Федэратыўныя Штаты Мікранезіі (Federated States of Micronesia), дзяржава ў цэнтр. і ўсх.ч.Каралінскіх астравоў у Ціхім акіяне; уключае таксама асобны атол Капінгамарангі. Займае частку фіз.-геагр. вобласці Мікранезія. Пл. 701,4 км². Нас. 129,7 тыс.чал. (1999). Афіц. мова — англійская. Сталіца — г.Палікір на в-ве Понапе. Падзяляецца на 4 штаты. Нац. свята — Дзень незалежнасці (3 ліст.).
Дзяржаўны лад. М. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1979 са зменамі 1990. Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, які выбіраецца членамі парламента з яго складу на 4 гады. Заканад. ўлада належыць аднапалатнаму Нац. кангрэсу (14 сенатараў), які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на 4 гады. Пытанні абароннай і знешняй палітыкі ў кампетэнцыі ЗША.
Прырода. У М. 35 груп невял. вулканічных і каралавых а-воў (усяго 607). Астравы працягнуліся з 3 на У на 3 тыс.км, з Пн на Пд на 1 тыс.км, раскіданы ў зах.ч. Ціхага ак. на пл. больш за 3 млн.км². Вулканічныя астравы (найб. Понапе, Кусаіе, Трук і Яп) горныя, абкружаны каралавымі рыфамі. Найвыш. пункт на в-ве Понапе — 791 м.
На каралавых астравах выш. не перавышаюць 5 м. Клімат трапічны пасатны. Сярэднія месячныя т-ры паветра 27—28 °C. Выпадае штогод 3000—5000 мм ападкаў. Бываюць трапічныя цыклоны (пераважна ў ліп.—снежні) і землетрасенні. Невял. рэкі і ручаі толькі на вулканічных астравах. На іх асобныя ўчасткі ўзбярэжжа заняты мангравымі зараснікамі, на горных схілах растуць бамбук, какосавыя і арэкавыя пальмы, месцамі лясы або саванны. На каралавых астравах гаі какосавых пальмаў і панданусаў. Мора багатае рыбай, ракападобнымі, малюскамі.
Насельніцтва. Мікранезійцы складаюць больш за 90 %. Падзяляюцца на 9 этнічных груп, кожная з якіх насяляе асобную частку архіпелага. На атоле Капінгамарангі жывуць палінезійцы, на найб. астравах ёсць амерыканцы і кітайцы. Вернікі пераважна католікі (50%) і пратэстанты (47%). Сярэднегадавы прырост 2,2%. Сярэдняя шчыльн. 185 чал. на 1 км², на вулканічных астравах дасягае 300 чал. на 1 км². У адзіным горадзе Палікір жыве 33,4 тыс.ж. (1994). Большасць насельніцтва занята сельскай гаспадаркай, рыбалоўствам, абслугоўваннем замежных турыстаў.
Гісторыя. М. заселена продкамі сучасных мікранезійцаў у 2—1-м тыс. да н.э. Першыя еўрапейцы (ісп. мараплаўцы), якія наведалі ў 1527 М., назвалі астравы Каралінскімі ў гонар ісп. караля Карла II. У 1565 намінальна абвешчана ўладаннем Іспаніі. У 1898 Іспанія прадала астравы Германіі. У 1-ю сусв. вайну М. акупіравана Японіяй, якая атрымала ў 1921 ад Лігі Нацый мандат на кіраванне. У 2-ю сусв. вайну акупіравана амер. войскамі. У ліп. 1947 ААН зацвердзіла апеку ЗША над Каралінскімі, Марыянскімі і Маршалавымі а-вамі, якія аб’ядноўваліся ў падапечную тэрыторыю Ціхаакіянскія а-вы. У 1965 створаны мясц. парламент — Кангрэс М. 10.5.1979 прадстаўнікі штатаў Яп, Трук, Понапе і Кусаіе зацвердзілі канстытуцыю Федэратыўных штатаў М. (ФШМ). У кастр. 1983 усенар. плебісцыт адобрыў пагадненне пра свабодную асацыяцыю з ЗША, паводле яе ФШМ атрымалі незалежнасць пры захаванні амер. кантролю над іх абаронай. У ліст. 1986 амер. ўрад абвясціў пра спыненне рэжыму апекі над ФШМ, у снеж. 1990 гэта зацвердзіла ААН. У 1991 прэзідэнтам М. выбраны Б.Олтэр, у 1997 — Я.Нена. Член ААН з 1991.
Гаспадарка. М. — слабаразвітая краіна. Валавы нац. прадукт на 1 чал. складае каля 1700 дол. за год. Найб. развіта земляробства. Асн. таварныя культуры: какосавая пальма, какава, агародніна, садавіна (цытрусавыя, папайя, манга, ананасы), чорны перац. Харч. культуры: маніёк, ямс, батат, бананы, тара, ароут, хлебнае дрэва, панданус, рыс, кукуруза, соя, сорга. Развіты свіна- і птушкагадоўля. Рыбалоўства задавальняе мясц. патрэбы. У рыбалоўнай зоне М. займаюцца ловам рыбы за вызначаную плату караблі ЗША, Аўстраліі, Японіі, Паўд. Карэі і інш. краін. Прамысл. прадпрыемствы заняты перапрацоўкай с.-г. сыравіны. Ёсць прадпрыемствы па перапрацоўцы какосавых арэхаў (вытв-сць копры і какосавага алею), какавы, кансервавыя (з рыбы, агародніны, фруктаў), мукамольныя і інш. Працуюць лесапільні, верфі па буд-ве і рамонце невял. суднаў і лодак, дробныя прадпрыемствы па выпуску цэменту і цэглы. На в-ве Понапе вядзецца здабыча баксітаў. Вытв-сць электраэнергіі каля 70 млн.кВт∙гадз за год. Кожны год М. наведвае каля 25 тыс. турыстаў (з Японіі, Аўстраліі, ЗША). Гал. від транспарту — марскі. Асн. групы астравоў звязаны паміж сабой і з інш. краінамі рэйсамі невял. суднаў. Працуюць 4 аэрапорты, у т. л. міжнародны на в-ве Понапе. У М. 226 км аўтадарог з цвёрдым пакрыццём. У 1994 экспарт склаў 29,1 млн.дол., імпарт — 141,1 млн. долараў. У экспарце пераважаюць копра (больш за 50% кошту), чорны перац, рыба і рыбапрадукты, вырабы мясц. промыслаў, какосавы алей, у імпарце — разнастайныя прамысл. і харч. тавары. Гал.гандл. партнёры Японія (32% экспарту, 80 % імпарту) і ЗША (адпаведна 56% і 9%). Краіна атрымлівае значныя субсідыі і фін. дапамогу ад ЗША. Грашовая адзінка — долар ЗША.
Літ.:
Малаховский К.В. Последняя подопечная: (История Микронезии). М., 1977.
І.Я.Афнагель (прырода, насельніцтва, гаспадарка).
лама́ць галаву́ sich (D) den Kopf zerbréchen* (надчым-н. über A);
лама́ць ру́кі die Hände ríngen*;
лама́ць пе́радкім-н.ша́пку vor j-m kríechen*, vor j-m Bücklinge máchen
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
ві́цца
1. (пра валасы) sich lócken, sich kräuseln; sich wéllen;
2. (вакол чаго-н.) sich schlíngen*, sich wínden*; sich ránken (пра расліны);
3. (падымацца віхрам) áufwirbeln vi (s);
пыл віе́цца der Staub wird áufgewirbelt;
4. (кружыцца) kréisen vi;
пту́шкі ўю́цца [вію́цца] над ле́сам die Vögel kréisen über dem Wald;
5. (мець звілісты напрамак) sich schlängeln;
руча́й уе́цца [віе́цца] der Bach schlängelt sich;
6. (развявацца) wéhen vi, fláttern vi (пра сцягі г. д.)
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
вышыня́ж.
1. Höhe f -, -n;
вышыня́ гу́кумуз. die Tónhöhe;
вышыня́ трохвуго́льнікаматэм. die Höhe des Dréiecks;
вышыня́ ці́скуфіз. die Höhe des Drucks;
вышыня́над узро́ўнем мо́рагеагр. Höhe über dem Méeresspiegel;
вышыня́ палёту Flúghöhe f;
набра́ць вышыню́ stéigen*vi (s);
2. (узвышша) геагр. Höhe f -, -n; Gípfel m -s, -;
быць на нале́жнай вышыні́ das nötige Niveau [ni´vo:] háben;
◊
быць не на вышыні́ nicht auf der Höhe sein
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
дахм.
1. Dach n -(e)s, Dächer;
аднаска́тны аднасхі́льны дах Púltdach n, Hálbdach n;
го́нтавы дах Schíndeldach n;
двухска́тны двухсхі́льны дах Sátteldach n;
жале́зны дах Bléchdach n;
чарапі́чны дах Zíegeldach n;
шатро́вы дах Túrmdach n;
са шкляны́м дахам glásgedeckt;
накры́ць дом дахам das Haus décken;
◊
жыць пад адны́м дахамúnter éinem Dach(e) wóhnen;
2.перан. (прытулак) Óbdach n -(e)s;
◊
заста́цца без даху над галаво́йóbdachlos wérden
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
Капы́та, капыт ’капыты’, укр.копито, рус.копыто, чэш.kopyto, славац.kopyto, польск.kopyto, в.-луж.kopyto, н.-луж.kopyto, балг.копито, серб.-харв.ко̀пито, славен.kapíto. Існуюць дзве версіі паходжання гэтага праславянскага слова. Першая: ад капаць (параўн. kopać ’капаць і біць нагой, капытам’, ст.-рус.копысати ’выкідваць зямлю капытамі’ (Бернекер, 565; Фасмер, 2, 320). Шпэхт (Der Ursprung, 85) параўноўвае прасл.kopyto і ст.-інд.śapháh, ст.-іран.safa ’капыт’, ст.-ісл.hófr, ст.-в.-ням.huof ’тс’. У абедзвюх версіях нявытлумачанай застаецца суфіксацыя ‑yto, якая не характэрна для славянскай моўнай глебы (вакалізм ‑y‑ даволі рэдка сустракаецца ў фарманце ‑to (SP, 11, 40). Уражвае адсутнасць паралелей у балтыйскіх мовах. Польск.kopać і ст.-рус.копысати маглі атрымаць другаснае значэнне над уплывам kopyto. Можна, аднак, звесці дзве версіі да адной, калі звярнуць увагу на індаеўрапейскія паралелі да прасл.kopati; ст.-грэч.σκάπτω ’капа́ю’, σκάπετος, κάπετος ’капанне’ (і.-е.*(s)k̑ap). Тады ў нашым выпадку можна рэканструяваць пачатковае і.-е.*(s)k̑ з падвойнай рэфлексацыяй у мовах satəm: *(s)k і k̑ (Мартынаў, Слав. аккам., 154).
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Зака́лец ’сыры, непрапечаны слой у хлебе’, зака́л ’тс’ (Сл. паўн.-зах.). Рус.зака́л, дыял.зака́ла, укр.зака́лець, зака́л, польск.zakałec, zakał, чэш. разм. zákalec, zakał, н.-луж.zakałka ’тс’. Ст.-рус.закала ’закалец’ (1662 г.). Паўн.-слав. абазначэнне непрапечанага слоя цеста над ніжняй скарынкай, які вынікае з-за таго, што цеста не падышло, звязана, відаць, з дзеясловам zakaliti ’падвергнуць уздзеянню цяпла (для гартавання і іншых мэт)’: была ўжыта надта гарачая вада для запаркі ці печ была надта гарачая. Zakałiti ад kaliti ’гартаваць’. Гэта слова звязваецца з калець (гл.), акалець, паводле тэрмічнага ўздзеяння (Даль, 2, 582; Мейе, MSL, 14, 373), ці з кал (гл.) паводле Махэка, LF, 65, 314–315 (пазней Махэк₂, 236, адмовіўся ад гэтай версіі, якую падтрымаў Слаўскі, 2, 29). Гл. Фасмер, 2, 168–169; Скок, 2, 21. Закалец утворана з суфіксам ‑ец (< ‑ьць) ад паўн.-слав. бязафікснага назоўніка, *zakala ад дзеяслова zakałiti. Побач са слоем непрапечанага хлеба лексема zakal(a) у рус., польск., чэш. азначае яшчэ ’недапрацаваны цвёрды фрагмент скуры (падэшвы), які скрыпіць’. Параўн. яшчэ закала.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
skim[skɪm]v.
1. зніма́ць, здыма́ць ( накіп, вяршкі і да т.п.);
skim milk зніма́ць вяршкі́ або́ пе́нкі з малака́;
skim soup of its scum зніма́ць пе́ну з су́па
2. лёгка, пла́ўна слі́згаць па паве́рхні;
He seems to skim the ground. Ён, здаецца, не дакранаецца да зямлі;
The bike skimmed along the road. Веласіпед нёсся па дарозе;
Swallows were skimming over the water. Ластаўкі ляталі нізка над вадою.
3. (thro ugh/over) бе́гла прагляда́ць (кнігу, спіс і да т.п.), павярхо́ўна знаёміцца (з чым-н.);
Read carefully, don’t skim! Чытай уважліва, не прапускай!
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
score2[skɔ:]v.
1. ве́сці лік (у гульні); набіра́ць ачкі́, ба́лы;
score a goal забі́ць гол;
She scored 100 in the test. Яна набрала 100 балаў за тэст.
2. залі́чваць ( ачкі)
3. дабіва́цца по́спеху;
The programme scored a real hit with the public. Праграма мела вялікі поспех у публікі.
4. дра́паць, рабі́ць зару́бкі
score off[ˌskɔ:rˈɒf]phr. v. атрыма́ць верх (над кім-н.);
It’s easy to score off that poor silly woman. Вельмі лёгка збіць з панталыку гэтую дурніцу.
score out[ˌskɔ:rˈaʊt]phr. v. выкрэ́сліваць
score through[ˌskɔ:ˈθru:]phr. v. = score out
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
über
1.prp
1) (А – на пытанне «куды?», D – на пытанне «дзе?») над, паве́рх, на;
die Hände ~ dem Kopf zusámmenschlagen* залама́ць ру́кі над галаво́й;
éinen Hándschuh ~ die Hand zíehen* нацягну́ць пальча́тку на руку́
2) (a) це́раз, праз, па;
~ den Hof géhen* ісці́ праз двор;
~ den Kopf stréichen* гла́дзіць па галаве́;
~ Berlín nach Léipzig fáhren*е́хаць це́раз Берлі́н у Ле́йпцыг
3) (a) праз (пэўны час);
héute ~ zwei Wóchen ро́ўна праз два ты́дні;
ein Buch ~ Sónntag lésen* прачыта́ць кні́гу за нядзе́лю;
~ kurz óder lang ра́на ці по́зна
4) (a) больш, бо́лей як, звыш;
er ist ~ zwánzig яму́ больш як два́ццаць (гадо́ў);
das geht ~ séine Kräfte гэ́та звыш яго́ сіл
5) (a) аб, аба, пра;
~ éinen Vórfall erzählen раска́зваць [апавяда́ць] пра здарэ́нне
6) (D) за, над;
sie sitzt ~ den Büchern яна́ сядзі́ць над кні́гамі
7) пераклад залежыць ад кіравання беларускага дзеяслова:
~ den Feind síegen перамагчы́ во́рага;
~ j-n hérfallen* напа́сці на каго́-н.
2.adv
1) на праця́гу;
die Nacht ~ на праця́гу усёй но́чы;
den Wínter ~ усю́ зіму́
2):
das Gewéhr ~!вайск. на плячо́! (каманда)
3):
das ist mir ~ гэ́та мне надаку́чыла [абры́дла];
j-m ~ sein перасяга́ць, перавыша́ць (каго-н.);
er ist mir ~ ён ве́дае больш за мяне́, ён мяне́ перасягну́ў [перагна́ў]
Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.)
