска, А.Г.Цыкуноў, З.А.Чарнагорцава, М.Ц.Шабураў, С.Ф.Шаснеўская, А.А.Шаўко, П.П.Шымановіч, М.К.Яновіч, Г.А.Ярмусік.

1949. М.М.Азараў, Т.І.Азёрнікава, У.К.Азёрнікаў, А.Г.Александровіч, Я.В.Андрэева, К.А.Арлова, В.П.Арлоў, Д.Д.Арцямюк, Я.М.Баранава, А.П.Балтрушэвіч, В.І.Бальшова, Г.М.Буланчыкава, І.Р.Вадэйка, Ю.В.Валавікова, Г.А.Варановіч, В.П.Васілеўская, Л.Я.Васільеў, К.М.Весяліцкая, К.М.Вярыга, Л.А.Вяткіна, З.І.Дарашэвіч-Дынкіна, І.І.Жардзецкі, П.І.Забелін, К.М.Захар’яш, М.А.Казлоўская, А.П.Калецкі, Д.К.Карага, В.І.Кацямірава, І.І.Кмеша, Л.Т.Кур’ян, Я.Д.Кушнер, Г.М.Лабузноў, С.М.Латушка, Я.Г.Лахнода, М.І.Леанёнак, К.С.Лучкоў, Ф.Я.Лысянкоў, М.І.Малкова, К.І.Мілановіч, К.Р.Нікалаева, І.В.Папко, Ф.І.Раманюк, А.Ф.Рымараў, С.А.Сацэвіч, К.Дз.Севасцьянава, В.І.Смірнова, М.С.Стральчэнка, Я.І.Фанкевіч, М.І.Федчанка, Т.А.Хальпукова, М.Ф.Хальпукоў, І.Ф.Шаланкевіч, В.У.Шкарубская, І.А.Шмуляўцаў, К.П.Шчаглавітава, М.Я.Якушэвіч.

1950. А.Дз.Базыка, В.Я.Высоцкая, П.Дз.Гагарын, В.А.Гусарэвіч, З.С.Жгун, З.І.Закржэўская, П.А.Клімковіч, Т.А.Красоўская, Н.А.Крыўцова, А.Ц.Навіцкая, І.П.Новікаў, В.П.Пучкоўская, Дз.С.Раздзёраў, Л.А.Ржавускі, А.М.Саламаха, А.П.Травулька, Я.М.Тэпо, М.Ф.Целяшоў, Р.В.Шакун.

1953. В.С.Багдановіч, М.К.Беразоўскі, Н.В.Міхалковіч, М.Л.Раман, У.М.Самусік, Г.Г.Субоціна.

1954. Ф.А.Азарава, І.Ф.Афанасенка, Г.В.Вайткевіч, З.С.Гуло, М.Ф.Гусак, В.Б.Іванчыкава, М.І.Пяшкоўская, У.П.Раздзялоўскі, Ф.С.Скеп’ян, Н.М.Талецкая, Ф.Н.Чаўновік.

1955. Т.І.Аўчыннікава, С.Дз.Белы, Я.П.Бярэзіна, В.А.Варончанка, І.Р.Герман, В.В.Гурыновіч, Я.М.Дабратворская, Н.Я.Дарасевіч, А.Дз.Ермакова, З.П.Калашнікава, С.Дз.Кітовіч. М.П.Красоўская, П.П.Куяўскі, Дз.Ц.Лушчаеў, М.Г.Мазінг, М.Ф.Марчанка, Р.Ш.Мендзелева, Н.І.Міцкевіч, Г.Р.Новікаў, А.А.Папоў, В.І.Савіцкая, М.Г.Сачнёва, У.С.Сліж, А.С.Смаршкова, А.М.Тычына, П.У.Хадоска, М.Р.Чарнышова, Н.А.Шамоўская, С.М.Шарабайка.

1956. В.Л.Градзенчык, А.М.Дудар, Р.І.Жыглевіч, Р.А.Зылькоў, К.А.Каліна, Н.С.Пятроўская, М.У.Салоха, Н.І.Сінская.

1957. У.Ц.Альфер, В.Ф.Альшэўская, С.С.Арлоўская, М.М.Арэхаў, М.М.Астраховіч, В.В.Багданенка, Т.А.Балтрукевіч, Дз.Ц.Басько, Д.В.Бекарэвіч, С.Г.Беланожка, А.К.Белашова, Н.Р.Бельская, І.Н.Булойчык, Ф.С.Бусел, Н.А.Быкоўская, В.У.Бяляева, Н.Д.Бярозкін, Л.П.Ванькевіч, Я.Н.Варонін, Дз.Я.Верам’юк, С.Л.Вестэрман, Я.І.Вігура, З.А.Вінаградава, Г.А.Вішнеўская. К.В.Волкава, А.С.Гайдаш, І.А.Грабцэвіч, А.А.Гуцько, Ю.Э.Дабражынецкая, К.С.Дабрынская, А.Я.Джэжорэ, І.К.Дзіковіч, А.І.Дробыш, А.С.Елісеенка, А.Ф.Ерафееў, А.В.Ждановіч, А.В.Жукава, Е.Ф.Жыгач, В.П.Зайцава, Г.В.Зайцава, А.І.Зайцаў, Н.К.Захарава, В.А.Захарошка, В.М.Зелянькевіч, Л.Ф.Знаменская, Дз.П.Івашка, Я.Н.Івашкова, К.Дз.Ігнацьеў, Г.М.Ісаева, Н.І.Ішчанка, М.А.Кавалёва, І.М.Казак, А.Р.Каласоўская, Дз.А.Карлоўскі, В.А.Карпінская, В.І.Касабуцкая, А.Ф.Качан, В.А.Кашыцкі, І.Дз.Кірэй, Г.П.Клейнава, А.Ш.Клябанаў, Ю.А.Краснова, С.П.Кузьма, К.Х.Кузьміцкая, П.П.Кучаравенкаў, М.П.Ладэс, В.Р.Лапіцкі, Ю.А.Лявоненка, К.Ф.Лявонцьева, Н.У.Ліпская, Я.П.Лосева, А.Р.Лукіна, К.С.Лукоўнікава, А.Л.Ляшкевіч, П.Р.Мазалаў, В.П.Мароцкая, А.Ф.Мацкевіч, А.М.Меркуль, М.В.Мілава, М.П.Молчан, Т.І.Мурашка, М.М.Мядзведзева, Н.М.Мялкоўская, М.І.Нікіценка, С.С.Нікіціна, В.Я.Новікава, К.А.Новікава, С.Р.Новікаў, А.М.Падбярэзная, Н.В.Палікарповіч, І.І.Праліска, Н.У.Пратасевіч, В.А.Прачук, Г.В.Пуплікава, П.А.Пцічкіна, М.Л.Пяткевіч, Н.Л.Рабчанка, З.В.Размыслова, З.І.Раманенка, Р.К.Рамановіч, С.Ф.Рубанаў, Г.А.Рудза, М.А.Рудкоўская, Л.А.Ружанцава, Е.І.Садкоўскі, А.П.Саковіч, В.І.Серапіна, Н.І.Случаноўская, Ю.В.Смаршкова, Г.К.Сталовіч, А.М.Субоціна, В.Т.Сцепаненка, К.П.Сцяпанава, А.І.Сычова, А.А.Сяргейчык, П.В.Тур, П.Р.Тышкевіч, Н.Я.Уласава, У.П.Фомчанка, М.Е.Францішаў, У.В.Фурсаў, М.А.Хадасевіч, Л.І.Хвалько, К.П.Цітавец, Н.В.Чарненкава, Н.Н.Шарай, М.П.Шаўчук, Н.М.Шляпіна, Г.С.Шумейка, М.Н.Шчэрбава, А.С.Якубчык.

1958. В.П.Александроўская, К.М.Астахава, А.Г.Атрошчанка, І.Ф.Бабковіч, Е.Е.Бабыр, А.В.Багамазава, Т.А.Балабаеў, Д.Б.Баршчоўская, М.С.Бахаўчук, Н.С.Бейзарава, Г.Ц.Гардзей, В.Р.Дубровіна, К.С.Кавалёнак, Н.Е.Кацько, М.М.Крукоўская, Ф.К.Лагацкая, Л.М.Нікалаева, Г.І.Рэут, К.Ц.Садоўская, Р.В.Сазоненка, Н.Я.Саковіч, А.Ц.Сарокіна, А.Ф.Сасноўскі, А.І.Страпчанка, В.Л.Філютовіч, К.А.Шабека.

1959. Н.А.Арол. М.Е.Арцем’ева, У.І.Баран, І.В.Барсукоў, В.І.Берзін, К.С.Бялова. І.К.Галіноўскі, Л.П.Гарбацкая. Н.А.Гарнакова, Л.В.Гітковіч. У.Дз.Грышановіч, М.П.Дарафеенка, М.Ф.Драбушэвіч, М.П.Дылёнак, І.Л.Запрудскі, А.І.Зяновіч, М.У.Івашын, П.С.Кісялёў, С.А.Крэмез, Л.І.Лешына, К.С.Несцяровіч, М.С.Няронскі, З.М.Пакроўская, А.А.Парабковіч, Дз.С.Прыхожы, Я.Л.Ржавуская, К.Л.Старынская, Л.А.Талкачова, Ф.Я.Таран, М.Я.Францэвіч, І.Н.Храмцоў, М.Г.Цыбульская, М.А.Цымановіч, К.А.Шкляроўская, М.В.Шляхота, Т.А.Шпакоўская, Г.А.Шчэмелеў.

1960. В.І.Адамовіч, Я.Ф.Анціпенка, Л.А.Асташкевіч, М.М.Аўчыннікава, Н.Л.Бабкова, М.П.Багамазава, Н.П.Бальшакова, Ф.М.Батурэвіч, Б.Л.Белкіна, М.І.Беціна, Е.В.Брусава. В.І.Буры, І.Д.Буяк, І.У.Бяляўскі, Н.У.Валькова, А.С.Васілеўская, В.М.Васільева, Ф.І.Велічкевіч, Н.Л.Вільтоўская, Т.С.Віткіна, Г.В.Волкава, Х.Я.Генкіна, В.І.Гіргель, Т.П.Гладкая, М.С.Грушэвіч, Н.В.Грыбко, М.Л.Грынкевіч, С.П.Гурын, С.П.Гурыновіч, Ф.М.Гуткоўскі, Е.П.Дайнека, М.І.Додалева, А.П.Драчылоўская, Г.П.Жук, В.Л.Жукоўская, В.В.Замыка, Я.Л.Злотнік, А.А.Зюзіна, М.Я.Іванчыкава, Д.А.Казлоўская, М.І.Казлоўская, Н.К.Калантаева, К.І.Кандратовіч, А.П.Каралёў, Г.І.Карпюк, Н.І.Кевіш, Я.А.Кернажыцкая, В.І.Кляўз, А.А.Корбут. К.А.Корзун, А.Л.Крэз, Н.С.Кузняцова, Л.М.Кузняцоў, А.К.Кулініч, А.М.Куляшова, З.П.Лапата, М.І.Ліхач, М.П.Лучына, В.І.Лысакова, П.М.Лычкоўскі, М.А.Любанская, Н.А.Мажэйка, А.А.Майсейкава, П.І.Малаток, Г.К.Мальцава, С.В.Масько, В.І.Матросава, Г.І.Мацвеенка, М.П.Машкоўская, В.І.Мельнікава, Н.Н.Моніч, В.Ц.Мядзведская, Т.М.Назарава, М.У.Назарэнка, Г.І.Назіна, Е.М.Небрадоўская, Э.М.Некрашэвіч, В.Б.Нікольская, М.П.Ніценка, В.Я.Озераў, М.Г.Осіпава, А.Ф.Палішына, І.Ф.Палтарацкі, А.П.Панамарова, Л.Дз.Папова, Л.Ф.Парфёнава, А.В.Паўлава, Л.Я.Паўлюшчанка, А.Л.Перагуд, М.В.Полаў, Я.В.Попала, М.П.Пусоўскі, А.У.Пятровіч, Г.К.Пятровіч, Н.С.Пятрэня, В.Я.Раманоўская, К.Ф.Рамашкова, А.Л.Рачок, В.М.Рудая, А.В.Рыбская, А.Л.Садоўская, Л.Г.Сакалова, В.А.Саўчанка, В.М.Семчанка, К.П.Славецкая, Н.Дз.Станкевіч, Г.Р.Ставер, В.В.Суша, С.Я.Сычоўская, С.І.Сяргееў, Х.Д.Тайманава, К.М.Туцкі, Л.П.Урагова, Ф.М.Уронская, П.М.Усцінаў, В.М.Храмовіч, В.А.Чувасава, М.Я.Шавельдзіна, Л.Е.Шаўлоўская, А.А.Шафарэнка, С.Д.Шмакава, Л.М.Шыкіравая, З.Г.Шынгель, Г.С.Шыянок, Э.А.Юшкевіч, М.В.Ядроўская, Н.І.Язерская, Я.Н.Ярмоленка, В.С.Ярэміна.

1961. І.С.Салдаценкаў, Л.І.Чыстоўскі.

1963. П.Л.Аленскі, Я.Ф.Анціпенка, Г.С.Апянчук, Л.Ю.Бань, Р.Р.Барысава, К.Л.Башаркіна, Ю.Н.Борда, А.А.Булат, К.Ц.Бялова, Я.А.Бярэзіна, С.М.Валодзін, І.М.Вашчылін, Н.Я.Ганчарова, К.П.Гарбялёва, М.Т.Глушнева, Г.А.Громава, В.А.Гудзень, М.М.Дудкіна, І.А.Ерафеенка, Р.І.Еўдакімчык, Г.А.Зарыцкевіч, Л.І.Зімацкая, К.С.Зінькевіч, Я.В.Зяблікава, В.Р.Іванова. В.К.Івашкевіч, В.В.Ізмайлаў, М.П.Ільінец, П.Ф.Ільюкевіч, В.Л.Камандзенка, Г.П.Касякова, Ф.У.Кец, М.К.Князева, М.Б.Коласава, І.Ф.Крук, У.І.Кудзеліч, А.С.Кудраўцава, В.І.Кулікоўская, Р.Ц.Куляшова, М.М.Курловіч, М.А.Лісава. Н.Г.Літвінава, М.Ф.Лосеў, Н.І.Лысенка. Л.У.Ляшкевіч, Я.І.Маеўская, Ц.М.Меднік, А.І.Мілеўскі, А.Н.Мінкова, В.С.Мірановіч, А.А.Міткевіч, А.В.Міхайлава. І.М.Мурзаў, Н.Я.Набярэжнева, П.Н.Несцярэнка, В.Я.Пагужэльская, М.І.Пасюцін, Н.С.Пашэвіч. К.Ф.Пшонка, І.М.Пярэдня, А.Л.Рамашова, А.Я.Рашэцька, І.С.Русаковіч, Н.Б.Савельева, М.В.Савічава, П.М.Свірка, М.М.Седранок, В.Дз.Семачкін, А.Р.Семяненя, Т.М.Сінельнікава, Л.П.Слепакурава, Н.Ф.Смірнова, М.А.Сталяроў, М.С.Старава, З.І.Студнева, Е.М.Сцепаненка, А.К.Тарайкоўская, Ф.В.Фёдараў, Н.Я.Цікунова, А.С.Чабан, В.Я.Чаранок, Н.І.Чэчыкава, Н.Л.Шаўрукова, Л.А.Штукар, Н.А.Шумілоўская. М.Ф.Шупейка, Р.І.Элькінд, М.Р.Юдава, Л.І.Язвінская.

1964. Н.Е.Агароднікава, А.С.Адамчык, М.Я.Аляшкевіч, Н.Я.Андрэева, В.Л.Андрэйчыкава, М.М.Арарэй, А.З.Арэшка, М.І.Базылёва, М.К.Балвановіч, Н.А.Банцырава, М.М.Бардовіч, З.А.Баўбель, М.М.Бачыла, С.А.Белік. М.Я.Белянкоў, М.Б.Біскін, З.З.Бондарава, В.І.Брэцкая, І.А.Букрэеў, Л.М.Быстрэнка, М.У.Бяспалава, М.І.Валасевіч, М.І.Варанько, Л.Я.Васільева, В.К.Вернікоўская, І.Л.Гайманаў, В.П.Галавашына, В.С.Ганчарова, М.П.Гаранін, М.К.Гарбаценка, В.В.Гарбачова, Г.Л.Генералава, Н.І.Грашнова, В.Ф.Грашчанка, Н.П.Гусінцава, К.П.Давідчык, Л.Дз.Дамарацкая, М.С.Данілевіч, М.А.Дзмітрыеў, Н.А.Еўдачэнка, І.В.Жук, З.ЛЖукоўская, К.П.Жураўкова, Л.І.Жыліна, М.М.Зарэцкі, Л.П.Звонава, С.М.Зубоўскі, Н.Дз.Зуева, Н.К.Зязюліна, М.Ф.Ільюшэнка, М.А.Кавальчук, Р.П.Казімірава, Г.Е.Казлова, В.І.Каленік, С.І.Калугіна, Л.Ф.Камароўскі, В.А.Кандрацьеў, Н.Ф.Капіч, М.А.Картузаў, В.С.Карцель, Т.І.Касцюкевіч, А.С.Кецко, Г.А.Кір’янава, В.Е.Клімовіч, В.Дз.Кляменценка, Т.Ф.Корж, Ф.Л.Крайнік, А.М.Красціна, М.М.Кудраўцава, В.П.Кукуруза, Г.І.Кунцэвіч, Г.А.Лабанок, Т.П.Лазарава, Л.І.Лайко, А.Т.Лебедзева, Н.М.Лебедзева, І.І.Луцаеў, Л.М.Любімцава, М.Ц.Макаева, Л.П.Малахава, В.Ф.Малышава, М.М.Манышаў, М.М.Марцінкевіч, М.М.Маторына, С.К.Мірановіч, А.Р.Міхалёнак, С.І.Мялешка, В.У.Навуменка, Н.А.Навуменка, А.М.Несцярук, В.М.Нікалаеня, В.І.Нікіфаровіч, Е.Дз.Новік, З.Н.Носава, В.Л.Някрасаў, М.М.Няпраўскі, В.Е.Паўлава, К.П.Паўлава, Л.Я.Паўлава, З.П.Петрачкоў, Г.А.Платонава, І.Ф.Пратасевіч, А.С.Пушкін, Т.В.Пушная, В.К.Раждзественская, В.В.Ражкова, Л.Ф.Разгуляева, В.І.Расінскі, В.І.Рузава, М.С.Рынкевіч, В.В.Рэгель, У.В.Савельеў, Р.М.Савіцкі, Р.У.Салаўёва, Р.І.Салдаценка, С.Д.Самушчаў, В.Ф.Самцэвіч, М.Р.Семяненя, С.Ф.Серапін, М.М.Сівакова, Т.Р.Сідарчук, А.М.Скавароднік, С.Т.Смялоўская, Н.Дз.Сокалава, Н.М.Сокалава, Н.А.Сосна, К.І.Стаброўская, Г.С.Стукалава. Л.Р.Суворава, М.М.Супічэнка, В.У.Сухавей, А.Я.Сцефаненка, М.М.Сянкевіч. М.І.Талейка, М.С.Талочка, Н.С.Талстая, І.Р.Тупіцын, Д.П.Уласава, Р.І.Ушакова, П.І.Фядоценка, Г.П.Хадкевіч, В.М.Хіль, В.Р.Цабкала, Н.М.Цітарэнка, Н.Е.Ціханава, В.А.Чанцава, А.М.Чарнякоў, Б.Я.Чорнабародава, В.Г.Чысцякова, С.П.Чэчка, М.М.Шайкоўскі, А.І.Шкурдзюк, Л.Я.Шляхціна, К.А.Шот-Чатовіч, Б.Б.Шумейка, К.Т.Шынкевіч, Н.А.Юркавец, В.А.Якушава.

1965. Н.М.Агалец, Д.К.Анісімава, В.У.Антановіч, В.І.Архіпаў, М.І.Аўраменка, А.І.Бабарыкіна, Ф.У.Багдановіч, А.М.Балаболіна, В.М.Баліна, Е.І.Банчук, Н.Н.Барысава, А.М.Барысенка, І.Д.Бельская, І.А.Беразінская, Д.Ц.Бірулёў, Н.Н.Бірыч, Я.В.Бродскі, В.Р.Бязмозгая, П.Ф.Бяляк, М.В.Бярэзіна, В.І.Вайцянкова, А.Ф.Валюкевіч, Н.Н.Вараб’ёва, Н.А.Верамейчык, Е.І.Вішнеўская, К.І.Воранава, Г.А.Вырадаў, А.В.Галкіна, У.А.Гардусенка, П.М.Гарэлінкаў, К.І.Геаргберыдзе, Р.С.Гінзбург, У.А.Глінскі, В.М.Голубеў, К.Л.Грабайла, Л.Ф.Грынчук, Ц.А.Грычанок, А.Ф.Гудоўская, А.С.Гулевіч, І.Ф.Гуркоў, І.С.Данілаў, П.А.Данюк, Е.С.Дзенісюк, Я.П.Дзіканава, В.Дз.Дзмітрыеў, Х.А.Драбкіна, Г.І.Жураўская, М.І.Забродзіна, Н.К.Залужная, І.І.Захарэнка, Я.А.Зінкевіч, Е.Д.Іваніцкая, Г.І.Іваноўская, Б.В.Іванюк. Т.С.Ігнаценка, Г.С.Кавалёва, У.А.Казакевіч, А.І.Казей, І.С.Казлоў, Л.С.Казлоў, М.А.Кайрыш, С.В.Калачык, А.С.Калеснікава, М.М.Калістратаў, М.М.Калкоўскі, А.В.Качкоў, К.М.Кіявіцкая, С.П.Класоўская, В.Р.Ключынская, Я.В.Кляноўская, Т.М.Краўцова, А.А.Круцько, С.І.Ксянзоў, В.В.Кузьмін, М.І.Кузьміна, Н.Б.Куляшова, Т.М.Курдо, М.І.Курловіч, Л.А.Кустова, М.П.Куцапалава, Т.А.Лазарава, М.Я.Лазук, В.Ф.Ларыёнава, К.С.Лісоўская, П.Г.Ліхачоў, Н.М.Лугавая, Р.М.Лук’янчык, А.А.Мазанік, Г.А.Майсеева, Я.П.Малюгіна, В.П.Маркаў, А.А.Мароз, Л.А.Мартыненка, І.Ф.Марціновіч, В.І.Маціеўская, Г.С.Мельнік, К.І.Мельнікава, Н.Х.Міхальчук, З.У.Мурашка, М.В.Мурашка, Г.І.Мусакоў, Е.С.Мядзведзева, А.І.Мякішкова, В.С.Мяцеліца, К.Ф.Мяшкоўская, А.П.Некрашэвіч, М.Д.Некрашэвіч, А.А.Нікіфарава, Л.Дз.Ніціеўская, Н.С.Новікава, М.С.Орсіч, П.Я.Паграбной, С.С.Палейка, В.І.Палянскоў, М.А.Панцыраў, У.А.Парахневіч, А.І.Пасько, Г.П.Перапёлава, М.Ф.Петрыкевіч, А.І.Прадзедава, Е.М.Прохарава, В.Р.Прохарык, Я.І.Пушкарова, А.І.Ржэўская, М.Р.Рыбак, М.Ц.Рыжанкова, В.С.Рымдзёнак, Ф.С.Савік, А.М.Савошчык, Р.Ф.Самойлаў, Г.Ф.Сініцына, А.Ф.Сіранькоў, Л.І.Сіткевіч, Б.Ф.Сіўко, Г.А.Смірнова, Г.А.Сташэўская, М.Д.Сукачова, Л.П.Сухадольская, Л.Н.Сянкевіч, А.Ф.Трафімаў, М.У.Трыпуцін, К.С.Тышкевіч, Ф.М.Ус, Б.Д.Фалкіна, Р.Ц.Фугіна, К.А.Харкевіч, А.К.Цабкала, У.Ц.Цабо, І.Я.Цімашкоў, З.І.Чарапкоў, І.Н.Чаркасава, М.М.Шабурава, Л.М.Шапіра, Г.П.Шарай, А.А.Шаўчук. І.К.Шашэнька, А.П.Шнейдэр, Н.П.Шэмет, А.А.Эмінава, Г.М.Юхнавец, А.М.Якаўлева, С.С.Якаўлеў, К.В.Якімовіч, М.І.Якімюк, Я.Дз.Янчанка, В.Ф.Ясінская, Я.Ф.Ясноўскі, А.П.Яфрэменка.

1966. А.А.Абрамовіч, А.Р.Адзінец, Дз.С.Акімава, Р.П.Акуліч, В.П.Аленькава, В.А.Алешын, Л.І.Анжыеўская, І.А.Апанасевіч, М.Р.Арлова. Ф.Ф.Аскерка, А.В.Асмалоўскі, У.Т.Аўсеенкаў, Л.Ф.Афанасьева, М.І.Ачкін, А.І.Бабкоў, В.М.Балашова, А.С.Бандарэнка, В.І.Бараноўскі, В.С.Барысава, В.І.Барысавец, Т.Р.Белякова, Б.Х.Берлін, П.А.Берташ, А.Р.Будзіловіч, З.С.Буракова, Н.І.Быкава, А.В.Валчок, Н.К.Валчок, В.Э.Варатынская, В.І.Васілеўская, І.Р.Васільева, Б.Т.Васкавец, А.М.Віннічак, В.І.Воранава, В.І.Вярсоцкі, А.П.Гавароўская, Э.А.Гакава, З.С.Галаніна, А.М.Галкін, К.В.Гарбачова, І.С.Гаруноў, Н.К.Гаўры кава, П.С.Гершан, Г.А.Глуздакова. Б.С.Грачыха, М.С.Грынцэвіч, Г.І.Грышына, М.П.Гулевіч, М.М.Гуль, С.Р.Гушча, У.Ф.Далжанкоў, М.Г.Даманцэвіч, Э.М.Дамінікевіч, Е.Г.Дарафеева, У.А.Дарашук, Ю.І.Джасава, Я.П.Дземідовіч, П.Ц.Дзівакоў, К.В.Дзмітрыева, А.М.Дзмітрыеў, Э.М.Дзягілава, А.А.Дзядзюля, Ц.Ф.Дзянісаў, В.П.Драздоўская, К.Л.Дунец, Д.В.Ерамеева, Л.Р.Ерафеева, В.І.Жадзейка, В.Ю.Жалкоўскі, В.І.Жарская, В.А.Жорава, М.І.Жураўская, В.Г.Жываглод, Н.І.Жыгмунт, Г.С.Забалотная, Н.М.Зантовіч, В.М.Зікунова, А.В.Зубец, Н.Т.Зуева, В.Я.Ігнатовіч, Н.А.Ігнатовіч, Т.А.Ільінская, М.М.Іоначкіна, В.Н.Ісаевіч, А.П.Ісаенка. М.Я.Кавалеўскі, М.П.Казакоў, С.Р.Казачонак, В.В.Канавальчык, А.Р.Кандратовіч, К.А.Канцавой, М.Д.Капеліёвіч, І.М.Капітан, М.Ф.Капскі, С.І.Карпечкін, Л.У.Кармалітава, Ю.І.Касабуцкая, С.П.Каткоў, З.С.Качарэўская, А.М.Качынскі, Я.І.Кашалёва, П.Р.Квашніна. Т.А.Кляпацкая, Н.І.Кобрына, А.М.Колас, М.П.Краўцова, Г.У.Краўчанка, В.А.Кротава, В.Л.Крушаніцкая, З.А.Кубіцкая, І.М.Кузін, Н.П.Кузіна, Т.А.Кузнечык, І.М.Кузьмін, В.М.Кузьміна, Н.С.Кузьмянок, К.А.Кукушкіна, В.Я.Кулакова, М.В.Курдо, У.Я.Курловіч, А.Ц.Курылін, Г.Я.Кутневіч, Л.С.Лабус, М.І.Лавер, М.М.Лазоўская, В.І.Лаленка, Г.М.Лапо, Т.А.Лапчынская, М.Ф.Ларыёнава, Г.Ф.Лашкова, М.Ф.Левановіч, В.С.Леўчанкава, Н.І.Ліпская, Н.І.Логінава, І.М.Лукашык, П.Ф.Лук’янскі, Е.В.Ляцко, Я.Л.Макаеў, Я.Ф.Максіменка, І.В.Малец, С.П.Малішэўскі, В.І.Малюк, Н.М.Манеўская, М.А.Маніс, Я.Г.Марцінкевіч, Г.М.Марчанка, З.І.Марчанка, Л.П.Масальскі, Я.Р.Маткоўская, В.І.Матус, М.А.Махачкеева, А.П.Мельнікава, М.А.Мельнікаў, К.М.Мікрукова, Л.У.Мілей, С.А.Мілун, М.А.Мінюк, С.Я.Міронаў, Дз.С.Мішкуцёнак, І.А.Музычкін, Е.С.Мяжэнін, В.С.Навагран, В.Р.Навумаў, А.С.Налягач, Н.П.Новік, С.П.Нярэціна, К.Б.Падольскі, Л.М.Пазнякоў, Н.В.Пакроўская, Е.П.Палоўнікава, М.І.Палтарацкая, Т.Ф.Палхоўская, С.Г.Папова, В.А.Паташкоў, Н.Дз.Паўлава, З.С.Пачкаева, І.І.Пашкоўская, Я.В.Перавозная, П.С.Пехцяроў, А.І.Печкурэнка, С.А.Піскунова, Н.Г.Пляханава, У.Ф.Праневіч, М.І.Пырачкін, М.М.Пятрэнка, Ф.С.Рабічка, В.Я.Раманава, Р.М.Раманенка, Г.Х.Раманькова, Р.Ф.Растаргуеў, В.Р.Рашкевіч, В.І.Рымашэўская, М.Л.Рэлес, Л.М.Садоўская, М.Н.Саковіч, М.Г.Сарагавец, В.В.Секержыцкая, В.І.Семяновіч, М.А.Семяняка, Г.М.Серабракова, М.С.Серада, А.М.Сеўба, І.У.Сівак, А.В.Сімакоў, В.М.Скотнікава, К.М.Скробаў, С.Г.Славінская, Т.В.Славінская, І.І.Смарыга, Г.М.Сопель, М.М.Станкевіч, І.А.Станілевіч, М.П.Старыковіч, А.Дз.Страўе, М.Ц.Стэльмах, Л.Б.Суле, Г.С.Сухадолец, М.Ф.Сцепанькова, К.М.Сцёпін, А.В.Сялюгін, Т.А.Тарасевіч, А.Я.Точын, А.М.Троцкая, Р.М.Туравец, З.І.Удальцова, А.В.Уласава, Г.І.Усольцава, М.А.Фалейчык, М.М.Федасенка, З.Л.Фенчанка, М.К.Фешчанка, І.М.Фёдараў, Г.П.Філіпава, У.І.Філіпенка, А.П.Фінскі, М.І.Хадаронак, С.Р.Халяўка, А.А.Хандожка, С.М.Хацьянаў, Л.В.Цімаховіч, Г.Е.Ціханава, М.Н.Цыбірова, К.В.Цыбулька, М.С.Цяслюк, С.Р.Чакмарова, Л.П.Чарткова, В.Дз.Шавялёва, П.І.Шадурын, А.Дз.Шайтэр, Е.М.Шамшурава, М.А.Шамкавяк, А.П.Шацікава, П.А.Шыбаева, А.П.Шышонак, Н.Л.Юрцэвіч, В.С.Юферава. В.В.Язвінскі, Л.В.Якаўлева, Г.Дз.Яроміна, Д.В.Яфрэмава, Р.М.Яфрэменка.

1967. П.Н.Абушкевіч, В.С.Агароднік, Т.П.Адамовіч, Г.П.Адамчык, Н.Ф.Азарава, М.Б.Аксельрод, А.І.Акуліч, Г.П.Алекса, З.І.Альхімовіч, А.М.Аляксееў, В.Ф.Амплейкін, Т.А.Андрэева, А.С.Анісімава, К.П.Антонава, Г.Л.Арлоўская, Л.І.Арлоўская, Н.Ф.Асінская, Л.Л.Асоўская, Л.Н.Астафурава, М.Р.Атрашонак, Н.В.Аўраменка, П.М.Багадзяж, Я.Е.Багатырова, А.І.Базылевіч, В.В.Бакунова, В.Ц.Баранава, Т.І.Барсток, А.С.Барысенка, В.І.Барысовіч, А.П.Берасцевіч, Б.З.Бодніч, Г.П.Бохан, Ф.І.Браноўская, В.К.Брыкін, Л.І.Буйневіч, М.І.Булан, І.М.Бурдзіна, Дз.С.Бяклемішаў, В.А.Бяліцкі, К.Л.Ваньковіч, К.С.Вараб’ёва, А.П.Васільеў, Г.А.Верамейчык, К.А.Віктароўскі, Віяна Гомес дэ фонсеа Харарда, Г.Ф.Воранава, І.М.Воюш, В.Р.Вялічка, Ф.А.Вярцінскі, М.В.Вяршкова, Э.С.Вярыга, К.П.Вятрова, Т.Ц.Гагалінская, Л.П.Гажэнка, Р.Р.Ганжураў, З.В.Гарадзецкая, Л.А.Гарадзецкая, Н.П.Гарбачова, Л.Г.Гарбузава, З.І.Гардзейка, М.К.Гардзіенка, Е.А.Гарнізонава, В.В.Гарох, Я.В.Гарэцкая, В.Р.Гатальскі, І.Г.Гаўрылаў, М.М.Генкіна, В.С.Герасіменка, Л.Дз.Герасімовіч, У.А.Германовіч, К.С.Главінская, З.А.Гладоўскі, У.І.Гляцэвіч, Л.А.Гніларыбава, М.Н.Горбач, Б.З.Гордзін, А.П.Грамыка, Л.А.Грахоўская, Т.П.Грысюк, М.М.Грыцкевіч, А.М.Грышкіна, М.Я.Гузман, П.А.Гулько, А.Р.Давыдзько, Г.І.Дайнека, Л.В.Дайнека, Г.А.Далецкая, А.А.Дамарацкі, І.П.Дзегялевіч, Р.П.Дзяйкун, Л.І.Дзялендзік, І.Ц.Дзямідаў, М.І.Драека, Ц.В.Дражын, Л.А.Драздова, С.П.Дрангоўскі, Г.І.Дуранкова, Ц.Р.Евельсон, Г.М.Емяльянава, М.А.Еўдакімаў, І.М.Жарыкаў, В.Г.Жук, У.С.Жук, Н.Я.Жукава, Н.А.Жыгарова, К.Ф.Жыгунова, А.Г.Жыткевіч, Г.Д.Зарачанская, С.М.Затоненка, М.П.Зыль, К.А.Іванова, Н.Т.Іванова, Р.М.Іванова, Л.Дз.Іванькова, В.Дз.Івашына, З.А.Іонкіна, К.Р.Іўковіч, А.В.Каваленка, Н.П.Кавалёва, Т.Л.Кавалёва, В.З.Кавалёў, Р.Б.Кадзін, В.У.Кадышаў, У.К.Казакова, К.М.Казьміна, П.Я.Каленчыц, В.А.Калінава, Н.А.Камарова, Н.В.Камарова, Ф.А.Камарова, В.П.Камароўская, Я.С.Кананюк, М.А.Капусціна, К.А.Каратай, І.В.Карнееў, А.П.Каршуноў, Н.А.Касабуцкая, А.А.Касабуцкі, Н.Ф.Катлярова, М.І.Кірылаў, Ф.С.Кісялёва, С.А.Клокаў, Г.Н.Клепча, П.В.Конанава, І.А.Корбан, М.А.Корнева, Н.Я.Коцікава, М.М.Красненкаў, В.А.Красуцкая, М.С.Круцікаў, Н.С.Круцько, А.М.Кузняцоў, М.А.Кулагіна, В.П.Кулай, А.П.Курганскі, К.А.Кухарэнка, Н.І.Лабанава, Ф.К.Лагутаў, Н.М.Ламакіна, Г.К.Ламіцэўская, Н.А.Лаўрэнава, М.А.Лебедзеў, У.А.Лебедзеў, Н.І.Левін, С.І.Леўчык, А.А.Лешчына, Л.Ц.Ліхачэўская, Г.М.Лугаўцова, М.І.Лунь, Л.І.Любецкая, Л.У.Лютко, А.А.Мазаляка, З.В.Макрыца, М.І.Максіменка, К.С.Малахава, М.В.Малышава, А.І.Маркаў, С.Р.Маркевіч, І.І.Мароз, М.М.Мартынаў, Н.В.Маскалёва, А.М.Маталыцкі, А.А.Мельнікава, Г.Р.Мельнікава, В.Дз.Мельнікаў, М.К.Мерабішвілі, Р.С.Мінчанка, М.М.Мірончык, М.В.Мірыцкі, С.В.Місяюк, В.В.Мурашка, В.У.Мурашка, Н.А.Мяшкова, Г.І.Набокіна, М.В.Навіцкая, Г.А.Немагай, А.Л.Новікава, В.К.Новікава, А.Дз.Нядзведская, А.Ф.Нячаеў, М.Г.Ойстрах, Г.І.Осіпава, Л.І.Пакаташкін, Н.В.Палавінка, Я А.Палішчук, В.А.Панамарова, М.І.Панасюк, В.С.Панцялеева, Т.П.Паплаўская, І.І.Папоў, П.С.Патапейка, З.Ф.Паўлоўская, М.П.Пацёмкіна, І.Я.Петраш, А.А.Пігулеўскі, Н.А.Платко, Л.П.Пракоф’ева, С.І.Праўко, М.Р.Прывалава, В.М.Прышчэпчык, Л.В.Прэйс, П.П.Пукала, У.І.Пуцееў, М.В.Пушкарова, У.А.Пятроўскі, В.Я.Пячаткіна, І.М.Равуцкі, Л.Дз.Раманенка, Э.А.Рапапорт, А.І.Ратковіч, А.Ц.Русакоў, Е.Ф.Савельева, Н.А.Савіцкая, Р.І.Садкоўская, Н.Д.Сазонава, У.Дз.Салавей, А.І.Салаўёва, Ф.П.Сапроненка, А.М.Сасноўская, Л.В.Сасноўская, У.М.Саўко, П.П.Сачыўка, М.Я.Свірыдзенка, Ц.Т.Свістуноў, М.С.Селіверстава, М.У.Семак, Ф.І.Семчанка, М.А.Семянкова, А.М.Семяновіч, Г.У.Сіліч, Н.А.Сілкіна, П.П.Сінякевіч, Ю.А.Скваркоўская, Л.І.Скварцова, Т.В.Скібіцкі, Л.І.Скокава, В.М.Станкевіч, А.Ф.Старавойтава, В.П.Старавойтаў, Н.Г.Строк, Н.І.Суворава, Л.А.Сцефаненка, А.І.Сцешыц, В.С.Сцяпанава, Г.Ц.Сцяпук, Г.А.Сяльскова, А.С.Сямашка, Г.М.Тагановіч, В.М.Такарэўская, Н.М.Тамарава, Т.П.Тамашэвіч, Б.В.Таранчук, В.А.Тарасевіч, П.Я.Тарасенка, У.І.Трафіменкаў, Г.І.Трубская, Н.М.Тужыкава, Г.В.Тумашкова, Ц.І.Тупіца, П.Дз.Урублеўскі, В.П.Ускоў, В.А.Усціменка, А.П.Ушкалава, З.І.Філімоненка, Г.М.Філіпава, І.Г.Фясенка, Л.В.Хіжынская, М.Л.Ходар, К.Ф.Целюкова, Л.М.Цітко, М.М.Цітова, М.П.Ціцяк, А.П.Цыхун, Ю.А.Цярэня, В.М.Чабатаронак, Б.У.Чабоцька, А.П.Чакліна, Е.С.Чарнова, А.Ф.Чарнякова, М.А.Чорная, Г.І.Шавель, І.Г.Шадур, С.А.Шалак, Н.П.Шалонік, Т.М.Шалюта, Р.І.Шамко, В.В.Шапялевіч, Я.В.Шарыпава, П.Р.Шастакоў, Л.В.Шахлевіч, Г.І.Швабоўская, П.Ф.Шкаленка, К.Я.Шкуднова, Н.І.Шматкова, В.П.Шульга, М.М.Шумаў, М.С.Шумская, В.В.Шчасная, М.П.Шыпінская, Н.А.Шыфрына, З.К.Шышова, В.П.Эгліт, А.У.Юдашкіна, М.П.Юдзеніч, З.Ц.Юдзянкоў, Я.І.Юралайц, З.А.Язерская, Н.Ф.Якаўлева, Ц.С.Яльчык, Е.І.Янушкевіч, Н.А.Ярэміна, Я.Р.Ярэц, В.А.Яўнайс, М.І.Яфімава, Р.С.Яфрэмава, Ю.М.Яшчак.

1968. І.І.Абрамовіч, Е.Ф.Авярковіч, Т.С.Агеенка, А.С.Агінская, П.Д.Адзінцоў, К.С.Акачонак, Т.М.Аляксеенка, Н.Е.Амбразевіч, Ц.Ц.Андрэеў, К.М.Андраюк, Л.Г.Андрухіна, Ж.І.Андрушкевіч, А.Ф.Антончык, Н.В.Апацкая, І.Л.Архіпенка, З.Я.Арцем’ева, Я.П.Арэтаў, П.А.Астапенка, Н.Д.Асюлева, В.І.Аўрукевіч, К.С.Аўчыннікаў, З.М.Афонская, С.Р.Бажко, М.Н.Бакатанава, Н.М.Балвановіч, Н.А.Баравая, Н.В.Баранава, І.М.Барановіч, К.І.Бараноўская, М.С.Бароўскі, А.І.Барысевіч, А.І.Барэйка, Дз.Х.Батрова, В.Я.Баханькоў, Е.А.Бахарава, Г.В.Бежалёва, Р.Р.Бейненсон, Л.П.Бекерава, Н.М.Белайчук, В.А.Белакурская, В.В.Белая, С.М.Белы, У.І.Белы, М.П.Бельскі, А.П.Берасцнёў, М.Я.Берніптэйн, І.В.Бешанцаў, М.С.Блінкова, З.А.Бондар, І.Р.Бочкін, З.І.Бранавец, Я.С.Бранавіцкая, Ф.У.Бубен, І.А.Будай, Г.Дз.Буднікава, А.Г.Бузава, Н.І.Бузо, П.Я.Букініч, М.М.Буланкова, З.І.Булыга, І.П.Булыка, С.П.Бурак, С.В.Бусел, Г.Ю.Бухаўцова, Я.І.Бухцеева, Г.Я.Буцэнка, М.Ю.Буцявіцкі, Я.І.Бычкоўская, В.І.Бялугіна, А.Р.Бяспалава, С.Ф.Валатовіч, Т.М.Валадзько, В.А.Валожына, П.І.Валуй, Т.А.Валынец, А.П.Ванаршэнка, П.К.Варывончык, Ф.Ф.Васілевіч, М.М.Васілеўская, Б.Г.Васільеў, В.Э.Васілько, У.Я.Васілюк, А.П.Васькоўская, А.М.Ваўчкова, В.С.Вераб’ёў, А.Дз.Весялова, В.М.Віннікава, Я.П.Вішнеўскі, І.І.Волкаў, З.В.Вярбіцкая, М.М.Гавядзінаў, А.І.Галавешкін, А.С.Галакціёнава, П.Д.Галенчык, С.П.Гарабчанка, К.А.Гарбацэвіч, Л.В.Гарлачова, М.У.Гасцёва, В.А.Гатоўка, Н.П.Гаўрусейка, Е.П.Гаўрылава, Н.П.Герашчанка, А.І.Гертман, Н.Г.Гетманская, В.В.Гіліцкая, Д.Г.Гінзбург, І.Л.Гінсбург, Е.В.Гладкевіч, І.І.Глушцоў, В.Г.Гоева, З.Л.Голубева, М.Дз.Гразнова, Г.І.Грыгор’ева, А.А.Грынчык, В.М.Грынчык, І.А.Грыцук, П.Н.Гурко, Т.Ц.Гурская, Д.І.Гурчанка, Н.В.Гурына, Л.С.Гурэвіч, І.С.Гуцеў, Н.А.Дабравольская, А.А.Давыдаў, І.П.Данілевіч, В.З.Данільчык, У.М.Дарафей, В.А.Дарошка, А.М.Дашкоўская, В.М.Дзенісюк, Г.К.Дзенчык, З.А.Дзіцяціна, Т.І.Дзядзюль, Н.П.Дзяжурка, М.І.Дзякевіч, С.Ц.Дзямешка, Н.І.Драбышэўская, Г.В.Драніцкая, К.Я.Другамілава, Ф.С.Дубінчык, П.М.Дубовік, А.Ц.Дубоўская, П.А.Дуброўскі, Дз.В.Дудараў, Н.І.Дудко, В.А.Дунец, Я.П.Дусь, М.А.Елісееў, П.С.Ерамейчык, Ц.А.Ерафеенка, В.У.Жабуртовіч, А.С.Жук, М.А.Жук, А.П.Жукава, Л.А.Жукоўская, М.М.Жукоўскі, З.С.Жураўлёва, А.П.Забенька, І.В.Завадскі, А.І.Задора, П.М.Зайкін, Е.І.Зайкоўская, Л.Н.Зайчык, Г.С.Зароўская, У.І.Зарэцкі, А.Л.Захарэнка, Т.І.Заяц, У.А.Зінавенка, К.С.Злобіна, А.Т.Зялёны, В.М.Зяньковіч, Г.А.Іванова, З.К.Іванова, П.М.Іванцоў, В.К.Івашкевіч, І.М.Івашкоў, Г.І.Ігнацьева, Л.Э.Іофе, В.І.Іцянкоў, Л.А.Ішчанка, А.І.Кавалёва, Е.А.Кавальчук, Т.К.Кадрэвіч, Л.Р.Кажамякіна, А.В.Казлова, Ф.А.Казлоўскі, Л.Я.Калініна, Н.І.Каліноўская, С.К.Кальчук, А.К.Калясень, М.Дз.Камярылава, А.П.Кандратовіч, М.М.Кандраценка, М.Ф.Кандрацкі, Н.А.Кандрусь, У.І.Канецкі, Т.А.Канцавая, П.А.Капусцін, М.М.Капусціна, М.К.Каралёва, А.П.Каралькоў, А.Н.Караткова, С.С.Карачун, Я.Ц.Кардаш, В.А.Карміліна, Г.В.Кароль, М.М.Карпенка, М.Е.Карпучок, П.С.Карэтнікаў, В.Ф.Кастко, М.А.Касцюкевіч, І.П.Касцючэнка, М.І.Касяк, Н.В.Кацора, М.Т.Кіеня, М.А.Кілачыцкі, Е.М.Кіпнюк, А.А.Кісялёў, С.І.Кісялёў, А.С.Козік, Г.І.Конах, М.М.Кончыц, Н.Я.Корсікава, Ш.М.Коўнер, М.А.Кравец, Т.І.Крапошына, Л.В.Краўцова, П.В.Краўчанка, І.Г.Краўчанка, Г.Г.Круганава, А.І.Кругленя, А.Дз.Крукоўскі, У.Дз.Крукоўскі, Л.Л.Крупская, Я.С.Крываблоцкая, Т.Т.Крывалапава, В.М.Крышко, Л.К.Кудраўцава, П.І.Куземчык, А.Е.Кузняцова, Ф.І.Куксін, К.Ф.Кулакова, Л.Н.Кулакоўская, А.А.Кулікава, Т.М.Кулінковіч, Г.М.Кунцэвіч, К.Р.Купершток, Я.В.Купрыянава, М.Т.Купрыянец, В.П.Курацева, Н.І.Курачыцкая, А.П.Курносаў, А.М.Курчэўская, К.Ф.Кухарава, Ф.Дз.Кухарава, М.В.Кухараў, Г.П.Кушалеўскі, Р.В.Лагачова, М.А.Ладуцька, І.П.Лазук, І.І.Лакішык, А.Р.Лапанькоў, Н.Ф.Лапіцкая, П.Р.Лапіцкі, Р.І.Лапіцкі, А.М.Лапунова, З.Ф.Латышова, Ф.В.Лаўчынскі, М.В.Лебедзева, Н.С.Лебедзева, І.Ц.Леўкін, М.П.Літвінаў, В.К.Лобан, В.Ц.Лонь, В.П.Лукашовіч, Г.І.Лылава, К.Е.Лысенка, Н.П.Лысуха, Я.С.Лябецкая, Р.С.Ляндацкі, І.А.Ляўда, І.Ф.Ляўковіч, А.І.Ляхаў, Л.А.Мазгавая, Т.І.Макейчык, Я.І.Макутонін, Е.П.Малаковіч, М.А.Малашук, М.Ф.Маліноўская, А.М.Малышка, А.Л.Мальцаў, У.С.Марозаў, П.А.Мартыненка, І.М.Мартыновіч, П.А.Марцінята, М.І.Масальская, М.Г.Мастовіч, У.Ф.Матрунчык, К.І.Мачаліна, І.А.Мацкевіч, Т.П.Мацкевіч, А.В.Мілова, А.А.Мінчук, Л.Ф.Мірановіч, Т.В.Міроненка, Н.В.Місюк, Л.А.Міхановіч, І.І.Муравіцкі, А.А.Мусцейкіс, А.Б.Муха, Г.Р.Навумава, Н.В.Навумава, А.А.Налягач, В.І.Напрэенка, В.К.Насілоўская, М.С.Нацэвіч, П.П.Несцераў, З.А.Нікольская, С.К.Нікуленка, А.Ф.Новік, К.І.Новікава, В.А.Падзвінская, Г.І.Палонская, В.І.Папова, К.Дз.Папова, Л.К.Папова, М.М.Папоў, Я.С.Парфененка, Г.Ц.Парфёнава, В.Я.Паўлава, Л.М.Паўлоўская, Л.М.Пафнуцьева, П.К.Пацей, Н.С.Пацкевіч, Т.П.Пачынская, К.А.Пекар, Н.А.Петрачэнка, В.П.Піваварава, С.В.Піскун, Ф.А.Пішчыкава, Б.С.Пладуноў, М.М.Плескачоўская, К.Т.Прахарэвіч, Л.І.Прышчэпчык, Л.Ф.Пуранкоў, Э.М.Пяткевіч, А.Д.Пятрова, К.М.Пятровіч, Ю.Ф.Пятроўская, М.М.Пятрухін, Е.І.Рабцава, К.Л.Равянок, А.Н.Радзечка, М.Р.Радзянкова, Л.А.Радзішэўскі, А.А.Радоўская, Г.М.Радзько, Г.М.Разанка, Л.І.Разнюк, Д.Л.Ракашова, Ф.К.Расінскі, З.І.Родзін, Н.М.Роскач, Р.І.Румянцаў, В.С.Русакова, У.Т.Рыжыкаў, М.І.Рыльскі, Б.А.Рымашэўскі, В.В.Рытчык, Н.В.Саевіч, Р.П.Сакалова, В.А.Саковіч, С.В.Салагуб, Л.В.Самовіч, Г.М.Саўкіна, Н.Ф.Сачкова, Г.М.Селеванчук, М.Р.Семашкевіч, Г.І.Семянцова, В.П.Сергіеня, С.К.Сердзюкоў, К.А.Сідзюк, А.Р.Сімчанка, П.М.Сінічкін, П.П.Сірош, Н.М.Скалабова, В.В.Скалубовіч, М.А.Скуратовіч, К.Л.Слабуха, К.Н.Смірнова, В.Ф.Сопатава, І.А.Сотнікаў, П.М.Сотчанка, Я.А.Сошнікава, В.А.Сошына, М.Дз.Станевіч, М.І.Старчанка, У.А.Стаскевіч, С.Г.Статкевіч, Т.Л.Стахоўская, А.А.Сташэўскі, У.С.Субоцін, М.М.Сулкоўскі, Н.Я.Сумарокава, А.К.Сураўцова, І.А.Сухарукаў, В.М.Сушкевіч, У.М.Сцяпанаў, І.І.Сысой, П.М.Сяргеенка, Ф.І.Сяргееў, М.І.Сятун, Н.В.Талмазава, М.Я.Талмачоў, Р.І.Талюш, Е.А.Тамаева, Л.І.Тамковіч, Е.З.Тараноўская, С.І.Тарасевіч, Г.Б.Ткачэнка, А.П.Тоўсцік, С.Р.Троцкі, А.М.Трошына, М.І.Трусаў, С.І.Трызна, М.П.Тузаў, І.Г.Тунякоў, П.П.Турайкевіч, Ф.А.Турскі, Л.Ф.Украінская, М.І.Унучак, Дз.П.Усаў, Н.І.Усікава, З.І.Усовіч, В.С.Фаміна, К.М.Фаміна, В.У.Фомчанка, Ф.П.Фрайман, Г.А.Фядосава, Е.С.Хадарэнка, Р.І.Хамчонак, Н.Я.Хамякова, С.М.Ханенка, В.А.Хапалюк, А.Л.Хашкоўская, З.У.Хвір, Н.П.Хмурчык, Л.С.Храмцова, А.І.Цалко, Н.Дз.Царова, П.П.Ціванюк, Ш.В.Цівес, С.І.Цімошчанка, В.А.Цітова, Г.А.Цітова, В.К.Ціхамірава, С.І.Цішкавец, І.І.Цяртычная, М.П.Цярэшка, М.М.Цярэшчанка, Я.А.Чабан, В.К.Чайкоўская, Б.Р.Чамаданаў, М.Б.Чаркас, М.І.Чарняўскі, М.К.Чмярэнка, А.Т.Чубкоў, Р.Е.Чэрні, А.М.Чэрнік, В.С.Шабалтас, М.Я.Шабан, С.Л.Шакулава, Е.Г.Шалак, В.Дз.Шалуха, М.Ц.Шалышка, Я.К.Шалькевіч, М.П.Шалюта, Г.С.Шанько, Т.В.Шапавалава, І.З.Шапіра, А.С.Шарыбчанка, А.П.Шарэц, М.Л.Шатанава, Р.Ф.Шаўчук, С.С.Шаўчук, Л.Н.Шафранаў, Ф.Е.Шашэнька, І.М.Шведаў, Л.Ф.Шкляр, В.А.Школьнікаў, М.Р.Шкрабава, А.К.Шкутаў, В.М.Шлец, Н.А.Шляхценка, З.А.Шмуратка, В.І.Шніп, А.Ф.Шурупова, І.Г.Шут, У.М.Шутко, М.С.Шчарбачэня, А.А.Шчарбіна, У.Л.Шыла, Н.Р.Шылкіна, А.В.Шынгель, В.Г.Шынгель, П.А.Шынкароў, Н.Р.Шырай, А.В.Шэдаў, М.І.Шэйпак, С.Р.Шэміс, Г.І.Юркевіч, М.Н.Юркевіч, А.С.Юркоў, В.І.Якубовіч, М.І.Якуніна, М.І.Якушэнка, Я.Ц.Яраслаўцаў, М.Р.Ярашэвіч, А.В.Ярмоленка, І.І.Ярмусік, Б.К.Яроцкі, А.П.Яўланава.

1970. П.М.Абраменка, Н.А.Агнішчанка, В.М.Аксёнава, Н.М.Акунёва, В.А.Алісіевіч, М.С.Аляксеенкава, В.В.Анішчук, А.П.Анцімонік, С.Дз.Арлова, К.М.Бабіцкая, М.А.Багдановіч, В.І.Баран, А.В.Бараноўскі, Т.Я.Баталка, Г.М.Баўшава, Т.В.Белянкова, В.А.Бембель, М.Дз.Брашко, М.М.Буеўская, М.М.Бусел, А.К.Бяглюк, І.М.Валошын, Г.І.Вараненка, Н.А.Васілеўская, Г.Ф.Вянцковіч, М.І.Гараднічы, Б.І.Гемская, Н.П.Голікава, Г.М.Грыбоўская, Я.К.Дзяменцьеў, З.У.Дзямідзенка, Г.Н.Дрожжа, А.Р.Друшчыц, А.П.Дубініна, І.Я.Дуброўская, А.С.Жук, В.Р.Жукавец, І.І.Жураўскі, Т.І.Заяц, В.І.Іцянкова, Н.П.Кавака, Р.І.Кавалёва, І.К.Кавалёў, В.П.Кавалькоў, Т.П.Кажамякіна, М.М.Калеснікаў, Т.М.Калядка, З.І.Канавалава, Е.Т.Каралёва, Л.У.Каржыцкая, М.В.Каўцэвіч, Л.Г.Кірпічэнка, У.К.Кісялёва, М.В.Козел, Г.П.Корзун, М.П.Косцеў, Ф.Ф.Кудасаў, Дз.А.Кудрыс, Н.А.Кулакова, А.Дз.Кунцэвіч, В.А.Купрэйчык, М.П.Кучкоў, Г.С.Лабовіч, М.А.Лазарава, М.Ц.Лейфман, Н.М.Лістратава, Л.Я.Лукашок, Н.А.Лукічова, С.З.Ляйховіч, М.Ц.Лялькова, Е.І.Ляшчанка, Д.М.Маёрава, Р.М.Макарэвіч, У.С.Малчанаў, А.Ф.Марозава, Я.Л.Марцінюк, Г.А.Мілашэўскі, П.М.Міхалап, Я.І.Муралава, П.А.Мускі, В.І.Назарэвіч, Я.П.Нікіцін, І.А.Новік, Г.М.Новікава, Л.К.Новікава, Т.Р.Паборцава, І.Ф.Пабудзінская, Д.А.Пацеенка, Л.Дз.Петракова, С.Ц.Пігулеўскі, Г.Ф.Праходская, М.А.Пухава, Н.К.Рабёнкава, К.Дз.Рабчынская, Э.А.Рыдзеўскі, Ю.Ш.Рыўкіна, В.А.Савіцкая, Я.І.Санько, В.Е.Саўчанка, М.М.Саўчанчык, А.М.Сачок, А.Ф.Свістунова, Н.К.Сідаровіч, А.Р.Сідракова, А.А.Сімчанка, А.І.Сінкевіч, Э.Л.Сінкевіч, Н.І.Сляпчук, А.А.Собаль, М.І.Сушко, М.М.Сцепаненка, М.А.Сэй, В.А.Талокіна, А.Л.Таранда, Б.І.Таўбін, Н.С.Трафіменкава, А.Ц.Траццякова, Я.А.Урублеўскі, Т.М.Фадзеева, Н.Я.Філазафовіч, Т.П.Філіпенка, А.П.Церахаў, Н.П.Ціханюк, Л.Я.Цярэнцьеў, Г.М.Чэпікава, М.Дз.Шалай, Л.В.Шалуха, К.Ф.Шандрык, Л.М.Шарава, Л.А.Шнурко, П.П.Шпакоўская, В.П.Шупенькава, Н.І.Шыганава, М.А.Язвінская, Я.І.Якубоўскі, Л.М.Якушава.

1971. С.А.Абразцова, М.В.Абросімаў, К.І.Агурцова, А.І.Акуленка, В.М.Амялюсік, А.Ц.Армонік, М.А.Асмалоўскі, Г.І.Бабіч, М.Ц.Бабуркін, Э.І.Багдановіч, Л.А.Бакава, Ф.Ф.Бандаровіч, В.М.Бандарэнка, Г.Ю.Бароўка, М.Л.Басацкі, Н.І.Безбародзька, М.А.Берасцевіч, У.М.Бусел, В.М.Буяк, Г.У.Варабей, А.І.Варонін, Г.М.Васіленка, Р.І.Васілеўская, Н.Р.Вашацькова, В.І.Вільчынскі, Дз.К.Воранава, А.Л.Вялічка, А.І.Вярбіцкая, В.М.Гарэленка, Н.І.Герасімава, Л.М.Гінзбург, Г.Я.Гольцман, В.С.Гражданкіна, М.С.Давыдава, Т.П.Дзіканава, А.С.Дзялендзік, М.П.Дзятлава. Р.А.Дражнюк, Н.І.Ерамёнак, С.Р.Ерашова, В.С.Еўдакіменка, А.І.Жаваранкава, А.Р.Жукава, Н.М.Збітнева, І.Ц.Зяневіч, К.П.Зяньковіч, М.С.Іеўлева, І.Л.Каваленка, Г.Р.Кадырка, А.П.Казловіч, І.Дз.Калінін, К.Т.Камароў, Л.В.Камінская, М.Б.Карабан, І.У.Карабанава, А.Ц.Карпіловіч, С.І.Каршук, Л.Р.Катлярова, Г.Е.Кіршчына, В.І.Кірылава, І.В.Клікунец, К.К.Клімаў, З.Я.Кожар, В.В.Косцева, М.Ф.Красніцкая, Н.У.Красько, Н.А.Куляшова, Л.К.Купчэня, Г.І.Куцяпалава, З.Л.Лабкова, М.Дз.Лазарэвіч, Л.В.Ліпай, К.П.Лусікава, Л.П.Майсеня, Н.П.Малашка, В.А.Мамыкіна, С.У.Марозаў, В.П.Марудава, К.С.Маханькова, З.Я.Мельнікава, В.П.Млынарчык, З.П.Наронская, Н.І.Нахаева, В.М.Нікіценка, В.К.Нікіцін, П.У.Новік, Я.Дз.Панасенка, В.М.Панкевіч, В.Г.Пляскач, М.А.Побаль, Г.М.Прохарава, Е.Ц.Рабочая, Н.П.Рагацэвіч, М.І.Рамушэвіч, І.В.Раўнейка, Ч.К.Рацько, В.Д.Рубанава, У.А.Рыбчык, А.Н.Савінава, В.В.Савіч, А.П.Салдаткіна, А.І.Сіліна, А.М.Сіткевіч, М.Н.Смалюк, Л.І.Стока, Н.П.Стралкоўская, П.В.Студзянкоў, М.А.Сурта, М.К.Сцегін, С.С.Сянюк, Г.Р.Сяргеенка, Р.І.Сярноў, М.С.Талмачоў, Л.Б.Топаль, І.Ф.Тоўкач, С.А.Умрэйка, К.М.Філатава, Н.І.Фядосава, М.М.Ханцэвіч, З.І.Хілько, Н.А.Цілюпа, М.П.Цыганоў, Г.П.Цыялкава, А.В.Чапко, М.І.Чарнякевіч, А.Л.Чарткова, Г.К.Шарапаў, С.І.Шлапакова, В.А.Шульга, Г.Р.Шынкарова, Г.І.Яблонская, А.П.Яроменка, Ю.С.Яроцкая, Г.С.Яўстратчык.

1972. М.І.Антошчанка, Э.А.Аржанік, Н.П.Арыніч, Г.І.Аўчыннікава, А.В.Ахраменка, Н.В.Бабіна, А.Р.Бабова, М.К.Бакаць, Г.Ф.Баркоўская, Я.І.Бердашкевіч, А.П.Берднікава, Л.Л.Блешанкова, Г.М.Бондар, П.Р.Бондарава, В.Д.Брундукоў, К.П.Булыга, Л.І.Вялічка, М.І.Гавейна, Г.В.Ганчарова, Л.Б.Ганчарова, М.Ю.Гарашчук, Н.В.Гваздзюкевіч, К.І.Грузімава, В.А.Гурын, З.С.Дарафеева; К.Л.Дзешкавец, В.Д.Дрозд, Г.А.Явоста, Г.Я.Ерамейчык, А.Д.Жалковіч, Р.Т.Жанеўская, Н.Н.Жарнакова, І.І.Забабуха, Т.М.Забароўская, А.Ф.Занько, В.Дз.Іваноў, Л.І.Каваленка, У.В.Казлоў, Л.А.Кайровіч, А.А.Кандрацюк, Г.І.Канцавая, В.К.Карпікава, Н.Х.Касаткіна, М.А.Кірпічэнка, М.І.Кір’янаў, З.А.Клемзікава, М.У.Клігунова, М.П.Кляцкова, М.А.Кот, Е.А.Котава, Н.К.Кравец, В.Е.Краснік, Л.І.Кузняцова, Н.В.Кулагіна, Ч.І.Кучынская, С.П.Лагун, Р.Ф.Лазовік, Т.Э.Лапаціна, Г.А.Леанідава, М.І.Левы, А.Е.Ляончыкава, К.Ф.Майсевіч, Р.А.Манкевіч, Т.Р.Марозава, Н.Н.Матора, Н.А.Мохава. М.А.Мятліцкі, В.Л.Навіцкі, М.І.Няронская, П.С.Падалка, М.М.Палякоў, Я.В.Панкоў, П.П.Парункевіч, Н.А.Паўлава, А.У.Паўловіч, Т.Л.Паўловіч, М.С.Паўлючэнка, П.П.Пашкевіч, З.А.Прохар, М.У.Прэткель, А.Р.Пушкарэвіч, Н.Л.Рагаўцова, Н.П.Раентава, Ф.М.Раманчанка, А.А.Раткевіч, З.А.Рупрэхт, Я.У.Сакалінская, Н.Дз.Свадкоўская, А.С.Скабей, Я.Ц.Смірнова, Г.І.Станютка, М.М.Стрынкевіч, П.І.Трафімовіч, Л.М.Хаткевіч, А.П.Царэнка, Р.Р.Цодзікава, Ю.П.Цярохіна, В.В.Чачко, В.Х.Чыкіда, В.Л.Шаблюк, Е.І.Шавель, Л.К.Шапялевіч, К.Я.Шпадарук, У.У.Юрчык, Дз.П.Якаўчык, У.К.Якімовіч, Н.П.Ярмак, М.М.Яскевіч, М.С.Яўневіч, Г.Ц.Яцына, Т.М.Яшына.

1973. Л.М.Антонава, П.З.Антонаў, В.С.Аўраменка, Л.С.Багдановіч, А.Л.Байчык, П.М.Бобрык, Г.П.Бруштунава, В.П.Вашкевіч, В.С.Галуза, Н.Я.Грачанкова, А.А.Гонтарава, Я.А.Гурыновіч, К.М.Данілава, Р.С.Дзенбург, В.М.Дзям’янкава, Г.І.Дзівак, Г.І.Дунец, В.П.Жук. Р.Ф.Жук, Я.А.Зінкевіч, В.Я.Зубар, У.І.Іваноў, У.А.Іваньковіч, Н.І.Кавалец, І.В.Капуста, З.М.Карасёва, А.В.Карпава, Б.А.Карпаў, І.А.Касуха, В.Н.Катасонава, П.І.Катлярчук, К.І.Каўбаска, В.І.Клімовіч, Т.І.Крачэўская, М.М.Круглей, І.С.Кулага, Т.К.Лазарэвіч, В.М.Лакатко, З.В.Ліцвіненка, Л.В.Лясовіч, Р.І.Макшова, М.М.Манак, Н.Т.Маторная, С.К.Мікульская, М.Г.Мінкевіч, Н.Т.Міцкевіч, В.А.Навіцкі, Г.П.Нагорная, Г.К.Нацэўскі, Л.А.Недарэзава, Р.С.Паляшчук, К.Я.Панамарова, Г.І.Паспелава, В.М.Пішчалава, Р.М.Прохарава, Т.Ц.Пясоцкая, А.Я.Радзішэўская, М.І.Раманава, В.Д.Рывоненка, З.Н.Рыдлеўская, Г.С.Рэянтовіч, М.С.Семяняка, М.А.Сідарэнка, Л.А.Сініцкая, К.С.Слесарчук, Л.В.Старавойтава, В.Р.Старасотнікава, Л.І.Старчанка, І.С.Сукрысцік, Г.Д.Сыроватка, А.І.Фаміна, Г.П.Фрол, Л.А.Цішкевіч, Я.А.Чаховіч, Л.Т.Шарко, З.Р.Шкурынская, С.І.Штурыч, К.В.Шчацінкіна, Т.Л.Шыпількевіч, А.В.Язвінская, М.Я.Яўсеенка.

1974. Н.І.Андрушкіна, М.М.Антановіч, Н.І.Бабровіч, А.А.Бандарэнка, В.З.Басарыгіна, Ф.Г.Бядунька, Г.Е.Бурак, В.К.Валадзько, А.Ю.Валошына, М.П.Васілеўскі, В.М.Верамяюк, А.В.Верас, А.А.Вінакураў, Д.Б.Ганусевіч, В.Г.Гаховіч, М.П.Герасіменка. П.Б.Голад, М.Г.Голікава, В.В.Голубева, С.М.Грэнкаў, Н.Ф.Дзёміна, Я.Я.Дзмітрук, М.І.Драгун, У.А.Дударэнка, У.А.Жукоўскі, Р.Ф.Закржэўская, М.Н.Зубчынская, С.П.Зяцікаў, В.А.Іванова, К.Ф.Іванова, П.М.Іовік, В.М.Казак, У.С.Казлова, А.Ф.Казлоўская, Л.К.Кандратава, А.П.Комлеў, І.П.Кашына, Н.П.Краміч. І.Р.Краўцоў, В.П.Кукішаў, В.Ф.Кульбіцкі, К.А.Лісоўская, В.С.Лось, Н.А.Лур’е, Н.Ц.Лычова, В.Ф.Мазурын, Н.Б.Мажайская, Л.Ф.Маркевіч, Я.І.Масквічоў, Ч.П.Махнач, М.А.Мікульскі, Л.М.Міцкевіч, І.Я.Мішэнін. М.Ф.Мяснікоў, Г.А.Мяцеліца, Н.Ф.Новік, А.Ф.Новікава, В.І.Палубан, М.І.Паўлаў, Н.П.Пуцькова, П.І.Пшанічная, М.С.Радзюкоў, Т.П.Раманоўская, Г.А.Раманчык, Г.І.Рымараў, І.В.Семянчук. Н.А.Сесіцкі, У.В.Скараходаў, Э.І.Смольская, Т.Б.Стасевіч, Л.К.Тарасевіч, Е.Р.Тараховіч, Я.І.Траснікова, Г.Я.Трухан, Н.В.Усевіч, Л.С.Харловіч, Л.М.Цвірко, Н.С.Цвяткова, В.У.Чаркасава, У.М.Чупрынскі, Т.І.Шабаліна, П.М.Шарэпа, Л.В.Шутава, У.Шырко, І.С.Ярмолінскі.

1975. Л.С.Абазоўскі, В.З.Алейнікава, В.І.Александроўская, П.М.Анічэнка, В.Р.Арлоў, Н.І.Арлоўская, Р.І.Арцімовіч, Н.Я.Асмалоўская, У.М.Асамлоўскі, А.С.Астапенка, Я.В.Аўсянская, Н.Я.Балмакова, В.С.Банадзькева, Т.Н.Бандарчык, В.А.Баркоўская, В.А.Баркоўскі, А.Дз.Белагорцаў, М.А.Бетанава, М.Ф.Бобаў, П.А.Бобрык, Ч.П.Бондар, А.А.Бранкоўская, А.А.Булаўка, А.Д.Булашаў, І.У.Буры, І.І.Варабей, Ф.С.Варабей, Л.І.Васько, Т.П.Відура, Л.К.Вярбіцкая, Т.Ц.Ганчарова, І.К.Гінтаўт, Г.П.Грозберг, Т.Я.Гурэвіч, Я.М.Гучак, В.А.Дабаровіч, І.Д.Дворкін, Л.М.Ермачонак, Т.Л.Еўдакімава, А.К.Еўсявіцкая, Г.Л.Жызнеўская, Г.Я.Жызнеўская, А.П.Жукава, В.С.Заброцкая, Л.А.Зарэцкая, А.А.Здраеўскі, Р.І.Зянькоў, В.І.Кабяк, Н.С.Кавалкіна, У.С.Казлоў, Я.М.Кананчук, І.В.Каравацкі, А.І.Карпава, Л.А.Карпінская, А.Р.Касцюкевіч, В.М.Касцян, В.Ф.Кашпар, А.Л.Кебец, І.І.Кожар, М.П.Корж, В.К.Котаў, М.П.Красікава, Г.С.Краўчанка, Н.І.Крэнь, Г.С.Кузёмкіна, В.Г.Кудрашоў, А.М.Кулік, Я.Л.Курган, М.П.Курганскі, Н.І.Кутынка, Я.А.Лазавік, В.І.Лазарава, М.І.Лазарэнка, М.І.Макарчук, М.І.Макеенак, В.Н.Маркевіч, Л.М.Марозава, М.С.Мароснікава, М.А.Марціновіч, Я.А.Марцулевіч, В.П.Маскаленка, Л.А.Маўчанюк, Л.М.Махнач, М.М.Мачанава, В.С.Міхайлаў, Г.А.Мураўёва, С.М.Муркоў, Г.І.Назарчук, Л.М.Палевікова, Я.В.Палонская, Г.Н.Панасенка, Н.Ф.Панасюк, З.А.Парыгіна, Л.Ф.Пашынскі, М.А.Прылуцкая, С.К.Радзевіч, Г.Я.Радзько, І.В.Радчанка, У.І.Радчанка, Я.Ф.Расудоўская. К.І.Савіцкі, С.С.Сазонік, Л.Ф.Салавей, Т.І.Самцова, І.Ф.Селязнёва, Р.М.Серыкава, Г.П.Сідорка, А.С.Сілівёрстава, В.І.Сіневіч, Н.І.Сіцкевіч, І.А.Скаруцкая, С.Б.Смолкін, М.К.Сувалаў, В.П.Сураўнёва, Л.Д.Сцефановіч, Р.І.Сянько, Я.С.Таборка, М.Г.Трафімовіч, А.Л.Траццякова, І.В.Філіпава, І.І.Фрадкін, Л.Ц.Фралянкова, Г.В.З.Хітрык, М.І.Царык, Ю.І.Цвірко, В.М.Цыуля, А.С.Чаранко, І.В.Чарніцкі, А.П.Чаша, А.М.Чурыла, А.І.Шалак, Г.Дз.Шаніна, Л.А.Шатраўка, М.С.Шаўкун, Дз.В.Шульгоўская, М.І.Шумская, Н.С.Шуплякова, У.Ф.Шутаў, В.С.Шышоў.

1976. Л.У.Андрэева, М.П.Аронаў, В.М.Бабакова, Я.М.Баркова, А.Б.Будніцкая, М.В.Ваніна, Т.С.Вараб’ёва, Ф.А.Варашніна, Н.М.Васілеўская, Г.У.Васільева, В.Ф.Васюшка, А.Е.Герашчанка, Я.П.Грыб, Я.Я.Грыгуць, П.Е.Гукаў, А.П.Дамарацкая, М.І.Дварэцкая, Н.Н.Еўпак, В.І.Жалезная, Т.С.Жук, К.Н.Загуста, М.П.Зайчук. Н.І.Засценская, А.І.Заяц, М.А.Казбярук, І.Ц.Казырыцкі, В.У.Каладзінская, Г.Н.Кандрацьева, Л.А.Капылова, Л.С.Караленка, С.Ф.Каранеўская, А.С.Каржукова, М.А.Кібісава, М.І.Козел, П.І.Краўцэвіч, Л.К.Крыцкая, Т.Р.Лабур, Г.Р.Лось, А.Т.Лукашэвіч, У.І.Ляпёшкін, А.А.Ляхота, В.І.Манаскіна, Р.А.Марачава, М.С.Марціновіч, Л.П.Мінчукова, Э.С.Мірановіч, З.Р.Мяшкова, С.С.Найдзен, Л.П.Нікановіч, В.І.Піляўская, Н.Т.Прыбыткіна, В.К.Рабцэвіч, М.Ф.Рыжанкова, В.І.Савенка, М.М.Сарынава, К.І.Серада, Г.І.Сідаровіч, П.І.Сікора, І.П.Сіманоўскі, Б.І.Смародзін, А.Р.Спарбер, Э.П.Стаховіч, А.М.Талабаева, І.І.Трус, В.А.Феакцістаў, Г.М.Фількова, Т.М.Цёмная, Т.І.Чобатава, В.Дз.Шасцерыкова, Л.І.Якімовіч.

1977. В.І.Акулава. К.А.Антонава, Т.В.Аўсеенка, Ю.А.Бабіч, Н.В.Багамолава, Н.І.Багацюк, М.І.Багачоў, Н.С.Багданава, Н.С.Балантэр, Т.К.Бандарэнка. П.Ц.Баравік, Н.Дз.Баравіцкая, Н.В.Беладзед, А.А.Брач, В.С.Былюк, К.Я.Бычкова, Н.І.Варанецкая, В.Т.Вірынскі, А.П.Герачынская, Ю.М.Гірдзь, Н.Р.Гняўко, П.П.Грабеннікаў, А.М.Грыцаў, А.І.Гурскі, А.П.Давыдаў, Г.П.Данешчык, Н.М.Данілава, Р.П.Дарошка, Л.К.Дзмітрыева, Л.М.Дзянісман, Э.К.Дубаневіч, Л.І.Ждановіч, Т.Дз.Жыліна. С.Л.Жылко, М.І.Жырніс, Н.П.Жыткова, З.П.Зайцава, А.І.Зарэцкая, М.К.Здрок, В.М.Зуб, Л.Л.Іваноў, М.П.Ігнаценка, В.І.Ісаева, Р.П.Калеснік, Т.М.Карпенка, В.П.Кацянкоў, В.Р.Качурка, З.З.Кашырына, Т.М.Кісель, Н.Р.Кіяшка, А.А.Крэнь, А.М.Куранкова, І.Б.Лебедзева, Н.Р.Лівенцава, В.Г.Лісоўскі, А.А.Лобач, Н.Р.Малей, В.І.Марціновіч, Г.В.Марцякова, М.Я.Мікульчык, Б.А.Муляраў, В.Г.Мурашка, І.Б.Навумовіч, А.М.Несцярчук, І.І.Палій, В.Дз.Палікіна, Г.А.Палуянская, Ф.П.Панцялеева, Р.М.Панчанка, М.Г.Парашчанка, Г.А.Паўлоўская, У.Ф.Піляк, К.А.Пісарык, Дз.В.Прастаквашын, І.Л.Пятрова, Л.С.Радкевіч, Т.А.Разгуліна, В.І.Разумава, А.З.Раса, П.К.Родзічкін, М.А.Семянчук, К.Л.Сімаковіч, І.М.Сіманенка, Р.А.Сташынская, В.А.Сташэўскі, А.А.Стральчонак, Л.Р.Сямёнава, К.М.Трафімук, Ф.А.Туміловіч, В.М.Турбан, У.В.Усціновіч, А.У.Хмяльніцкі, Л.П.Худалеева, А.Л.Хутарны, М.П.Цішчук, А.Я.Цярэнцьева, Л.В.Чыгір, Л.К.Шатухіна, П.М.Шэлест, В.Ц.Якаўлева, Я.Дз.Якімовіч, В.С.Якубовіч, Л.Я.Яшнова.

1978. А.М.Азарка, Н.В.Амельянюк, М.У.Андрончык, Л.А.Анзель, В.М.Анціпкіна, В.Р.Аўраменка, Г.П.Аўтуховіч, А.К.Афанасенка, Л.У.Барабанава, В.І.Бараноўская, А.А.Барысевіч, А.С.Бельская, А.П.Бузаева, І.П.Буланава, Н.М.Бяляцкая, З.І.Варшаўская, Г.А.Васілеўская, Л.М.Вінцэўская, В.А.Воран, А.Р.Галавач, Р.Ф.Ганчар, А.Н.Гарканава, А.П.Гілевіч, Н.А.Гірсянок, А.А.Глазоўскі, В.М.Грыгор’ева, Дз.Р.Дошчык, Л.Ц.Дубко, А.К.Жахоўская, В.П.Іваненка, В.С.Іванова, В.С.Казлякова, А.І.Каменка, В.П.Кручанок, Г.П.Крывянкова, С.С.Крэчка, З.У.Лазоўская, І.М.Лашук, М.І.Лівенцаў, А.П.Лісаў, Г.І.Ліцвіновіч, К.Я.Лойка, Л.С.Луцэвіч, В.П.Максімовіч, Г.Л.Малаш, М.В.Маркусенка, М.Ф.Марозаў, Л.Я.Мільшына, І.І.Міхалка, А.В.Міхнікевіч, Я.А.Мураўская. М.Дз.Мядзведзева, І.А.Палуянчык, Г.М.Паўлава, М.В.Петрашкевіч, В.П.Пілюта, П.І.Радзькоў, У.І.Рубан, І.І.Русак, В.Р.Русанава, М.І.Рында, М.Д.Сагановіч, К.В.Сажына, І.Ф.Салавейка, С.М.Самолейнка, Н.Дз.Сачанка, Г.А.Серакова, Н.Дз.Сідарава, М.А.Скіпар, В.С.Сраброўская, К.М.Сталярова, М.М.Труханава, Т.Р.Трыгубская, Р.П.Туравец, В.М.Туркевіч, А.А.Цімошчанка, А.І.Цітоў, Ф.Ф.Цудзіла, З.Дз.Цябут, Л.І.Шаўчэнка. А.С.Ясяновіч.

1979. М.Г.Агурцоў, Г.І.Аляксеенка, Ф.Р.Багдановіч, М.У.Вараб’ёва, Р.Ц.Васілевіч, Н.Р.Ваяводзіна, В.Я.Верамеева, Л.І.Віткоўская, Л.І.Вялічка, К.І.Гаякоўская, Л.Б.Гінтаўт, Л.А.Грубенка, Н.В.Гурэева, Н.Ц.Забермаг, В.А.Здановіч, К.А.Ісай, М.А.Казакоўцава, У.Л.Кастрыцкі, Н.Н.Круглова, Я.А.Кудраўцава, М.І.Лацянкова, Л.М.Леўс, Г.К.Лісоўская, А.А.Лопан, А.А.Максімаў, В.П.Марозава, У.А.Мацюкевіч, Ж.П.Міронава, В.П.Мядзведзь, Л.Ф.Паваляева, Т.М.Патапава, Л.Н.Пісарэвіч, К.С.Пракаповіч, А.П.Пуцькоў, І.П.Пятрова, М.С.Пятрова, Н.М.Сандрозд, М.А.Санько, Н.М.Сідарэнка, Н.С.Слясарчык, Р.І.Старасвецкая, У.П.Стрэльнікаў, Г.Р.Табанюхава, Н.А.Хайноўская, І.І.Хацкевіч, В.П.Хургіна, Г.Р.Цітова, І.М.Шаламіцкі, Я.І.Шыбека, Н.А.Шэлехава, М.С.Юрэвіч, В.І.Якавенка.

1980. Д.М.Абразцова, Б.А.Акалатовіч, В.П.Бадабед, В.А.Бакава, А.В.Башчук, В.І.Башылава, Г.М.Бугрова, А.Я.Васільчанкаў, І.В.Валадзько, В.І.Варажэйкіна, А.Дз.Вяль, Г.М.Гараніна, В.А.Гурыновіч, Я.Р.Духовіч, К.Ф.Заяц, А.Дз.Зобнінская, М.Ф.Змітровіч, В.В.Зуева, Дз.М.Калапетка, А.Р.Каменшчыкаў, Р.Дз.Каралёў, В.К.Кісель, М.І.Краўчанка. І.П.Лейка, С.І.Ліноўскі, Б.А.Літкін, М.Г.Лугаўцова, Л.І.Лузгіна, А.І.Макарэвіч, І.П.Макарэвіч, М.М.Маталыгаў, М.В.Некрашэвіч, В.В.Нікалаеў, В.П.Пакаташкін, С.І.Палей, В.Д.Панкевіч, С.К.Пятрушка, Л.Дз.Румянцава, У.І.Рэкуць, І.А.Саковіч, Г.Р.Саўчанка, А.С.Саўчык, Т.В.Сушкова, М.Л.Федзяцова, В.З.Холад, А.Я.Чудакоў, Т.М.Чырычэнка, В.І.Шапавалава, М.Н.Юркавец, Р.Э.Юркевіч, М.І.Якубовіч, П.І.Ярмола.

1981. Б.Ф.Агароднікаў, Я.А.Аляхновіч, І.П.Антоненкаў, І.Л.Ведзянеева, А.П.Глухараў, Л.С.Жугер, В.А.Мацкевіч, Г.М.Попель, Г.Ф.Сцяжко, А.Я.Трафімук, К.А.Юша.

1982. А.С.Асіпенка, Г.Р.Атаманчук, С.Г.Багдановіч, М.П.Баранава, П.М.Валасюк, Л.Н.Волкава, Ф.М.Ф.Вранко, Ж.М.Гарбунова, У.П.Гуд, Б.А.Гуляеў, Т.А.Давідовіч, П.Дз.Дзмітрыеў, М.Ц.Кавалёва, Н.Л.Касяк, Ф.Р.Кітуновіч, А.М.Клачко, Е.Я.Лабачова, М.Ф.Падсіткаў, Н.Г.Паўлава, Н.С.Пашкоўская, Т.А.Пісьмянкова, Я.С.Рымкевіч, Б.Б.Федаровіч, М.К.Філановіч, Г.І.Шумская, Л.С.Шчарбовіч.

1983. М.М.Дворак, І.Л.Емяльянава. Л.Ц.Калядка, У.М.Кацнельсон, Я.М.Крылоў, С.І.Слізскі, Г.І.Тарасава.

1984. А.П.Агаркава, А.І.Брэсцкая, Л.В.Высоцкая, Г.А.Каршакоўскі, Г.І.Русак, Н.Г.Салаўёва, У.А.Сіневіч, В.Дз.Яцухно.

1985. Н.А.Анішчанка. Г.Ю.Бурынская, М.А.Быкоўскі, Ф.Р.Гераскевіч, М.Ф.Гукаў, В.Н.Кісялёў, В.І.Раманчук, Л.У.Рачкоўская, М.М.Рудэнка, А.Ф.Худалей.

1986. Л.У.Кур’ян, Т.П.Парфёнава.

1987. А.В.Букач, С.Е.Варакса, М.П.Жыгалава, Ф.Г.Забродскі, Н.П.Кароткая, М.Б.Касьянюк, Дж.А.Курчэўскі, А.В.Руцкая, Н.В.Сухоцкая.

1988. Л.К.Сухнат.

1996. В.А.Гербутаў, У.М.Здановіч, Ю.У.Маслаў, В.М.Прахарэнка, З.К.Чумакова.

1997. Л.М.Дзмітрыева, Г.А.Зарэцкі, М.М.Серафімава, К.С.Фарына.

т. 6, с. 555

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)