ВЫЗВАЛЕ́НЧАЯ ВАЙНА́ ЎКРАІ́НСКАГА І БЕЛАРУ́СКАГА НАРО́ДАЎ 1648—54,

вайна за вызваленне з-пад польскага панавання, супраць феад.-прыгоннага ўціску. На Украіне з канца 16 ст. неаднойчы ўзнікалі сял.-казацкія паўстанні: К.Касінскага (1591—93), Жмайлы (1625), Федаровіча (1630), П.Паўлюка (1637), Я.Астраніна (1638). Пачаткам вызв. вайны стала паўстанне ў Сечы Запарожскай на чале з Б.​Хмяльніцкім у студз. 1648. У крас. 1648 Хмяльніцкі рушыў сваёй 2-тысячнае войска на Правабярэжную Украіну. Супраць паўстанцаў выступіў вял. каронны гетман М.​Патоцкі. Рэестравыя казакі, якія знаходзіліся ў складзе яго войска, перайшлі на бок паўстанцаў. Польскі авангард быў разбіты каля Жоўтых Вод (15—16 мая), гал. сілы — у Корсунскай бітве 1648, а Патоцкі і польны гетман М.​Каліноўскі трапілі ў палон. Гэта стала сігналам да ўсеагульнага паўстання. У чэрв.—ліп. 1648 паўстанцкія атрады на чале з М.Крываносам і І.​Ганжой вызвалілі Брацлаўшчыну. На дапамогу паўстанцам Беларусі былі пасланы атрады (загоны, у іх было шмат беларусаў) на чале з Галавацкім, Гладкім, М.Крычэўскім, М.Нябабам, І.Галотам і інш. (пра падзеі на Беларусі больш падрабязна гл. ў арт. Антыфеадальная вайна 1648—51). Гал. сілай у вайне было сялянства, якое змагалася за знішчэнне феад. і нац. прыгнёту. Кіраўніцтва барацьбой ажыццяўлялі казацкая старшына і дробная ўкр. шляхта, якія імкнуліся абмежаваць рух мэтамі нац. вызвалення і захаваць феад. парадкі. Гэта выклікала вострыя супярэчнасці ў стане сял.-казацкіх войск. Перамога паўстанцаў пад Піляўцамі і асада ў кастр. 1648 г. Замосця вымусілі польск. караля Яна II Казіміра заключыць з Хмяльніцкім перамір’е. Сял.-казацкае войска адышло на Прыдняпроўе, а 2.1.1649 урачыста ўступіла ў Кіеў. Асцерагаючыся наступлення польск. войск, Хмяльніцкі накіраваў у Маскву паслоў з просьбай прыняць Украіну ў склад Рас. дзяржавы, якая пачала аказваць Украіне ваен., эканам. і дыпламат. дапамогу. Імклівае наступленне войск Хмяльніцкага вымусіла польск. войскі адступіць, у Збораўскай бітве 1649 яны былі разгромлены. І толькі здрада крымскага хана, з якім раней быў заключаны саюз, прымусіла Хмяльніцкага спыніць ваен. дзеянні і заключыць Збораўскі дагавор 1649, паводле якога Польшча траціла ўплыў на Украіну. У пач. 1651 польск. армія зноў уварвалася на Украіну і ў бітве каля Берасцечка сял.-казацкае войска пацярпела паражэнне. Хмяльніцкі вымушаны быў заключыць Белацаркоўскі дагавор 1651, які пагоршыў становішча Украіны. Казацкія атрады былі выведзены з Беларусі, і вайна на яе тэр. скончылася. Вясной 1652 на Украіне ваен. дзеянні аднавіліся і працягваліся з пераменным поспехам. Хмяльніцкі накіраваў у Маскву новае пасольства, каб паскорыць аб’яднанне з Расіяй. Земскі сабор 11.10.1653 прыняў рашэнне аб далучэнні ўкр. зямель. Гэты гіст. акт замацавала Пераяслаўская рада 1654.

т. 4, с. 308

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

вы́церпець сов.

1. вы́терпеть, вы́нести;

в. жу́дасны боль — вы́терпеть жу́ткую боль;

в. мно́га паку́т — вы́терпеть (вы́нести) мно́го мук;

2. (сдержаться) стерпе́ть, утерпе́ть, вы́терпеть;

я ледзь ~пеў, пачу́ўшы гэ́та — я е́ле стерпе́л (утерпе́л, вы́терпел), услы́шав э́то

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

надзвыча́йна нареч.

1. чрезвыча́йно, необыкнове́нно, необы́чно;

2. (в высшей степени) невозмо́жно, до невозмо́жности; невероя́тно, до невероя́тности;

н. ўпа́рты чалаве́к — невозмо́жно (до невозмо́жности, невероя́тно) упря́мый челове́к;

3. о́чень; удиви́тельно;

гэ́та н. до́бра — э́то о́чень (удиви́тельно) хорошо́

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

по́за ж., прям., перен. по́за;

здыма́ць у ро́зных по́зах — снима́ть в ра́зных по́зах;

не ве́рце яму́, гэ́та то́лькі п. — не ве́рьте ему́, э́то то́лько по́за;

◊ стаць у по́зу — стать в по́зу;

прыня́ць по́зу — приня́ть по́зу

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

штуршо́к, -шка́ м., в разн. знач. толчо́к; (удар ногой — ещё) пино́к;

ш. ле́вай руко́й — толчо́к ле́вой руко́й;

падзе́мныя ~шкі́ — подзе́мные толчки́;

гэ́та размо́ва паслужы́ла ~шко́м для разго́ртвання падзе́й — э́тот разгово́р послужи́л толчко́м для развёртывания собы́тий

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

Rólle I f -, -n

1) тэатр. ро́ля, амплуа́;

die ~n besétzen размеркава́ць [замяшча́ць] ро́лі

2) перан. ро́ля;

éine ~ spíelen выко́нваць [ігра́ць] ро́лю;

das spielt kéine ~ гэ́та не ма́е значэ́ння, гэ́та нява́жна;

aus der ~ fállen* збі́цца з то́ну

3) кулёк (гімнастыка)

Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.) 

wáckeln vi хіста́цца, гайда́цца;

mit dem Kopf ~ ківа́ць галаво́й;

ihm wáckelt der Kopf у яго́ трасе́цца галава́ (ад старасці);

◊

da wáckelt die Wánd! ≅ гэ́та паруша́е ўсе́ асно́вы!, гэ́та про́ста ашаламля́льна [небыва́ла]!;

bei dem soll's ~ у яго́ спра́вы ма́быць [здае́цца] дрэ́нныя [так сабе́]

Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.) 

произойти́ сов.

1. адбы́цца; (случиться) зда́рыцца; (сделаться) зрабі́цца, ста́цца; (возникнуть) узні́кнуць;

глубо́кий перело́м произошёл в его́ жи́зни глыбо́кі перало́м адбы́ўся ў яго́ жы́цці;

э́то произошло́ давно́ гэ́та адбыло́ся (зда́рылася) даўно́;

что тут произошло́? што тут зда́рылася (ста́лася, адбыло́ся)?;

с ним что́-то произошло́ з ім не́шта зда́рылася (ста́лася, адбыло́ся, зрабі́лася);

посмо́трим, что произошло́ паглядзі́м, што зда́рылася (адбыло́ся);

как э́то произошло́? як гэ́та зда́рылася (ста́лася, зрабі́лася)?;

от неосторо́жности произошёл пожа́р ад неасцяро́жнасці ўзнік (зда́рыўся) пажа́р;

э́та боле́знь произошла́ от просту́ды гэ́та хваро́ба ўзні́кла (зда́рылася) ад прасту́ды; см. происходи́ть​ 1;

2. (взять начало, получить происхождение) узя́ць пача́так, пайсці́;

от него́ произошло́ многочи́сленное пото́мство ад яго́ пайшло́ (узяло́ пача́так) шматлі́кае пато́мства.

Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)

grave​1 [greɪv] n. магі́ла; дол

♦

have one foot in the grave быць адной нагой у магіле;

He would turn in his grave if he heard it. Ён перавярнуўся б у труне, калі б пачуў гэта.

Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)

incentive [ɪnˈsentɪv] n. (for, to) сты́мул; заахво́чванне;

economic/finance incentives эканамі́чныя/фіна́нсавыя сты́мулы;

tax incentives падатко́выя заахво́чванні;

create/provide an incentive ствара́ць/забяспе́чваць сты́мул;

I’ve got no incentive to do that. У мяне няма стымулу рабі́ць гэта.

Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)