Заві́даваць ’зайздросціць’ (Сл. паўн.-зах.), за́відкі, заві́дна (ТСБМ), завіду́шчы, заві́днік (Нас.). Рус. зави́довать, укр. зави́дувати, н.-луж. zawidowaś, макед. завидува ’зайздросціць’; параўн. польск. zawidzieć, чэш. záviděti, славац. závidiet, в.-луж. zawidźeć, славен. zavídeti, серб.-харв. за́видети, балг. завѝждам, завидя, макед. завиди ’тс’. Ст.-слав., ст.-рус., ст.-бел. (у Скарыны) завидѣти ’зайздросціць’. Верагодна, прасл. zaviděti: za + viděti, адкуль бязафіксны наз. zavida. Паводле Шанскага (ЭИРЯ, 2, 130–132), ад завида і ўтворана завидовать, якое фіксуецца з 1675 г. Бел. дыял. дзеяслоў можа быць запазычаны з рус., але магчыма і ўласнае развіццё, на што ўказваюць іншыя прыведзеныя формы: завідкі, мн. л. формы з суф. ‑к‑а ад ст.-рус. завида, якое дало прыметнік завідны (Сл. паўн.-зах.), адкуль заві́дна, заві́днік, а таксама заві́длівы (Сл. паўн.-зах.). Форма завидѣти і падобныя тлумачацца ў Фасмера (2, 72), БЕР (1, 575), Скока (3, 567) з видѣти: іначай Махэк₂ (711–712), які бачыць тут кантамінацыю былога кораня *veid‑ (гл. від 1) і *neid‑ (параўн. ням. neiden ’зайздросціць’), што пацвярджаецца недастаткова. Побач з тлумачэннем формы завидовать Шанскім (2, З, 17) магчымы і вывад яе з завидывать як мнагакратнай (параўн. видеть — видывать) ці імперфектыўнай (параўн. зачитать — зачитывать, гл. Вінаградаў, Русский язык, 1947, 502). Трэба ўлічваць пры гэтым замацаванне завидеть у значэнні ’ўбачыць’.

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)

вальпу́ргіеў

прыметнік, адносны

адз.
ж.
Н. вальпу́ргіева
Р. вальпу́ргіевай
Д. вальпу́ргіевай
В. вальпу́ргіеву
Т. вальпу́ргіевай
вальпу́ргіеваю
М. вальпу́ргіевай

Крыніцы: prym2009.

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)

ду́ж

прыметнік, якасны

адз. мн.
м. ж. н. -
Н. ду́ж дужа дужа дужы
Р. - - - -
Д. - - - -
В. - - - -
Т. - - - -
М. - - - -

Крыніцы: tsblm1996.

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)

по́ўны, ‑ая, ‑ае; повен, поўна.

1. Напоўнены да самага верху, да самых берагоў. — А ты не бядуй, — уцешыла дзяўчынка Косціка. — У наступны раз я навучу цябе, як зачараваць гарлачык. Тады набярэш поўны. Даніленка. Па дарозе .. [Сцяпана Карпавіча] дагнаў грузавік з поўным кузавам залацістай пшаніцы. Капусцін. // Які змясціў у сабе найбольшую магчымую колькасць каго‑, чаго‑н. Назаўтра ў нас была поўная хата людзей. Дамашэвіч. // Які ўмясціў у сябе многа каго‑, чаго‑н. Шумелі сады, поўныя вясёлых птушак. Якімовіч. Цёпла там і там прастор, Небасхіл там повен зор. Чарот.

2. перан.; чаго, чым. Цалкам ахоплены чым‑н., прасякнуты чым‑н. Гутарка так і лілася, так і сакатала, і гутарка самая прыязная, поўная спачування. Колас. // Які яскрава выяўляе пачуццё, перажыванне (пра вочы, погляд і пад.). Твары дзявочыя, поўныя ласкі, Ўдаль пазіралі, дзе постаць была. Гурло. [Міхасёвы] круглыя цёмныя вочкі былі поўныя ціхіх думак.. Колас.

3. Які праяўляецца не часткова, а поўнасцю. Разгром матарызаванай нямецкай часці быў поўны. Чорны. // Нічым не абмежаваны. [Таццяна:] — Ты ж цяпер у сваёй хаце, поўная гаспадыня. Зарэцкі.

4. Які дасягнуў адпаведнай нормы. Поўных васемнаццаць год. // Ва ўсім аб’ёме, увесь. Поўны збор твораў. // Завершаны, даведзены да канца. Не хапала да поўнага баявога выгляду толькі шаблі. Лынькоў. // Вычарпальны. Поўныя звесткі.

5. Які дасягнуў найвышэйшага развіцця, граніцы. Да наступлення поўнай цемры мы прайшлі возера і дабраліся да крутога лясістага берага. Шамякін. // Найвышэйшы, максімальны (пра хуткасць, сілу і пад.). Шафёр ўключыў поўную скорасць. Якімовіч. // Не прыглушаны, на ўсю сілу (пра голас, гук і пад.). І раптам: і свіст і крыкі. Здаецца, сама ноч загалёкала на ўсё поўнае горла. Баранавых.

6. У меру тоўсты, сыты. З гэтага дня завязалася наша цеснае сяброўства з Юркам, а потым і з той поўнай нізенькай жанчынай. Васілевіч. / Пра часткі цела, твару. Шарсцяны світар шчыльна аблягаў поўныя грудзі і круглыя плечы. Мележ.

•••

Поўны месяц гл. месяц.

Поўныя прыметнікі гл. прыметнік.

Дыхнуць на поўныя грудзі гл. дыхнуць.

На поўным газе гл. газ.

На поўны рот гл. рот.

Поўнай жменяй гл. жменя.

Поўнаю мераю (плаціць) гл. мера.

Поўная чаша гл. чаша.

Поўны кораб гл. кораб.

Пры поўнай амуніцыі гл. амуніцыя.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

варфаламе́еўскі

прыметнік, адносны

адз.
ж.
Н. варфаламе́еўская
Р. варфаламе́еўскай
варфаламе́еўскае
Д. варфаламе́еўскай
В. варфаламе́еўскую
Т. варфаламе́еўскай
варфаламе́еўскаю
М. варфаламе́еўскай

Крыніцы: prym2009.

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)

каралё́ў

прыметнік, прыналежны

адз.
м. ж. н.
Н. каралё́ў каралё́ва каралё́ва
Р. - - -
Д. - - -
В. - каралё́ву каралё́ва
Т. - - -
М. - - -

Крыніцы: sbm2012, tsbm1984.

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)

муст’е́рскі

прыметнік, адносны

мн.
-
Н. -
Р. муст’е́рскіх
Д. муст’е́рскім
В. муст’е́рскія (неадуш.)
муст’е́рскіх (адуш.)
Т. муст’е́рскімі
М. муст’е́рскіх

Іншыя варыянты: мусцье́рскі.

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)

сэкано́млены

прыметнік, адносны

адз. мн.
м. ж. н. -
Н. сэкано́млены сэкано́мленая сэкано́мленае сэкано́мленыя
Р. сэкано́мленага сэкано́мленай
сэкано́мленае		 сэкано́мленага сэкано́мленых
Д. сэкано́мленаму сэкано́мленай сэкано́мленаму сэкано́мленым
В. сэкано́млены (неадуш.)
сэкано́мленага (адуш.)		 сэкано́мленую сэкано́мленае сэкано́мленыя (неадуш.)
сэкано́мленых (адуш.)
Т. сэкано́мленым сэкано́мленай
сэкано́мленаю		 сэкано́мленым сэкано́мленымі
М. сэкано́мленым сэкано́мленай сэкано́мленым сэкано́мленых

Прыметнік у функцыі прыслоўя: сэкано́млена.

Іншыя варыянты: зэкано́млены.

Крыніцы: piskunou2012.

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)

зэкано́млены

прыметнік, адносны

адз. мн.
м. ж. н. -
Н. зэкано́млены зэкано́мленая зэкано́мленае зэкано́мленыя
Р. зэкано́мленага зэкано́мленай
зэкано́мленае		 зэкано́мленага зэкано́мленых
Д. зэкано́мленаму зэкано́мленай зэкано́мленаму зэкано́мленым
В. зэкано́млены (неадуш.)
зэкано́мленага (адуш.)		 зэкано́мленую зэкано́мленае зэкано́мленыя (неадуш.)
зэкано́мленых (адуш.)
Т. зэкано́мленым зэкано́мленай
зэкано́мленаю		 зэкано́мленым зэкано́мленымі
М. зэкано́мленым зэкано́мленай зэкано́мленым зэкано́мленых

Прыметнік у функцыі прыслоўя: зэкано́млена.

Іншыя варыянты: сэкано́млены.

Крыніцы: dzsl2007, krapivabr2012.

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)

пі́раў

прыметнік, прыналежны

адз.
ж.
Н. пі́рава
Р. пі́равай
пі́равае
Д. пі́равай
В. пі́раву
Т. пі́равай
пі́раваю
М. пі́равай

Крыніцы: piskunou2012, prym2009.

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)