ВАЎЖЭ́ЦКІ (Тамаш) (паміж 1753—59, Браслаўскі пав. — 5.8.1816),

грамадска-паліт. і вайсковы дзеяч ВКЛ. З маладых гадоў, практыкуючы ў земскіх судах, набыў вядомасць як выдатны знаўца права. Пасол ад Браслаўскага пав. на Чатырохгадовы сейм 1788—92, дзе далучыўся да дэмакр. плыні, быў прыхільнікам Канстытуцыі 3 мая 1791. У сваім маёнтку ліквідаваў паншчыну і даў сялянам волю. Адстойваў пашырэнне праў мяшчанства. Удзельнічаў у распрацоўцы рэформы мясц. адм. кіравання ў ВКЛ праз стварэнне ваяводскіх і павятовых парадкавых цывільна-вайск. камісій. У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 быў саветнікам камандуючага арміяй ген.-лейт. Ю.Юдзіцкага; удзельнік бітвы пад Мірам (11.6.1792). У час паўстання 1794 уваходзіў у Найвышэйшую літоўскую раду; з сярэдзіны мая 1794 адзін з кіраўнікоў паўстання на Жмудзі і ў Курляндыі; у канцы мая прызначаны А.Т.​Б.​Касцюшкам чл. Найвышэйшай нац. рады ў Варшаве — гал. органа паўстання. Атрымаў ад Касцюшкі званне ген.-лейтэнанта. У верасні пад націскам рас. войск вывеў рэшткі сваіх атрадаў пад Гродна. Пасля паланення Касцюшкі выбраны «вышэйшым начальнікам» — кіраўніком паўстання на ўсёй тэр. Рэчы Паспалітай. Пасля капітуляцыі Варшавы (6 ліст.) трапіў у палон, зняволены ў Петрапаўлаўскую крэпасць, дзе напісаў успамін пра паўстанне. У 1796 амнісціраваны і вярнуўся на радзіму. У 1812 узначаліў Літоўскі грамадз. к-т па забеспячэнні харчамі рас. войска. Пасля вайны 1812 міністр юстыцыі і пажыццёвы ваявода ў Каралеўстве Польскім. Пахаваны ў г.п. Відзы Браслаўскага р-на Віцебскай вобл.

Літ.:

Szyndler B. Tomasz Wawrzecki: Ostatni naczelnik powstania kościuszkowskiego. Warszawa, 1976;

Пракопчык Л. Генерал касінераў // Пракопчык Л. «Дрэмле памятка дзён...» Мн., 1991.

У.​П.​Емяльянчык.

Т.Ваўжэцкі.

т. 4, с. 39

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ВІ́ТАН-ДУБЕ́ЙКАЎСКІ (Дубяйкоўскі) Лявон Іванавіч

(19.7.1869 ці 1867, в. Дубейкава Мсціслаўскага р-на Магілёўскай вобл. — 6.11.1940),

бел. архітэктар, будаўнік, педагог, паэт. Скончыў Мсціслаўскае гар. вучылішча, Школу буд. рамёстваў у Варшаве, Акадэмію архітэктуры ў Парыжы (1909). У 1903 здаў экзамен на званне інжынера-будаўніка пры Пецярбургскім ін-це цывільных інжынераў. У 1897 адкрыў буд. кантору ў Смаленску. З 1910 працаваў у Варшаве, выкладаў у Тэхн.-прамысл. школе (1912—15), працаваў у створаным ім уласным бюро. У час 1-й сусв. вайны займаўся буд-вам на Полаччыне і ў Арле (Расія). Удзельнічаў у бел. нац.-культ. руху: спрыяў дзейнасці клуба «Беларуская хатка», чытаў лекцыі на бел. настаўніцкіх курсах у Вільні і Гродне (1919). З 1922 займаўся арх.-буд. работамі ў Вільні, быў дырэктарам Мулярскай школы (1925—29). Сярод работ: цэрквы ў г. Манастыршчына і Ярцава (Смаленская вобл.), скарбніца ў г. Вязьма. Аднаўляў касцёлы ў Оршы, Мсціславе, Крычаве, вёсках Смаляны Аршанскага і Свіслач Асіповіцкага р-наў; спраектаваў царкву ў Відзах (1922), Дрысвяцкі Петрапаўлаўскі касцёл, мноства розных пабудоў у Вільні і на Віленшчыне. Аўтар працы «Эвалюцыя і рэформа драўлянага будаўніцтва» (засталася ў рукапісе). Аўтар сац.-вострых твораў, скіраваных супраць вайны і салдатчыны, антыгуманных сац. умоў, што раз’ядноўваюць людзей з радзімай: байка «Цягне воўк — пацягнуць воўка!», вершы «Бура», «Кракаў воран на бярозе...», «Голас з чужой стараны» і інш. Склаў зборнік бел. прыказак (у рукапісе). Пахаваны ў Вільні на могілках Роса. Рукапісы яго твораў захоўваюцца часткова ў Мінску, Вільні, Нью-Йорку.

Літ.:

Vitan K. Lavon-Vitan-Dubiejkauski: da 85 uhodkau naradżeńnia. New York, 1954.

В.​В.​Гліннік.

Л.І.Вітан-Дубейкаўскі.

т. 4, с. 200

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

БЕРЛІ́НСКАЯ АПЕРА́ЦЫЯ 1945,

наступальная аперацыя войск 1-га Бел. (Маршал Сав. Саюза Г.К.Жукаў), 2-га Бел. (Маршал Сав. Саюза К.К.Ракасоўскі) і 1-га Укр. (Маршал Сав. Саюза І.С.Конеў) франтоў 16 крас. — 8 мая, якая прывяла да авалодання Берлінам, выхаду сав. войскаў на р. Эльба і завяршыла разгром ням.-фаш. армій у 2-й сусв. вайне. Да канца сак. 1945 сав. войскі разбілі найбольшыя групоўкі ням.-фаш. войск ва Усх. Прусіі, Польшчы, Усх. Памераніі, Венгрыі і выйшлі шырокім фронтам да р. Одэр (Одра) і Нейсе. Сціснутая з У, Пд і Пн Чырв. Арміяй, з З войскамі саюзнікаў, фаш. Германія мабілізавала апошнія рэсурсы, каб утрымаць абарону на Одэры і Нейсе, а калі яе прарвуць сав. войскі — здаць Берлін амерыканцам і англічанам. Вакол Берліна ням. камандаванне стварыла глыбокаэшаланіраваную абарону да 100 км у глыбіню з 3 абводамі і 9 сектарамі абароны ў горадзе. Для абароны Берліна з У былі сканцэнтраваны групы армій «Вісла» (ген.-палк. Г.​Хейнрыцы) і «Цэнтр» (ген.-фельдмаршал Ф.​Шэрнер); 85 дывізій (з іх 4 танкавыя і 10 матарызаваных), 37 асобных палкоў, 98 асобных батальёнаў і інш.; усяго 1 млн. чал. Акрамя таго, гітлераўцы сфарміравалі 200 батальёнаў апалчэнцаў, т.зв. фольксштурму, 8 дывізій рэзерву гал. камандавання. Сав. камандаванне на фронце ў 400 км ад Шчэціна да Гёрліца сканцэнтравала 19 агульнавайск., 7 танкавых і 4 паветр. арміі: 2,5 млн. чал., 41600 гармат і мінамётаў, 6250 танкаў і самаходна-артыл. установак, 7500 самалётаў. Перавага над праціўнікам складала ў людзях 2,5:1, артылерыі 4:1, танках і самаходна-артыл. устаноўках 4,1:1, авіяцыі 2,3:1. У Берлінскай аперацыі ўдзельнічалі авіяцыя Балт. флоту і Дняпроўская ваенная флатылія, 1-я і 2-я арміі Войска Польскага.

Берлінская аперацыя пачалася 16 крас. ў 5 гадзін раніцы (па маскоўскім часе). Войскі 1-га Бел. фронту наносілі гал. ўдар з Кюстрынскага плацдарма. У паласе атакі сав. пяхоты поле бою асвятлялі магутныя зенітныя пражэктары. Да канца дня прарваны 2 паласы абароны. Адначасова ў напрамку г. Котбус і Пд Берліна наступалі войскі 1-га Укр. фронту. Яны фарсіравалі рэкі Нейсе і Шпрэе. Войскі 2-га Бел. фронту вялі баі на Пн ад Берліна, у прыморскай паласе і раёне Шчэціна. Упартае супраціўленне ворага на Одэры і Нейсе было зламана, і 23 крас. войскі 1-га Бел. і 1-га Укр. франтоў уварваліся ў Берлін. 25 крас. танкавыя злучэнні ў раёне г. Кетцын замкнулі кальцо акружэння вакол Берліна, разарваўшы фронт ням.-фаш. войск на 2 групоўкі — берлінскую і франкфурт-губенскую. 26 крас. сав. войскі пачалі агульны штурм Берліна. 30 крас. авалодалі асн. пунктам цэнтр. сектара абароны — рэйхстагам, над якім быў узняты чырв. сцяг. 2 мая ў 15 гадзін супраціўленне берлінскага гарнізона спынілася. Войскі 1-га Бел. і 1-га Укр. франтоў сустрэліся на Эльбе з амер. Войскамі, войскі 2-га Бел. фронту выйшлі да Вісмарскай бухты, дзе сустрэліся з англ. войскамі. 8.5.1945 у Карлсхорсце прадстаўнікі вышэйшага ням. камандавання падпісалі акт пра безагаворачную капітуляцыю Германіі.

У ходзе Берлінскай аперацыі разбіта больш за 90 дывізій, узята ў палон каля 480 тыс. салдат і афіцэраў праціўніка, захоплена больш за 1500 танкаў і штурмавых гармат, 4500 самалётаў і інш. тэхніка. Сав. войскі страцілі забітымі, параненымі і прапаўшымі без вестак каля 350 тыс. чал. (з іх 78 291 чал. забітымі). За мужнасць і гераізм, праяўленыя ў час Берлінскай аперацыі, больш як 600 сав. воінам было прысвоена званне Героя Сав. Саюза, 13 чалавекам гэта званне было прысвоена ў 2-і раз, 1082 тыс. чал. узнагароджаны медалём «За ўзяцце Берліна». 187 часцям і злучэнням, якія найб. вызначыліся ў Берлінскай аперацыі, нададзена ганаровае найменне «Берлінскіх».

т. 3, с. 115

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ СУВЯЗІ́СТ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафесійным работнікам сувязі, якія працуюць у галіне сувязі 15 і больш гадоў, за заслугі ў развіцці і ўдасканаленні сродкаў сувязі, паляпшэнні абслугоўвання насельніцтва, прадпрыемстваў, устаноў і арганізацый, распрацоўцы і ўкараненні прынцыпова новай высокаэфектыўнай тэхнікі і тэхналогіі. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1965 існавала ганаровае званне засл. сувязіст Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя сувязісты Рэспублікі Беларусь

1966. Н.​Н.​Азнабаева, Л.​М.​Анейчык, Л.​В.​Афанасьеў, М.​В.​Барсегян, М.​Ф.​Ваіенда, А.​П.​Ганчарык, М.​І.​Гушчынская, І.​Ф.​Должыкаў, М.​Ф.​Еўтухоўскі, Ф.​І.​Жывіца, У.​М.​Жыгмунт, І.​А.​Зракаў, І.М.​Д.​Кацаў, А.​Ц.​Кашчэнка, І.​М.​Кваца, Я.​П.​Кернажыцкі, А.​І.​Каржанеўскі, .К.​Маркаў, У.​Т.​Паслядовіч, А.​П.​Сісковіч, К.​В.​Фралоў, П.​А.​Шкліваліна, .Е.​Яначкін.

1967. П.​К.​Аўсеп’ян, А.​Булыбенка, Л.​П.​Заяш, М.​П.​Карэцая, Л.​У.​Касцюшка, І.​М.​Лузгін, І.​Х.​Лур’е, І.​Я.​Мядзведзеў, Н.​І.​Няілаў, П.​І.​Несцераў, П.​А.​Савельеў, С.​К.​Сівохін, Г.​Дз.​Шацкі, Т.​А.​Янкоўская, А.​С.​Яўрэінаў.

1968. І.​С.​Алейнікаў, В.​В.​Аляксеева, Я.​К.​Андрэева, Э.​Б.​Белановіч, А.​М.​Быкава, В.​М.​Васільеў, М.​А.​Вожыкава, А.​П.​Вырвіг, Ф.​І.​Гуз, М.​Кацовіч, С.​І.​Красненка, М.​В.​Манькоўскі, К.​А.​Марцінкевіч, М.​С.​Панкоў, А.​А.​Пшанічнюк, М.​А.​Старасцін, А.​П.​Старыковіч, Р.​Я.​Уладысік, Г.​В.​Хіжынскі, М.​М.​Шалега, С.​М.​Юранаў.

1969. П.​П.​Вальскі, Н.​М.​Загудаева, Б.​П.​Капарыха, Л.​С.​Нурыева, І.​П.​Фурманаў, Р.​І.​Хадасевіч, У.​К.​Харытонаў, Т.​А.​Хацкевіч.

1970. М.​І.​Бондарава, Л.​К.​Галаванава, В.​А.​Гардзеева, М.​Т.​Дэхта, У.​І.​Ільюцік, А.​П.​Караў, Р.​Р.​Кастравая, В.​Ц.​Курачэнкава, С.​А.​Папковіч, М.​А.​Прымшыц, Г.​Ф.​Пшаслаўская, І.​В.​Сіроткін, М.​С.​Сянько, Р.​М.​Філатаў, У.​І.​Чарнуха.

1971. М.​В.​Банькоўскі, К.​У.​Буйніцкая, Л.​М.​Горская, А.​Я.​Дзяжко, І.​Я.​Звераў, Ф.​К.​Ісаеў, Я.​В.​Кніга. У.​В.​Кунтыш, В.​П.​Максімовіч, Я.​С.​Малахаў, Я.​А.​Маркоўская, А.​А.​Мураўёў, А.​Ф.​Невар, М.​М.​Расоха.

1972. А.​Я.​Баброва, А.​У.​Міцкевіч, М.​В.​Пярвушын, С.​В.​Падмазенка, В.​І.​Слабашэвіч, І.​С.​Шмялькоў, Н.​Ф.​Шпілеўскі.

1973. В.​І.​Любецкі.

1975. А.​А.​Бугаеў, Л.​А.​Гардзеева, М.​І.​Кацерыкова, В.​Ф.​Салаўёва, І.​У.​Доўнар, Л.​Л.​Падорскі, Б.​С.​Смірноў.

1976. А.​Ф.​Бандарэнка, І.​Я.​Бразгоўка, І.​М.​Грыцук, В.​В.​Казак, В.​М.​Самадзелава.

1977. М.​Я.​Андрэеў, Д.​Я.​Краўцоў, У.​Е.​Крайко, І.​В.​Лявонаў, Л.​К.​Цярновая, І.​А.​Хуртай.

1978. А.​А.​Кашаль, Ц.​А.​Сакевіч.

1979. Л.​А.​Задорын, М.​І.​Дылевіч, М.​Ф.​Шарыкава.

1980. Ф.​Ц.​Анкудзінаў, В.​Дз.​Лапін, Н.​Дз.​Рашэтнікава, С.​М.​Сянькевіч.

1981. А.​Р.​Герасімовіч, М.​Я.​Ермакоў, П.​І.​Івашэвіч, М.​М.​Кваша, Л.​І.​Малчанаў, С.​К.​Славін, М.​М.​Худакормаў, У.​І.​Яначкін.

1982. М.​П.​Гірыловіч, Г.​С.​Ліхач, М.​Т.​Шкаруба.

1984. Г.​В.​Клімянкоў.

1985. С.​К.​Бурачэўская, М.​Ц.​Зыкаў, Э.​І.​Палеес.

1989. Г.​Э.​Куланіна.

1991. Г.​Дз.​Чубат.

1995. Э.​У.​Галаўко.

1996. А.​Н.​Лістапад.

1997. У.​І.​Ганчарэнка.

т. 6, с. 569

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ЭКАНАМІ́СТ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафесійным эканамістам і фін. работнікам прадпрыемстваў, устаноў, арг-цый, органаў дзярж. улады і кіравання, якія працуюць па спецыяльнасці 15 і больш гадоў, за заслугі ў галіне эканомікі, дзярж. і фін. дзейнасці, у развіцці эканам. навукі, падрыхтоўцы кадраў. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 6.11.1970 існавала званне засл. эканаміст БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя эканамісты Рэспублікі Беларусь

1971. Ф.​З.​Аблавацкі, М.​І.​Аксючыц, А.​Ф.​Аляксееў, А.​А.​Ганчарэнка, А.​А.​Глазянкоў, В.​С.​Гук, В.​П.​Дымовіч, К.​І.​Жмачынскі, Т.​А.​Зіміна, Л.​М.​Карзо, З.​З.​Клугман, Я.​В.​Кухаваранка, В.​В.​Лапаціна, К.​В.​Локцева, М.​А.​Лугаўцоў, А.​Дз.​Лялін, Д.​А.​Лятвішка, А.​І.​Малахава, К.​І.​Маркоўская, В.​П.​Марчук, І.​П.​Маскалёў, В.​Дз.​Мінееў, Р.​Л.​Нескаромная, В.​І.​Новікаў, П.​В.​Памялова, Б.​Е.​Панурын, Т.​М.​Пятроў, В.​Ф.​Рамашкін, Н.​А.​Рашчакатаева, В.​В.​Саўчанкава, У.​М.​Скуратовіч, Н.​С.​Тандава, Н.​В.​Удавічэнка, А.​І.​Цітова, П.​В.​Цярэшка, А.​М.​Чубрык, В.​І.​Шувалава, П.​М.​Шэлег, М.​П.​Яцкоўскі.

1972. С.​Р.​Аўсянікаў, В.​С.​Маўрышчаў.

1973. Б.​І.​Баброў, К.​І.​Берднікава, Г.​У.​Брыкач, М.​А.​Гарбуз, У.​І.​Жыватчэня, Г.​І.​Зундаль, М.​Р.​Канавалаў, Т.​П.​Красоўская, У.​Ф.​Лузгін, М.​І.​Мікулініч, А.​Ф.​Міхалкевіч, В.​М.​Мягкая, Б.​М.​Розенблюм, В.​М.​Цалко, А.​І.​Цімошчанка, І.​І.​Ядзела, К.​Ф.​Якаўцава.

1974. Н.​П.​Антонава, А.​П.​Гуносава, М.​Я.​Каган, Г.​А.​Прахарэнкава, Х.​С.​Хрышчановіч, А.​А.​Чыжоў, П.​А.​Юніцкі.

1975. Г.​С.​Біскупскі, Ф.​М.​Бялкоў, Л.​А.​Горкая, С.​А.​Ліцвін, М.​В.​Паўлава, Л.​М.​Паўлючэнка, І.​П.​Плятнёва, Ю.​С.​Рэут, В.​А.​Сямыніна, К.​М.​Трыгубаў, А.​І.​Федаровіч.

1976. М.​Н.​Альтшулер, В.​А.​Астапенка, І.​С.​Баркун, В.​А.​Канаш, А.​М.​Копач, Я.​М.​Махлін, П.​Ф.​Патапенка, М.​П.​Супінская, К.​Х.​Уладзімірская, Ц.​Г.​Хрыпач.

1977. Л.​М.​Красільнікаў, В.​С.​Ляўчук, П.​І.​Шварцбург.

1978. Л.​М.​Гірэйка, А.​Р.​Данілаў, Л.​І.​Каганская, М.​Р.​Казачонак, І.​П.​Калеснікава, П.​Л.​Коханаў, Н.​Ф.​Маркоўская, М.​В.​Мораў, А.​М.​Пшонка, І.​М.​Сімуткін, У.​І.​Страчук.

1979. М.​В.​Адамовіч, Ф.​М.​Іваноў, Р.​І.​Малчанаў, А.​Л.​Петухоў, Ф.​І.​Самоўк, Б.​І.​Шаціла.

1980. І.​І.​Бабіч, П.​Дз.​Гаман, Н.​П.​Ганчарова, Ю.​І.​Гірба, І.​С.​Гушчык, І.​Ф.​Ермакоў, Н.​С.​Максімаў, У.​М.​Мураўскі, М.​С.​Сачко, В.​А.​Язерская.

1981. А.​А.​Асокіна, Г.​С.​Барадулькіна, М.​Дз.​Гарбачоў, А.​С.​Дзякаў, Т.​Ф.​Кісель, М.​М.​Лапіцкая, Г.​П.​Лямцюгіна, Я.​Р.​Мерзаў, В.​А.​Нядзелька, Б.​П.​Палыгала, Т.​А.​Паўлоўская, Э.​Л.​Пацэвіч, А.​Е.​Стукач, З.​І.​Тарасенка, В.​А.​Трапашка.

1982. Н.​П.​Бусько, Н.​М.​Бяляева, М.​Л.​Лебедзеў, Л.​Ф.​Лутохіна, В.​А.​Міхайлава, С.​Г.​Таўпялёў.

1983. У.​Ф.​Барташ, В.​І.​Выбарнаў.

1984. Г.​П.​Астроўскі.

1985. Ф.​А.​Дронаў, С.​П.​Падабед, А.​А.​Папасёмаў.

1986. В.​М.​Ажэгаў, Б.​А.​Дуко.

1988. В.​Дз.​Жарыкаў, Л.​П.​Кулакоў.

1989. Г.​І.​Жмакіна, В.​П.​Яцкевіч.

1990. Л.​Л.​Ермаловіч, М.​З.​Фрэйдзін.

1991. М.​І.​Ціхонка.

1994. Р.​М.​Вячорка, Л.​Р.​Кандратаў, М.​С.​Куняўскі.

1995. М.​В.​Айдарава, У.​П.​Кулакоў.

1996. А.​А.​Коўшар, Л.​П.​Падгурскі.

1997. Г.​С.​Алейнікаў, М.​У.​Амельяновіч, Н.​П.​Гайдучэнка, А.​П.​Дудкін, М.​Р.​Румас, М.​С.​Слесараў, В.​Г.​Шабека.

т. 6, с. 571

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

tytuł, ~u

м.

1. тытул, званне;

z ~u swego stanowiska — на падставе сваёй пасады;

tytuł szlachecki — шляхецкі тытул;

~y sportowe — спартыўныя званні;

2. загаловак; назва;

książka pod ~em ... — кніга пад загалоўкам ...;

3. юр. права;

tytuł własności — права ўласнасці; дакумент, які пацвярджае права ўласнасці

Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)

КАЛЧА́К (Аляксандр Васілевіч) (16.11.1874, Пецярбург — 7.2.1920),

расійскі ваенна-марскі дзеяч, палярны даследчык, вучоны-гідролаг, адзін з кіраўнікоў белага руху ў грамадз. вайну. Адмірал (1918), правадз. чл. Рус. геагр. т-ва (1906). Скончыў Марскі кадэцкі корпус (1894). Служыў на караблях Балтыйскага (з 1895) і Ціхаакіянскага (з 1896) флатоў. Удзельнік палярных экспедыцый 1900—03 і 1908—11 (гідролаг; яго імем быў названы адзін з астравоў у Паўн. Ледавітым ак.), рус.-яп. вайны 1904—05. У 1906—09 і 1911—14 у Марскім генштабе, адначасова выкладаў у Марской акадэміі (з 1908), эксперт па ваенна-марскіх пытаннях у 3-й Дзярж. думе (1907—12). Удзельнік 1-й сусв. вайны, у т. л. як камандуючы Чарнаморскім флотам (1916—17). У жн. 1917 камандзіраваны ў Вялікабрытанію і ЗША. У кастр. 1918 разам з брыт. ген. А.​Ноксам прыбыў у Омск, дзе 4 ліст. прызначаны ваен. і марскім міністрам ва ўрадзе Уфімскай дырэкторыі. 18.11.1918 скінуў дырэкторыю, прыняў званне «вярх. правіцеля» рас. дзяржавы і галоўнакамандуючага яе ваен. сіламі (да 4.1.1920), устанавіў у Сібіры, на Урале і Д. Усходзе ваен. дыктатуру (гл. Калчака ўрад). Намагаўся аднавіць «адзіную і непадзельную» Рас. імперыю. Пасля разгрому сваёй арміі, узброенай і забяспечанай з дапамогай Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША і Японіі (да 400 тыс. чал., у т. л. 130—140 тыс. на фронце) перабраўся ў Іркуцк, каля якога (станцыя Інакенцьеўская) 15.1.1920 выдадзены вайскоўцамі Чэхаславацкага корпуса эсэра-меншавіцкаму «Паліт. цэнтру», потым перададзены бальшавіцкаму Іркуцкаму ВРК, паводле пастановы якога расстраляны. Асн. праца — «Лёд Сібірскага і Карскага мораў» (1909). Гл. таксама Грамадзянская вайна і ваенная інтэрвенцыя 1918—22.

Літ.:

Арестант пятой камеры. М., 1990;

Плотников И.Ф. АВ.​Колчак: Жизнь и деятельность. Ростов н/Д, 1998.

А.В.Калчак.

т. 7, с. 487

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЖАНО́ЧЫЯ ВУЧЫ́ЛІШЧЫ І ГІМНА́ЗІІ,

пачатковыя і сярэднія навуч. ўстановы ў Рас. імперыі. Адны з іх падпарадкоўваліся Ведамству ўстаноў імператрыцы Марыі (Марыінскія), другія — Мін-ву нар. асветы; епархіяльныя вучылішчы былі пад наглядам Сінода. Марыінскія вучылішчы былі 2 тыпаў: сярэднія (з 7-гадовым тэрмінам навучання, засн. ў 1858, у 1862 перайменаваны ў гімназіі) і з 4-гадовым тэрмінам навучання (з 1880-х г.). З канца 1880-х г. у Беларусі існавалі Мінскі і Віцебскі дзіцячыя прытулкі, Лепельскае 4-класнае вучылішча. У 1911 гімназіі былі ў Гродне, Віцебску, Мінску. Вучылішчы Мінва нар. асветы засн. ў 1858, падзяляліся на вучылішчы з 6-гадовым курсам навучання (1-ы разрад) і 3-гадовым (2-і разрад); у 1870 яны пераўтвораны ў гімназіі і прагімназіі. З 1876 такія вучылішчы працавалі ў Брэсце, Пружанах, Слоніме, Мсціславе, Нясвіжы, Ашмянах, Жыровічах, Віцебску, Мінску, Парычах (для дачок духавенства), Гарадоцкае руска-латышскае вучылішча, а таксама 10 жан. нар. вучылішчаў і жан. змены пры 36 прыходскіх і 7 нар. вучылішчах. Навучанне ва ўсіх жан. вучылішчах і школах Беларусі вялося на рус. мове. У 1913 працавалі 33 яўр. жан. навуч. ўстановы. Пасля 1912 засн. Гарадоцкае і Брэсцкае вышэйшыя жан. пач. вучылішчы, 16 вышэйшых пач. вучылішчаў супольнага навучання (Чачэрскае, Прапойскае, Жлобінскае і інш.). Да 1913 адкрыты жан. дзярж. гімназіі ў Гомелі, Мінску, Бабруйску, Брэсце, Віцебску, Ваўкавыску, Пінску, Клімавічах, Мазыры, Полацку, Слоніме, Слуцку і інш. Навучанне платнае. У канцы 1870-х г. у Беларусі было 21 прыватнае жан. вучылішча. Прыватныя гімназіі пачалі адкрывацца з 1872. Выпускніцам гімназій з 1881 прысвойвалася званне настаўніцы пач. школы. Гл. таксама Віцебская Марыінская жаночая гімназія, Брэсцкія гімназіі, Гомельскія гімназіі, Гродзенскія гімназіі і інш.

Г.​Р.​Сянькевіч.

т. 6, с. 423

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК ПРАФЕСІ́ЙНА-ТЭХНІ́ЧНАЙ АДУКА́ЦЫІ БЕЛАРУ́СКАЙ ССР,

ганаровае званне, якое прысвойвалася высокакваліфікаваным майстрам, інспектарам, інжынерам і інш. работнікам, што бездакорна працавалі ў сістэме прафес.-тэхн. адукацыі не менш за 10 гадоў і асабліва вызначыліся выхаваўча-пед. дзейнасцю, дасягнулі выдатных поспехаў у справе камуніст. выхавання і прафес. навучання моладзі, актыўна ўдзельнічалі ў грамадскім жыцці. Устаноўлена Указам Прэзідыума Вярх. Савета БССР ад 29.10.1971, прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР; скасавана 23.11.1988.

Заслужаныя работнікі прафесійна-тэхнічнай адукацыі Беларускай ССР

1972. М.​П.​Мельнікаў, М.​Г.​Сувораў, Б.​Л.​Яронскі.

1973. Б.​М.​Балуеў, М.​К.​Гаварушкін, І.​А.​Хандога, М.​Г.​Цырульнікаў.

1975. Б.​А.​Аўгусціновіч, Т.​Б.​Банцэвіч, В.​І.​Восіпава, У.​М.​Грыцкевіч, В.​Н.​Жывуля, Н.​І.​Задора, Д.​Г.​Іргер, М.​Р.​Маглыш, В.​У.​Мельнікава, І.​Дз.​Расолька, Г.​М.​Самарцаў.

1976. А.​Э.​Бараноўскі, Я.​І.​Гаварушка, Я.​М.​Даманікаў, А.​Н.​Джураў, Л.​А.​Окунь, М.​Л.​Родаў, Р.​В.​Супрановіч.

1977. В.​Ф.​Бакштаеў, В.​І.​Бардзілоўскі, У.​С.​Беласоўскі, В.​Ф.​Валуевіч, І.​І.​Вырадаў, С.​Ц.​Галынскі, М.​С.​Дзмітрышына, М.​А.​Лычкоўскі, П.​А.​Румянцаў, А.​У.​Траўнік, Л.​І.​Чарненка.

1979. Л.​Е.​Белякоў, Н.​П.​Батэзат, А.​І.​Далматовіч, Г.​П.​Дубоўская, С.​А.​Калеснік, З.​Ф.​Пятровіч, Я.​Т.​Таранаў, Я.​М.​Талмачоў.

1981. М.​К.​Альхіменка, Н.​А.​Кузьміна, М.​С.​Лушчакоў, Я.​Я.​Шостак, К.​М.​Якубіцкі.

1982. А.​І.​Дубовік, А.​М.​Лапкоўскі, Н.​І.​Рэдзька, Н.​Н.​Самойлава, А.​С.​Сянчук, Г.​С.​Сухабокаў, Г.​М.​Шыбко, М.​М.​Якубёнак, А.​А.​Ярмаловіч.

1984. А.​А.​Бельчанкава, Р.​А.​Еўзельман.

1985. А.​А.​Клімін, А.​Л.​Краснабаеў.

1987. Л.​Ф.​Дрозд.

т. 6, с. 565

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ПАЦЁМКІН (Рыгор Аляксандравіч) (24.9.1739, б. в. Чыжова Духаўшчынскага р-на Смаленскай вобл., Расія — 16.10.1791),

расійскі дзярж. і ваен. дзеяч. Граф (1774), святлейшы князь Таўрычаскі (1783), ген.-фельдмаршал (1784). Вучыўся ў гімназіі Маскоўскага ун-та (1756—60). Служыў у коннай гвардыі (1760—68). Удзельнік дварцовага перавароту, у выніку якога прастол заняла Кацярына II (1762). З 1769 удзельнік рас.-тур. вайны 1768—74 (валанцёр, ген.-маёр, ген.-паручнік), вызначыўся ў многіх бітвах. З 1774 фаварыт Кацярыны П. У тым жа годзе атрымаў тытул графа, званне ген.-аншэфа, пасады чл. Дзярж. савета і віцэ-прэзідэнта (з 1784 прэзідэнт) Ваен. калегіі. З 1776 ген.-губернатар Новарасійскай, Азоўскай і Астраханскай губ. У 1783 далучыў да Расіі Крым. Аддаваў вял. ўвагу каланізацыі стэпаў Паўн. Прычарнамор’я і буд-ву на Чорным м. рас. ваен. і гандл. флатоў, ініцыіраваў заснаванне гарадоў Екацярынаслаў, Херсон, Мікалаеў, Севастопаль. У рас.-тур. вайну 1787—91 камандаваў Екацярынаслаўскай арміяй, якая ў снеж. 1788 ўзяла тур. крэпасць Ачакаў, з 1789 — аб’яднанай Паўд. арміяй. У 1791 вёў у г. Ясы (сталіца Малдаўскага княства) мірныя перагаворы з туркамі (перапынены ў выніку смерці П.). Адзін з найбуйнейшых памешчыкаў Расіі. На Беларусі валодаў у 1774—83 мяст. Дуброўна, з 1776 — Крычаўскай воласцю, дзе былі заснаваны Крычаўская суднаверф і Крычаўскія мануфактуры. Па запрашэнні П. каля Крычава ў с. Задобра ў 1785—87 жыў англ. філосаф І.Бентам. У 1904—05 і 1917 імем П. наз. эскадраны браняносец (з 1907 лінейны карабель) рас. Чарнаморскага флоту, вядомы ўдзелам у рэвалюцыі 1905—07.

Літ.:

О приватной жизни князя Потемкина: Потемкинский праздник. М., 1991;

Лопатин В.С. Потемкин и Суворов. М., 1992;

Иоанн Грозный. Петр Великий. Меншиков. Потемкин. Демидовы: Биогр. очерки. Челябинск, 1994.

М.​Г.​Нікіцін.

т. 12, с. 242

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)