Verbum

ВАСІ́ЛЬЕЎ (Барыс Львовіч) (н. 21.5.1925, г. Смаленск),

рускі пісьменнік, драматург. Скончыў Ваен. акадэмію бранятанкавых войск (1948). Вядомасць прынесла аповесць «А досвіткі тут ціхія...» (1969; аднайм. фільм, 1972; Дзярж. прэмія СССР 1975; бел. пер. Ю.​Гаўрука; інсцэніроўка Бел. т-ра Я.​Коласа 1971 і інш.), у якой адзін з трагічных эпізодаў Вял. Айч. вайны ўзняў да значнага філас.-маст. абагульнення. Працяг ваен. тэматыкі ў аповесцях «Іванаў катэр», «Самы апошні дзень» (абедзве 1970), «Сустрэчны бой» (1979) і інш., у рамане «У спісах не лічыўся» (1974). Сац.-маральная праблематыка ў раманах «Не страляйце ў белых лебедзяў» (1973), «І быў вечар, і была раніца», «Вам прывітанне ад бабы Леры» (абодва 1989), аповесцях «Незгасальная купінá» (1986), «Жыла-была Клавачка», «Кароткая ракіроўка», «Гібель багінь» (усе 1989) і інш. Гіст. раман «Былі і небыліцы» (кн. 1—2, 1977—80) прысвечаны падзеям руска-турэцкай вайны 1877—78. Аўтар біягр. аповесці «Лятуць мае коні» (1982), п’ес «Афіцэр» (1955), «Стукайце і адчыніцца» (1959), апавяданняў, кінасцэнарыяў.

Тв.:

Избранное. Т. 1—2. М., 1988.

С.​Ф.​Кузьміна.

т. 4, с. 27

ЖУКО́ЎСКІ (Васіль Андрэевіч) (9.2.1783, с. Мішанскае Тульскай вобл., Расія — 24.4.1852),

рускі паэт, адзін з заснавальнікаў рус. рамантызму. Акад. Пецярбургскай АН (з 1841). Выхавальнік пры царскім двары (1815—41). Бараніў ад урадавай рэакцыі А.​Пушкіна, М.​Лермантава, дзекабрыстаў, садзейнічаў выкупу з прыгонніцкай няволі Т.​Шаўчэнкі. Удзельнік групы «Арзамас». Выступіў у л-ры як паэт-сентыменталіст (элегіі «Сельскія могілкі», 1802, «Вечар», 1806). Аўтар рамант. балад «Людміла» (1808), «Касандра» (1809), «Святлана» (1808—12), «Вадзім» (1814—17), «Іванаў вечар» (1822) і інш., оды «Пясняр у стане рускіх воінаў» (1812). Паэзіі Ж. ўласцівы інтанацыйна-рытмічнае багацце, эмац. выразнасць, музыкальнасць. Шырока вядомы яго пераклады балад і драмы Ф.​Шылера «Арлеанская дзева» (1817—21), «Адысеі» Гамера (1842—49), часткі паэмы Фірдаўсі «Шахнамэ» і інш. Аўтар вершаваных апрацовак нар. казак, якія трапілі ў бел. фальклор (зб. А.Глінскага). На бел. мову творы Ж. перакладалі В.​Зуёнак, Э.​Валасевіч.

Тв.:

Собр. соч. Т. 1—4. М.; Л., 1959—60;

Соч. Т. 1—3. М., 1980;

Эстетика и критика. М., 1985.

Літ.:

Бессараб М. Жуковский. 2-е изд. М., 1983;

Афанасьев В. Жуковский. М., 1985;

Иезуитова Р.В. Жуковский и его время. Л., 1989.

І.​У.​Саламевіч.

т. 6, с. 447

МІ́НСКАЕ ЛІТАРАТУ́РНА-АРТЫСТЫ́ЧНАЕ ТАВАРЫ́СТВА,

грамадская літ.-маст. і асветніцкая арг-цыя ліберальна-дэмакр. кірунку. Існавала ў Мінску ў 1906—09. Створана членамі забароненага Мінскага таварыства аматараў прыгожых мастацтваў. Кіраўнікі: В.​Чавусаў, К.​Фальковіч, В.​Аляксандрава, А.​Аляксандраў, Д.​Мейчык, В.​Сушчынскі, К.​Урсыновіч і інш. Мела драм., літ., маст. і муз. секцыі. Аматары паставілі больш за 60 спектакляў, у т. л.: «Гора ад розуму» А.​Грыбаедава, «Вішнёвы сад», «Дзядзька Ваня» і «Іванаў» А.​Чэхава, «Плады асветы» Л.​Талстога і «Ганна Карэніна» паводле яго аднайм. рамана, «Ідыёт» паводле Ф.​Дастаеўскага, «Мар’я Іванаўна» і «Яўрэі» Я.​Чырыкава, «Рэвізор» М.​Гогаля і інш. Літ. секцыя т-ва арганізавала шэраг лекцый і літ. чытанняў: «Драматургія Ібсена» і «Морыс Метэрлінк» Ю.​Айхенвальда, «Маладая руская паэзія» і «Апошнія парасткі рускай паэзіі» Я.​Анічкава, «Талстой і Андрэеў: паралельная характарыстыка» У.​Самойлы, «Паходжанне права і яго сутнасць» Мейчыка, «Санін» М.​Арцыбашава» У.​Майстраха і інш. Маст. секцыя наладзіла 4-ю выстаўку жывапісу і графікі ў Мінску (1908). Муз. секцыя аб’ядноўвала каля 400 прафес. музыкантаў і аматараў, наладжвала лекцыі і канцэрты. Спыніла дзейнасць у выніку фін. банкруцтва.

У.​М.​Конан.

т. 10, с. 412

МАСКО́ЎСКІ ТЭА́ТР «ЛЕНКО́М».

Створаны ў 1927 як Цэнтр. т-р рабочай моладзі (ТРАМ), з 1938 наз. Т-р імя Ленінскага камсамола, з 1990 сучасная назва. Маст. кіраўнік: І.​Бярсенеў (1938—51), С.​Гіяцынтава (1951—57), С.​Маёраў (1957—60), Б.​Талмазаў (1960—62), А.​Эфрас (1963—67), У.​Манахаў (1967—72), М.Захараў (з 1973). У рэпертуары т-ра пастаноўкі рус. і замежнай класікі, сучасная драматургія, рок-оперы, муз. спектаклі. Спектаклі вызначаюцца высокапрафесійнымі рэжысурай і акцёрскім ансамблем, глыбокай распрацоўкай характараў. Сярод значных пастановак: «Чайка» (1966, 1994) і «Іванаў» (1975) А.​Чэхава, «Мудрэц» (паводле п’есы А.​Астроўскага «На ўсякага мудраца хапае прастаты», 1989), «Вар’яцкі дзень, або Жаніцьба Фігаро» П.​Бамаршэ (1992), «Хлопец з нашага горада» К.​Сіманава (1941), «У дзень вяселля» В.​Розава, «104 старонкі пра каханне» Э.​Радзінскага (абодва 1964), «Тыль» Р.​Горына (паводле Ш. дэ Кастэра. 1974), «Рэвалюцыйны эцюд» М.​Шатрова (1979), «Юнона» і «Авось» (1981, музыка А.​Рыбнікава на вершы А.​Вазнясенскага) і інш. У розныя гады ў т-ры працавалі і працуюць акцёры: А.​Абдулаў, І.​Алфёрава, Л.​Арцем’ева, Б.​Бекер, С.​Бірман, Л.​Бранявы, А.​Джыгарханян, У.​Карэцкі, Ю.​Колычаў, Т.​Краўчанка, У.​Ларыёнаў, Я.​Лявонаў, М.​Міронава, Т.​Пельтцэр, Дз.​Пяўцоў, А.​Сакалоў, А.​Фадзеева, І.​Чурыкава, А.​Янкоўскі і інш.

т. 10, с. 182

МУЗЫ́ЧНА-ЭТНАГРАФІ́ЧНАЯ КАМІ́СІЯ,

грамадска-навуковая арг-цыя, якая вывучала муз. фальклор народаў Расіі. Існавала ў 1901—21. Засн. М.Янчуком (яе нязменны кіраўнік) пры этнагр. аддзеле Т-ва. аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі пры Маскоўскім ун-це. У рабоце камісіі ўдзельнічалі М.​Рымскі-Корсакаў, С.​Танееў, Дз.​Аракішвілі, А.​Грачанінаў, М.​Іпалітаў-Іванаў, А.​Кастальскі, Я.​Лінёва, А.​Лістападаў, М.​Лысенка, М.​Пятніцкі, Б.​Яворскі і інш. Наладжвала песенныя экспедыцыі, рэгулярныя публічныя этнагр. канцэрты (выконваліся і бел. песні), выдавала «Працы...» (1906, 1907, 1911, 1912). Фалькларыстычную дзейнасць спалучала з грамадска-асветнай (арганізацыя хар. гурткоў для рабочых, Нар. кансерваторыі, 1906; Муз. вучылішча пад кіраўніцтвам А.​Маслава, час. «Музыка и жизнь», 1908—12). Пастаянна цікавілася лёсам бел. нар. музыкі; заахвочвала збіральнікаў фальклору, рэцэнзавала песенныя зборнікі (у т. л. вып. «Беларускага зборніка» Е.​Раманава, 1910), стымулявала стварэнне апрацовак бел. нар. песень, публікавала іх у сваіх «Працах». Сабрала каля 700 бел. напеваў; з 1909 дапамагала муз. матэрыяламі арганізатарам бел. канцэртаў у Вільні. На аснове камісіі створана этнагр. секцыя Дзярж. ін-та муз. навукі.

Літ.:

Янчук Н.А. Записка об изучении народной песни и музыки и о деятельности Московской музыкально-этнографической комиссии. М., 1905;

Нісневіч С. Да гісторыі збірання, вывучэння і выкарыстання беларускіх народных напеваў // Музыка нашых дзён. Мн., 1971.

Л.​С.​Мухарынская.

т. 11, с. 16

О́ПЕРНЫ ТЭА́ТР ЗІМІНА́,

«Опера С.​І.​Зіміна», прыватны тэатр Расіі. Існаваў у 1904—17 у Маскве. Развіваў традыцыі Маскоўскай прыватнай рускай оперы. Адкрыты спектаклем «Майская ноч» М.​Рымскага-Корсакава на сцэне т-ра «Акварыум». Пазней спектаклі ставіліся на розных сцэнах. Уключаў хор, аркестр, балетную трупу. Пастановачнымі працэсамі кіраваў Зімін, гал. рэж. т-ра (з 1907) П.​Аленін. У рэпертуары пераважалі забытыя айч. творы і навінкі рус. і замежнай музыкі.

У розны час у т-ры працавалі: спевакі М.​Бачароў, В.​Дамаеў, М.​Данец, Ю.​Кіпарэнка-Даманскі, В.​Пятрова-Званцава, М.​Спяранскі, А.​Цвяткова, Н.​Ярмоленка-Южына, рэжысёры А.​Іваноўскі, Ф.​Камісаржэўскі, А.​Пятроўскі, муз. кіраўнікі — М.​Іпалітаў-Іванаў, М.​Багрыноўскі, Э.​Купер, А.​Пазоўскі, І.​Паліцын, Я.​Плотнікаў, Ю.​Слівінскі. Спектаклі афармлялі мастакі І.​Білібін, А.​Васняцоў, А.​Галавін, П.​Канчалоўскі, С.​Малюцін, В.​Паленаў, М.​Рэрых. В.​Сяроў, Ф.​Федароўскі і інш. На сцэне т-ра выступалі вакалісты Ф.​Шаляпін, Л.​Собінаў, М.​Батыстыні, Дж.​Ансельмі, М.​Гай, Л.​Кавальеры, Ціта Руфа, балерына М.​Кшасінская і інш. З 1917 дзярж. т-р (у 1919—20 Малая дзярж. опера, у 1921 Т-р муз. драмы, у 1922—24 акц. т-ва «Першая свабодная опера С.​І.​Зіміна»).

Літ.:

Боровский В. Московская опера С.​И.​Зимина. М., 1977.

т. 11, с. 441