Verbum

анлайнавы слоўнік

час, род. ча́су м.

1. в разн. знач. вре́мя ср.;

со́нечны ч. — со́лнечное вре́мя;

ч. ідзе́ — вре́мя идёт;

указа́ць ч. пасяджэ́ння — указа́ть вре́мя заседа́ния;

ко́лькі ча́су? — кото́рый час?; ско́лько вре́мени?;

у ч. схо́ду — во вре́мя собра́ния;

вае́нны ч. — вое́нное вре́мя;

прасто́ра і ч. — простра́нство и вре́мя;

не мець ча́су — не име́ть вре́мени;

2. пора́ ж., вре́мя ср., перио́д, срок;

зі́мні ч. — зи́мняя пора́, зи́мнее вре́мя, зи́мний пери́од;

○ цяпе́рашні (про́шлы, бу́дучы) ч. — грам. настоя́щее (проше́дшее, бу́дущее) вре́мя;

дэкрэ́тны ч. — декре́тное вре́мя;

мясцо́вы ч. — ме́стное вре́мя;

машы́нны ч. — маши́нное вре́мя;

◊ адзі́н ч. — одно́ вре́мя;

ва ўсе часы́ — во все времена́;

да гэ́тага ча́су — до э́того (до сего́) вре́мени; до сей поры́;

ч.-ча́сам, ч. ад ча́су — времена́ми, вре́мя от вре́мени, от вре́мени до вре́мени;

да пары́ да ча́су — до поры́ до вре́мени;

да таго́ ча́су — до того́ вре́мени;

да ча́су — вре́менно;

з ця́гам ча́су — с тече́нием вре́мени, с года́ми;

з ча́сам — со вре́менем, с года́ми;

і́ншыя часы́ — ины́е времена́;

апо́шні час (наста́ў) — после́дние времена́ (наста́ли);

засячы́ ч. — засе́чь вре́мя;

на не́йкі ч. — на вре́мя, на како́е-то вре́мя;

на ўсё свой ч., усяму́ свой ч. — всему́ своё вре́мя;

у свой ч. — в своё вре́мя;

не́йкі ч. — како́е-то вре́мя;

паме́рці няма́ ча́су — умере́ть не́когда;

(у) пе́ршыя часы́ — пе́рвое вре́мя, на пе́рвых пора́х;

з да́ўніх часо́ў — с да́вних пор, с да́вних времён;

у часы́ да́ўнія — во вре́мя о́но;

праз некато́ры (до́ўгі) ч. — спустя́ не́которое вре́мя; до́лго ли, ко́ротко ли;

надышо́ў ч. — подошёл срок;

уве́сь ч., праз уве́сь ч. — всё вре́мя;

тым ча́сам — тем вре́менем; ме́жду тем;

у ч. — во́время;

у до́бры ч. — в до́брый час;

у са́мы ч. — в са́мое вре́мя; во́время;

са́мы ч. — са́мое вре́мя;

у ху́ткім ча́се — в ско́ром вре́мени;

хадзі́ць на часа́х — быть на сно́сях;

ці́хі ч. — ти́хий час;

ч. не чака́е — вре́мя не те́рпит (не ждёт);

ч. ляці́ць — вре́мя лети́т;

ране́й ча́су — преждевре́менно;

во́льны ч. — свобо́дное вре́мя;

дзіця́чы ч. — де́тское вре́мя;

ч. пік — часы́ пик;

адбі́так ча́су — печа́ть вре́мени;

пыта́нне ча́су — вопро́с вре́мени;

шчаслі́выя на ч. не зважа́юць — погов. счастли́вые часо́в не наблюда́ют;

мялі́, Апана́с, твой цяпе́р ч. — погов. мели́, Еме́ля, твоя́ неде́ля

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

Кало́да ₁ ’кароткае тоўстае бервяно; абрубак тоўстага бервяна, прыстасаваны для якіх-н. гаспадарчых або бытавых патрэб’ (БРС, ТСБМ, Бяльк., Касп., Нас., Нік., Радч., Сержп., Сержп. Прымхі, Сцяшк., Федар., Шат., Шатал., Яруш.). У дыялектных слоўніках таксама ўдакладненні семантыкі: ’бервяно, якое вісіць ніжэй вулля на дрэве і не дае мядзведзям разбурыць пчаліную сям’ю’ (Анох.), ’каток, якім прыкатваюць пасевы’ (Касп.), ’дзесяцівяршковая плаха ў прыстасаванні’ (Нік. Очерки), ’кусок тоўстага палена, які прывязваецца на канцы жураўля’ (Шатал.), ’кароткае тоўстае бервяно’ (Сл. паўн.-зах., ТС), магчыма, сюды неабходна аднесці і колода ’сядзенне для малых дзяцей, якія не ўмеюць хадзіць’ (ТС, апісанне рэаліі адсутнічае, сувязь з калода ₁ бясспрэчная). Далей сюды дэмінутыў калодка ’абрубак бервяна і да т. п.’ (БРС, ТСБМ, Бяльк.; воран. З нар. сл.; Касп., Кліх., Нас., Нік. Очерки, Радч., Сержп. Грам., Сержп. Прымхі, Яруш.), ’драўляная падстаўка для кавадла’ (зах.-бел., Нар. словатв.), ’адрэзак бервяна для гаспадарчай патрэбы’ (Сл. паўн.-зах., Ян.), ’апорны слуп’ (Сл. паўн.-зах.), ’нерасшчэплены кругляк дроў’ (там жа). Укр. колода ’калода, бервяно’, гуц. ’тоўсты брусок у прыстасаванні для расцягвання скуры’, бойк. ’калода з гнілой сярэдзінай’, укр. колодка ’абрубак бервяна’, рус. колода ’абрубак бервяна і інш.’, дыял. яшчэ і ’ствол старога дрэва, якое гніе на дне ракі, возера, балота’, ’намоклы абрубак дрэва на дне ракі’, ’вялікі пень’, ’драўляны каток для абмалоту збожжа’, ’сельскагаспадарчая прылада’ і мн. іншыя, польск. kłoda ’калода, бервяно’ і інш., в.-луж., н.-луж. kłoda ’калода, бервяно’ і інш., чэш. klȁda ’тс’, славац. klada ’тс’, славен. kláda ’калода і інш.’, серб.-харв. клада ’тс’, макед. клада, балг. дыял. клада ’тс’. Больш падрабязна аб фіксацыях лексікі і слав. семемах гл. ніжэй. Узнаўляецца прасл. kolda, дэрыват ад *kolti ’калоць’, семантыка ў немалой ступені рэканструюецца на базе этымалогіі, паводле якой слав. слова находзіць з і.-е. *kel‑/*kol‑ ’дзяўбці’. Прасл. значэнне ўзнаўляецца як ’што-н. расшчэпленае, абчасанае’, ’абрубак дрэва, калода’, параўн. Слаўскі, 2, 259. З і.-е. адпаведнікаў можна прывесці ст.-грэч. κλάδος ’галіна, атожылак дрэва’, ст.-ісл. holt ’дрэва, лясок’, ням. Holz ’дрэва’ і інш., с.-ірл. caill ’лес’, кімр. celli (кельц. *kaldī), параўн. іншыя адпаведнікі пад *kel‑, *kel‑, *klā‑ у Покарнага, 546. Да прасл. семантыкі параўн. яшчэ Трубачоў, Ремесл. терм., 159.

Кало́да ₂ ’вулей, зроблены з камля дуплістага дрэва’ (БРС, ТСБМ, Анох., віл., ашм., іўеў., З нар. сл., Касп.; слаўг., Нар. сл.; Нас., Сержп. Грам., Сцяшк., Федар. 1, Шат.), сюды ж калодны вулей (Мат. Гом.). Сл. паўн.-зах. адзначае слова з паметамі вільн. і віл.; кало́да ’вуллё’ (ТС). У Янковай колодка ’від вулля’. Сюды далей і празрысты перанос калода ’сям’я пчол’ (слаўг., Нар. сл.), калодка ’тс’ (вор., З нар. сл.). Сл. паўн.-зах. (ганц., віл.) адзначае калода’ сям’я пчол, адзінка пры лічэнні сем’яў пчол’, калодка ’вулей’. Укр. колода ’вулей’, колодка ’тс’, усх.-пал. колуодка ’вулей-дуплянка’, рус. кур., свярдл. і інш. колодка ’вулей у дупле дрэва, борць’; дакладнасць рус. адпаведнікаў не вельмі высокая. Магчыма, бел.-укр. інавацыя, да калода ₁, матывацыя назвы празрыстая. Не выключана, што цесна суадносіцца з польск. kłoda ’бочка’ і да т. п. утварэннямі.

Кало́да ₃ ’частка красён, навой’ (Касп.; рас., Шатал.), калоды, калодка ’тс’ (Нік.). Сл. паўн.-зах. падае гэтае слова з бел. гаворак на тэрыторыі Латвіі. Апрача бел., адзначаюцца ў іншых слав. мовах: рус. пск., асташк., цвяр., наўг., валаг., калін., маск. і інш. колода ’задні навой’. Здаецца, бел. слова нельга лічыць архаізмам у адносінах да бел. тэрыторыі, паколькі кампактны арэал бел. калода ’навой’ нельга аддзяліць ад рус. фіксацыі Апрача ўсх.-слав., звяртае на сябе ўвагу балг. дыял. клада ’любое з дзвюх асноўных бакавых станін у кроснах’, што паводле семантычнага крытэрыю нельга лічыць адпаведным да бел. Відаць, інавацыя ў паўн. бел. і адпаведных рус. гаворках. Трубачоў (Ремесл. терм., 130) адзначаў, што большасць слав. назваў навоя толькі другасна рэквізавана з іншых пластоў лексікі, аднак тыпалагічна найбольш старажытная стыхія адзначаецца ў бел. калодка, што, магчыма, своеасаблівае мясцовае вяртанне да найбольш простага (і, відаць, найбольш даўняга) спосабу намінацыі. Неабходна дадаць, што паводле структуры калодка з’яўляецца дэрыватам ад калоды, якое і неабходна разглядаць у плане прапанаванай Трубачовым версіі аб старажытным тэрміне для навоя.

Кало́да ₄ ’калодзеж’ (Федар., 6). Параўн. ілюстрацыю ў Федароўскага, 6, 168: «Пашла дзеўка па воду, уваліласе ў калоду». Статус бел. слова не вельмі ясны — архаізм?, інавацыя? або тут калька? Значэнне бел. слова вельмі цікавае ў плане дыскусіі адносна паходжання слав. назвы студні (гл. калодзеж). Звяртае таксама на сябе ўвагу семантычны адпаведнік — літ. šulinỹs ’студня’ (< šulas, сярод значэнняў якога ёсць і ’слуп, падстаўка’). Ці не калька? Аднак па спосабу утварэння літ. слова іншае, аб матывацыі назваў можна толькі здагадвацца (апісання бел. рэаліі няма, матывацыя літ. слова можа быць рознай). Этымалагічна да калода ₁ (гл.). Да магчымай гісторыі рэаліі параўн. ст.-рус. з канца XVI ст. колода варничная ’выдзеўбаная калода, якая замяняе зруб у саляным калодзежы’.

Кало́да ₅ ’мера збожжа’ (Нас.). Іншых фактаў з бел. гаворак няма. Лексема адзначаецца Карскім у ст.-бел. мове, аднак не вельмі ясна, як суадносіцца яна з больш новымі фактамі. Укр. бойк. колода ’мера збожжа’, магчыма, далей сюды неабходна аднесці і ст.-рус. колода, для якога мяркуецца значэнне ’мера’. Сразнеўскі падае гэта слова без тлумачэння, у той час як Сл. XI–XVII стст. дае дэфініцыю ’кадзь, кадка, выдзеўбаная з кавалка дрэва’. Ілюстрацыя («Перцю же выходила колода безо князя, а пры князи Г колоды на неделю, а колода Н бочек») сведчыць хутчэй на карысць дэфініцыі ’мера’, паколькі бочка, відаць, ужыта тут таксама як мера ёмістасці. Такая думка пацвярджаецца яшчэ і тым, што метрычнае значэнне было ўласціва ст.-бел. лексеме колода (параўн. Скурат, Меры, 62, дзе і аб ст.-укр. значэнні). Статус гэтых лексем не вельмі ясны, этымалагічна яны ўзыходзяць да колода ’пасудзіна’, аднак засведчана такое значэнне вельмі слаба (магчыма, ёсць ст.-бел., параўн. у Скурата, там жа). Слова з такім значэннем ёсць у польск. мове, дзе kłoda ’кадаўб’, затым ’кадзь’ (з XIV ст., аб сучасным дыялектным размеркаванні гл. МАПГ, 3, к. 106) як ’мера’ адзначаецца таксама з XIV ст. Параўн. яшчэ палаб. klád ’бочка’. Паводле лінгвагеаграфічнага крытэрыя для бел. мовы нельга выключыць уплыву польскай мовы, аднак пры гэтым неабходна ўлічваць і рус. валаг. колода ’кадка-дуплянка’, а таксама сведчанне аб ужыванні гэтага слова на захадзе (хоць не выключана, што тут на ўвазе меліся зах.-бел. фіксацыі).

Кало́да ₆ ’тоўстая, непаваротлівая жанчына’ (Жд. 3; міёр., З нар. сл.; Мат. Маг.), калотка ’тс’ (міёр., З нар. сл.). З прычыны рэгулярнага характару пераносу ад калода ₁ цяжка з упэўненасцю меркаваць аб статусе слова. Магчыма, незалежныя ўтварэнні па распаўсюджанай мадэлі.

Кало́да ₇, колода ’палатно, якое кладуць на крышку труны’ (стол. Нар. лекс.). Мясцовы перанос ад колода ’труна’. Рус. валаг., арханг., кастр., маск. і інш. колода ’труна, выдзеўбаная з суцэльнага дрэва’. Цяжка меркаваць аб старажытнасці пераносу колода ’трупа’ ад колода ’бервяно і да т. п.’ (калода ₁), магчыма, архаічнае ўсх.-слав., яшчэ да прыняцця хрысціянства (параўн. рэгіянальны палескі звычай пакідаць па могілках бервяно-лодку для нябожчыка); магчыма, спачатку колода ’лодка’ (з такім значэннем у рус. гаворках — жыздр., калуж. і інш.), якое пазней злілося з паняццем ’труна’.

Кало́да ₈ ’божая кароўка, Coccinella septempunetata’ (Жд. 3; Шатал. З жыцця, Сцяшк.). Паводле матэрыялаў Шаталавай (З жыцця, 166 і наст.), колода ’божая кароўка’ пашырана ў брэсц., івац., навагр., стол., малар., пін. гаворках, а ў кам. — кулода. Апрача гэтага, у злучэннях: калода‑багода (клец., пруж.), колода‑волода (кам.), Матруна‑колода (брэсц.), Андрэйка‑калода, дранчык‑калода (слуц.). Матруна‑колодыця (кам). Далей сюды ж калодачка ’тс’ (лід., Сл. паўн.-зах.), параўн. у ілюстрацыі: «У нас называюць калодачка, а божая кароўка — красненькая ў зямлі». Магчыма таксама, што прыгаворы № 626 (Кацілася калода…) і 627 (Гнілая калода…), віц. і ў Дабравольскага (нумерацыя паводле выдання «Дзіцячы фальклор», Мн., 1972) таксама адлюстроўваюць гэту назву. Апошнія значна б пашыралі ў такім выпадку геаграфію слова, якую інакш неабходна кваліфікаваць як паўднёва-заходнюю (з выхадам за межы палескага арэалу). Дакладныя адпаведнікі да бел. слова адсутнічаюць. Пакуль што неабходна кваліфікаваць назву або як бел. інавацыю, або архаізм, або, што не выключана, як запазычанне (ці кальку). Адносна апошняга ніякага пэўнага матэрыялу няма, аднак наяўнасць у слав. мовах запазычанняў для назвы Coccinella ў прынцыпе дапускае такое тлумачэнне для бел. слова. Фармальнае супадзенне назвы з калода ₁ яшчэ не азначае неабходнасці прыняць такую этымалогію як канчатковую. Разам з тым такая сувязь была несумненнай для Шаталавай (З жыцця, 174), якая мяркуе, што назва магла ўзнікнуць паводле знешняга падабенства да рэаліі. Па сутнасці, той жа думкі прытрымліваецца Уцешны (ОЛА, 1975, 19), які разумее бел. лексему як назву паводле прадмета. Нават калі яго меркаванне правільнае, яно патрабуе ўдакладнення. Іншыя назвы з гэтай класіфікацыйнай групы, паводле таго ж аўтара, усх.-слав. korbъka і чак. gospa škrinica «каробка божая» (пра божую кароўку). Адзначым, што семантыка прыведзеных лексем дапускае два тлумачэнні. Паводле першага — ўсх.-слав. коробка, чак. škrinica можна разумець як ’ёмішча’ і такім жа чынам разглядаць беларускую назву, для якой неабходна такую семантыку рэканструяваць (’пасудзіна, бочка’, ’наогул пасудзіна’). Матывацыя назвы божай кароўкі ў такім выпадку не вельмі зразумелая. Паводле другога тлумачэння, калода, коробка — назвы пераносныя, параўн. бел. калода ’тоўстая жанчына’, рус. смал. коробка ’маленькая тоўстая або цяжарная жанчына’, параўн. да апошняга рус. калін. бабочка‑коробочка ’нейкі від матылька’. Семантыка рус. дыял. коробка, коробочка, дзе значэнні ’тонкі дашчаты гнуты дах пад ганкам’, ’кошык’ і да т. п. сустракаюцца паслядоўна (параўн. яшчэ пашыранае коробиться, коробатиться, перм. коробка ’сагнутая частка спіны курыцы ці качкі’) дазваляе меркаваць, што асноўвай назвай такога тыпу для божай кароўкі магла быць коробка, у той час як бел. калода — толькі калька гэтай назвы. Параўн. адпаведнае да прыведзенай рус. назвы бел. брэсц. бабочка‑коробочка ’божая кароўка’; слова на той жа тэрыторыі; такім чынам, калька магчымая. Супраць такой версіі — відавочна іншая семантыка ўсх.-слав. колода і короб/коробка. Іншыя версіі: згодна з думкай Уцешнага, ОЛА, 1975, 28–29, 31, для назваў божай кароўкі былі характэрнымі розныя трансфармацыі бел. багоўка (кароўка-багоўка), для іншых — кантамінацыя і да т. п. У прыватнасці, ад’ідэацыю і скажэнне формы нельга выключыць і для рус. коробка і пад., і для бел. калода, у такім выпадку зыходнай для іх з’яўляецца агульнавядомае korvъka. Аднак, калі такое тлумачэнне для назвы коробка (< коровка) можна прыняць, сумненні адносна слова калода застаюцца. Фармальная варыянтнасць слав. тэрмінаў для Coccinella дазваляе прыняць і такое меркаванне, тым больш, што трансфармацыі адбываюцца ў рыфмаваных кантэкстах дзіцячых прыгавораў, аднак іменна апошні факт дазваляе прапанаваць яшчэ і наступнае тлумачэнне назвы. Так, для шэрагу бел. тэкстаў лексемы калода, пень‑калода з’яўляюцца характэрнымі. Параўн. прыклады з «Дзіцячага фальклору», 363 і наст.: «Божая кароўка, што заўтра будзе — Дождж ці пагода, пень ці калода?» Нельга выключыць, што бел. слова таксама эксцэрпіравана з вышэй прыведзеных і іншых тэкстаў.

Кало́да ₉, колода ’рад саломы на страсе’ (ТС). У ілюстрацыі: «Колода — одзін шар соломы, як стромчэйша хороміна, то дзев’яць колод» (ТС, 2, 207). Далей, магчыма, сюды ж таксама тур. жыто як колода ’густое, добрае жыта’, тое ж і адносна травы, трава колодою ’густая трава’. У беларускіх гаворках адпаведнікаў да гэтых лексем не выяўлена; тут або інавацыя, або архаізм. Магчыма, да калода ’трубка палатна’ (адкуль вычляняецца семема ’шчыльна скручанае’?). Звяртаюць па сябе ўвагу таксама некаторым славянскія ўтварэнні, дзе семантыка «густаты» з’яўляецца відавочнай. Можна прывесці ўкр. колода ’(у ганчароў) партыя місак, да 35 штук, укладзеных адна ў другую; ставіцца бокам у ганчарную печ’ (прыклад двухсэнсоўны, можа, тут перанос паводле падабенства ад колода ’бервяно’), ’чарада’ («Колода — отара, як іде тісно, не в роспаш», Грынч., 270), рус. кастр. колода ’самы вялікі лік (у мове дзяцей)’, новасіб. ’група людзей, якія носяць адно прозвішча і звязаныя паміж сабой сваяцтвам’. Адносна бел. слова яшчэ мяркуецца (Цыхун, вусн. паведамл.) аб магчымасці ўтварэння ад калода ’сям’я пчол’; неабходна адзначыць, што сям’я пчол яшчэ не азначае ’рой’, семантыка якога была б больш падыходзячай. Звяртаюць на сябе ўвагу яшчэ і рус. новасіб. крыша колодой ’двухсхільны дах’, у сувязі з якім узнікаюць няпэўныя асацыяцыі з калода ’вулей’, паколькі ёсць рус. колода ’вулей’ і колодезня ’пакрышка на вулей’. Магчыма, у такім выпадку бел. калода першапачаткова ’страха як крышка ў калоды (вулля)’. Аднак, паводле словаўтварэння і інш. прычынах, гэта вельмі няпэўна. Магчыма, усё-такі ў сувязі з колькасцю саломы, якая патрабуецца для пакрыцця даху? Параўн. у такім выпадку, з аднаго боку, рус. куйбыш. колода ’укладка з дзесяці-пятнаццаці снапоў’, а з другога — ст.-рус. колотка ’маток (карункаў і да т. п.) пэўнай таўшчыні’.

Кало́да ₁₀, колода ’кавалак або трубка палатна’ (ТС). Дакладных адпаведнікаў як быццам няма. Рус. колодка ’кавалак карункаў даўжынёй у 10 аршын’ неабходна суадносіць хутчэй са ст.-рус. колодка ’маток мішуры, карункаў і да т. п. пэўнай таўшчыні’. Бел. колода ў такім выпадку — мясцовы перанос ад калода ’выдзеўбанае дрэва’. Што датычыць семантыкі, параўн. калодачкі ’пянёўе ў птушак’, рус. колодка пера і да т. п., гл. таксама Аткупшчыкоў, Из истории, 124–126, дзе для прасл. kolda наогул у якасці зыходнай семантыкі мяркуецца значэнне ’нешта выдзеўбанае’. Такім чынам, тураў. калода сапраўды ’трубка палатна’, параўн. да семантыкі яшчэ і наступнае слова, а таксама бел. калодка ў коле і трубка ’тс’.

Кало́да ₁₁ ў выразе жыто ў колодзе ’жыта, якое яшчэ не выкаласілася’ (ТС). Параўн. у прыкладзе: «На Юрэй, як хорошэго году, то жыто ў колосе, а як плохого — то ў колодзі» (ТС, 2, 207). Тут калода ’трубка’ (жыта ў фазе трубкавання, утварэння трубкі — сцябла). Тая ж семантыка і ў тураўскай назве для трубкі палатна — колода, магчыма, сюды ж рус. колодка пера; адносна семантыкі (’пяро з поласцю’) параўн. укр. дыял. колодка ’першае пер’е маладой птушкі’, далей звяртае ўвагу калодка ’ступіца кола’ і трубка ’тс’. Не выключана, што палес. кадыца ’ступіца’ таксама адлюстроўвае тую ж семантыку. Сюды, відаць, і бел. калода ’студня’, дзе калода ’выдзеўбанае дрэва’, фактычна ’труба’. Статус бел. слова — магчыма, усх.-слав. архаізм.

Калода ₁₂ ’камплект ігральных карт’ (БРС, ТСБМ, Бяльк., ТС), укр. колода ’тс’, рус. колода карт, дзе адзначаецца з канца XVIII ст. Паводле крыніц бел. слова і характару рэаліі можна думаць, што яно запазычана з рус. мовы. Паводле Шанскага, II, К, 208, колода (ігральная) утворана лексіка-семантычным спосабам на базе колода ’абрубак дрэва’; у аснову назвы пакладзена падобнасць поўнай калоды карт з калодкай, абрубкам дрэва. Наіўнасць такой этымалогіі відавочная, разам з тым неабходна адзначыць, што пошукі этымона на ўсх.-слав. глебе могуць быць і небесперспектыўнымі. Так, параўн. шэраг фактаў, сабраных намі (гл. калода), а таксама рус. дыял. колода ’цюк, звязка рыбалоўных снасцей (сетак) у 50 «делей» (г. зн. кускоў пэўнай велічыні)’ (Касп.), ’частка рыбалоўнага невада — адно звяно ў сетцы («дели»). Гэтыя факты дазваляюць меркаваць пра наяўнасць лічбавага значэння ў слове колода, якое магло складвацца рознымі спосабамі, у тым ліку і на базе розных мер ёмістасці. Было і нейкае даўняе значэнне ў гэтага слова, аб якім пісаў Даль (калода ’сто мільёнаў’) і якое адзначана ў рус. кастрам. (у мове дзяцей) як ’самы вялікі лік’. Разам з тым, няма дакладвай інфармацыі адносна лічбавага значэння слова колода, якое б супадала з колькасцю карт у калодзе (52). Рус. колода ’цюк з 50 сетак’ можна разумець па-рознаму, да таго ж зафіксавана яно толькі аднойчы. Магчыма, большую увагу неабходна звярнуць на ст.-рус. колотка ’футляр’, у такім выпадку першапачатковая семантыка назвы ’футляр’, ’запакаваныя карты’, ’набор, камплект карт наогул’. Цікава адзначыць і рус. дан. колодочка серняков ’каробка запалак’. Аднак галоўнае не ў гэтым, паколькі ў даным выпадку сам характар рэаліі патрабуе ў першую чаргу праверкі магчымага іншамоўнага ўплыву. У сувязі з гэтым адразу звяртае на сябе ўвагу той факт, што ўласна запазычання быць не магло — аб гэтым сведчыць празрыстая форма рус. слова. Аднак, паводле семантычнага крытэрыю, непасрэдную сувязь з калода ’бервяно’ дапусціць нельга (як перанос). Думаецца, што рус. колода (карт) неабходна суаднесці талия/талья (карт). Даль (2, 719) тлумачыць: апрача рус. мовы, слова ведае ў тым жа значэнні польск. мова (taija). Фасмер не звяртае ўвагі на гэту лексему, у той час як яна непасрэдна суадносіцца з адпаведнай тэрміналогіяй у зах.-еўрап. мовах. Можна спаслацца на ням. Taille ’новая калода карт’, Taill schlagen ’пачынаць новы круг у гульні’, taillieren ’тасаваць карты’ (і ’адкрываць’), франц. tailler ’банкаваць’, якія, відаць, толькі часткова адлюстроўваюць як даўнюю картачную тэрміналогію, так і сувязі з асноўным значэннем зыходнага дзеяслова ’рэзаць, сячы і мн. інш.’, параўн. семантыку франц. tailler, італ. tagliare. Значэнне ’абрубак’ (< ’сячы’) не падаецца сучаснымі слоўнікамі для вытворных ад гэтых дзеясловаў, аднак лёгка рэканструюецца. Апрача таго, Мартынаў (вусн. паведамл.) звярнуў увагу на славеснае запазычанне (з італ.) táija ’калода, абрубак бервяна’. Мяркуем, што зацямненне матывацыі вышэй прыведзеных тэрмінаў, празрыстая сувязь з дзеясловам tailler і вытворнымі, у шэрагу якіх значэнне ’абрубак’ павінна было быць адным з асноўных або лёгка рэканструявацца ў рус. двухмоўным асяроддзі. Такім чынам, рус. колода — этымалагічная калька з адпаведнага зах.-еўрап. тэрміна; пры гэтым не выключана, што сам тэрмін не проста быў страчаны, а ўзнік як эфемер ва ўмовах двухмоўя. Апошняе меркаванне не выключае магчымасці звычайнага (аднак з этымалагізацыяй!) калькавання.

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)

ЛІТВА́ (Lietuva),

Літоўская Рэспубліка (Lietuvos Respublika), дзяржава ва Усх. Еўропе, у Прыбалтыцы. Мяжуе на Пн з Латвіяй, на У і ПдУ з Беларуссю, на ПдЗ з Польшчай і Расіяй, на 3 абмываецца водамі Балтыйскага м. Пл. 65,2 тыс. км². Нас. 3,6 млн. чал. (1997). Дзярж. мова — літоўская. Сталіца — г. Вільнюс. Падзяляецца на 10 паветаў і 11 гарадоў цэнтр. падпарадкавання. Нац. свята — Дзень незалежнасці Літоўскай дзяржавы (16 лютага).

Дзяржаўны лад. Л. — прэзідэнцкая рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя, прынятая на рэферэндуме 25.10.1992. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, якога выбірае насельніцтва на 5 гадоў. Вышэйшы заканад. орган — аднапалатны Сейм (141 дэпутат). Выканаўчую ўладу ажыццяўляе прэзідэнт сумесна з урадам на чале з прэм’ер-міністрам.

Прырода. Л. займае паўн.-зах. ўскраіну Усх.-Еўрапейскай раўніны. На нізінным узбярэжжы Балтыйскага м. грады дзюн і пясчаныя пляжы. Куршская каса аддзяляе мелкаводны Куршскі зал. ад мора. Большая ч. тэрыторыі — нізіны (53%); на З і У — узгорыстыя ўзвышшы: Жэмайцкае ўзвышша і Балтыйская града, у межах якой вылучаюць Аўкштайцкае, Дзукскае і Судуўскае ўзвышшы. Паміж Балтыйскай градой і Жэмайцкім узв. размешчана Сярэднелітоўская нізіна. На крайнім У і ПдУ рэспублікі зах. ч. Свянцянскіх і Ашмянскай марэнных град — Мядзінінскае ўзв. (выш. да 292 м, г. Юазапіне, найвыш. пункт Л.), на ПнУ — Швенчонскае ўзв. Тэрыторыя Л. належыць да Рускай пліты Усх.-Еўрапейскай платформы. Крышт. фундамент залягае на глыб. 300—2000 м, укрыты пермскімі, мезазойскімі (на 3 і Пд), дэвонскімі (на ПнУ) і антрапагенавымі адкладамі. Карысныя выкапні: торф, вапнякі, даламіты, гліны, мел, нафта, бурштын. Ёсць крыніцы мінер. вод і лек. тарфяныя гразі. Клімат пераходны ад марскога да кантынентальнага. Сярэдняя т-ра студз. -4,9 °C, ліп. 17,2 °C. Ападкаў ад 540 мм на Сярэднелітоўскай нізіне да 930 мм на паўд.-ўсх. схілах Жэмайцкага ўзв. Гал. рака — Нямунас (Нёман) з прытокамі Нярыс (Вілія), Мяркіс, Нявежыс, Дубіса, Шашупе. Каля 3 тыс. азёр (1,5% тэрыторыі) пераважна ледавіковага паходжання; найбуйнейшыя — Друкшай (пл. 45 км²) і Дзіснай (24,9 км²). Каля 40 тыс. тарфяных балот (6%). Глебы дзярнова-падзолістыя (45%), балотна-падзолістыя (17%), дзярнова-карбанатныя (10%), карбанатныя глеева-падзолістыя (8%) і інш. Лясы займаюць каля 30% тэрыторыі. Пераважаюць хвойныя (хвоя, елка); у цэнтр. частцы — шыракалістыя лясы. Найб. лясістасць на ПдУ. У Л. пашырана фауна тайгі і шыракалістых лясоў, яна ўключае 61 від млекакормячых, 290 відаў птушак, 7 відаў паўзуноў, 11 відаў земнаводных, 57 відаў рыб. У лясах водзяцца плямісты алень, лось, казуля, дзік, рысь і інш. Прамысл. птушкі: цецярук, качка, глушэц, рабчык. З марскіх рыб пашыраны салака, балт. селядзец, траска, камбала, з прэснаводных — лешч, плотка, карась, вугор, акунь і інш. Запаведнікі: Жувінтас, Чапкяляй, Каманос. Нац. парк Л.

Насельніцтва. Літоўцы складаюць каля 81% насельніцтва. Жывуць таксама рускія (8,5%), палякі (7%), беларусы (1,5%), украінцы (0,9%), яўрэі (0,4%) і інш. Літоўцы жывуць па-за межамі краіны, у т.л. ў ЗША, Канадзе, Бразіліі, Аргенціне, Германіі, Расіі і краінах Усх. Еўропы. Большасць вернікаў — католікі, ёсць праваслаўныя і пратэстанты. Сярэдняя шчыльн. 56,7 чал. на 1 км². Найб. шчыльна заселены прыгарады Вільнюса і Каўнаса (да 100 чал. на 1 км²). Гар. насельніцтва складае 68%. Найб. гарады (1996, тыс. чал.): Вільнюс — 590, Каўнас — 429, Клайпеда — 206, Шаўляй — 148, Паневяжыс — 132.

Гісторыя. Чалавек на тэр. сучаснай Л. пасяліўся ў эпоху мезаліту (10—4-е тыс. да н.э.), калі яго гал. заняткамі былі паляванне і лоўля рыбы. З пач. 2-га тыс. да н.э. тут з’явіліся індаеўрапейцы — продкі балтаў, якія займаліся земляробствам і жывёлагадоўляй. З сярэдзіны 1-га тыс. да н.э. вядомы балцкія гарадзішчы. Балты згадваюцца Тацытам y 1 ст. н.э. ў сувязі з промыслам бурштыну. З пач. 1 ст. н.э. яны пачалі вырабляць прылады працы з жалеза, з 9—12 ст. выкарыстоўвалі саху з жал. наканечнікам. Тэрмін «Літва» ўпершыню ўжываецца ў пісьмовых крыніцах у пач. 11 ст. Фарміраванне літ. этнасу адбывалася на тэр. сучаснай Л. і паўн.-зах. Беларусі з пач. 2-га тыс. н.э. Гэты час адзначаны частымі ваен. сутыкненнямі продкаў літоўцаў з суседнімі народамі і плямёнамі, у т.л. з усх. славянамі (1040, 1132, 1191, 1201 і інш.).

У 10—12 ст. на тэр. сучаснай Л. ўтварыліся аб’яднанні плямён: судувы, куршы, селы, скалвы, літва і інш., частку якіх у 1236—40 князь Міндоўг (з 1250 кароль) аб’яднаў у адзіную дзяржаву — Вялікае княства Літоўскае (ВКЛ). Ва ўтварэнні гэтай дзяржавы прымалі ўдзел княствы бел. зямель, а яе першы вял. кн. Міндоўг каранаваўся ў Навагрудку, на падставе чаго шэраг гісторыкаў лічаць гэты горад першай сталіцай ВКЛ. З пач. 13 ст. землі літоўцаў і інш. балтаў сталі гал. напрамкам ням. экспансіі на Усход (гл. Крыжовыя паходы супраць славян і балтаў у 12—15 ст.). У бітвах каля Саўле (1236), воз. Дурбе (1260), на р. Стрэва (1348), пад Коўна (1362) і інш. ням. рыцары былі разбіты. Аднак нягледзячы на падтрымку балцкіх плямён з боку войск ВКЛ, Тэўтонскі ордэн паступова прасоўваўся на Усход; розныя часткі тэр. Л. (пераважна Жамойць) і яе суседзі (найперш прусы) траплялі пад уладу крыжаносцаў (гл. Мантаса паўстанне). Палітыку Міндоўга і Віценя па процідзеянні крыжацкаму ордэну і далучэнні да ВКЛ новых зямель паспяхова прадаўжалі вял. князі ВКЛ Гедзімін і яго сын Альгерд. У час іх праўлення ВКЛ стала вял. і магутнай дзяржавай Еўропы, а яе новая сталіца Вільня (гл. Вільнюс) — важным паліт. цэнтрам, асяродкам культуры, цэнтрам рамяства і гандлю. Эканам. і ваен. моц ВКЛ яскрава праявілася ў бітве каля Сініх Вод 1362. Паспяховыя дыпламат. намаганні князёў ВКЛ, у т.л. заключэнне Ягайлам Крэўскай уніі 1385, Востраўскія пагадненні 1392, а таксама прыняцце каталіцтва насельніцтвам Аўкштайціі (1387) і Жамойці (1413) спрыялі росту міжнар. прэстыжу ВКЛ. У гэтых умовах паскорыліся працэсы зліцця этн. груп продкаў літоўцаў у агульную народнасць і асіміляцыі імі некаторых зах.-балцкіх і латв. плямён (паўн. прусаў, яцвягаў, земгалаў і інш.) Аднак паражэнне войска ВКЛ на чале з Вітаўтам у бітве на Ворскле 1399 змяніла суадносіны сіл паміж дзяржавамі Усх. Еўропы, прымусіла ВКЛ заключыць Віленска-Радамскую унію 1401 з Польшчай. Гэты саюз не аблегчыў барацьбу ВКЛ з усх. суседзямі (паводле Угрскага дагавора 1408 граніца ВКЛ і Маскоўскай дзяржавы прайшла па р. Угра), але садзейнічаў паспяховым сумесным паходам аб’яднанага войска ВКЛ і Польшчы супраць Тэўтонскага ордэна і перамозе ў Грунвальдскай бітве 1410. Паводле вынікаў вайны (гл. Тарунскі мір 1411) Жамойць увайшла ў склад ВКЛ. Перамога над крыжакамі палепшыла міжнар. становішча ВКЛ, садзейнічала эканам. росту, развіццю гандлю з суседзямі і інш. Дзярж. і культ. жыццё ў ВКЛ, у т.л. на тэр. этнічнай Л., у гэты час у значнай ступені праходзіла пры дамінуючай ролі бел. фактару (бел. мова была дзяржаўнай). Гэтая культ. спадчына ўзбагацілася ў віленскі перыяд дзейнасці Ф.Скарыны, традыцыі якога прадоўжыў літ. асветнік М.Мажвідас. Значнымі дасягненнямі ў дзярж. і культ. жыцці ВКЛ былі адкрыццё ў Вільні акадэміі (1579, гл. Віленскі універсітэт), прыняцце Статутаў ВКЛ 1529, 1566, 1588. Аднак становішча ВКЛ паступова пагаршалася: адбываліся паўстанні сялян (1418, 1535—37, 1545 і інш.), выступленні груповак знаці супраць вярх. улады (гл. Глінскіх мяцеж 1508), вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім 1492—94 і інш. войны паміж гэтымі дзяржавамі. Асабліва цяжкай была Лівонская вайна 1558—83. Пасля Люблінскай уніі 1569 і стварэння федэратыўнай дзяржавы Рэчы Паспалітай дзярж. ўстановы ў ВКЛ паступова пачалі дзейнічаць на польскі ўзор, пашыраўся польскі культ. і моўны ўплыў. З сярэдзіны 17 ст. бел. мова практычна выйшла з ужытку ў цэнтр. дзярж. органах, звужалася і сфера ўжывання літ. мовы. Але ВКЛ захавала гал. інстытуты сваёй дзяржаўнасці: заканадаўства, суды, войска, казну, асобную тэрыторыю, якая аднак значна зменшылася пасля далучэння непасрэдна да Польшчы ўкр. зямель, а таксама ў выніку ўзбр. канфліктаў з суседнімі дзяржавамі. У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 і Паўночнай вайны 1655—60 са Швецыяй рас. і шведскія войскі занялі частку тэр. ВКЛ, у т.л. Вільню. Паводле Андросаўскага перамір’я 1667 паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай літ. і бел. землі засталіся ў складае ВКЛ. З сярэдзіны 17 ст. адбывалася гасп. і культ. адраджэнне, якое з-за Паўночнай вайны 1700—21 змянілася заняпадам ВКЛ. Цэнтр. ўлада ВКЛ слабела, з 2-й пал. 17 ст. асобныя сеймы на тэр. ВКЛ не склікаліся. Партыі знаці, аб’яднаныя ва ўзбр. канфедэрацыі, вялі міжусобныя войны (1700, 1767, 1792 і інш.). Складанымі заставаліся адносіны паміж рэліг. канфесіямі, асабліва паміж каталіцкім і правасл. насельніцтвам ВКЛ.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай 1795 большая частка тэр. Л. ўвайшла ў склад Рас. імперыі (у 1797 тут створана Літоўская губ.), астатняя — у склад Прусіі. У 1801 утворана Віленская губерня, у 1843 — Ковенская губерня. Вял. страты прынесла вайна 1812. Пасля паўстання 1830—31 былі закрыты Віленскі ун-т, медыка-хірург. і духоўная акадэміі. Пасля задушэння паўстання 1863—64 рас. ўлады забаранілі навучанне літ. мове ў школах і літ. выданні лац. шрыфтам. Указам ад 4.1.1866 абмежавана права набыцця зямлі літоўцамі-католікамі. Разам з тым рэформы, праведзеныя пасля паўстання, паскорылі развіццё сельскай гаспадаркі; буд-ва чыгунак (у 1861—62 Пецярбургска-Варшаўскай, у 1871—73 Лібава-Роменскай) садзейнічала развіццю гандлю, росту гарадоў, у якіх паступова павялічвалася колькасць рабочых і іх арг-цый (у 1895 засн. Цэнтр літ. сацыял-дэмакратыі, у 1900 — партыя Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы). Насельніцтва Л. ўдзельнічала ў агульнарас. рэвалюцыях 1905—07, Лютаўскай і Кастрычніцкай 1917. У 1-ю сусв. вайну большая частка Л. акупіравана герм. войскамі.

У вер. 1917 створана Літоўская Тарыба (Савет), якая 11.12.1917 прыняла Дэкларацыю аб незалежнасці літ. дзяржавы ў саюзе з Германіяй, а 16.2.1918 — Акт аб незалежнасці Л. і стварыла ўрад на чале з А.Вальдэмарасам. Супраць Тарыбы і ўрада выступілі бальшавікі Л., быў створаны часовы рабоча-сялянскі ўрад, а пасля ўступлення ў Л. Чырв. Арміі — Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (Літбел) са сталіцай у Вільні. Пасля падпісання мірнага дагавора паміж Літвой і РСФСР 12.7.1920 і абвяшчэння незалежнасці БССР 31.7.1920 Літбел спыніла існаванне. З увядзеннем пасады прэзідэнта Л. (крас. 1919) і пасля склікання Устаноўчага з’езда Л. (15.5.1920) Літ. Тарыба страціла свае функцыі. У складаных міжнар. абставінах польскія войскі неаднаразова захоплівалі Віленскі край і Вільню (1.1.1919, 21.4.1919, 9.10.1920), што прывяло да Віленскага канфлікту 1920—39, стварэння Сярэдняй Літвы (у 1922 уключана ў склад Польшчы). Літ.-польск. адносіны ўскладніліся. Часовай сталіцай Л. стаў г. Каўнас (да 1940), дзе 1.8.1922 прынята Канстытуцыя, якая абвясціла Л. парламенцкай рэспублікай. Пасля выбараў у 3-і сейм (май 1926) узмацнілася ўнутрыпаліт. барацьба. 17.12.1926 у Л. адбыўся дзярж. пераварот, здзейснены афіцэрамі Каўнаскага гарнізона на чале з палк. І.Пятруйцісам пры садзеянні кансерватыўнай партыі таўцінінкаў. Улада перайшла да А.Сметаны, які быў выбраны прэзідэнтам краіны. Канстытуцыі Л. 1928 і 1938 юрыдычна замацавалі ўсталяванне ў Л. правай дыктатуры; у 2-й пал. 1930-х г. забаронены ўсе партыі, акрамя правячай таўцінінкаў. Польшча (сак. 1938) і Германія (сак. 1939) прад’явілі Л. ультыматумы, з прыняццем якіх Л. юрыдычна адмовілася ад Вільні на карысць Польшчы і Клайпеды на карысць Германіі. Ва ўмовах росту нестабільнасці ў літ. грамадстве 28.3.1939 створаны ўрад «сумеснай працы» на чале з ген. І.Чэрнюсам, які ў пач. 2-й сусв. вайны пасля размежавання сфер уплыву паміж Германіяй i СССР паводле пакта Рыбентропа—Молатава 1939 падпісаў 10.10.1939 у Маскве Дагавор «Аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы г. Вільнюса і Віленскай вобл. і аб узаемнай дапамозе паміж СССР і Літвой»; у адпаведнасці з дагаворам 14.6.1940 у Л. ўведзены сілы Чырв. Арміі. Прэзідэнт Сметана 15.6.1940 эмігрыраваў у Германію. 17.6.1940 створаны ўрад на чале з Ю.Палецкісам, які правёў выбары ў сейм. 21.7.1940 сейм абвясціў стварэнне Літ. ССР, уключанай 3.8.1940 у склад СССР (літ. армія як 29-ы стралк. корпус увайшла ў склад Чырв. Арміі). У жн. 1940 Л. перададзена частка тэр. БССР (каля 2,6 тыс. км² з насельніцтвам 82 тыс. чал.). Летам 1940 паводле рашэння ўрада Літ. ССР пачаўся перавод з Каўнаса ў Вільнюс цэнтр. дзярж. устаноў. Пачалася калектывізацыя сельскай гаспадаркі і нацыяналізацыя прам-сці; адбылася першая хваля дэпартацыі часткі насельніцтва ў глыб СССР. У чэрв. 1941 Л. акупіравалі ням.-фаш. войскі. На тэр. рэспублікі дзейнічалі каля 10 тыс. сав. партызан і падпольшчыкаў, значная частка якіх прыходзіла з Беларусі (пераважна з Бягомльскай партыз. зоны). Частка насельніцтва Л. супрацоўнічала з акупац. ўладамі (на баку немцаў дзейнічалі літ. ваен. і паліцэйскія фарміраванні). У выніку Вільнюскай аперацыі 1944, Прыбалтыйскай аперацыі 1944 і інш. бітваў тэр. Л. да лют. 1945 вызвалена ад ням.-фаш. войск. На франтах Вял. Айч. вайны ў складзе Чырв. Арміі ваявала каля 100 тыс. літоўцаў, у т.л. больш за 12 тыс. у 16-й Літ. стралк. дывізіі. Пасля вайны частка насельніцтва не прыняла сав. ўладу, удзельнічала ва ўзброеным супраціўленні, у выніку чаго многія з іх былі дэпартаваны ў Сібір і інш. рэгіёны СССР. У 1948 прам-сць Л. дасягнула даваен. ўзроўню, да 1950 у асноўным калектывізавана яе сельская гаспадарка Сярод інш. сав. рэспублік Л. вызначалася больш высокімі тэмпамі эканам. росту, у т.л. ў сельскай гаспадарцы (жывёлагадоўля і інш.). У час палітыкі «перабудовы» ў СССР (з сярэдзіны 1980-х г.) у Л. актывізаваўся незалежніцкі рух. У чэрв. 1988 створаны літ. рух «Саюдзіс» (старшыня В.Ландсбергіс), які перамог у лют. 1990 на выбарах у Вярх. Савет Літ. ССР. 11.3.1990 новы літ. парламент прыняў Акт аб аднаўленні дзяржаўнасці. У вер. 1991 СССР прызнаў незалежнасць Літ. Рэспублікі. Першым яе прэзідэнтам стаў А.Бразаўскас (1992—97), са снеж. 1997 прэзідэнт краіны В.Адамкус. Кіраўніцтва Л. абвясціла пра яе імкненне стаць членам НАТО, гатоўнасць выкарыстаць дапамогу зах. дзяржаў у рэфармаванні гаспадаркі краіны. Л. — член ААН (з 1991), Арг-цыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (з 10.9.1991). Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 30.12.1992.

Палітычныя партыі і грамадскія арганізацыі. Дэмакр. партыя працы Л. (пераемніца Камуніст. партыі Л.), Дэмакр. партыя Л. (пераемніца аднайм. партыі, што існавала ў 1902—20), Літ. с.-д. партыя, Хрысц.-дэмакр. партыя Л., «Саюдзіс» («Рух»), «Тэвінес саюнга» («Саюз Айчыны»), «Саюз Цэнтра», Сял. партыя, Партыя жанчын Л. Дзейнічаюць 6 прафс. цэнтраў, 56 галіновых прафсаюзаў (1997).

Гаспадарка. Л. — краіна з індустр.-агр. эканомікай. Валавы ўнутр. прадукт (ВУП) у 1996 склаў 7762 млн. дол. ЗША, 2120 дол. на душу насельніцтва.

Доля прам-сці і буд-ва ў ВУП 35,6%, сельскай гаспадаркі (разам з лясной гаспадаркай і рыбалоўствам) — 9,4%, сферы паслуг — 55%. У галіновай структуры прамысловасці вядучае месца належыць машынабудаванню, электраэнергетыцы, хім., лёгкай і харч. прам-сці, вытв-сці буд. матэрыялаў. Паліўна-энергет. комплекс выкарыстоўвае пераважна імпартнае паліва (нафта, газ) і ўласныя рэсурсы (торф, гідрарэсурсы). Магутнасць электрастанцый 6,2 млн. кВт. Вытв-сць электраэнергіі ў 1996—17,1 млрд. кВт∙гадз. Буйныя электрастанцыі: Літоўская ДРЭС, Каўнаская ГЭС, Мажэйкская і Вільнюская ЦЭЦ, Кайшадорская ГАЭС і Ігналінская АЭС. Здабыча нафты (70 тыс. т, 1994) і торфу. У г. Мажэйкяй працуе адзіны ў Прыбалтыцы нафтаперапрацоўчы з-д. У машынабудаванні вылучаюцца радыёэлектроніка, станкабудаванне, с.-г. машынабудаванне. Асн. цэнтры: Вільнюс (станкі, электрарухавікі, радыёвымяральныя прылады, гандл. абсталяванне, с.-г. машыны), Каўнас (станкі, электраматоры, радыётэхніка), Паневяжыс (вырабы дакладнай механікі, электракампрэсары, кабель), Шаўляй (тэлевізары), Клайпеда (судны, суднарамонт), Алітус (халадзільнікі) і інш. Металаапрацоўка ў Вільнюсе, Каўнасе, Вілкавішкісе, Гаргждаі. Хім. прам-сць працуе на прывазной сыравіне з Расіі (газ, апатыты) і спецыялізуецца на вытв-сці мінер. угнаенняў (0,3 млн. т, Кедайняй, Іонава). Фармацэўтычная прам-сць у Вільнюсе і Швенчонісе. Дрэваапрацоўка прадстаўлена вытв-сцю паперы, кардону, цэлюлозы, піламатэрыялаў, мэблі, фанеры (Вільнюс, Каўнас, Шаўляй, Іонава, Клайпеда і інш.). Вытв-сць паперы і кардону — 30,7 тыс. т, піламатэрыялаў — 1,3 млн. м³ (1996). Сярод галін лёгкай прам-сці вылучаецца тэкст. прам-сць. На мясц. і імпартнай сыравіне працуюць прадпрыемствы па вытв-сці баваўняных (Алітус, Клайпеда), ільняных (Паневяжыс, Біржай, Плунге), шарсцяных (Каўнас, Крэцінга) тканін, трыкат. (Каўнас, Вільнюс, Клайпеда, Уцена, Цельшай), гарбарнаабутковых (Вільнюс, Мажэйкяй) і дывановых (Лентварыс) вырабаў. У 1996 выпушчана тканін 60,3 млн. м², абутку 1,7 млн. пар. У многіх гарадах прадпрыемствы швейнай прам-сці. Традыцыйна важнае месца сярод галін прам-сці займае харчовая. Развіты малочная, масласыраробная, мясная, мукамольная, цукр., агароднінакансервавая, рыбная і рыбакансервавая галіны. Вытв-сць (тыс. т, 1996) масла —34,8, мукі — 131,5, цукру — 136,3. Ёсць шэраг прадпрыемстваў камбікормавай прам-сці. Прам-сць буд. матэрыялаў (цэгла, шыфер, цэмент, жалезабетонныя вырабы і канструкцыі, шкло). Развіты маст. промыслы: апрацоўка бурштыну (Клайпеда, Паланга), вытв-сць керамікі, разьба па дрэве, цісненне скуры. Сельская гаспадарка спецыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі, беконнай свінагадоўлі і птушкагадоўлі. Пагалоўе (тыс. галоў, 1996): буйн. раг. жывёлы — 1065, свіней — 1270, авечак — 32, коней — 78. Земляробства абслугоўвае патрэбы жывёлагадоўлі. С.г. ўгоддзі займаюць 3,5 млн. га, у т.л. пасяўныя плошчы — 2,3 млн. га (1996). Пад збожжавымі 48%, кармавымі 45%, бульбай 4,5%, тэхн. культурамі 1,6%. Сярод збожжавых (збор 2,5 млн. т) пераважаюць жыта, пшаніца, авёс, ячмень, з тэхн. культур — лён-даўгунец, цукр. буракі. Садоўніцтва. Кветкаводства. Улоў рыбы ў 1996—49,5 тыс. т. Асн. віды транспарту — чыг. і аўтамабільны. Даўж. чыгунак 2021 км (у т.л. 122 км электрыфікавана), аўтадарог 56,7 тыс. км. Развіты марскі і рачны транспарт. Марскі флот налічвае 45 суднаў агульнай грузападымальнасцю 275,9 тыс. брута-рэг. т. Марскі порт — Клайпеда, рачны — Каўнас. Паромная пераправа звязвае Клайпеду з г. Мукран (Германія). Аэрапорты ў Вільнюсе, Каўнасе, Паланзе. Экспарт (3,4 млрд. дол. ЗША, 1996): тэкстыль, харч. прадукты, мінер. ўгнаенні, прадукцыя машынабудавання і інш. Імпарт (4,4 млрд. дол. ЗША, 1996): нафта, газ, машыны, тэкстыль, мінер. ўгнаенні. Асн. гандл. партнёры: Рас. Федэрацыя (24% экспарту, 25% імпарту), Германія (12,8%, 15,8%), Беларусь (10,2%, 2,4%), Латвія, Украіна, Польшча. Беларусь экспартуе ў Л. прадукты нафтаперапрацоўкі, калійныя ўгнаенні, хім. валокны і інш., імпартуе электраэнергію, фосфарныя ўгнаенні, рыбу, лек. сродкі і інш. Курорты: Друскінінкай, Паланга, Нерынга, Бірштанас, Пабіржэ. Грашовая адзінка — літ.

Узброеныя сілы. Складаюцца з рэгулярных узбр. сіл (сухап. войскі, ВПС, ВМС) і ваенізаваных фарміраванняў (пагран. войскі), а таксама сіл хуткага разгортвання. Агульная колькасць каля 19 тыс. чал. (1998), у т.л. 5,2 тыс. чал. у рэгулярных узбр. сілах. Вярх. галоўнакамандуючы — прэзідэнт, які кіруе ўзбр. сіламі праз міністра аховы краю і нач. аб’яднанага штаба. Камплектаванне паводле прызыву. Тэрмін службы 12 мес. У сухап. войсках больш за 4 тыс. чал., 24 бронетранспарцёры, 10 баявых разведвальна-дазорных машын, 18 мінамётаў і безадкатных гармат. У ВПС 550 чал., 10 самалётаў, 8 верталётаў. У ВМС 500 чал., 4 караблі, у т.л. 2 баявыя (фрэгаты), 3 патрульныя катэры. Сілы хуткага разгортвання ў складзе 3 батальёнаў.

Ахова здароўя. Сярэдняя працягласць жыцця мужчын 62,6, жанчын 74,4 года. Смяротнасць — 13 на 1 тыс. чал. Забеспячэнне бальнічнымі ложкамі — 1 на 86, урачамі — 1 на 225 чал. Узровень нараджальнасці — 14 на 1 тыс. чал. Натуральны прырост 0,1%. Дзіцячая смяротнасць 16 на 1 тыс. нованароджаных (1997).

Асвета. Сучасная сістэма адукацыі Л. ўключае дзярж. і прыватныя дашкольныя ўстановы, агульнаадук. і прафес. школы, сярэднія спец. і вышэйшыя навуч. ўстановы. У сістэме дашкольных устаноў існуюць дзіцячыя сады-школы, у якіх дзеці знаходзяцца да 4-га класа.

Агульнаадук. школа падзяляецца на асноўную (1—9-ы кл., у т.л. пач. школа — 1—4-ы кл. для дзяцей з 6—7-гадовага ўзросту) і сярэднюю (3 гады навучання пасля асн. школы, 10—12—ы кл.). Пасля 8-га класа ўводзіцца дыферэнцыяцыя навучання з шырокімі магчымасцямі выбару альтэрнатыўных прадметаў, у 11—12-м кл. навучанне набывае гуманіт., прыродазнаўча-навук., камерцыйны або тэхнал. профіль. Найб. здольныя вучні могуць атрымаць сярэднюю адукацыю ў гімназіі, дзе падтрымліваецца больш высокі ўзровень выкладання. Навучанне вядзецца на літ. мове. Існуюць школы нац. меншасцей, у т.л. беларускія. Прафес. падрыхтоўку даюць прафес. школы на базе асн. школы (3—4 гады навучання) і сярэдняй (1—2 гады), сярэднюю спец. адукацыю — навуч. ўстановы верхняга ўзроўню (каледжы і вышэйшыя школы) на базе сярэдняй школы. У сістэме вышэйшай адукацыі ун-ты, акадэміі, ін-ты. У 1998/99 навуч. г. ў Л. 150 дзіцячых садоў-школ, у т.л. 2 прыватныя; 2,4 тыс. агульнаадук. школ, у т.л. 23 прыватныя; 59 гімназій, 29 школ маюць класы-гімназіі; Вільнюскі ліцэй дакладных, тэхн. навук і прыродазнаўства; 105 прафес. школ, у т.л. 40 с.-г., 70 вышэйшых школ, у т.л. 18 прыватных; 15 ВНУ. Буйнейшыя універсітэты: Вільнюскі (гл. таксама Віленскі універсітэт), вільнюскія пед. і тэхн., Каўнаскі тэхнал. (у яго складзе ін-т фіз. электронікі), Вітаўта Вялікага ў Каўнасе, Клайпедскі; Літоўскія акадэміі: ваен., муз., паліцэйская, вет., сельскай гаспадаркі, мастацтва (усе ў Вільнюсе), мед. (у Каўнасе). Найбольшыя б-кі: Літ. нац. імя М.Мажвідаса, Вільнюская цэнтр. (мае 34 філіялы), Літоўская мед., тэхн., с.-г.; музыкі і мастацтва, Літ. т-ва сляпых (усе у Вільнюсе). Буйнейшыя музеі: мастацтва Л., прыкладнога мастацтва, Нац. галерэя, Вільнюская карцінная галерэя, Палац Радзівілаў, Літ. музей ахвяр генацыду, Літ. дзярж. музей, Дзярж. яўр. музей, Цэнтр сучаснага мастацтва (усе ў Вільнюсе); Музей творчасці М.К.Чурлёшса, Музей А.Жмуйдзінавічуса (Музей чарцей), Карцінная галерэя М.Жылінскаса, Ваенны музей імя Вітаўта Вялікага, Літ. музей Майроніса (усе ў Каўнасе); Карцінная галерэя і Музей гадзіннікаў у Клайпедзе, Музей бурштыну ў Паланзе, гістарычны ў г. Тракай, Музей літ. сял. побыту ў Румшышкасе, Гісторыка-археал. музей-запаведнік у Кярнаве, Дом Томаса Мана ў Нідзе. Навук. даследаванні праводзяцца ў н.-д. ін-тах і ўстановах (усяго больш за 40), у 4 ін-тах Каўнаскай мед. акадэміі, на кафедрах ун-таў і акадэмій.

Друк, радыё, тэлебачанне. У 1990-я г. выдаецца больш за 600 штодзённых газет, з іх больш за 500 на літ. мове. Найб. тыраж і папулярнасць маюць: штодзённыя грамадска-паліт. газеты на літ. мове «Valstiečiu Laikraštis» («Сялянская газета», з 1940), на літ. і рус. мовах — «Lietuvos aidas» («Рэха Літвы», з 1917), «Lietuvos rytas» («Раніца Літвы», з 1989), «Respublika» («Рэспубліка», з 1988), на рус. і літ. мовах — «Вечерние новости» (з 1958) і інш. Інфарм. агенцтва: Літ. тэлеграфнае агенцтва (ЭЛЬТА, з 1920). Радыё з 1926 (2 праграмы, на літ., рус., польск. мовах, за мяжу — на літ. і англ. мовах). Рэтрансліруюцца таксама перадачы з Масквы і інш. гарадоў СНД. Тэлебачанне з 1957 (на літ., рус. і польск. мовах).

Літаратура. Вытокі л-ры Л. ў фальклоры (песні-дайны, казкі, паданні, прыказкі і інш.) і ў пісьмовых разнамоўных крыніцах. Найб. стараж. помнікі пісьменнасці Л. — летапісы 14—16 ст. на старабел. мове — афіц. мове ВКЛ. У іх ёсць элементы міфалогіі, нар. паданні, легенды, якія пазней жывілі маст. л-ру Л. Пісьменнасць 16—17 ст. развівалася на лац. (на ёй з 1579 вялося навучанне ў Віленскім ун-це) і польск. мовах. Захаваўся адзіны стараж. помнік на літ. мове — тэкст малітвы пач. 16 ст. У 16—17 ст. найб. значныя творы пра мінулае Л., яе прыроду на лац. мове стваралі М.Гусоўскі, А.Каяловіч, М.Літвін, Я.Радван, П.Раізій, М.Сарбеўскі, А.Шротэр, на лац. і польск. — А.Волан, А.Ратундус, на польск. — М.Стрыйкоўскі. Да 19 ст. л-ра Л. стваралася і ў т.зв. Малой Л. — Усх. Прусіі. Помнікі старажытнасці мелі пераважна рэліг. характар. Першыя пераклады рэліг. песнапенняў на літ. мову зрабілі дзеячы Рэфармацыі праф. Кёнігсбергскага ун-та С.Рапалёніс і А.Кульвеціс. Першая кніга на літ. мове — «Катэхізіс» М.Мажвідаса (1547), якая ўключала літ. буквар і песнапенні. Значны ўклад у развіццё пісьменнасці Л. зрабілі першы перакладчык Бібліі на літ. мову, аўтар кнігі казанняў І.Брэткунас, аўтар першай літ. граматыкі (1653), кнігі духоўных песнапенняў (кантаў) і малітоўніка Д.Клейнас. Пачынальнік літ. пісьмовай л-ры М.Даўкша — перакладчык на літ. мову катэхізіса Я.Лядэсмы (1595) і зб. пропаведзяў Я.Вуека «Посціла каталіцкая» (1599). Важную ролю ў станаўленні стараліт. пісьменнасці адыгралі К.Шырвідас, укладальнікі і перакладчыкі духоўных твораў М.Петкявічус, С.Славачынскіс, С.Хілінскіс, І.Якнавічус, С.Яўгеліс-Целега. Спробы ўнармавання літ. пісьмовай мовы былі ў 18 ст.: граматыкі, слоўнікі, калектыўны пераклад Бібліі (1735), пачаты збор і выданне фалькл. твораў (І.Брадоўскіс, М.Мерлінас, К.Мілкус, Г.Остэрмеер, П.Руйгіс). Першую кнігу свецкага зместу «Байкі Эзопа» выдаў І.Шульцас (1706). Пачынальнік літ. маст. л-ры — К.Данелайціс, аўтар паэмы «Поры года» (каля 1760—70, выд. ў 1818). Развіццю л-ры ў 18 ст. спрыяла дзейнасць Л.Рэзы і Ф.Куршайціса. У пач. 19 ст. цэнтрам культуры Л. стаў Віленскі ун-т. Вядучае месца ў л-ры займала паэзія: байкі, эпіграмы, паэмы (С.Валюнас, А.Клементас, Д.Пошка, С.Станявічус, А.Страздас). Найб. значны твор гэтага перыяду — паэма «Анікшчайскі бор» (1860—61) А.Баранаўскаса. У 1-й пал. 19 ст. зарадзілася маст. проза. Важную ролю ў яе станаўленні адыгралі гіст. працы з элементамі маст. прозы С.Даўкантаса, адметныя рамантычна-прыўзнятым асэнсаваннем мінулага краіны, узвышанасцю стылю. Каларытнасцю і выразнасцю нар. мовы вызначалася аповесць М.Валанчуса «Юзэ з Палангі» (1869), заснаваная на этнагр. і фалькл. матэрыяле. Развіццё л-ры Л. стрымлівала забарона царскімі ўладамі друку на літ. мове (1864—1904). Цэнтры друку пачалі стварацца па-за межамі Л. — ва Усх. Прусіі, ЗША. У перыяд абуджэння нац. руху ў Л. ўзнік рамантызм. Найб. яркі яго прадстаўнік Майроніс (кн. «Галасы вясны», 1895), паэзія якога садзейнічала развіццю асноў сілаба-танічнага вершаскладання, фарміраванню літ. мовы. Элегічнымі матывамі вызначалася лірыка П.Вайчайціса, патрыят. гучаннем, сатыр. паказам сац. з’яў — паэзія і проза В.Кудзіркі. У канцы 19 — пач. 20 ст. ў л-ры замацоўваюцца прынцыпы рэаліст. адлюстравання рэчаіснасці (апавяданні вясковай тэматыкі Жэмайтэ). Традыцыі самабытнай рэаліст. прозы развівалі Ю.Тумас-Вайжгантас, Лаздзіну Пеледа (сёстры М. і С.Ластаўскене), Г.Пяткявічайгэ-Бітэ, Шатрыёс Рагана. У жанры рамана выступіў В.Петарыс, аўтар першага гіст. рамана «Альгімантас» (выд. 1904—05). Актывізацыі літ. і культ. жыцця ў пач. 20 ст. садзейнічала адмена забароны друку на нац. мове. Узніклі разнастайныя літ. плыні. Рэаліст. і фалькл. традыцыі спалучаны ў драме «Шарунас» (1911), «Паданнях Дайнаўскай даўніны» (1912), аповесцях і навелах В.Крэве; лірыцы Л.Гіры. Развіваліся неарамантызм, мадэрнізм (Ю.Гербачаўскас), рэалізм (І.Білюнас, А.Венуоліс). Рысы імпрэсіянізму і экспрэсіянізму выявіліся ў прозе К.Пуйды, Ю.Савіцкіса, І.Шэйнюса, сімвалізму і містыцызму — у драматургіі Відунаса (драмы «Цені прашчураў», 1908, і «Вечны агонь», 1912). Характар літ. працэсу ў 1918—40 вызначалі Майроніс (гіст. драмы ў вершах, балады), Тумас-Вайжгантас (апавяданні, аповесці, раман), Відунас (драмы), Пуйда (гіст. раман «Magnus Dux», 1936) і інш. У паэзіі і драме пераважаў сімвалізм (Ю.Балтрушайціс, В.Вайчунас, Ф.Кірша, В.Мікалайціс-Пуцінас, С.Сантварас, Б.Сруога), у творчасці футурыстычнай групоўкі «Чатыры вятры» (К.Бінкіс, Ю.Ціслява, С.Шэмерыс і інш.) — рысы экспрэсіянізму і рэалізму. Ідэйна-эстэт. прынцыпы неарамантызму развівалі маладыя паэты І.Айсціс, Б.Бразджоніс, А.Мішкініс, С.Нерыс і інш. Імпрэсіянісцка-неарамантычнай арыентацыі ў празаічных творах прытрымліваліся А.Вайчулайціс, Шэйнюс, К.Янкаўскас. Пашырыўся жанрава-стылявы, ідэйна-тэматычны дыяпазон твораў рэаліст. кірунку, вырас іх маст. ўзровень: псіхал. раман «У цені алтароў» Мікалайціса-Пуцінаса (1933), гіст. раман «Лёс Шымонісаў» Е.Сіманайцітэ (1935), празаічныя творы А.Венцлавы, Ю.Грушаса, Л.Давідзенаса, І.Марцінкявічуса, В.Рамонаса, П.Цвіркі і інш. Матывы вызв. барацьбы гучалі ў творах пісьменнікаў Віленскага краю, што ўваходзіў у склад Польшчы: у паэзіі — О.Міцютэ, А.Жукаўскас, Ю.Кекштас, у прозе — Р.Мацконіс. Гіст. абставіны пач. 1940-х г. паўплывалі на асабістыя лёсы пісьменнікаў Л., на характар маст. асэнсавання рэчаіснасці ў іх творах. У гады 2-й сусв. вайны многія пісьменнікі трапілі за межы краіны (Ю.Балтушыс, Гіра, Нерыс, Цвірка і інш.), асобныя апынуліся на фронце (В.Мазурунас, Э.Межэлайціс, П.Шырвіс), іх творчасць была прасякнута матывамі тугі па часова страчанай радзіме. У гады ням.-фаш. акупацыі ствараліся высокамаст. творы: лірычныя вершы і паэмы Нерыс, апавяданні Цвіркі, зборнікі філас. лірыкі Бразджоніса, Балтрушайціса, Мікалайціса-Пуцінаса. У л-ры з’явіліся новыя імёны (К.Брадунас, В.Мачэрніс). У 1944 многія пісьменнікі Л. эмігрыравалі на Захад (Брадунас, Бразджоніс, Кірша, Крэве, І.Мякас, Г.Нагіс, А.Ніка-Нілюнас, Г.Радаўскас, А.Шкема і інш.). Замежнае т-ва літ. пісьменнікаў выдавала літ. газеты і часопісы, кнігі, падручнікі. Вярнуліся на радзіму асобныя пісьменнікі з СССР, з ням.-фаш. канцлагера (Сруога), на радзіме плённа працавалі К.Борута, Вайчунас, Венуоліс, Мікалайціс-Пуцінас, Мішкініс, Сіманайцітэ і інш. Пачаўся складаны працэс развіцця л-ры першых пасляваен. гадоў. У асобных паэт. творах пераважаў псеўдапатрыят. пафас, публіцыстычныя штампы, паліт. лозунгі (Венцлава, А.Іанінас, Мазурунас, Ю.Мацявічус, Т.Цільвіціс). Думку пра гіст. неабходнасць сав. улады ў Л., выкрыццё і асуджэнне кулацтва выказвалі ў сваіх творах А.Гудайціс-Гузявічус, І.Давідайціс, Цільвіціс і інш. Навізной вызначаліся аповесць Боруты «Млын Балтарагіса» (1945), драмы Сруогі «Доля перадсвітальная» (1945) і «Казімір Сапега» (1947), яго мемуары «Лес багоў» (1957) і інш. Творчае абнаўленне адчувалася ў паэзіі С.Англіцкіса, Вайчунаса, І.Грайчунаса, Жукаўскаса, К.Інчуры, Э.Матузявічуса, Мішкініса, Мазурунаса. У песенна-рамант. кірунку працаваў П.Шырвіс, наватарства і эксперымент характэрны паэту-лірыку Межэлайцісу (зб-кі «Чалавек», 1961; «Тут Літва», 1968). Значны ўклад у л-ру зрабілі пісьменнікі-эмігранты (паэт Радаўскас, празаік і драматург Шкема). Анталогія «Зямля» (1951) выявіла новыя таленты: Брадунас, Мачэрніс (філас.-канцэптуальны цыкл вершаў «Прывіды»), Нагіс, Ніка-Нілюнас. Традыцыі вясковай прозы развіваў М.Кацілішкіс. 1960—70-я г. — перыяд кардынальных перамен у прозе і драматургіі. Зварот да гіст. тэматыкі, пераасэнсаванне праблем нацыі і дзяржавы, здабыткі этн. культуры, шматгранны духоўны свет сучасніка вызначалі сутнасць і змест літ. л-ры гэтага перыяду (Й.Авіжус, Балтушыс, І.Мікелінскас, Сіманайцітэ, М.Слуцкіс). Гал. арыенцірамі л-ры сталі інтэлектуалізм, псіхалагізм, актуальнасць тэматыкі, пошукі новых маст. форм. Супярэчлівасць чалавечай прыроды, права чалавека на выбар паказаны ў драмах «Каханне, джаз і чорт» (паст. 1967) і «Барбара Радзівіл» (паст. 1972) Грушаса, праблемы сучаснай вёскі, сял. лёсу — у прозе В.Бубніса, Слуцкіса, А.Поцюса, псіхал. праблемы выхавання моладзі — у творах Р.Кашаўскаса, пратэст супраць псеўдарэаліст. адлюстравання рэчаіснасці — у Р.Ланкаўскаса, уплыў навейшай зах. драмы ў творчасці К.Саі і Ю.Глінскіса. У 1970—80-я г. раскрыўся творчы талент пісьменнікаў А.Балтакіса, Я.Дзегуцітэ, А.Малдоніса, Ю.Марцінкявічуса, Л.Яцынявічуса, асн. змест твораў якіх — філас. роздум пра лёс нацыі, праблемы урбанізацыі і інш. Новыя якасці (парадокс, іронія) і тэндэнцыі, сувязь з фалькл. традыцыямі, духоўнасць выявіліся ў паэзіі О.Балюканітэ, В.Бложа, Ю.Вайчунайтэ, Т.Венцлавы, С.Гяды, М.Марцінайціса, І.Стрэлкунаса, Г.А.Чыгрэюса, І.Юшкайціса, у прозе Ю.Апуціса, Р.Гранаўскаса, П.Дзіргелы, Б.Радзявічуса. Новы этап развіцця л-ры звязаны з нац. адраджэннем у 1980—90-я г. Сучасныя тэндэнцыі прадстаўлены шматлікімі постмадэрнісцкімі творамі, насычанымі ўмоўнымі вобразамі, паэтыкай міфаў (проза Р.Гавяліса, С.Т.Кандротаса), розныя спосабы адлюстравання вызначаюць прозу Ю.Кунчынаса, А.Рамонаса, В.Юкнайтэ і інш. У паэзіі дамінуе пакаленне 1980-х г., творы якіх вылучаюцца арыгінальнасцю формы, паэт. майстэрствам, вытанчанасцю мовы (В.Бразюнас, А.Грыбаўскас, Д.Каёкас, Э.Келміцкас, В Кукулас, А.Марчэнас, Н.Міляўскайтэ, С.Парульскіс, Г.Цэшкайтэ і інш.).

Літоўска-бел. літ. ўзаемасувязі маюць даўнія традыцыі. Яны зарадзіліся ў часы ВКЛ, калі ў Вільні на старабел. мове пісаліся летапісы і статуты, а Ф.Скарына выдаваў беларускамоўныя кнігі (1522—25). Узмацніліся яны ў 19 ст. У літ. гуртку А.Г.Кіркора (канец 1850-х г.) разам з В.Дуніным-Марцінкевічам, В.Каратынскім і інш. ўдзельнічаў літ. пісьменнік М.Акялайціс (пераклаў на літ. мову ананімны бел. твор 19 ст. «Гутарка старога дзеда»). У пач. 20 ст. Вільня была асяродкам літ. і бел. культуры. Тут выходзілі газ. «Наша доля», «Наша ніва», жылі, бралі ўдзел у грамадска-літ. жыцці Ф.Багушэвіч, А.Гурыновіч, Я.Купала, Я.Колас, Цётка, З.Бядуля, прыязджаў М.Багдановіч, адбываліся сустрэчы літ. і бел. пісьменнікаў, мастакоў, артыстаў Важным фактарам творчых узаемакантактаў была дружба Я.Купалы з Гірам, М.Ластаўскене, мастаком і кампазітарам М.Чурлёнісам. У 1910 у перыяд. друку Л. з’явіліся першыя літ.-крытычныя артыкулы Гіры пра творчасць Я.Купалы, змяшчаліся яго вершы на літ. мове ў перакладзе А.Якштаса (А.Дамбраўскаса). У 1909 на бел. мове апублікавана апавяданне Білюнаса. У 1920—30-я г. ў Вільні і Каўнасе ставіліся п’есы Дуніна-Марцінкевіча, К.Каганца, Л.Родзевіча, выдаваліся бел. кнігі, газеты і часопісы, у т.л. час. «Крывіч», «Беларускі асяродак», «Крывічанін» і інш. У 1930-я г. ў Мінску жылі і працавалі Ф.Вайшнорас (Садайніс), Л.Мяркітэ (Лавенас Люда), А.Дабулявічус, В.Скарджус і інш., выходзілі газ. «Raudonasis artojas» («Чырвоны араты»), альманах «Пад чырвоным сцягам», працавалі літ. секцыі ў Саюзе пісьменнікаў і Дзярж. выд-ве Беларусі. У 1920—30-я г. ў Мінску выдадзена 78 ліг. кніг, у т.л. пераклады на літ. мову паэмы «Над ракою Арэсай» Я.Купалы (1935), твораў Я.Маўра, А.Якімовіча. Асабістыя кантакты звязвалі М.Танка з Жукаўскасам, Міцютэ, І.Каросасам. Збліжэнню л-р спрыялі асабістыя сустрэчы Цвіркі, Венцлавы на 35-гадовым юбілеі творчай дзейнасці Я.Купалы ў Мінску ў снеж. 1940, Я.Купалы, Я.Коласа, М.Лынькова і П.Броўкі ў маі—чэрв. 1941 у Вільні і Каўнасе. У 2-ю сусв. вайну бел. і літ. пісьменнікі ўдзельнічалі ў супольных вечарах, выступалі ў перыяд. друку. Адзінства матываў і вобразаў ядналі паэзію Гіры, Венцлавы, Цвіркі, Марцінкявічуса, В.Рэймерыса, Нерыс, Межэлайціса з творамі Я.Коласа, Броўкі, П.Панчанкі, М.Танка і інш. У пасляваен. перыяд склаліся новыя формы супрацоўніцтва — тыдні, дні л-ры і культуры суседніх народаў. Актывізацыі бел.-літ. сувязей спрыялі тыдні літ. л-ры ў Беларусі (1956), бел. л-ры ў Літве (1958), бел. кнігі ў Літве (1962), літ. кнігі ў Беларусі (1963), дні бел.-літ. дружбы ў Літве (1963), сяброўскія сустрэчы дзеячаў л-ры, культуры Літвы ў Беларусі (1974), л-ры і мастацтва Беларусі ў Літве (1975) і інш. Сустрэчы пісьменнікаў, узаемакантакты, знаёмства з гісторыяй, культурай рэспублік выклікала ўзаемапранікненне тэм і вобразаў. Літоўская тэматыка заняла значнае месца ў творах Броўкі, М.Танка, Панчанкі, Р.Барадуліна, М.Калачынскага, У.Караткевіча, Л.Арабей, А.Лойкі і інш., беларуская — у творах Межэлайціса, Жукаўскаса, Ю.Палецкіса, Б.Мацкявічуса, А.Шульцайтэ, Балтакіса, Мікалайціса-Пуцінаса і інш. У 1945—84 у перакладзе на літ. мову выдадзена 45 кніг бел. пісьменнікаў, у перакладзе на бел. мову — каля 30 кніг літ. аўтараў. На літ. мове выйшлі: «Анталогія беларускай прозы» (1949), анталогіі бел. паэзіі «З беларускай паэзіі» (1952), «Па Нёмане песня плыве» (1958), зб. бел. нар. казак «Ліса ваўка пакарала» (1965), кн. вершаў, паэм і п’ес Я.Купалы «Не жалейка стогне» (1957), паэт. зб-кі Калачынскага «Прыгоды Патапкі» (1960), М.Танка «След бліскавіцы» (1961), Я.Коласа «Ой вы, думы, думы...» (1962), кн. апавяданняў і аповесцей Я.Брыля «У Забалоцці днее» (1955) і «Зялёная школа» (1963), З.Бядулі «Сярэбраная табакерка» (1956), кн. прозы М.Танка «Лісткі календара» (1969), кн. апавяданняў бел. пісьменнікаў «Акно ў зялёны сад» (1988), аповесці В.Быкава «Трэцяя ракета» (1964), У.Караткевіча «Дзікае паляванне караля Стаха» (1994), раманы І.Шамякіна «Крыніцы» (1958) і «Сэрца на далоні» (1966), М.Гарэцкага «Віленскія камунары» (1965), В.Хомчанкі «Вяртанне ў агонь» (1983), В.Коўтун «Крыж міласэрнасці» (1997) і інш. На літ. мову бел. творы перакладалі А.Антанавічус, Балтакіс, Жукаўскас, А.Лапінскене, Э.Легутэ, Матузявічус, Межэлайціс і інш. У перакладзе на бел. мову выйшлі: анталогіі прозы «Літоўскія апавяданні» (1957), паэзіі «Паэты Савецкай Літвы» (1954), «Галасы сяброў» (1958), «Літоўская савецкая паэзія» (т. 1—2, 1977), зб-кі літ. нар. казак «Цудоўная крыніца» (1955), «Літоўскія народныя казкі» (1961), «Літоўскі гумар» (1966), казка «Чаму ў моры вада салёная?» (1970), раманы Венцлавы «Дзень нараджэння», Балтушыса «Прададзеныя гады» (абодва 1961), В.Бубніса «Пад летнім небам» (1982), В.Місявічуса «Мядзведжая акадэмія» (1988), Авіжуса «Час, калі пусцеюць сядзібы» (1989), паэма Данелайціса «Чатыры пары года» (1983), «Паэма братэрства» (1958) і зб. вершаў «Чалавек» (1984) Межэлайціса, зб-кі паэзіі Матузявічуса «Просіцца ў песню мора» (1965), Нерыс «Калі зямля прачынаецца» (1971), Марцінкявічуса «Трава і камень» (1981), Малдоніса «Вадзяныя знакі» (1985), шэраг твораў для дзяцей, у т.л. кн. вершаў Э.Балёнене «Уцёс і ружа» (1976), зб-кі вершаў «Рамоначак-Рамунеле» (1979), А.Матуціса «Мамін пірог» (1986), кн. аповесцей Бубніса «Белы вецер» (1978), аповесць-казка Саі «Гэй, хавайцеся!» (1982), казка Цвіркі «Срэбная куля» (1991) і інш. На бел. мову творы літ. пісьменнікаў перакладалі і перакладаюць А.Асташонак, Барадулін, Броўка, Я.Войніч, А.Вярцінскі, М.Гіль, С.Грахоўскі, М.Грынблат, А.Зарыцкі, А.Звонак, В.Іпатава, Калачынскі, І.Калеснік, Г.Каржанеўская, У.Карызна, Лойка, Е.Лось, В.Лукша, П.Марціновіч, С.Панізнік, А.Разанаў, Ю.Свірка, Р.Семашкевіч, Я.Семяжон, Я.Сіпакоў, А.Ставер, М.Танк і інш. Літ.-бел. сувязі даследуюць Лапінскене, А.Мальдзіс і інш.

Архітэктура. Пры археал. раскопках стаянак мезаліту і асабліва неаліту (4—2-е тыс. да н.э.) выяўлены рэшткі круглых і авальных у плане жытлаў з адкрытым ачагом, сценамі з верт. жэрдак з глінянай абмазкай. У пач. н.э. з’явіліся зрубныя, прамавугольныя ў плане пабудовы, умацаваныя паселішчы родавых абшчын — гарадзішчы-пілякальнісы (5—8 ст.) з равамі, валамі і частаколам з бярвён. У 9—12 ст. на тэр. пілякальнісаў будавалі драўляныя замкі феадалаў. Жылыя пабудовы 12—14 ст. — драўляныя зрубныя, з адкрытымі ачагамі ці глінянымі печамі. У перыяд барацьбы з крыжакамі будавалі шматлікія драўляныя (Кярнава) і каменныя (Каўнас) замкі. У 14 ст. ўзводзіліся буйныя абарончыя замкавыя комплексы (Тракайскі замак). Для ранняй замкавай архітэктуры характэрны манументальнасць, стрыманы дэкор, арган. ўпісанне ў прыроднае асяроддзе (Верхні замак, замак Гедзіміна ў Вільнюсе). Гар. забудова была пераважна драўляная, з 14 ст. ставілі і цагляныя будынкі. Некаторыя гарады абкружалі каменнымі сценамі (рэшткі гар. сцен з Вострай брамай у Вільнюсе, 16 ст.). Для пабудоў 14—1-й пал. 15 ст. (ранняя готыка) характэрны храмы з высокімі 2-схільнымі дахамі і трохвугольнымі франтонамі, рэдкімі аконнымі праёмамі ў масіўных сценах, умацаваных контрфорсамі, перакрытыя нервюрнымі крыжовымі скляпеннямі (касцёл Вітаўта ў Каўнасе). Культавыя збудаванні позняй готыкі (канец 15—16 ст.) сталі больш дэкаратыўныя, са святочным дэкорам з фасоннай цэглы разнастайнай канфігурацыі ў аздабленні фасадаў (т.зв. Дом Пяркуна ў Каўнасе, касцёл св. Ганны ў Вільнюсе). Блізкімі да нар. дойлідства былі драўляныя касцёлы і званіцы. У 1-й пал. 16 ст. пачала пашырацца архітэктура Адраджэння, фарміраваліся гарады і мястэчкі з рэгулярнай планіроўкай (Біржай, Вірбаліс і інш.). У грамадз. архітэктуры гатычныя канструкцыі і планы часта спалучаліся з дэкорам у духу Адраджэння. Большасць феад. замкаў захоўвала сярэдневяковы абарончы характар (замак у Віценай, пач. 17 ст.). Будавалі таксама крэпасці-бастыёны (Клайпеда, Біржай), комплексы замкаў-рэзідэнцый феадалаў з палацам у цэнтры (замкі Ніжні ў Вільнюсе, каля 1530, і Раўдоне, канец 16 ст.). У 17—18 ст. узводзіліся пышныя касцёлы і палацы ў стылі барока (касцёлы св. Казіміра, св. Тэрэзы, палацы Слушкаў, Сапегаў у Вільнюсе, Пажайсліскі арх. ансамбль у Каўнасе). Інтэр’еры найб. значных цэркваў перыяду сталага барока аздаблялі багатым ляпным дэкорам (касцёл св. Пятра і Паўла на Антокалі ў Вільнюсе), размалёўкамі. У перыяд позняга барока (1700—90) сфарміраваўся стыль т.зв. Віленскага барока (касцёлы св. Кацярыны, місіянераў, брама Базыльянскіх муроў у Вільнюсе). У канцы 18—1-й пал. 19 ст. пашырыліся прынцыпы класіцызму (Кафедральны сабор св. Станіслава; ратуша, цяпер Маст. музей; у Вільнюсе), распрацаваны і часткова здзейснены праекты рэгулярнай планіроўкі Вільнюса (1817), Каўнаса (1847, 1871), Швенчоніса (1874) і інш. гарадоў. Пасля 1820 пашыраюцца стылі ампір (б. губернатарскі палац, рэканструяваны ў 1832) і ампір мясцовы (панская сядзіба ў Траку-Воке Вільнюскага павета). У сярэдзіне 19 — пач. 20 ст. дамінавалі эклектычныя формы, стылістычныя тэндэнцыі рамантызму, гістарызму (неаготыка, неарэнесанс, неабарока, неакласіцызм і інш.): будынкі філармоніі ў Вільнюсе, банка ў Каўнасе, касцёлы ў Рокішкісе і Паланзе; палац Тышкевічаў у Паланзе (цяпер Музей бурштыну). У 1930-я г. будавалі ў духу мадэрну, канструктывізму, функцыяналізму (будынак паштамта, Маст. музей імя М.Чурлёніса ў Каўнасе, мікрараён на Антокалі ў Вільнюсе). Пасля 2-й сусв. вайны складзены генпланы буйных гарадоў: Вільнюса (1951, 1967, 1981), Шаўляя (1951, 1963, 1980), Паневяжыса (1951, 1962, 1973), Клайпеды (1952, 1964, 1977), Каўнаса (1953, 1983). Фарміруюцца новыя прамысл. гарады Наўйойі-Акмяне (з 1948), Электрэнай (з 1960), Вісагінас (з 1978) і інш. Сучаснай архітэктуры ўласцівы планамернае развіццё гарадоў, рацыянальнае размяшчэнне прамысл. зон і жылых раёнаў, укараненне тыпавога праектавання і індустр. метадаў буд-ва. Вясковае буд-ва адметнае спалучэннем сучасных арх. форм і традыцыйнай забудовы, азеляненнем. Для жылых гар. раёнаў характэрны рацыянальная планіроўка, кампактныя цэнтры, сувязь з ландшафтам, прастата форм: у Вільнюсе — Жырмунай (з 1962), Лаздзінай (з 1967), Каралінішкес (з 1971), у Каўнасе — Кальнечу (1976—85), Эйгулю (з 1985), у Клайпедзе — Чацвёрты (1968—74), у Шаўляі — Лепарай (1966—82), у Алітусе — Відгірыс (1984). Архітэктура грамадз. збудаванняў вызначаецца строгасцю форм, функцыян. мэтазгоднасцю, у афармленні інтэр’ераў пашыраны дрэва, кераміка, вітражы, вырабы з металу, манум.-дэкар. жывапіс і скульптура: кавярня (1959) і гасцініца (1960) «Нярынга», Выставачны палац (1967), будынкі Літ. нац. т-ра оперы і балета (1974), Літ. драм. т-ра (1981), комплекс бальніц Сантарышкес (1972—83) — усе ў Вільнюсе; аўтавакзал у Шаўляі (1966); санаторыі і дамы адпачынку ў Друскінінкаі («Жыльвінас», 1969, «Лінас», 1979). У Друскінінкаі помнік Чурлёнісу (1975, скульпт. В.Вільджунас). У 1944 засн. Саюз архітэктараў Л. Іл. гл. таксама да арт. Вільнюс.

Выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. З эпохі неаліту на тэр. Л. вядомы вырабы з каменю, косці і дрэва са скульпт. дэкорам, арнаментаваны гліняны посуд, бурштынавыя фігуркі жывёл і людзей. У бронз. веку пашырыўся выраб упрыгожванняў з каляровых металаў і бурштыну (скроневыя падвескі, шыйныя грыўні, фібулы, бранзалеты, пярсцёнкі), дэкарыраваных зброі, даспехаў і конскай вупражы. У аздабленні выкарыстоўваліся ліставое серабро, сіняе шкло, геам. і стылізаваны анімалістычны і расл. арнамент, часам рэльефныя выявы. У сярэдневякоўі мастацтва Л. развівалася пад уплывам краін Зах. і Усх. Еўропы ў агульным рэчышчы развіцця культур інш. народаў ВКЛ. У 13—16 ст. высокага маст. ўзроўню дасягнула дэкар.-прыкладное мастацтва — ювелірная справа, глазураваная кераміка, рэльефная кафля, разьба па дрэве і косці; пашырыліся драўляная гатычная пластыка («Мадонна», 15 ст., царква ў Крэцінзе), манум. жывапіс, у т.л. свецкі (размалёўкі пач. 15 ст. ў Тракайскім замку, не захаваліся). З пач. 16 ст. паралельна з готыкай развівалася рэнесансавае мастацтва, у якім дамінавалі партрэтны жанр і рэліг. кампазіцыі. Пашырыліся каменныя скульпт. надмагіллі з партрэтнымі выявамі. З пачаткам кнігадрукавання развіваўся дрэварыт, пазней медзярыт. У тэхніцы гравюры выконваліся тытульныя лісты, ініцыялы, застаўкі, канцоўкі кніг («Катэхізіс» М.Мажвідаса, 1547; «Посціла каталіцкая» Я.Вуека ў перакладзе М.Даўкшы, 1599). У 17—18 ст. у аздабленні барочных палацаў і цэркваў выкарыстоўваліся скульптура і манум.-дэкар. жывапіс (размалёўкі манастыра кальмадалійцаў у Пажайслісе каля Каўнаса, 1677—84). Багаццем дэкар. матываў, пластычнай экспрэсіяй вызначаліся разныя драўляныя алтары, скульптура. Працавалі жывапісцы С. дэ Мірыс, М.А.Палоні, І.Прэхтэль, С.Чэховічус, Ю.Шульцас, скульптары Дж.М.Галі, І.Мерлі, П.Перці, графікі П.Бальцявічус, Л.Вілацас, К.Гётке, К.Карэнга, І.Пятраўскас, Т. і М.Шнопсы і інш. У канцы 18 — пач. 19 ст. літ. мастакі працавалі пераважна ў стылях класіцызму і рамантызму. Вял. ўклад у станаўленне літ. маст. школы зрабілі мастакі І.Аляшкевіч, В.Дмахоўскі, К.Русецкі, Я.Рустэм, Ф.Смуглевіч, скульпт. К.Ельскі і інш., дзейнасць маст. факультэтаў Віленскага ун-та. У дэкар.-прыкладным мастацтве сталі пашыранымі мануфактурныя вырабы маст. тэкстылю (шпалеры, дываны, паясы; майстры І.Літвінкявічус, А.Маркявічэне, М.Вербіцкіс), керамікі (М.Траповічус, П.Шуманаўскас, Л.Юравічус), шкла і інш. У жывапісе сярэдзіны 19 ст. дамінавалі партрэт (А.Валінавічус, І.Іацейка, К.Рыпінскі) і пейзаж (М.Кулеша, К.Рачынскі, М.Янушавічус). У жанравых і гіст. кампазіцыях сцвярджаліся ідэі нац. самасвядомасці (Ю.Карчэўскіс, К.Кукявічус і інш.). У графіцы былі пашыраны кніжная ілюстрацыя (В.Неверавічус, В.Смакоўскі), эстампы (партрэты і гіст. кампазіцыі Б.Кіслінга, М.Пшыцкіса, Ю.Саўндэрса, Ю.Хшчановіча). Ствараліся скульпт. партрэты (Р.Слізень, І.Цэйзік). У 2-й пал. 19 ст. рэаліст. кірунак развіваўся ў творчасці Р.Алекна-Швайніцкіса, Ю.Балзукявічуса, І.Зенкявічуса, А.Рэмерыса і інш. На пач. 20 ст. важную ролю ў фарміраванні нац. маст. школы адыграла дзейнасць Літ. маст. т-ва (засн. ў 1907). Найб. пашыраны былі жанравы рэаліст. жывапіс (А.Жмуйдзінавічус, П.Калпокас, М.Чурлёніс) і скульптура (Ю.Зікарас, П.Рымша). У 1919—40-я г. мастацтва Л. вызначалася разнастайнасцю кірункаў і плыняў. Разам з рэаліст. мастацтвам развіваліся імпрэсіянізм (Жмуйдзінавічус, Калпокас, К.Склерус), сімвалізм (А.Варнас, К.Шымоніс), акадэмізм і натуралізм (І.Мацкявічус, З.Пятравічус, І.Януліс). У скульптуры пераважаў рэаліст. кірунак, часам у спалучэнні з рысамі акадэмізму, імпрэсіянізму (Р.Анцініс, Б.Бучас, В.Грыбас, Ю.Мікенас, Б.Пундзюс). У 1930-я г. ў творчасці мастакоў з аб’яднанняў «АРС», «Т-ва незалежных мастакоў» і інш. авангардысцкія тэндэнцыі спалучаліся са зваротам да традыцый нар. мастацтва (В.Візгірда, А.Галвдзікас, А.Гудайціс, А.Самуоліс і інш.). Развіваліся тэатр,дэкарацыйнае мастацтва (І.Грэгараўскас, У.Дубянецкі, У.Дзіджокас), графіка (С.Жукас, Б.Жэконіс, І.Кузмінскіс, В.Юркунас), манум.-дэкар. і прыкладное мастацтва (вітражы С.Ушынскаса, мазаікі Мікенаса, кераміка В.Мікнявічуса, керамічная дробная пластыка В.Манамайціса). У канцы 1940-х — 1960-я г. ў мастацтве пераважалі тэматычная карціна (С.Грачоў, В.Дзілка, Жмуйдзінавічус, В.Мацкявічус, Б.Яцявічутэ), пейзаж (І.Бурачас, Гудайціс, Л.Кацінас, А.Мацеюнас, А.Пятруліс, А.Савіцкас, І.Шылейка), партрэт (Ю.Венажынскіс, І.Трэчакайтэ-Жэбянкене, М.Цвіркене, Януліс), развівалася дэкар.-прыкладное мастацтва, вітражы (А.Стомкус). У скульптуры дамінаваў партрэт (П.Александравічус, П.Вайвада, Л.Жукліс, Пундзюс, Н.Пятруліс), ствараліся сюжэтныя кампазіцыі (К.Багданас, Ю.Кедайніс, К.Кіселіс). У жывапісе 1970—90-х г. пераважаў каларыстычны кірунак (Р.Бічунас, С.Вейверытэ, Гудайціс, С.Джаўкштас, В.Каратаюс, В.Кісараўскас, Мацеюнас, В.Павілайціс, Савіцкас, Л.Сургайліс, Л.Тулейкіс, В.Цыпліяўскас, І.Чэпоніс, І.Шважас, С.Юсёніс). Скульптура вызначалася выразнасцю форм, выкарыстаннем нар. традыцый (Александравічус, А.Амбразюнас, Анцініс, Г.Якубоніс, Э.Фрэгос і інш.). Самабытны характар набыла літ. школа графікі і кніжнай ілюстрацыі (В.Валюс, Р.Гібавічус, Б.Жылітэ, С.Красаўскас, А.Скіруцітэ, А.Сцяпанавічус, Юркунас). Высокага маст. ўзроўню дасягнула дэкар.-прыкладное мастацтва, асабліва кераміка (Ю.Адамоніса, А.Лічкутэ, М.Врубляўскаса, Г.Яцэнайтэ), маст. тэкстыль (Ю.Бальчыконіса, В.Даўётаса, М.Шважэне) і маст. апрацоўка бурштыну (Ф.Даўкантаса, К.Сіманоніса). У нар. мастацтве вызначаецца самабытная драўляная скульптура (невял. выявы святых, Хрыста і інш.) і дрэварыт У 1940 засн. Саюз мастакоў Л.

Музыка. Літ. муз. фальклор уключае працоўныя, каляндарныя і сямейныя абрадавыя, лірычныя, ваен.-гіст. і інш. песні, інстр. найгрышы, танцы. На Пд Л. пашырана аднагалоссе, антыфоннае спяванне, у паўн.-зах. і паўн.-ўсх. (Аўкштайція) раёнах — песні гамафоннага складу. У Аўкштайціі захавалася найб. спецыфічная частка літ. муз. фальклору — архаічныя поліфанічныя песні сугарцінес (у суправаджэнні ансамбля духавых інструментаў скудучай, трымітас ці струнна-смычковых канклес). Сярод інш. літ. нар. інструментаў: духавыя — бірбіне, даўдзітэ, ожрагіс, лумздзяліс, лабанора дуда; варган бандурэліс; ударны шумавы — джынгуліс. З прыняццем хрысціянства пашырыліся грыгарыянскі спеў, зах.-еўрап. музыка; у касцёлах спявалі хары, устанаўліваліся арганы. З канца 14 ст. ў касцельных і кляштарных школах навучалі спевам, пазней ігры на аргане. У 1547 у кн. «Катэхізіс» М.Мажвідаса ўпершыню апублікаваны літ. духоўныя песнапенні. Свецкае музіцыраванне развіваецца з 14 ст., напачатку пры дварах вял. князёў, дзе існавалі вак.-інстр. капэлы. У 16 ст. ў Вільні працавалі Б.Бакфарк, Вацлаў з Шамотул і інш. замежныя музыканты. У 1636 італьян. оперная трупа паставіла ў Вільні першы оперны спектакль «Выкраданне Алены» (мяркуюць, на музыку М.Скакі). Сярод кампазітараў-аматараў 17—18 ст. К.Рудаміна-Дусецкі, А.Гобята. У Віленскім ун-це ставіліся муз. спектаклі, працавалі аркестры, хары, пазней семінарыя для настаўнікаў і арганістаў (канец 18 ст.), выкладаліся ігра на муз. інструментах і музыказнаўства (Я.Д.Голанд, І.Рэнер). У 19 ст. выйшлі першыя зборнікі нар. песень (Кёнігсберг, 1825; Вільня, 1829). У Віленскім гар. т-ры ставіліся оперы В.А.Моцарта, К.М.Вебера і інш. У розны час у Вільні працавалі М.Дылецкі, С.Манюшка. У 1873—1915 у Л. дзейнічала аддзяленне Рас. муз. т-ва. Традыцыі новай нац. музыкі закладзены ў канцы 19 — пач. 20 ст. ў творчасці М.Чурлёніса, М.Пятраўскаса (першая літ. опера «Бірутэ», 1906; аперэты, хар. творы), Ч.Саснаўскаса, Ю.Наўяліса (кіраўнік хору «Дайна» і т-ва арганістаў, заснавальнік курсаў арганістаў, 1892, і муз. школы, 1919, з 1933 кансерваторыя), С.Шымкуса, Ю.Груадзіса. У канцы 1918 — пач. 1919 працавала Муз. калегія Наркамасветы Л. (Ю.Талат-Кялпша, К.Галкоўскі і інш.). У 1919—40 цэнтрам літ. культуры быў Каўнас. У 1920 у ім заснаваны Дітоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета (у 1948 пераведзены ў Вільнюс), дзе ў 1930-я г. пастаўлены нац. оперы Ю.Карнавічуса, А.Рачунаса, Пятраўскаса, І.Дамбраўскаса, балеты В.Бацявічуса, Груадзіса, Б.Дварыёнаса. Буйныя сімф. і камерна-інстр. творы пісалі Груадзіс, Бацявічус, Ю.Жылявічус (аўтар першай літ. сімфоніі, 1922), Карнавічус, К.-В.Банайціс, В.Якубенас, Рачунас, І.Набажас, Ю.Гайдзяліс, Ю.Пакальніс; у галіне хар. музыкі працавалі Шымкус, Талат-Кялпша, А.Качанаўскас, Ю.Каросас і інш. Значную ролю ў культ. жыцці краіны адыграў Саюз музыкантаў Л. (1924—40). У пач. 1940-х г. у Каўнасе адкрыты т-р муз. камедыі (цяпер Каўнаскі муз. т-р), у Вільнюсе — філармонія, у складзе якой працавалі сімф. аркестр, хор, ансамбль песні і танца. У гады 2-й сусв. вайны некаторыя літ. музыканты працавалі ў Расіі (у г. Пераслаўль-Залескі створаны Дзярж. маст. ансамбль Літ. ССР). У 1945 у Вільнюсе адкрыта Літ. кансерваторыя (у 1949 аб’яднана з Каўнаскай, з 1971 дзейнічае яе філіял у г. Клайпеда). З 1946 рэгулярна праводзяцца пеўчыя святы. У 1940—50-я г. ў вак.-сімф. і муз.-сцэн. жанрах працавалі кампазітары Рачунас, Ю.Юзелюнас, А.Белазарас, В.Клова, Дварыёнас. З 1960-х г. творчасць кампазітараў Л. стала больш разнастайнай у стылявых і жанравых адносінах, абнавілася муз. мова, паглыбілася цікавасць да нар. творчасці. Паявіліся оперы Юзелюнаса, Рачунаса, В.Лаўрушаса, П.-В.Палтанавічуса, В.Баркаўскаса, Э.Бальсіса, балеты Бальсіса, А.Рэкашуса; аперэты, мюзіклы, араторыі Бальсіса, В.Юргуціса, Б.Кутавічуса; кантаты Юзелюнаса, творы інш. жанраў А.Бражынскаса, А.Марцінайціса. У галіне сімф. і камерна-інстр. музыкі працуюць Дварыёнас, С.Вайнюнас, Юзелюнас, Бальсіс, Ф.Р.Баёрас, О.Балакаўскас, Баркаўскас, Кутавічус, Рэкашус, В і Ю.Юазапайцісы, Марцінайціс, В.Монтвіла, О.Нарбутайтэ, М.Урбайціс і інш., у песенным жанры — К.Кавяцкас, Дамбраўскас, Баёрас, у эстр. музыцы — Б.Гарбульскіс, Т.Макачынас і інш. У Вільнюсе праводзяцца Міжрэсп. конкурс юных піяністаў імя Чурлёніса (з 1965), рэсп. конкурс юных піяністаў імя Дварыёнаса (з 1974), фестывалі камерных аркестраў, стр. квартэтаў, арганнай музыкі, у г. Шаўляй — фестываль старадаўняй музыкі, у Клайпедзе — «Музычная вясна». Сярод выканаўцаў: дырыжоры І.Алекса, В.Віржоніс, Р.Генюшас, Дварыёнас, Ю.Домаркас, А.Кленіцкіс, Х.Паташынскас, С.Сандзецкіс; хар. дырыжоры В.Баргусявічус, А.Будрунас, А.Іазенас, Кавяцкас, Каросас, А.Крогертас, І.Швядас; піяніст Вайнюнас, скрыпачы Р.Кацілюс, А.Лівантас, Э.Паўлаўскас, арганіст Л.Дзігрыс; спевакі В.Адамкявічус, Н.Амбразайцітэ, Г.Апанавічутэ, Б.Грынцявічутэ, К.Гутаўскас, В.Даўнарас, Э.Канява, Г.Каўкайтэ, Р.Марыёшус, І.Мількявічутэ, В.Нарэйка, В.Пруднікавас, К.Пятраўскас, А.Садзейка, Э.Саўлявічутэ, Р.Сіларыс, І.Стасюнас, А.Сташкявічутэ, А.Чудакова, К.Шылгаліс. Сярод музыказнаўцаў Ю.Гаўдрымас, Я.Чурлёнітэ, А.Амбразас, В.Ландсбергіс, О.Нарбуцене. У Л. працуюць: Літ. т-р оперы і балета, опера, Каўнаскі і Клайпедскі муз. т-ры; філармонія (з 1940; у яе складзе сімф. і камерны аркестры, 3 струнныя квартэты, ансамбль старадаўняй музыкі «Musica humana», эстр. ансамблі); Каўнаскі дзярж. хор (з 1969), камерны хор «Поліфанія» (з 1986), хор і аркестр лёгкай музыкі тэлерадыёкампаніі Л. (з 1963); ансамбль песні і танца «Летува» (з 1940); кансерваторыя, муз. вучылішчы і інш. У Каўнасе дзейнічае (з 1986) Музей старадаўніх літ. муз. інструментаў.

Тэатр. Элементы тэатр. мастацтва вядомы са старажытнасці ў нар. абрадах, святах, танцах. Да сярэдзіны 20 ст. ў вёсках ставіліся імправізаваныя быт. сцэнкі з выкарыстаннем масак, спец. вопраткі, бутафорыі. У 16—18 ст. развіваўся школьны т-р. У Віленскім ун-це і езуіцкіх калегіумах ставіліся рэліг. прадстаўленні на лац., пазней на польскай мове, інтэрмедыі на літ. мове. Гастраліравалі прафес. трупы з Італіі, Англіі і інш. У 1639 у Вільні на тэр. Ніжняга замка ўзведзены спец. тэатр. будынак. Тэатр. трупы існавалі пры дварах вял. князя і буйных магнатаў. У 1785 В.Багуслаўскі стварыў першы публічны Віленскі гар. т-р (дзейнічаў да 1864), у якім працавалі трупы пад кіраўніцтвам М.Кажынскага, М.Корвел-Мараўскай, К.Скібінскага, К.Шлёгерыса і інш. Спектаклі ставіліся пераважна на польскай, з сярэдзіны 19 ст. і на рус. мовах. У 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. аматарскія т-вы і драм. гурткі на літ. мове дзейнічалі ў Вільні, Каўнасе, Паневяжысе, Шаўляі і інш. Першы публічны спектакль на літ. мове (камедыя Кетуракіса «Амерыка ў лазні») адбыўся ў Паланзе ў 1899. У 1916 Ю.Вайчкус арганізаваў драм. студыю ў Пецярбургу (з 1918 у Вільні), з якой узнік першы літ. прафес. т-р. У 1919 у Вільні існаваў Дзярж. літ. т-р (кіраўнік К.Глінскіс). У 1919—40 цэнтрам тэатр. жыцця быў Каўнас, дзе працавалі Нац. т-р (1916 і 1923—25), сатыр. т-р «Вілколакіс» (1919—25), Дзярж. т-р (з 1920, пазней Каўнаскі драм. т-р). У 1931 адкрыўся Шаўляйскі т-р драмы (у 1935—39 працаваў у Клайпедзе). Ставіліся літ. драматургія (Б.Варгшас-Ляўцявічус, Л.Гіра, Жэмайтэ, Кетуракіс, Г.Ландсбергіс-Жамкальніс, А.Фромас-Гужуціс) і перапрацаваная для літ. гледача сусв. класіка. Працавалі рэжысёры А.Олека-Жылінскас, Глінскіс, Вайчкус, Б.Даўгувеціс, А.Руцявічус, А.Суткус, І.Місюс, акцёры З.Арлаўскайтэ, Т.Вайчунене, А.Вайнюнайтэ, Ю.Талмантас, М.Грыкшайтэ-Вайчкувене, П.Кубертавічус, Ю.Лаўцюс, Ю.Пятраўскас, П.Пінкаўскайтэ, Э.Руцявічэне, Ю.Стануліс, І.Страздас, М.Хадаравічус і інш. У 1940 створаны Вільнюскі дзярж. т-р (з 1955 Акад. т-р Літвы), Панявежскі драм. т-р, Каўнаскі т-р юнага гледача (дзейнічаў да 1959), Марыямпальскі драм. т-р (дзейнічаў да 1949), у 1946 — Рус. драм. т-р (Вільнюс), у 1958 — Каўнаскі т-р лялек і Вільнюскі т-р «Леле» («Лялька»), у 1965 — Маладзёжны т-р (Вільнюс). У пасляваенны час ставіліся творы літ. аўтараў Ю.Балтушыса, Ю.Грушаса, А.Грыцюса, А.Гудайціса- Гузявічуса, Даўгувеціса, Ю.Марцінкявічуса, К.Саі, сусв. класіка. З 2-й пал. 1950-х г. тэатр. мастацтва вызначалася разнастайнасцю сцэн. форм і стыляў. Ставіліся героіка-манум., рамант., ярка тэатр. і філас. спектаклі. З 1970-х г. пашырыліся пастаноўкі гіст. тэматыкі. У 1970—90-я г. плённа працавалі рэж. Г.Ванцявічус, І.Вайткус, А.Рагаўскайтэ, Э.Некрошус, Г.Падзегімас, акцёры Р.Адамайціс, Г.Баландзітэ, Д.Баніёніс, Ю.Будрайціс, Р.Варнайтэ, К.Віткус, К.Геніс, Н.Гельжынітэ, А.Лаценас, А.Масюліс, Пінкаўскайтэ, А.Росенас, Ю.Рудзінскас, Р.Сталілюнайтэ, К.Тумкявічус, М.Чэрняўскайтэ, А.Шурна, С.Юкна, К.Юрашунас, Ф.Якшыс і інш. У Л. працавалі бел. тэатр. калектывы. У 1910—15 і ў 1916 дзейнічаў Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні, наладжваліся бел. вечарынкі. Выступала Першая беларуская трупа Ігната Буйніцкага (1910). У т-рах Л. ставіліся п’есы «Пяюць жаваранкі» і «Хто смяецца апошнім» К.Крапівы, «У ціхім завулку» А.Маўзона, «Выбачайце, калі ласка!», «Лявоніха на арбіце» і «Трыбунал» А.Макаёнка.

Кіно. Першыя фільмы пра Л. стварыў у 1909 аператар і рэж. В.Старавічус («Каля Нямунаса» і інш.). У 1909—13 А.Раджунас (Рачунас) здымаў хранікальныя кароткаметражныя фільмы для амер. літоўцаў. Кінахроніка з’явілася ў Л. ў 1921, рэгулярна здымалася з 1932 аператарамі-аматарамі (С.Уздонас, С.Вайналавічус, А.Жыбас і інш.). Здымаліся і камедыі: «Урач паняволі» (1927), «Літоўскі салдат» (1928), «Анітэ і Іаняліс» (1931, рэж. усіх Ю.Лінартас). Першы лялечны фільм «Сон таўстуна» зняты ў 1938 (аператар Жыбас, мастак С.Ушынскас). У 1940 у Каўнасе створана Студыя хранікальных і дакумент. фільмаў (з 1944 кінастудыя, з 1946 Літ. кінастудыя; з 1949 у Вільнюсе). У 1945 пачаўся выпуск тэматычных кіначасопісаў («Савецкая Літва» і інш.), з 1950-х г. — дакумент. («Яны — з Каўнаса», «Мае сябры», рэж. абодвух В.Старошас) і маст. («Над Нямунасам світанак», 1953, рэж. А.Файнцымер; «Мост», 1956, рэж. Б.Шрэйбер; «Юлюс Яноніс», 1959, рэж. Б.Браткаўскас, В.Дабашынскас) фільмаў. Для дакумент. фільмаў 1960—80-х г. характэрны паказ працы і творчасці («Там, за дзвярыма», 1966, рэж. А.Даўса; «Вядзьмарка», 1975; «Пастскрыптум да старога фільма», 1980, рэж. Р.Шылініс, Старошас), псіхал. аналіз («Стары і зямля», 1965, «Думы стогадовых», 1969, «Свет як вялікая сімфонія», 1975, усе рэж. Р.Верба), гіст. тэматыка («Вільнюскі універсітэт», 1978, рэж. А.Дзігімас; «Любоў і здрада», 1984, рэж. Л.Лазенас). Для маст. фільмаў гэтых часоў уласцівы актуальная праблематыка, яркая маст. форма: «Хроніка аднаго дня» (1963), «Ніхто не хацеў паміраць» (1965), «Гэта салодкае слова — свабода» (1972) В.Жалакявічуса; «Крокі ў начы» (1962), «Лесвіца ў неба» (1966), «Чэрвень, пачатак лета» (1969), «Абмен» (1977), «Палёт праз Атлантыку» (1983) Р.Вабаласа; «Апошні дзень канікул» (1964; прэміі міжнар. кінафестываляў у Лакарне 1965, у Канах 1966), «Прыгажуня» (1969), «Арэхавы хлеб» (1977) А.Жэбрунаса; «Пачуцці» (1968; прэмія міжнар. кінафестывалю ў Сан-Рэма 1975) А.Грыкявічуса і Даўсы; «Мужчынскае лета» (1970), «Расколатае неба» (1974), «Квітненне непасеянага жыта» (1978) М.Гедрыса; «Маленькая споведзь» (1972), «Злітуйся над намі» (1978) А.Арамінаса; «Жанчына і чатыры яе мужы» (1983) А.Пуйпы. З 1961 здымаюцца тэлефільмы: «Няскончанае апавяданне» (1966), «Тадас Блінда» (1972), «Кар’ера Дзічуса» (1980, усе рэж. Браткаўскас), «Уся праўда пра Калумба» (1970, рэж. Жалакявічус), «Смок і Малыш» (1975), «Багач бядняк» (1983, абодва рэж. Вабалас), «Прыгоды Калесышчыка» (1976, рэж. Жэбрунас), «Восень майго дзяцінства» (1977, рэж. Г.Лукшас), «Амерыканская трагедыя» (1981, рэж. Гедрыс) і інш. Сярод акцёраў: Р.Адамайціс, Д.Баніёніс, Ю.Будрайціс, Г.Кураўскас, А.Масюліс, Л.Нарэйка, Э.Плешкітэ, В.Томкус, Э.Шулгайтэ, А.Шурна і інш. У 1958 засн. Саюз кінематаграфістаў Л.

Беларусы ў Літве. З часоў ВКЛ да 1-й сусв. вайны сац.-эканам., нац. і культ. развіццё беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзярж. прасторы. Гал. бел. асяродкам тут здаўна была Вільня (гл. Вільнюс), дзе існавалі агульныя дзярж. і культ. ўстановы, у т.л. Віленскі ун-т, Віленская брацкая друкарня. Пасля далучэння. ў канцы 18 ст. бел. і літ. зямель да Рас. імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нац.-вызв. руху (паўстанне 1794, т-вы філаматаў, філарэтаў і прамяністых, дзейнасць Ш.Канарскага і Ф.Савіча, паўстанне 1830—31, паўстанне 1863—64). Паводле перапісу 1897 на тэр. цяперашняй Л. жыло 70,3 тыс. беларусаў, яны складалі большасць насельніцтва Віленскай губ. (56%). У пач. 20 ст. ў Вільні дзейнічалі Віленскае мастацка-прамысловае таварыства, Віленскае мастацкае таварыства, выдавецтва «Нашай нівы», Беларускае выдавецкае таварыства (працягвала дзейнасць у 1919—30), Беларускі музычна-драматычны гурток, Беларускі настаўніцкі саюз, выдаваліся газеты «Наша доля» і «Наша ніва». У 1-ю сусв. вайну пасля акупацыі Л. герм. войскамі ў Вільні ў 1915 быў арганізаваны Беларускі клуб, у Коўне — Беларуская грамада. З абвяшчэннем незалежнасці Л. (люты 1918) дзейнасць бел. арг-цый на акупіраванай герм. войскамі тэр. Беларусі і Л. каардынавала Віленская беларуская рада (ВБР). Пасля дэнансацыі Брэсцкага міру 1918 прадстаўнікі ВБР увайшлі ў Літоўскую Тарыбу, створана Міністэрства беларускіх спраў Літвы. У снеж. 1918 у Вільні, у канцы 1920 — кастр. 1923 у Каўнасе знаходзіўся ўрад БНР, у 1919—23 тут размяшчалася і дыпламат. Беларускае прадстаўніцтва. У чэрв. 1919 у Каўнасе сфарміраваны 1-я і 2-я асобныя бел. роты, якія разам з літ. часцямі ўдзельнічалі ў баях супраць сав. і польск. войск. У ліст. 1919 абедзве роты аб’яднаны ў Бел. батальён. У крас. 1920 ён пераўтвораны ў Бел. асобную роту, у снеж. 1920 зноў у Бел. асобны батальён, які да 1923 вёў антыпольск. партыз. вайну на тэр. Зах. Беларусі. У кастр. 1920 войскі польск. ген. Л.Жалігоўскага захапілі Вільню і Віленскі край (гл. Сярэдняя Літва) і ў пач. 1922 сейм зацвердзіў іх уключэнне ў склад Польшчы як Віленскае ваяводства. З гэтага часу і да канца 1939 Вільня была грамадскім, асветным і культ. цэнтрам Заходняй Беларусі. У 1923—24 у барацьбе супраць Польшчы з літ. бокам супрацоўнічаў «Бел. стралецкі саюз». У пач. 1920-х г. у Каўнасе дзейнічалі замежная група партыі бел. эсэраў, Беларускае сабранне, Беларускае брацтва і інш.; у Л. выходзіла значная колькасць беларускамоўных перыяд. выданняў. Пасля скасавання Мін-ва бел. спраў Літвы (1923), пераемнікам якога намагаўся стаць Беларускі цэнтр (Каўнас), з-за непрыхільнага стаўлення ўлад Л. да бел. нац. праблем грамадская актыўнасць беларусаў у Л. паменшылася; да канца 1920-х г. тут былі закрыты амаль усе бел. школы. У 1930-я г. нац.-культ жыццё беларусаў у Л. зноў актывізавалася (гл. Беларускае культурна-асветнае таварыства ў Каўнасе), адноўлены каўнаскі Бел. цэнтр. У пач. 2-й сусв. вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Л. (кастр. 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. У час акупацыі Л. ням.-фаш. войскамі (1941—44) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, бел. настаўніцкая семінарыя, Беларускі музей у Вільні (закрыты ў 1945), выдавалася газ. «Беларускі голас» (рэд. Ф.Аляхновіч). Пасля вызвалення Л. частка беларусаў Віленшчыны на падставе літ.-польск. пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22.9.1944 перасялілася ў Польшчу. З 1945 у Л. па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася тут з 30 тыс. чал. у 1959 да 63 тыс. у 1989, аднак арганізаванага нац. жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць П.Сергіевіч, З.Верас, Л.Луцкевіч, Я.Шутовіч і інш. Актывізацыя грамадскага жыцця бел. нац. меншасці ў Л. пачалася ў часы лібералізацыі грамадска-паліт. жыцця ў СССР (2-я пал. 1980-х г.), калі ўзнік шэраг бел. культ.-асв. арг-цый, у т.л. «Сябрына». З 1989 у Л. трансліруюцца бел. перадачы на радыё і тэлебачанні. Пасля абвяшчэння незалежнасці Л., Беларусі і развалу СССР у 1991—96 з Л. ў Рэспубліку Беларусь вярнулася больш за 7,6 тыс. беларусаў, у Л. з Беларусі пераехала 3,8 тыс. яе жыхароў. Паводле літ. стат. звестак, у сярэдзіне 1990-х г. у Л. (пераважна ў Віленскім краі) жыло больш за 50 тыс. беларусаў (1,5% насельніцтва краіны). У пач. 1998 культ.-асв. працу ў Л. (у Вільнюсе, Друскінінкаі, Вісагінасе, Шальчынінкаі, Швенчонісе і інш.) вялі 15 бел. арг-цый, у т.л. Т-ва бел. культуры, Т-ва бел. мовы. З 1993 у Вільнюсе дзейнічае бел. сярэдняя школа імя Ф.Скарыны, у Вісагінасе і інш. гарадах Л. праходзяць выстаўкі твораў мастакоў-беларусаў, фестывалі бел. песні, выдаецца беларускамоўная перыёдыка і інш. Забеспячэнне суродзічам умоў для свабоднага развіцця роднай мовы, захавання традыцый, выканання рэліг. абрадаў, абарону законных правоў грамадзян Беларусі ў Л. прадугледжвае Дагавор аб добрасуседстве і супрацоўніцтве паміж Беларуссю і Л. (1995), бел.-літ. міжурадавае пагадненне аб абароне сваіх грамадзян на тэр. абедзвюх краін (1996), аб гарантыі іх правоў у галіне пенсіённага забеспячэння (1994) і інш.

Літ.:

Кудаба Ч.П. Па Віліі: Падарожныя запісы: Пер. з літ. Мн., 1992;

Римантене Р. Палеолит и мезолит Литвы. Вильнюс, 1971;

Пашуто В.Т. Образование Литовского государства. М., 1959;

Восстание в Литве и Белоруссии 1863—1864 гг. М., 1965;

Мулявичус Л., Ючас М. Некоторые вопросы генезиса капитализма в Литве. Вильнюс, 1968;

История Литовской ССР (С древнейших времен до наших дней). Вильнюс, 1978;

Навицкас К.В. Литва и Антанта (1918—1920 гг.). Вильнюс, 1970;

Революционное движение в Вильнюсском крае, 1920—1940: Док. и материалы. Вильнюс, 1978;

Очерки истории Коммунистической партии Литвы: Пер. с лит. Т. 1—2. Вильнюс, 1973—80;

Гедвилас М.А. Годы великого перелома (1940—1945): Пер. с лит. Вильнюс, 1979;

История литовской литературы. Вильнюс, 1977;

Кубилюс В. Современная литовская поэзия. М., 1969;

Ланкутис Й. Панорама литовской советской литературы. Вильнюс, 1975;

Писатели Советской Литвы: [Биоблиогр. словарь). Вильнюс, 1978;

Мальдзіс А. Творчыя ўзаемасувязі беларускай і літоўскай літаратур у савецкі час // Старонкі літаратурных сувязей. Мн., 1970;

Лапінскене А., Мальдзіс А. Перазовы сяброўскіх галасоў. Мн., 1988;

Червонная С., Богданас К. Искусство Литвы. Л., 1972;

Ясюлис Л. Изобразительное искусство Литовской ССР: Живопись. Театрально-декорационное искусство. Скульптура. Графика. Монументалыю-декоративное искусство: [Альбом]. М., 1978;

Литовская графика: [Альбом]. Вильнюс, 1982;

Гаудримас Ю. Из истории литовской музыки. Т. 1—3. М.; Л., 1964—78;

Ландсбергис В. Основные этапы развития литовской музыкальной культуры (возможности периодизации) // Прибалтийский муэыковедческий сборник. Вильнюс, 1982. [Вып.] 1;

Мальцене М.М. Кино Советской Литвы. Л., 1980;

Горлов С.А. СССР и территориальные проблемы Литвы // Военно-ист. журн. 1990 № 7. Ружанцаў А. Беларускія войскі ў Літве 1918—1920 // Спадчына. 1993. №4;

Езавітаў К Беларусы ў Літве. Рыга, 1932. Łatyszonek O. Bialoruskie formacje wojskowe, 1917—1923. Bialystok, 1995.

В.М.Корзун (прырода, насельніцтва, гаспадарка), В.Л.Дзікаселіс, Р.Ч.Лянькевіч (гісторыя, узброеныя сілы), А.П.Лапінскене (літаратура), Т.Р.Мартыненка (архітэктура), С.У.Пешын (выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва), Л.А.Сівалобчык (музыка), Г.Г.Сяргеева, В.А.Астрога (беларусы ў Літве).

Да арт. **Літва**. У наваколлі Вільнюса.

Да арт. **Літва**. Палац Радзівілаў у Вільнюсе.

Да арт. **Літва**. Інтэр’ер касцёла святых Пятра і Паўла на Антокалі ў Вільнюсе. 1668—76.

Да арт. **Літва**. Замак у Раўдоне. Канец 16 ст.

Да арт. **Літва**. Кафедральны сабор св. Станіслава ў Вільнюсе. 1777-1801. Арх. Л.Стуака-Гуцявічус.

Да арт. **Літва**. Былы палац Тышкевічаў (цяпер Музей бурштыну) у г. Паланга. 1897. Арх. Ф.Швехтэн.

Да арт. **Літва**. Помнік М.Чурлёнісу ў г. Друскінінкай 1975. Скульптар В.Вільджунас.

Да арт. **Літва**. Вятрак у вёсцы Абеляй каля г. Рокішкіс. Пач. 20 ст.

Да арт. **Літва**. Святы Юргіс. Народная скульптура. Канец 19 — пач. 20 ст.

Да арт. **Літва**. М.Чурлёніс. Саната мора. Фінал. 1908.

Да арт. **Літва**. П.Калпокас. Лесвіца ў Цівалі. 1927.

Да арт. **Літва**. П.Александравічус. Пісьменніца Юлія Жэмайтэ. 1950.

Да арт. **Літва**. А.Стошкус. Вітраж «Літва». 1956—57.

Да арт. **Літва**. В.Юркунас. Буду даяркай. 1960.

Да арт. **Літва**. Ю.Мікенас. Першыя ластаўкі. 1964.

Да арт. **Літва**. Сцэна з балета «Дон Кіхот» Л.Мінкуса.

Да арт. **Літва**. Каўнаскі драматычны тэатр. Сцэна са спектакля «Дрозд — птах зялёны» Б.Кутавічуса і С.Гяды.

т. 9, с. 300

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Партызанскі атрад 8/177, 118, 228—229, 262

- » - 1-ы, брыгады 1-й Беларускай (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/122

- » - 1-ы, брыгады 1-й Віцебскай 8/123

- » - 1-ы, брыгады 1-й Віцебскай (2-га складу) 8/123

- » - 1-ы, брыгады 1-й Магілёўскай вобл. 8/119

- » - 1-ы, брыгады 1-й Смаленскай Віцебскай вобл. 8/128

- » - 1-ы, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/129

- » - 1-ы, брыгады 2-й Калінкавіцкай імя М. В. Фрунзе Палескай вобл. 8/131

- » - 1-ы, брыгады 3-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/133

- » - 1-ы, брыгады 4-й Беларускай Віцебскай і Вілейскай абл. 8/134, 135

- » - 1-ы, брыгады 16-й Смаленскай Віцебскай вобл. 8/141

- » - 1-ы, брыгады Багушэўскай Віцебскай вобл. 8/161

- » - 1-ы, брыгады дыверсійнай Беларускай імя У. І. Леніна Віцебскай і Вілейскай абл. 8/167

- » - 1-ы, брыгады «Жалязняк» Мінскай вобл. 8/168

- » - 1-ы, брыгады «За Савецкую Беларусь» Вілейскай вобл. 8/171

- » - 1-ы, брыгады імя М. І. Калініна Вілейскай вобл. 8/132, 184

- » - 1-ы, брыгады імя М. І. Кутузава Вілейскай вобл. 8/190

- » - 1-ы, брыгады імя М. І. Кутузава Віцебскай вобл. 8/190

- » - 1-ы, брыгады імя Чырванасцяжнага Ленінскага камсамола Віцебскай вобл. 8/207

- » - 1-ы, брыгады «Кастрычнік» Вілейскай вобл. 8/209

- » - 1-ы. брыгады А. М. Крыўскага Віцебскай вобл. 8/209

- » - 1-ы, брыгады Лепельскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/211, 225

- » - 1-ы, брыгады Лёзненскай Віцебскай вобл. 8/181, 212—213

- » - 1-ы, брыгады Мазырскай імя Аляксандра Неўскага Палескай вобл. 8/213

- » - 1-ы, брыгады М. М. Нікіціна Мінскай і Баранавіцкай абл. 8/215

- » - 1-ы, брыгады «Спартак» Вілейскай вобл. 8/223

- » - 1-ы, брыгады Чашніцкай («Дубава») Віцебскай і Мінскай абл. 8/225

- » - 1-ы імя К. Я. Варашылава, брыгады 99-й Калінкавіцкай Палескай вобл. 8/150

- » - 1-ы імя М. І. Кутузава, брыгады М. П. Гудкова Віцебскай вобл. 8/165

- » - 1-ы імя В. М. Молатава, брыгады імя А. В. Суворава 2-й Вілейскай вобл. 8/201, 218

- » - 1-ы імя А. Я. Пархоменкі, брыгады імя ЦК КП(б)Б Вілейскай вобл. 8/180, 197, 202

- » - 1-ы імя В. І. Чапаева, брыгады 100-й імя С. М. Кірава Мінскай вобл. 8/151

- » - 1-ы імя М. А. Шчорса, брыгады Багушэўскай (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/162

- » - 1-ы Калінінскі, брыгады 2-й Дрысенскай Віцебскай вобл. 8/125, 129

- » - 1-ы камсамольскі, брыгады «Камсамолец» Баранавіцкай вобл. 7/105; 8/183, 208

- » - 1-ы, Магілёўскай вобл. 8/227, 229, 230; 11/330

- » - 2-і, брыгады 1-й Магілёўскай вобл. 8/119

- » - 2-і, брыгады 1-й Беларускай (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/122

- » - 2-і, брыгады 1-й Віцебскай 8/123

- » - 2-і, брыгады 1-й Віцебскай (2-га складу) 8/123—124

- » - 2-і, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/129

- » - 2-і, брыгады 2-й Калінкавіцкай імя М. В. Фрунзе Палескай вобл. 8/131

- » - 2-і, брыгады 3-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/133

- » - 2-і, брыгады 4-й Беларускай Віцебскай і Вілейскай абл. 8/134, 135

- » - 2-і, брыгады 4-й Беларускай Віцебскай вобл. (камандзір М. Ц. Бабкін) 8/134

- » - 2-і, брыгады 16-й Смаленскай Смаленскай і Віцебскай абл. 8/141

- » - 2-і, брыгады дыверсійнай Беларускай імя У. І. Леніна Віцебскай і Вілейскай абл. 8/167

- » - 2-і, брыгады «Жалязняк» Мінскай вобл. 8/168

- » - 2-і, брыгады «За Савецкую Беларусь» Вілейскай вобл. 8/171

- » - 2-і, брыгады імя М. І. Калініна Вілейскай вобл. 8/184, 204

- » - 2-і, брыгады імя М. І. Кутузава Віцебскай вобл. 8/190

- » - 2-і, брыгады імя М. І. Кутузава Віцебскай вобл. (камандзір І. С. Рыжакоў) 8/190

- » - 2-і брыгады «Кастрычнік» Вілейскай вобл. 8/209

- » - 2-і, брыгады А. М. Крыўскага Віцебскай вобл. 8/209

- » - 2-і, брыгады Мазырскай імя Аляксандра Неўскага Палескай вобл. 8/213—214

- » - 2-і, брыгады М. М. Нікіціна Мінскай вобл. 8/215

- » - 2-і, брыгады «Спартак» Вілейскай вобл. 8/223

- » - 2-і, брыгады Чашніцкай («Дубава») Віцебскай вобл. 8/225

- » - 2-і, Віцебскай вобл. 8/178, 207

- » - 2-і, Магілёўскай вобл. 8/124, 229

- » - 2-і імя Дз. Ц. Караленкі, брыгады Лепельскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/190, 211, 225

- » - 2-і імя Р. І. Катоўскага, брыгады 99-й Калінкавіцкай Палескай вобл. 8/150

- » - 2-і імя М. І. Кутузава, брыгады 100-й імя С. М. Кірава Мінскай вобл. 8/151

- » - 2-і імя А. В. Суворава, брыгады Багушэўскай (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/126, 161, 162

- » - 2-і імя В. П. Чкалава, брыгады імя ЦК КП(б)Б Вілейскай вобл. 8/203

- » - 2-і імя М. А. Шчорса, брыгады М. П. Гудкова Віцебскай вобл. 8/165

- » - 2-і Калінінскі, брыгады 2-й Дрысенскай Віцебскай вобл. 8/125, 129

- » - 2-і камсамольскі, брыгады «Камсамолец» Баранавіцкай вобл. 8/183, 208, 209

- » - 2-і Хоцімскі, Магілёўскай вобл. 8/229

- » - 3-і, брыгады 1-й Беларускай (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/122

- » - 3-і, брыгады 1-й Віцебскай (2-га складу) 8/123, 124

- » - 3-і, брыгады 1-й Магілёўскай вобл. 8/119

- » - 3-і, брыгады 1-й Смаленскай Смаленскай і Віцебскай абл. 8/128

- » - 3-і, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/129

- » - 3-і, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/129

- » - 3-і, брыгады 2-й Калінкавіцкай імя М. В. Фрунзе Палескай вобл. 8/131

- » - 3-і, брыгады 3-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/133

- » - 3-і, брыгады 4-й Беларускай Віцебскай і Вілейскай абл. 8/134, 135

- » - 3-і, брыгады дыверсійнай Беларускай імя У. І. Леніна Віцебскай вобл. 8/167

- » - 3-і, брыгады «Жалязняк» Мінскай вобл. 8/168

- » - 3-і, брыгады «За Савецкую Беларусь» Вілейскай вобл. 8/171

- » - 3-і, брыгады імя М. І. Калініна Вілейскай вобл. 8/184

- » - 3-і, брыгады імя М. І. Кутузава Вілейскай вобл. 8/190

- » - 3-і, брыгады імя М. І. Кутузава Віцебскай вобл. (камандзір І. С. Рыжакоў) 8/190

- » - 3-і, брыгады імя М. І. Кутузава Віцебскай вобл. (камандзір С. І. Барысаў) 8/190

- » - 3-і, брыгады імя Чырванасцяжнага Ленінскага камсамола Віцебскай вобл. 8/207

- » - 3-і, брыгады «Кастрычнік» Вілейскай вобл. 8/209

- » - 3-і, брыгады А. М. Крыўскага Віцебскай вобл. 8/209—210

- » - 3-і, брыгады Лепельскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/211

- » - 3-і, брыгады Мазырскай імя Аляксандра Неўскага Палескай вобл. 8/213

- » - 3-і, брыгады М. М. Нікіціна Мінскай вобл. 8/215

- » - 3-і, брыгады «Спартак» Вілейскай вобл. 8/223

- » - 3-і «Бясстрашны», брыгады імя А. В. Суворава 2-й Вілейскай вобл. 8/133, 201

- » - 3-і імя М. М. Дзідзенкі, брыгады Чашніцкай («Дубава») Віцебскай вобл. 8/225

- » - 3-і імя Г. К. Жукава, брыгады імя ЦК КП(б)Б Вілейскай вобл. 8/203

- » - 3-і імя Р. І. Катоўскага, брыгады Багушэўскай (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/162

- » - 3-і імя У. Ц. Курыленкі, брыгады 16-й Смаленскай Смаленскай і Віцебскай абл. 8/128, 141

- » - 3-і імя М. В. Фрунзе, брыгады 100-й імя С. М. Кірава Мінскай вобл. 8/151

- » - 3-і імя М. А. Шчорса, брыгады 99-й Калінкавіцкай Палескай вобл. 8/150

- » - 3-і Калінінскі, брыгады 2-й Дрысенскай Віцебскай вобл. 8/129

- » - 3-і, Магілёўскай вобл. 8/227, 229

- » - 3-і «Ураган», брыгады М. П. Гудкова Віцебскай вобл. 8/165

- » - 4-ы, брыгады 1-й Віцебскай 8/123

- » - 4-ы, брыгады 1-й Віцебскай (2-га складу) 8/123, 124

- » - 4-ы, брыгады 1-й Смаленскай Віцебскай вобл. 8/128

- » - 4-ы, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/129

- » - 4-ы, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/129

- » - 4-ы, брыгады 2-й Калінкавіцкай імя М. В. Фрунзе Палескай вобл. 8/131

- » - 4-ы, брыгады 3-й Магілёўскай вобл. 8/133

- » - 4-ы, брыгады 3-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/133

- » - 4-ы, брыгады 4-й Беларускай Віцебскай і Вілейскай абл. 8/134, 135

- » - 4-ы, брыгады 16-й Смаленскай Віцебскай вобл. 8/141

- » - 4-ы, брыгады Багушэўскай Віцебскай вобл. 8/161

- » - 4-ы, брыгады М. П. Гудкова Віцебскай вобл. 8/165

- » - 4-ы, брыгады «За Савецкую Беларусь» Вілейскай вобл. 8/171

- » - 4-ы, брыгады Лепельскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/211

- » - 4-ы, брыгады М. М. Нікіціна Мінскай вобл. 8/215

- » - 4-ы, брыгады «Спартак» Вілейскай вобл. 8/223

- » - 4-ы, брыгады Чашніцкай («Дубава») Віцебскай вобл. 8/225

- » - 4-ы, брыгады імя М. І. Кутузава Віцебскай вобл. 8/190

- » - 4-ы імя А. М. Горкага, брыгады «Кастрычнік» Вілейскай вобл. 8/209

- » - 4-ы імя М. Ф. Сільніцкага, брыгады імя ВЛКСМ Віцебскай вобл. 8/178, 207

- » - 4-ы імя Дз. А. Фурманава, брыгады імя ЦК КП(б)Б Вілейскай вобл. 8/203

- » - 4-ы імя В. І. Чапаева, брыгады Багушэўскай (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/162

- » - 4-ы імя В. П. Чкалава, брыгады 100-й імя С. М. Кірава Мінскай вобл. 8/151

- » - 5-ы, брыгады 1-й Віцебскай (2-га складу) 8/123, 124

- » - 5-ы, брыгады 1-й Смаленскай Смаленскай і Віцебскай абл. 8/128

- » - 5-ы, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/129

- » - 5-ы, брыгады 2-й Калінкавіцкай імя М. В. Фрунзе Палескай вобл. 8/131

- » - 5-ы, брыгады 3-й Магілёўскай вобл. 8/133

- » - 5-ы, брыгады 3-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/133

- » - 5-ы, брыгады 4-й Беларускай Віцебскай і Вілейскай абл. 8/134, 135

- » - 5-ы, брыгады 16-й Смаленскай Смаленскай і Віцебскай абл. 8/141

- » - 5-ы, брыгады 99-й Калінкавіцкай Палескай вобл. 8/150, 158

- » - 5-ы, брыгады М. П. Гудкова Віцебскай вобл. 8/165

- » - 5-ы, брыгады «Жалязняк» Мінскай вобл. 8/168

- » - 5-ы, брыгады «За Савецкую Беларусь» Вілейскай вобл. 8/171

- » - 5-ы, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Васілевіцкай Палескай вобл. 8/196

- » - 5-ы, брыгады Лепельскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/211—212

- » - 5-ы, брыгады М. М. Нікіціна Мінскай вобл. 8/215

- » - 5-ы, брыгады «Спартак» Вілейскай вобл. 8/223

- » - 5-ы, брыгады Чашніцкай («Дубава») Віцебскай вобл. 8/225

- » - 5-ы, Магілёўскай вобл. 8/227, 229—230; 10/231; 11/330

- » - 5-ы імя С. М. Будзённага, брыгады 100-й імя С. М. Кірава Мінскай вобл. 8/151

- » - 5-ы імя К. Я. Варашылава, брыгады Багушэўскай (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/162

- » - 5-ы імя М. Ф. Ватуціна, брыгады імя А. В. Суворава 2-й Вілейскай вобл. 8/201

- » - 5-ы імя Дзянісава, брыгады імя ЦК КП(б)Б Вілейскай вобл. 8/203

- » - 6-ы, брыгады 1-й Віцебскай (2-га складу) 8/123, 124

- » - 6-ы, брыгады 1-й Смаленскай Смаленскай і Віцебскай абл. 8/128

- » - 6-ы, брыгады 2-й Калінкавіцкай імя М. В. Фрунзе Палескай вобл. 8/131, 150

- » - 6-ы, брыгады 3-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/133

- » - 6-ы, брыгады 3-й Магілёўскай вобл. 8/133

- » - 6-ы, брыгады 4-й Беларускай Віцебскай і Вілейскай абл. 8/134, 135

- » - 6-ы, брыгады 16-й Смаленскай Смаленскай і Віцебскай абл. 8/141

- » - 6-ы, брыгады 100-й імя С. М. Кірава Мінскай вобл. 8/151

- » - 6-ы, брыгады М. П. Гудкова Віцебскай вобл. 8/165

- » - 6-ы, брыгады «Жалязняк» Мінскай вобл. 8/168

- » - 6-ы, брыгады імя М. І. Кутузава Вілейскай вобл. 8/190

- » - 6-ы, брыгады М. М. Нікіціна Мінскай вобл. 8/215

- » - 6-ы, брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/221

- » - 6-ы, брыгады «Спартак» Вілейскай вобл. 8/223

- » - 6-ы імя В. Ф. Вітко, брыгады Чашніцкай («Дубава») Віцебскай вобл. 8/225

- » - 6-ы імя С. Г. Лазо, брыгады Багушэўскай (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/162

- » - 6-ы П. 3, Патапенкі, брыгады 1-й Віцебскай (2-га складу) 8/123

- » - 7-ы, брыгады 3-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/133

- » - 7-ы, брыгады 5-й Магілёўскай вобл. 8/135

- » - 7-ы, брыгады 16-й Смаленскай Смаленскай і Віцебскай абл. 8/141

- » - 7-ы, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Васілевіцкай Палескай вобл. 8/196

- » - 7-ы, брыгады імя Чырванасцяжнага Ленінскага камсамола Віцебскай вобл. 8/207

- » - 7-ы, брыгады Чашніцкай («Дубава») Віцебскай вобл. 8/225

- » - 7-ы імя Г. К. Жукава, брыгады імя А. В. Суворава 2-й Вілейскай вобл. 8/201

- » - 7-ы імя М. В. Фрунзе (былы «Арол»), брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/128, 129, 281

- » - 8-ы, брыгады 5-й Магілёўскай вобл. 8/135

- » - 8-ы, брыгады 16-й Смаленскай Смаленскай і Віцебскай абл. 8/141

- » - 8-ы, брыгады «Жалязняк» Мінскай вобл. 8/169

- » - 8-ы, брыгады Лепельскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/211, 212, 225

- » - 8-ы, Магілёўскай вобл. 6/121; 8/137, 230, 263; 9/582; 10/33; 12/166

- » - 9-ы, брыгады 2-й Ушацкай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/132

- » - 9-ы, брыгады 5-й Магілёўскай вобл. 8/135

- » - 9-ы, брыгады «Жалязняк» Мінскай вобл. 8/169

- » - 9-ы, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Васілевіцкай Палескай вобл. 8/196

- » - 9-ы імя С. А. Пацея, брыгады Лепельскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/211, 212, 225

- » - 9-ы «Ленінец», брыгады «Дзядзькі Колі» Мінскай вобл. 8/166

- » - 10-ы, брыгады 5-й Магілёўскай вобл. 8/135

- » - 10-ы, брыгады «Жалязняк» Мінскай вобл. 8/169

- » - 10-ы, брыгады Чашніцкай («Дубава») Віцебскай вобл. 8/226

- » - 10-ы, Магілёўскай вобл. 8/227, 230, 232; 11/330

- » - 11-ы, брыгады Чашніцкай («Дубава») Віцебскай вобл. 8/226

- » - 11-ы, Магілёўскай вобл. 8/117, 230, 261

- » - 12-ы, брыгады 8-й Брэсцкай вобл. 6/121; 8/137, 227, 230

- » - 12-ы, брыгады Чашніцкай («Дубава») Віцебскай вобл. 8/226

- » - 12-ы, Магілёўскай вобл. 8/117, 230, 261

- » - 13-ы, Віцебскай, Смаленскай і Магілёўскай абл. 3/307; 8/117, 181, 231, 261

- » - 13-ы, брыгады Лепельскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/211, 212, 225, 226

- » - 15-ы, брыгады 8-й Брэсцкай вобл. 8/137, 227; 11/330

- » - 15-ы, брыгады Чашніцкай («Дубава») Віцебскай вобл. 8/226

- » - 15-ы (полк 15-ы), Магілёўскай вобл. 8/254, 256

- » - 15-ы, Магілёўскай вобл. 8/231

- » - 17-ы (Капаткевіцкі), брыгады 150-й імя Ф. М. Языковіча Брэсцкай вобл. 8/153, 154, 155, 156

- » - 18-ы, брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/187

- » - 18-ы, Віцебскай вобл. 8/125

- » - 19-ы, Магілёўскай вобл. 8/142, 231, 254

- » - 20-ы, Магілёўскай вобл. 8/227, 231; 11/330

- » - 24-ы, Магілёўскай вобл. 6/121; 8/137, 231, 263; 9/582; 10/33; 12/166

- » - 25-ы, брыгады 125-й Капаткевіцкай Палескай вобл. 8/155

- » - 25-ы Клічаўскі, Магілёўскай вобл. 8/135; 231—232; 11/629

- » - 25-ы Шклоўскі, Магілёўскай вобл. 8/227, 230, 232; 11/330

- » - 27-ы імя Ленінскага камсамола, брыгады 150-й імя Ф. М. Языковіча Брэсцкай вобл. 8/154, 155, 156

- » - 28-ы, Магілёўскай вобл. 6/121, 434; 8/137, 232

- » - 30-ы, Магілёўскай вобл. 6/121; 8/137, 232

- » - 31-ы, Магілёўскай вобл. 8/232; 11/330

- » - 35-ы, Магілёўскай вобл., гл. Партызанская брыгада 35-я Магілёўскай вобл.

- » - 36-ы, брыгады 8-й Брэсцкай вобл. 4/425; 6/121; 8/137, 263; 9/582; 10/33; 12/166

- » - 39-ы імя В. Н. Бажэнкі, брыгады 150-й імя Ф. М. Языковіча Брэсцкай вобл. 8/154, 155, 156

- » - 40-ы, брыгады 8-й Брэсцкай вобл. 8/137; 11/330

- » - 41-ы, Магілёўскай вобл. 8/232—233

- » - 42-і, Магілёўскай вобл. 8/233

- » - 43-і, Магілёўскай вобл. 8/233

- » - 44-ы, брыгады «За Радзіму» імя А. К. Флегантава Мінскай і Брэсцкай абл. 8/170

- » - 44-ы, Магілёўскай вобл. 8/233

- » - 45-ы, брыгады «За Радзіму» імя А. К. Флегантава Мінскай і Брэсцкай абл. 8/170

- » - 45-ы «За Радзіму», Магілёўскай вобл. 8/233

- » - 45-ы імя І. І. Маставога, брыгады 125-й Капаткевіцкай Палескай вобл. 8/155

- » - 47-ы «Перамога», Магілёўскай вобл., гл. Партызанская брыгада 47-я «Перамога» Магілёўскай вобл.

- » - 48-ы Крычаўскі, Магілёўскай вобл. 8/233, 234; 11/631

- » - 48-ы Прапойскі, Магілёўскай вобл. 8/233—234

- » - 55-ы, брыгады 125-й Капаткевіцкай Палескай вобл. 8/155

- » - 60-ы імя Ф. М. Сядлецкага, Магілёўскай вобл. 8/234; 11/330

- » - 61-ы, Магілёўскай вобл., гл. Партызанская брыгада 61-я Магілёўскай вобл.

- » - 78-ы дыверсійны, брыгады 125-й Капаткевіцкай Палескай вобл. 6/591; 8/155; 9/538; 10/208

- » - 100-ы, Магілёўскай вобл. 8/131, 138, 234, 239; 11/628

- » - 101-ы, брыгады 9-й імя С. М. Кірава Магілёўскай вобл. 8/138

- » - 102-і, брыгады 9-й імя С. М. Кірава Магілёўскай вобл. 8/107, 138

- » - 105-ы, брыгады 50-й Жыткавіцкай Палескай вобл. 8/147

- » - 108-ы імя Катоўскага, Гомельскай вобл. 3/538, 539; 8/123, 138, 163, 168, 194, 234

- » - 109-ы, брыгады 50-й Жыткавіцкай Палескай вобл. 8/147

- » - 110-ы, Магілёўскай вобл. 8/234

- » - 112-ы Горацкі, Магілёўскай вобл. 8/152, 153, 234; 9/15

- » - 113-ы, Брэсцкай вобл. 8/183

- » - 113-ы, брыгады 50-й Жыткавіцкай Палескай вобл. 8/147

- » - 113-ы, палка 113-га Магілёўскай вобл. 3/344; 6/29, 500; 8/136, 254; 11/582

- » - 115-ы, Магілёўскай вобл. 8/135, 234—235; 11/629

- » - 115-ы Горацкі, гл. Партызанская брыгада 115-я Горацкая Магілёўскай вобл.

- » - 116-ы, брыгады «Жалязняк» Гомельскай вобл. 8/168

- » - 117-ы, брыгады 50-й Жыткавіцкай Палескай вобл. 8/147

- » - 117-ы, брыгады «Жалязняк» Гомельскай вобл. 8/168

- » - 119-ы, брыгады «Жалязняк» Гомельскай вобл. 8/168

- » - 120-ы, Магілёўскай вобл., гл. Партызанская брыгада 120-я Магілёўскай вобл.

- » - 121-ы, палка 121-га імя А. П. Касаева Магілёўскай вобл. 6/500; 8/136, 255; 11/582

- » - 122-і, брыгады 17-й Магілёўскай вобл. 8/141, 142

- » - 122-і «За Радзіму», палка 122-га «За Радзіму» Магілёўскай вобл. 8/136, 255, 279; 11/600

- » - 123-і, брыгады 17-й Магілёўскай вобл. 8/141, 142

- » - 124-ы, брыгады 17-й Магілёўскай вобл. 8/141, 142

- » - 124-А, брыгады 17-й Магілёўскай вобл. 8/141, 142

- » - 124-ы Касцюковіцкі, Магілёўскай вобл. 8/235

- » - 125-ы, брыгады 17-й Магілёўскай вобл. 8/141

- » - 125-ы, брыгады 130-й Петрыкаўскай Палескай вобл. 8/154, 155, 424

- » - 125-ы імя І. В. Сталіна, брыгады імя І. В. Сталіна Баранавіцкай вобл. 4/238; 8/182, 199, 200

- » - 126-ы, брыгады 14-й Цемналескай Магілёўскай вобл. 8/140

- » - 127-ы, брыгады 14-й Цемналескай Магілёўскай вобл., камандзір М. Г. Фёдараў 8/140

- » - 127-ы, брыгады 14-й Цемналескай Магілёўскай вобл. (камандзір Я. С. Шаленка) 8/140

- » - 128-ы, брыгады 14-й Цемналескай Магілёўскай вобл. 6/29; 8/134, 140

- » - 129-ы, брыгады 14-й Цемналескай Магілёўскай вобл. 8/140

- » - 130-ы «Помста», гл. Партызанская брыгада 130-я «Помста» Магілёўскай вобл.

- » - 132-і, брыгады 130-й Петрыкаўскай Палескай вобл. 8/154, 155, 157, 158

- » - 133-і. брыгады 130-й Петрыкаўскай Палескай вобл. 8/155

- » - 135-ы, брыгады 130-й Петрыкаўскай Палескай вобл. 8/154, 155, 424

- » - 136-ы, брыгады 130-й Петрыкаўскай Палескай вобл. 8/155

- » - 138-ы. брыгады 130-й Петрыкаўскай Палескай вобл. 8/155

- » - 152-і (полк 152-і, Магілёўская вобл.) 6/544; 8/135, 255; 11/599

- » - 200-ы, Пінскай вобл. 3/365; 6/500; 8/235

- » - 208-ы імя І. В. Сталіна (полк 208-ы імя І. В. Сталіна. Магілёўская і Пінская вобл.) 2/532; 6/29, 544; 7/296; 8/256; 11/582, 629; 12/167, 168

- » - 210-ы імя І. В. Сталіна, Магілёўскай вобл. 6/29; 8/119, 235, 236; 11/585

- » - 211-ы імя К. К. Ракасоўскага. Магілёўскай вобл. 4/211; 8/119, 235—236; 11/585

- » - 212-ы імя С. С. Сумчанкі, Магілёўскай вобл. 8/119, 236; 11/585

- » - 213-ы «За Савецкую Беларусь», Магілёўскай вобл. 8/119, 236; 11/585

- » - 214-ы імя М. І. Калініна, Магілёўскай вобл. 8/236; 11/585

- » - 215-ы імя У. І. Леніна, Магілёўскай вобл. 8/236; 11/585

- » - 216-ы імя П. К. Панамарэнкі, Магілёўскай вобл. 8/236; 11/585

- » - 225-ы. Магілёўскай вобл. 8/139, 236—237; 11/599

- » - 252-і, Гомельскай вобл. 8/137, 237; 11/645

- » - 255-ы (полк 255-ы, Гомельская вобл.) 2/339; 8/137, 237, 256, 257

- » - 256-ы імя І. В. Сталіна, брыгады 10-й Журавіцкай Гомельскай вобл. 3/380; 8/123, 138, 139

- » - 257-ы, Гомельскай вобл. 8/137, 237, 257; 11/645

- » - 258-ы, Гомельскай вобл. 8/137, 237; 11/645

- » - 259-ы, Гомельскай вобл. 8/137, 237; 11/645

- » - 260-ы імя М. І. Калініна, брыгады 10-й Журавіцкай Гомельскай вобл. 8/138, 139; 3/380

- » - 261-ы імя В. І. Чапаева, брыгады 10-й Журавіцкай Гомельскай вобл. 8/138, 139

- » - 262-і імя В. П. Чкалава, брыгады 1-й Буда-Кашалёўскай Гомельскай вобл. 8/123, 138

- » - 263-і імя М. І. Кутузава, брыгады 1-й Буда-Кашалёўскай Гомельскай вобл. 8/123, 138

- » - 264-ы імя А. В. Суворава, брыгады 10-й Журавіцкай Гомельскай вобл. 8/138, 139

- » - 265-ы імя К. Я. Варашылава, брыгады 10-й Журавіцкай Гомельскай вобл. 8/138, 139

- » - 266-ы імя М. В. Фрунзе, брыгады 10-й Журавіцкай Гомельскай вобл. 8/138, 139

- » - 267-ы «За Радзіму», брыгады 10-й Журавіцкай Гомельскай вобл. 8/139

- » - 268-ы імя 25-годдзя камсамола, брыгады 10-й Журавіцкай Гомельскай вобл. 8/139

- » - 277-ы (полк 277-ы. Магілёўская вобл.) 6/29, 544; 8/131, 205, 237, 238, 257; 11/629

- » - 277-А, брыгады 2-й Клічаўскай Магілёўскай вобл. 8/131, 257

- » - 277-Б, брыгады 2-й Клічаўскай Магілёўскай вобл. 8/131, 257

- » - 278-ы, Магілёўскай і Гомельскай абл. 6/544; 8/131, 135, 237—238, 257; 11/629

- » - 309-ы імя С. М. Кірава, Магілёўскай вобл. 8/238

- » - 340-ы. Магілёўскай вобл. 8/134, 238; 11/600

- » - 345-ы, Магілёўскай і Брэсцкай абл. 2/422; 4/551, 552; 6/29; 8/134, 238, 280; 11/582, 600

- » - 346-ы, Магілёўскай вобл. 8/238; 11/600

- » - 347-ы, Брэсцкай вобл. 2/422; 8/238

- » - 425-ы (полк 425-ы, Магілёўская вобл.) 6/29; 8/136, 139, 238, 257; 11/599

- » - 435-ы, Магілёўскай вобл. 8/139, 238—239; 11/599

- » - 537-ы (полк 537-ы, Магілёўская вобл.) 6/29, 544; 8/107, 131, 138, 239, 258; 11/628

- » - 538-ы, Магілёўскай вобл. 8/138, 239; 11/628

- » - 539-ы, брыгады 9-й імя С. М. Кірава Магілёўскай вобл. 8/107, 131, 138, 258; 11/628

- » - 540-ы, Магілёўскай вобл. 8/239; 11/628

- » - 550-ы, Беластоцкай вобл. 2/272; 8/239

- » - 600-ы (полк 600-ы, Магілёўская вобл.) 6/29, 425; 8/136, 258; 11/582, 600

- » - 620-ы імя В. І. Чапаева, Магілёўскай і Баранавіцкай абл. 2/136; 6/29, 544; 8/135, 239; 11/628

- » - 720-ы, Магілёўскай вобл. 8/135, 142, 239—240, 254

- » - 721-ы, Магілёўскай вобл. 8/240

- » - 751-ы імя М. І. Сямісалава, брыгады 1-й Бабруйскай Магілёўскай вобл. 8/120

- » - 752-і, брыгады 1-й Бабруйскай Магілёўскай вобл. 6/29; 8/120, 153, 169; 10/628; 11/590

- » - 753-і імя 25 гадоў РСЧА, брыгады 1-й Бабруйскай Магілёўскай вобл. 8/120

- » - 754-ы імя У. І. Алёхіна, брыгады 12-й Кавалерыйскай імя І. В. Сталіна Магілёўскай і Мінскай абл. 8/139, 140

- » - 755-ы імя М. М. Дамручова, брыгады 12-й Кавалерыйскай імя І. В. Сталіна Магілёўскай і Мінскай абл. 8/140

- » - 756-ы імя А. В. Занепрацова, брыгады 12-й Кавалерыйскай імя І. В. Сталіна Магілёўскай і Мінскай абл. 8/140

- » - 760-ы імя М. Беразоўскага, Магілёўскай вобл., гл. Партызанская брыгада 760-я імя М. Беразоўскага Магілёўскай вобл.

- » - 810-ы (полк 810-ы, Магілёўская вобл.) 6/29; 8/139, 234, 240, 259; 11/599

- » - 820-ы, Магілёўскай вобл. 8/240; 11/599

- » - 830-ы, Магілёўскай вобл. 8/240; 11/599

- » - агітацыйны імя А. М. Горкага, Вілейскай вобл. 3/78; 8/228, 240; 12/659

- » - «Алеся», Магілёўскай вобл. 8/240, 242, 253

- » - «Алімп», гл. «Алімп»

- » - П. А. Алыбіна, Баранавіцкай вобл. 8/206, 240—241

- » - Ананава, Магілёўскай вобл. 8/241

- » - «Анатоля», Магілёўскай вобл. 8/241

- » - «Арол», брыгады імя С. М. Кірава Баранавіцкай вобл. 8/120, 187

- » - «Аршанец», брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай і Мінскай абл. 8/126

- » - Багушэўскі, Віцебскай вобл. 8/241

- » - «Баец», Вілейскай вобл. 3/78; 8/201, 241

- » - «Балтыец», брыгады імя С. М. Кірава Баранавіцкай вобл. 8/186, 187, 211

- » - «Бальшавік», брыгады 37-й Ельскай Палескай вобл. 8/146

- » - «Бальшавік», брыгады «Бальшавік» Гомельскай вобл. 2/161; 3/324; 8/162, 248, 262, 279; 12/170

- » - «Бальшавік», брыгады «Беларусь» Мінскай вобл. 8/163

- » - «Бальшавік», брыгады імя К. Я. Варашылава Віцебскай вобл. 8/177

- » - «Бальшавік», брыгады імя І. В. Сталіна Баранавіцкай вобл. 8/199, 200

- » - «Бальшавік», брыгады імя А. В. Суворава 1-й Вілейскай вобл. 8/200, 201

- » - «Бальшавік», брыгады імя М. А. Шчорса Мінскай і Магілёўскай абл. 8/208, 223

- » - «Бальшавік», брыгады Лагойскай «Бальшавік» Мінскай вобл. 8/210

- » - «Бальшавік», брыгады «Уперад» Баранавіцкай вобл. 8/224, 225

- » - «Бальшавік» (20-ы), брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/181

- » - «Бальшавік», Магілёўскай вобл. 8/241

- » - «Барацьба», брыгады Ленінскай Баранавіцкай вобл. 8/175, 211

- » - «Барацьба», брыгады «Народныя мсціўцы» імя В. Т. Варанянскага Мінскай вобл. 8/171, 184, 214, 215, 242, 471

- » - Барыса Мікалаевіча, Брэсцкай вобл. 8/244

- » - «Бацькі Міная» (М. П. Шмырова), гл. Партызанскі атрад імя Р. С. Курмялёва брыгады 1-й Беларускай Віцебскай вобл.

- » - «Баявы», гл. «Баявы»

- » - «Баявы» імя Дунаева, Беластоцкай вобл. 2/272; 8/159, 178, 228, 241—242

- » - «Баявы», брыгады «За Радзіму» імя А. К. Флегантава Мінскай і Брэсцкай абл. 8/121, 169, 170, 279, 280; 12/168

- » - Баяніцкі, брыгады 25-й імя П. К. Панамарэнкі Мінскай вобл. 8/144

- » - «Беларускі мсцівец», брыгады імя С. М. Кароткіна Віцебскай і Вілейскай абл. 8/185

- » - «Беларускі мсцівец», брыгады «Уперад» Баранавіцкай вобл. 8/224

- » - «Беларусь», брыгады «Беларусь» Мінскай вобл. 1/337; 8/33, 163, 223, 248, 251, 256

- » - М. Ф. Біруліна, брыгады 1-й Віцебскай 8/120, 121, 123; 11/9

- » - В. У. Бойкі 1-ы, Віцебскай вобл. 8/161

- » - Брагінскі, Палескай вобл. 8/228

- » - Буеўскі, брыгады 1-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/120, 121

- » - «Бура», брыгады «Дзядзькі Колі» Мінскай вобл. 8/166, 279

- » - «Буравеснік», брыгады «Буравеснік» Мінскай вобл. 7/ЗГ, 8/127, 163; 11/639

- » - І. Ф. Бяляева, Віцебскай вобл. 8/242

- » - Ю. А. Бярэнчыка, Брэсцкай вобл. 8/198; 11/107

- » - «Бясстрашны», брыгады 1-й Баранавіцкай 2/439; 8/120, 124, 125, 279

- » - «Валянціна Маёрава», Магілёўскай вобл. 8/240, 242, 253

- » - Васілевіцкі, Палескай вобл. 8/242

- » - Васілеўскага, Мінскай і Магілёўскай абл. 8/228

- » - «Васільева», Магілёўскай вобл. 8/242

- » - В. А. Васільева—І. В. Зібарава (брыгада імя У. І. Леніна, Пінская вобл.) 8/192

- » - С. Т. Воранава (брыгада імя М. І. Кутузава, Віцебская вобл.) 8/190

- » - А. С. Гайдукова, брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/180

- » - Ганцавіцкі, Пінскай вобл. 8/228

- » - П. Ф. Гарбачова, брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/222

- » - Б. Ц. Гарнака 6-ы, брыгады Багушэўскай Віцебскай вобл. 8/167

- » - «Гвардзеец», брыгады імя П. К. Панамарэнкі Мінскай вобл. 5/154; 6/86; 8/195, 279

- » - «Гвардзеец» (13-ы), брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/181

- » - М. В. Глазінава, Брэсцкай вобл. 8/244

- » - Глускі, Палескай вобл. 8/242

- » - Горушкіна, Магілёўскай вобл. 8/229

- » - Градава, гл. «Мясцовыя»

- » - «Граза», брыгады «Граза» Віцебскай вобл. 8/164, 279

- » - «Грозны», брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126

- » - «Грозны», брыгады «25 гадоў БССР» Баранавіцкай вобл. 8/165, 216; 11/380

- » - «Грозны», брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 8/176

- » - «Грозны», брыгады імя С. М. Кароткіна Віцебскай вобл. 8/185

- » - «Грозны», брыгады «Штурмавая» Мінскай вобл. 8/227

- » - І. С. Губіна, Палескай вобл. 8/120, 153, 157, 158, 242

- » - М. П. Гудкова, брыгады М. П. Гудкова Віцебскай і Мінскай абл. 8/164 221

- » - І. І. Гур’ева, брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/180, 181

- » - А. Дз. Гурко (былы А. П. Дзіка), брыгады 1-й Беларускай (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/120, 121, 122, 281

- » - Давыд-Гарадоцкі, Пінскай вобл. 8/242

- » - С. Н. Далганава, Мінскай вобл. 8/242

- » - Даманавіцкі (брыгада 101-я Даманавіцкая, Палеская вобл.) 8/151, 152, 196

- » - «25 гадоў БССР», брыгады «25 гадоў БССР» Баранавіцкай вобл. 8/165

- » - «25 гадоў ВЛКСМ», брыгады імя Г. К. Жукава Баранавіцкай вобл. 8/183

- » - «25 гадоў Кастрычніка», брыгады 200-й імя К. К. Ракасоўскага Мінскай вобл. 8/157, 159

- » - «26 гадоў Кастрычніка», брыгады імя Кастуся Каліноўскага Беластоцкай вобл. 8/186

- » - «26 гадоў Кастрычніка», брыгады імя В. П. Чкалава Баранавіцкай вобл. 8/206

- » - «26 гадоў РСЧА», брыгады імя В. І. Чапаева Беластоцкай вобл. 8/206

- » - А. П. Дзіка (былы Дз. Я. Воранава), брыгады 1-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/121

- » - «Дзімы», Мінскай вобл. 6/534; 7/578; 10/570

- » - Я. М. Дзюрбы, Віцебскай, Калінінскай і Смаленскай абл. 8/242—243

- » - «Дзядзькі Колі», брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126

- » - «Дзядзькі Косці» (К. С. Заслонава), Віцебскай вобл. 1/334; 2/521; 8/125

- » - «Дзяніс», брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126

- » - Добрушскі, Гомельскай вобл. 8/243

- » - «Другія», гл. «Другія»

- » - «Дубняка», гл. Партызанскі атрад імя М. А. Шчорса, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Віцебскай, Вілейскай і Калінінскай абл.

- » - П. А. Дудаля, Магілёўскай вобл. 8/243

- » - дыверсійны, брыгады Лепельскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/212

- » - Ельскі (брыгада 37-я Ельская, Палеская вобл.) 8/145, 146

- » - Ц. Я. Ермаковіча, Віцебскай вобл. 8/243

- » - М. Я. Ермаковіча, Мінскай вобл. 8/243

- » - І. І. Жаваранкава. брыгады 1-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/121, 122

- » - «Жалязняк», брыгады 64-й імя В. П. Чкалава Мінскай вобл. 8/148, 151

- » - «Жалязняк», Гомельскай вобл. 8/167, 194

- » - Д. А. Журбы, Магілёўскай вобл. 8/243

- » - «За Бацькаўшчыну», брыгады «Дзядзькі Колі» Мінскай вобл. 8/166, 223

- » - «За Бацькаўшчыну», брыгады «Штурмавая» Мінскай вобл. 8/227

- » - І. Д. Залівіна, брыгады імя М. А. Шчорса Гомельскай вобл. 8/207

- » - «За перамогу», брыгады імя С. М. Кароткіна Віцебскай вобл. 8/185

- » - «За перамогу», брыгады імя С. М. Кірава Мінскай вобл. (Халопеніцкі, Крупскі, Барысаўскі р-ны) 8/187

- » - «За Радзіму», брыгады 2-й Ушацкай імя П. А. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/132

- » - «За Радзіму», брыгады 20-й імя В. С. Грызадубавай Баранавіцкай вобл. 8/143

- » - «За Радзіму», брыгады 37-й Ельскай Палескай вобл. 8/146

- » - «За Радзіму», брыгады 101-й Даманавіцкай Палескай вобл. 8/152

- » - «За Радзіму», брыгады 123-й імя 25-годдзя БССР Палескай вобл. 8/153, 154, 156

- » - «За Радзіму», брыгады «Беларусь» Мінскай вобл. 8/163

- » - «За Радзіму», брыгады «Граза» Віцебскай вобл. 8/164

- » - «За Радзіму», брыгады імя Аляксандра Неўскага Беластоцкай вобл. 8/173

- » - «За Радзіму», брыгады імя К. Я. Варашылава Віцебскай вобл. 8/177

- » - «За Радзіму», брыгады імя С. М. Кірава Пінскай вобл. 8/188

- » - «За Радзіму», брыгады імя М. В. Фрунзе Вілейскай вобл. 8/201—202

- » - «За Радзіму», брыгады імя В. І. Чапаева Мінскай і Беластоцкай вобл. 8/206

- » - «За Радзіму», брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/221

- » - «За Радзіму», Мінскай і Беластоцкай абл. 2/272; 8/144, 224

- » - «За Радзіму», брыгады імя П. К. Панамарэнкі Мінскай вобл. 6/86; 8/195, 223

- » - «За Радзіму», Брэсцкай вобл. 2/422; 8/243

- » - «За Радзіму», Палескай вобл. 8/243

- » - «За Радзіму», палка «Трынаццаць» Смаленскай і Магілёўскай абл. 8/230, 260

- » - «За Савецкую Беларусь», брыгады «Граза» Віцебскай вобл. 8/164

- » - «За Савецкую Беларусь», брыгады «За Савецкую Беларусь» Баранавіцкай вобл. 8/171, 206

- » - «За Савецкую Беларусь», брыгады імя С. М. Кірава Баранавіцкай вобл. 8/187

- » - «За Савецкую Беларусь», брыгады імя Ленінскага камсамола Баранавіцкай вобл. 8/192—193

- » - «За Савецкую Беларусь», брыгады імя М. В. Фрунзе Вілейскай вобл. 8/202

- » - «За Савецкую Беларусь», брыгады імя М. А. Шчорса Гомельскай вобл. 8/207

- » - «За Савецкую Беларусь», Вілейскай вобл., гл. Партызанская брыгада «За Савецкую Беларусь» Вілейскай вобл.

- » - «За Савецкую Радзіму», брыгады 100-й Глускай Палескай вобл. 8/146, 151, 157, 158

- » - «За Савецкую Радзіму», брыгады «Дзядзькі Колі» Мінскай вобл. 8/166

- » - «За Савецкую Радзіму», брыгады імя М. Ф. Гастэлы Вілейскай вобл. 8/179

- » - «За Савецкую Радзіму», брыгады імя В. П. Чкалава Баранавіцкай вобл. 8/206

- » - А. І. Зайцава, брыгады «Чэкіст» Магілёўскай вобл. 8/227

- » - А. М. Захарава, брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/221

- » - Я. 3, Захарава, Віцебскай вобл. 8/121

- » - В. А. Захарчанкі, брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/221

- » - «Звязда», брыгады імя Кастуся Каліноўскага Беластоцкай вобл. 3/249; 8/186

- » - «Знішчальнік», брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126

- » - «Знішчальнік», брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 8/176

- » - «Знішчальнік» (14-ы), брыгады імя А. Ф. Данукалава Віпебскай вобл. 8/181

- » - К. В. Зюкава, Віцебскай вобл. 8/180, 181

- » - Іванаўскі, Пінскай вобл. 8/228

- » - Іванова—Я. Р. Нароенкі, Віцебскай вобл. 8/243

- » - «Іжа», брыгады імя Л. М. Даватара Вілейскай вобл. 8/180

- » - імя Аляксандра Матросава, брыгады 95-й імя М. В. Фрунзе Мінскай вобл. 8/149

- » - імя Аляксандра Неўскага, брыгады 1-й Дрысенскай Віцебскай вобл. 8/125

- » - імя Аляксандра Неўскага. брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126

- » - імя Аляксандра Неўскага, брыгады 25-й імя П. К. Панамарэнкі Мінскай вобл. 8/143, 144

- » - імя Аляксандра Неўскага. брыгады «Граза» Віцебскай вобл. 8/164

- » - імя Аляксандра Неўскага. брыгады «За Савецкую Беларусь» Віцебскай вобл. 8/171, 172

- » - імя Аляксандра Неўскага, брыгады імя Аляксандра Неўскага Баранавіцкай вобл. 2/76; 8/173, 224

- » - імя Аляксандра Неўскага, брыгады імя Аляксандра Неўскага Беластоцкай вобл. 2/272; 8/159, 173

- » - імя Аляксандра Неўскага, брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 8/176

- » - імя Аляксандра Неўскага. брыгады імя В. І. Чапаева Віцебскай вобл. 8/204, 205

- » - імя Аляксандра Неўскага. брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/221

- » - імя А. А. Андрэева, брыгады «За Савецкую Беларусь» Баранавіцкай вобл. 8/171, 206

- » - імя Р. К. Арджанікідзе, брыгады 37-й імя А. Я. Пархоменкі Мінскай вобл. 8/146

- » - імя Р. К. Арджанікідзе, брыгады Асвейскай імя М. В. Фрунзе Віцебскай вобл. 8/160

- » - імя Р. Н. Арджанікідзе, брыгады імя М. І. Калініна Мінскай вобл. (Мінскі. Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны) 8/185

- » - імя Р. К. Арджанікідзе, брыгады імя С. М. Кірава Баранавіцкай вобл. 8/187

- » - імя Р. К. Арджанікідзе, брыгады імя В. У. Куйбышава Пінскай вобл. 8/189, 192

- » - імя Р. К. Арджанікідзе, брыгады Пінскай 8/193, 217

- » - імя І. І. Арлова, брыгады імя В. І. Чапаева Брэсцкай вобл. 8/204

- » - імя Багдана Хмяльніцкага, Беластоцкай вобл. 2/272; 8/243

- » - імя Багдана Хмяльніцкага, брыгады 300-й імя К. Я. Варашылава Баранавіцкай вобл. 8/159

- » - імя Багдана Хмяльніцкага, брыгады імя В. І. Чапаева Віцебскай вобл. 8/205

- » - імя Багдана Хмяльніцкага, брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/222

- » - імя Багдана Хмяльніцкага, брыгады «У імя Радзімы» Беластоцкай і Брэсцкай абл. 8/224

- » - імя П. І. Баграціёна, брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 8/176

- » - імя В. Н. Бажэнкі, брыгады імя Я. М. Свярдлова . Пінскай і Брэсцкай абл. 8/198

- » - імя М. І. Бандараўца, брыгады 101-й імя Аляксандра Неўскага Мінскай вобл. 8/152

- » - імя Н. Ф. Баруцкага, брыгады імя В. У. Куйбышава Пінскай вобл. 8/189

- » - імя А. В. Бачкова, брыгады імя М. Ф. Гастэлы Вілейскай вобл. 8/179

- » - імя С. М. Будзённага, Беластоцкай вобл. 2/272; 8/243—244

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады «25 гадоў БССР» Баранавіцкай вобл. 8/165, 216

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады 27-й Нараўлянскай імя С. М. Кірава Палескай вобл. 8/145

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады 95-й імя М. В. Фрунзе Мінскай вобл. 8/149, 158, 178, 243

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады 100-й Глускай Палескай вобл. 8/149, 150, 151

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады 258-й імя В. У. Куйбышава Мінскай і Палескай абл. 8/159

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады імя С. М. Будзённага Вілейскай вобл. 8/173—174

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады Добрушскай імя І. В. Сталіна Гомельскай вобл. 8/167

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады імя С. М. Кірава Мінскай вобл. (Барысаўскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны) 8/127, 188

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Мінскай і Баранавіцкай абл. 8/195, 200

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады Лагойскай «Бальшавік» Мінскай вобл. 8/210

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады «Перамога» Баранавіцкай вобл. 8/215

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады Рэчыцкай імя К. Я. Варашылава Гомельскай і Палескай абл. 8/220

- » - імя С. М. Будзённага, брыгады «Смерць фашызму» Мінскай вобл. 8/222

- » - імя С. М. Будзённага, Брэсцкай вобл. 2/422; 4/552; 8/244, 249

- » - імя П. Л. Валькова, Брэсцкай вобл. 8/169—170

- » - імя Ванды Васілеўскай, брыгады імя Ленінскага камсамола Баранавіцкай вобл. 8/193

- » - імя К. Я. Варашылава (брыгада 99-я Калінкавіцкая, Палеская вобл.) 8/150

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады 1-й Гомельскай 8/124

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126, 130, 161

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады 3-й Мінскай імя С. М. Будзённага Мінскай вобл. 2/191; 8/131, 134, 245

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады 32-й імя М. І. Калініна Мінскай вобл. 8/145

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады 99-й імя Дз. Ц. Гуляева Мінскай і Брэсцкай абл. 8/146, 149—150

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады 161-й імя Р. І. Катоўскага Мінскай вобл. 8/156, 157

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады «За Радзіму» Вілейскай вобл. 8/169

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады імя Аляксандра Неўскага Беластоцкай вобл. 8/173

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады імя С. М. Будзённага Пінскай вобл. 8/174

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады імя К. Я. Варашылава Баранавіцкай вобл. 8/175, 186, 211

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады імя Ф. Э. Дзяржынскага Баранавіцкай вобл. 8/182

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады імя С. М. Кірава Мінскай вобл. (Барысаўскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны) 8/127, 188

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады імя У. І. Леніна Брэсцкай вобл. 6/213; 8/191, 199

- » - імя К. Я. Варашылава 3-і, брыгады імя У. І. Леніна Віцебскай вобл. 8/185, 191

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Мінскай вобл. 8/195, 223

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады імя А. В. Суворава 1-й Вілейскай вобл. 8/200

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады імя М. В. Фрунзе Вілейскай вобл. 8/201, 202

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады імя М. А. Шчорса Магілёўскай і Мінскай абл. 8/208

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады Лельчыцкай Палескай вобл. 8/210

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады Расонскай І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/184, 219

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады Рэчыцкай імя К. Я. Варашылава Гомельскай вобл. 8/214, 219, 247

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады «Смерць фашызму» Мінскай вобл. 8/222

- » - імя К. Я. Варашылава, брыгады «Чырвоны сцяг» Мінскай вобл. 8/169, 226

- » - імя К. Я. Варашылава, Брэсцкай вобл. 8/244

- » - імя К. Я. Варашылава, Палескай вобл. 8/244

- » - імя К. Я. Варашылава 3-і, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/128, 129

- » - імя К. Я. Варашылава 10-ы, брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/181

- » - імя А. М. Васілеўскага, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Баранавіцкай вобл. 8/195

- » - імя М. Ф. Ватуціна, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Мінскай вобл. 8/195

- » - імя М. М. Воранава, брыгады 99-й імя Дз. Ц. Гуляева Мінскай і Брэсцкай абл. 8/149, 150

- » - імя М. М. Воранава, брыгады імя Г. К. Жукава Баранавіцкай вобл. 8/183

- » - імя М. М. Воранава, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Баранавіцкай вобл. 8/195

- » - імя М. М. Воранава, брыгады імя В. І. Чапаева Мінскай і Беластоцкай абл. 8/206

- » - імя газеты «Правда», брыгады імя газеты «Правда» Мінскай вобл. 8/127, 178, 179

- » - імя Ю. А. Галоўчанкі, брыгады 2-й Ушацкай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/132

- » - імя Я. Дз. Гарбачова. брыгады 25-й імя П. К. Панамарэнкі Мінскай вобл. 2/130; 6/64; 8/143, 262

- » - імя М. Ф. Гастэлы, брыгады 121-й імя А. Ф. Брагіна Мінскай вобл. 8/153, 279; 11/300; 12/168

- » - імя М. Ф. Гастэлы, брыгады 225-й Палескай вобл. 8/149, 153, 158

- » - імя М. Ф. Гастэлы, брыгады «Граза» Віцебскай вобл. 8/164

- » - імя М. Ф. Гастэлы, брыгады «Дзядзькі Колі» Мінскай вобл. 8/166

- » - імя М. Ф. Гастэлы, брыгады імя К. Я. Варашылава Віцебскай вобл. 8/177

- » - імя М. Ф. Гастэлы, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Брэсцкай вобл. 8/194

- » - імя М. Ф. Гастэлы, брыгады імя В. І. Чапаева Гомельскай вобл. 8/205

- » - імя М. Ф. Гастэлы, брыгады імя М. А. Шчорса Гомельскай вобл. 8/207

- » - імя М. Ф. Гастэлы, брыгады «Чырвоны сцяг» Мінскай вобл. 8/226

- » - імя М. Ц. Грабко, брыгады 99-й імя Дз. Ц. Гуляева Мінскай і Брэсцкай абл. 8/149, 150

- » - імя М. М. Громава, брыгады 64-й імя В. П. Чкалава Мінскай і Палескай абл. 8/148; 9/149

- » - імя М. М. Громава. брыгады «Буравеснік» Мінскай вобл. 8/163

- » - імя В. С. Грызадубавай, брыгады 2-й Ушацкай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/132, 204

- » - імя Дз. Ц. Гуляева. брыгады 101-й імя Аляксандра Неўскага Мінскай вобл. 8/149, 152

- » - імя Л. М. Даватара, брыгады 2-й Ушацкай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/132, 204

- » - імя Л. М. Даватара, брыгады 64-й імя В. П. Чкалава Мінскай вобл. 8/148

- » - імя 25-годдзя БССР, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Баранавіцкай вобл. 8/195

- » - імя 25-годдзя ВЛКСМ, брыгады 3-й Мінскай імя С. М. Будзённага 8/134

- » - імя 25-годдзя ВЛКСМ, брыгады 123-й імя 25-годдзя БССР Палескай вобл. 8/153, 154, 158

- » - імя 26-годдзя Кастрычніка, брыгады 225-й імя А. В. Суворава Мінскай вобл. 8/158

- » - імя Л. 3, Джыоева, брыгады імя Л. М. Даватара Вілейскай вобл. 8/180

- » - імя Г. М. Дзімітрова, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Брэсцкай вобл. 7/270; 8/194

- » - імя Дзяніса Давыдава, брыгады 121-й імя А. Ф. Брагіна Мінскай вобл. 8/153

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, Беластоцкай вобл. 2/272; 8/244

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады 18-й імя М. В. Фрунзе Баранавіцкай вобл. 8/142

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады 95-й імя М. В. Фрунзе Мінскай вобл. 8/149, 158

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады 161-й імя Р. І. Катоўскага Мінскай вобл. 8/156—157

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады 200-й імя К. К. Ракасоўскага Мінскай вобл. 8/157, 245

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады «Дзядзькі Колі» Мінскай вобл. 8/166

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады імя К. Я. Варашылава Баранавіцкай вобл. 8/175, 211; 11/380

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады імя Л. М. Даватара Вілейскай вобл. 8/180

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады імя Ф. Э. Дзяржынскага Баранавіцкай вобл. 8/182, 199, 200

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады імя С. М. Кароткіна Віцебскай вобл. 8/185

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады імя У. І. Леніна Пінскай вобл. 8/192

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Баранавіцкай вобл. 4/105; 8/196; 9/588

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Віцебскай і Вілейскай абл. 8/197

- » - імя Ф. Э. Дзяржынскага, брыгады «У імя Радзімы» Беластоцкай і Брэсцкай абл. 8/224

- » - імя Дунаева, брыгады 27-й імя В. І. Чапаева Мінскай і Баранавіцкай абл. 8/144

- » - імя Жалезняка. брыгады імя В. І. Чапаева Віцебскай вобл. 8/204

- » - імя А. А. Жданава, Баранавіцкай вобл. 8/244—245

- » - імя А. А. Жданава, брыгады «За Радзіму» Вілейскай вобл. 8/169

- » - імя А. А. Жданава, брыгады імя Ф. Э. Дзяржынскага Баранавіцкай вобл. 8/182

- » - імя А. А. Жданава, брыгады імя Я. М. Свярдлова Брэсцкай вобл. 8/198

- » - імя А. А. Жданава. брыгады імя В. І. Чапаева Мінскай і Беластоцкай абл. 8/206

- » - імя А. А. Жданава, брыгады Першамайскай Баранавіцкай вобл. 8/216

- » - імя Г. К. Жукава, Беластоцкай вобл. 2/272; 8/245

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады 19-й імя В. М. Молатава Баранавіцкай вобл. 8/143, 144, 178

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады 99-й імя Дз. Ц. Гуляева Мінскай і Брэсцкай абл. 8/149

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады імя Л. М. Даватара Вілейскай вобл. 8/180

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады імя С. М. Кірава Мінскай вобл. (Барысаўскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны) 8/188

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады імя У. І. Леніна Брэсцкай вобл. 8/191, 199

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Гомельскай вобл. 8/194

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Віцебскай і Вілейскай абл. 8/197

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады імя В. І. Чапаева Мінскай і Беластоцкай абл. 8/206

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады Пінскай 8/217

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады Расонскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/219

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады «У імя Радзімы» Беластоцкай вобл. 8/224

- » - імя Г. К. Жукава, брыгады «Штурмавая» Мінскай вобл. 8/227

- » - імя К. С. Заслонава, брыгады 121-й імя А. Ф. Брагіна Мінскай вобл. 8/153

- » - імя К. С. Заслонава, брыгады імя М. Ф. Гастэлы Вілейскай вобл. 8/179

- » - імя Л. П. Зяленіна, брыгады імя У. І. Леніна Брэсцкай вобл. 8/191

- » - імя А. Ф. Каваленкі, брыгады 123-й імя 25-годдзя БССР Палескай вобл. 8/154

- » - імя М. І. Калініна, Баранавіцкай вобл. (Навагрудскі р-н) 2/136; 6/364; 8/245

- » - імя М. І. Калініна, Баранавіцкай вобл. (Мастоўскі, Ваўкавыскі р-ны) 8/185, 245

- » - імя М. І. Калініна, Брэсцкай, Баранавіцкай (Слонімскі р-н) і Беластоцкай абл. 2/272; 8/245

- » - імя М. І. Калініна, брыгады 1-й Гомельскай 2/114; 8/124, 252; 6/278; 11/155

- » - імя М. І. Калініна, брыгады 2-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/125, 126, 130, 250

- » - імя М. І. Калініна, брыгады 100-й Глускай Палескай вобл. 8/151

- » - імя М. І. Калініна, брыгады «За Радзіму» Лоеўскай Гомельскай вобл. 8/170

- » - імя М. І. Калініна, брыгады імя К. Я. Варашылава Баранавіцкай вобл. 8/175, 211

- » - імя М. І. Калініна, брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 8/176

- » - імя М. І. Калініна, брыгады імя газеты «Правда» Мінскай вобл. 8/179

- » - імя М. І. Калініна, брыгады імя Ф. Э. Дзяржынскага Брэсцкай вобл. 8/183

- » - імя М. І. Калініна, брыгады імя М. І. Калініна Мінскай вобл. (Плешчаніцкі р-н) 8/184

- » - імя М. І. Калініна, брыгады імя С. М. Кірава Пінскай вобл. 8/188

- » - імя М. І. Калініна, брыгады імя В. М. Молатава Пінскай вобл. 8/193

- » - імя М. І. Калініна, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Гомельскай вобл. 8/194

- » - імя М. І. Калініна, брыгады імя М. А. Шчорса Баранавіцкай вобл. 8/208

- » - імя М. І. Калініна, брыгады «Камсамолец» Баранавіцкай вобл. 8/183, 208

- » - імя М. І. Калініна, брыгады Лельчыцкай Палескай вобл. 8/210

- » - імя М. І. Калініна, брыгады Расонскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/219

- » - імя М. І. Калініна, Мінскай вобл. (Лагойскі, Смалявіцкі р-ны) 8/245

- » - імя М. І. Калініна, Мінскай вобл. (Дзяржынскі, Мінскі, Рудзенскі, Пухавіцкі, Старадарожскі, Уздзенскі р-ны) 8/185, 245

- » - імя А. І. Калупаева, брыгады «Савецкая Беларусь» Брэсцкай вобл. 8/194, 220

- » - імя Кастуся Каліноўскага, брыгады 25-й імя П. К. Панамарэнкі Мінскай вобл. 8/144

- » - імя Кастуся Каліноўскага, брыгады імя Аляксандра Неўскага Баранавіцкай вобл. 8/173

- » - імя Кастуся Каліноўскага, брыгады імя Кастуся Каліноўскага Беластоцкай вобл. 8/186

- » - імя Кастуся Каліноўскага, брыгады імя М. А. Шчорса Мінскай і Баранавіцкай абл. 8/208

- » - імя Р. І. Катоўскага, Палескай вобл. 8/244, 246

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады 64-й імя В. П. Чкалава Мінскай вобл. 8/148

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады 300-й імя К. Я. Варашылава Мінскай вобл. 2/141; 8/159, 178; 11/578

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады Асвейскай імя М. В. Фрунзе Віцебскай вобл. 8/160

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады «Граза» Віцебскай вобл. 8/164

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады «25 гадоў БССР» Баранавіцкай вобл. 8/165, 216; 11/380

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады «За Савецкую Беларусь» Віцебскай вобл. 8/171—172

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады імя Аляксандра Неўскага Беластоцкай вобл. 8/173

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады імя С. М. Будзённага Пінскай вобл. 8/174

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады імя К. Я. Варашылава Мінскай вобл. 8/178

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады імя Ф. Э. Дзяржынскага Баранавіцкай вобл. 8/182

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады імя Г. К. Жукава Вілейскай вобл. 8/184

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады імя Ленінскага камсамола Баранавіцкай вобл. 8/192

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Віцебскай і Вілейскай абл. 8/197, 198

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады імя В. І. Чапаева Віцебскай вобл. 8/205

- » - імя Р. І. Катоўскага, брыгады «Народныя мсціўцы» імя В. Т. Варанянскага Мінскай вобл. 8/214

- » - імя Р. І. Катоўскага, Брэсцкай вобл. 2/422; 8/245—246, 249

- » - імя Р. І. Катоўскага, Вілейскай вобл. 3/78; 8/246

- » - імя Р. І. Катоўскага, Гомельскай вобл. 8/246

- » - імя С. М. Кірава, брыгады 1-й Дрысенскай Віцебскай вобл. 4/54; 8/125

- » - імя С. М. Кірава, брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай і Мінскай абл. 8/126

- » - імя С. М. Кірава, брыгады 2-й Ушацкай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/132

- » - імя С. М. Кірава, брыгады 27-й Нараўлянскай імя С. М. Кірава Палескай вобл. 8/145, 279

- » - імя С. М. Кірава, брыгады 37-й імя А. Я. Пархоменкі Мінскай вобл. 8/146, 183

- » - імя С. М. Кірава, брыгады 95-й імя М. В. Фрунзе Мінскай вобл. 8/149, 158

- » - імя С. М. Кірава, брыгады 161-й імя Р. І. Катоўскага Мінскай вобл. 8/157

- » - імя С. М. Кірава, брыгады «За Радзіму» Вілейскай вобл. 8/169

- » - імя С. М. Кірава, брыгады «За Савецкую Беларусь» Баранавіцкай вобл. 8/171, 206

- » - імя С. М. Кірава, брыгады імя М. І. Калініна Мінскай вобл. (Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны) 8/185

- » - імя С. М. Кірава, брыгады імя С. М. Кароткіна Віцебскай вобл. 8/185

- » - імя С. М. Кірава, брыгады імя С. М. Кірава Мінскай вобл. (Халопеніцкі, Крупскі, Барысаўскі р-ны) 8/187, 279

- » - імя С. М. Кірава, брыгады імя С. М. Кірава Мінскай вобл. (Барысаўскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны) 8/127, 188

- » - імя С. М. Кірава (брыгада імя С. М. Кірава, Пінская вобл.) 3/570; 8/188; 9/525

- » - імя С. М. Кірава, брыгады імя У. І. Леніна Віцебскай вобл. 8/191

- » - імя С. М. Кірава, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Брэсцкай вобл. 8/194, 247, 251

- » - імя С. М. Кірава, брыгады імя І. В. Сталіна Баранавіцкай вобл. 8/200

- » - імя С. М. Кірава, Баранавіцкай вобл. 8/246

- » - імя С. М. Кірава, Брэсцкай вобл. 2/422; 8/246—247

- » - імя С. М. Кірава, Гомельскай (Рэчыцкі р-н) і Палескай (Васілевіцкі р-н) абл. 3/538, 550; 8/219, 247

- » - імя С. М. Кірава, НКДБ СССР 9/629

- » - імя С. М. Кірава, Палескай вобл. (Парыцкі, Васілевіцкі р-ны) 8/247

- » - імя С. М. Кірава, брыгады Расонскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/219

- » - імя П. І. Кліменценкі, брыгады імя Г. К. Жукава Вілейскай вобл. 8/184

- » - імя І. П. Кузняцова, брыгады імя В. П. Чкалава Баранавіцкай вобл. 8/206; 10/214

- » - імя Кузьмы Мініна 5-ы, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/128, 129

- » - імя В. У. Куйбышава, брыгады «За Радзіму» Вілейскай вобл. 8/169

- » - імя Р. С. Курмялёва, брыгады 1-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/121, 190

- » - імя М. І. Кутузава, Баранавіцкай вобл. 2/136; 8/247

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады 1-й Дрысенскай Віцебскай вобл. 8/125, 129

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады 2-й Мінскай 8/132

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады 19-й імя В. М. Молатава Баранавіцкай вобл. 8/143

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады 25-й імя П. К. Панамарэнкі Мінскай і Палескай абл. 8/144

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады 300-й імя К. Я. Варашылава Мінскай вобл. 8/159

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады «Буравеснік» Мінскай вобл. 8/163

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады «За Савецкую Беларусь» Віцебскай вобл. 8/172

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 8/176

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады імя У. І. Леніна Віцебскай вобл. 8/191

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады імя У. І. Леніна Пінскай вобл. 8/192

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады імя А. В. Суворава Баранавіцкай вобл. 8/200

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады імя В. І. Чапаева Віцебскай вобл. 8/205

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады Лельчыцкай Палескай вобл. 8/210

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады «Савецкая Беларусь» Пінскай вобл. 8/193, 221

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады «Смерць фашызму» Мінскай вобл. 8/222

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады «Мсцівец» Гомельскай вобл. 8/214

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/222

- » - імя М. І. Кутузава, брыгады «У імя Радзімы» Беластоцкай вобл. 8/224

- » - імя М. І. Кутузава, Брэсцкай вобл. 2/422; 8/247

- » - імя М. І. Кутузава 6-ы, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/128, 129

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады 2-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 2/521; 8/126, 130

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады 3-й Мінскай імя С. М. Будзённага 8/134

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады 18-й імя М. В. Фрунзе Баранавіцкай вобл. 8/142

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады 19-й імя В. М. Молатава Баранавіцкай вобл. 8/143, 144

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады 64-й імя В. П. Чкалава Мінскай вобл. 8/148

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады «За Савецкую Беларусь» Віцебскай вобл. 8/172

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады «За Савецкую Беларусь» Мінскай вобл. 8/172, 181

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады імя ВЛКСМ Віцебскай вобл. 8/178, 207

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады імя М. І. Калініна Мінскай вобл. (Плешчаніцкі р-н) 8/185

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады імя В. М. Молатава Пінскай вобл. 8/193

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады імя В. І. Чапаева Баранавіцкай вобл. 8/203

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады імя В. І. Чапаева Віцебскай вобл. 8/204

- » - імя С. Г. Лазо, брыгады імя В. І. Чапаева Гомельскай вобл. 8/205

- » - імя П. С. Ламейкі, брыгады 101-й імя Аляксандра Неўскага Мінскай вобл. 8/152

- » - імя В. Я. Лапенкі, брыгады Расонскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/219

- » - імя У. І. Леніна, брыгады 1-й Дрысенскай Віцебскай вобл. 8/125

- » - імя У. І. Леніна, брыгады 18-й імя М. В. Фрунзе Баранавіцкай вобл. 8/142

- » - імя У. І. Леніна, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Віцебскай і Вілейскай абл. 8/197, 198

- » - імя Ленінскага камсамола, Баранавіцкай вобл. 3/360; 8/192

- » - імя П. М. Літвінава, брыгады імя А. К. Флегантава «За Радзіму» Мінскай і Брэсцкай абл. 8/170

- » - імя Я. Г. Макарэвіча, брыгады імя Я. М. Свярдлова Брэсцкай вобл. 8/198; 11/107

- » - імя Г. М. Малянкова, брыгады імя В. І. Чапаева Брэсцкай вобл. 8/204

- » - імя Г. М. Малянкова, брыгады імя В. П. Чкалава Баранавіцкай вобл. 8/206

- » - імя А. М. Матросава, брыгады 20-й імя В. С. Грызадубавай Баранавіцкай вобл. 8/143

- » - імя А. М. Матросава, брыгады імя Кастуся Каліноўскага Беластоцкай вобл. 8/186

- » - імя А. М. Матросава, брыгады імя Ленінскага камсамола Баранавіцкай вобл. 8/192

- » - імя Мікалая Астроўскага, брыгады 225-й імя А. В. Суворава Мінскай вобл. 8/158

- » - імя А. І. Мікаяна, брыгады імя М. А. Шчорса Баранавіцкай вобл. 8/208

- » - імя В. М. Молатава, брыгады 1-й Баранавіцкай 8/120

- » - імя В. М. Молатава, брыгады 2-й Мінскай 8/132

- » - імя В. М. Молатава, брыгады 161-й імя Р. І. Катоўскага Мінскай вобл. 8/157

- » - імя В. М. Молатава, брыгады Добрушскай імя І. В. Сталіна Гомельскай вобл. 8/166—167

- » - імя В. М. Молатава, брыгады «За Радзіму» Вілейскай вобл. 8/169

- » - імя В. М. Молатава, брыгады «За Радзіму» Лоеўскай Гомельскай вобл. 8/170

- » - імя В. М. Молатава, брыгады імя С. М. Будзённага Вілейскай вобл. 8/174

- » - імя В. М. Молатава, брыгады імя Ф. Э. Дзяржынскага Брэсцкай вобл. 8/182—183; 11/107

- » - імя В. М. Молатава, брыгады імя М. І. Калініна Мінскай вобл. (Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны) 8/185

- » - імя В. М. Молатава, брыгады «Перамога» Баранавіцкай вобл. 8/215

- » - імя В. М. Молатава, брыгады Расонскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/219

- » - імя В. М. Молатава, брыгады «Чырвоны сцяг» Мінскай вобл. 8/226

- » - імя У. Р. Нямытава, брыгады імя В. М. Молатава Пінскай вобл. 8/193

- » - імя У. Р. Нямытава, брыгады Пінскай 8/193, 217

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады 2-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126, 130

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады 2-й Мінскай 8/132

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады 27-й імя В. 1, Чапаева Мінскай вобл. 8/144

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады імя С. М. Будзённага Пінскай вобл. 1/354; 8/174

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады імя К. Я. Варашылава Баранавіцкай вобл. 8/175

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады імя газеты «Правда» Мінскай вобл. 8/179

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Баранавіцкай вобл. 8/195, 200

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Беластоцкай вобл. 8/196

- » - імя П. К. Панамарэнкі (брыгада імя П. К. Панамарэнкі Васілевіцкая, Палеская вобл.) 8/196

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Баранавіцкай вобл. 8/196

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады імя В. П. Чкалава Баранавіцкай вобл. 8/206

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады «Народныя мсціўцы» імя В. Т. Варанянскага Мінскай вобл. 8/214

- » - імя П. К. Панамарэнкі, брыгады «Штурмавая» Мінскай вобл. 8/227

- » - імя П. К. Панамарэнкі, Вілейскай вобл. 3/78; 8/247, 248

- » - імя І. В. Панфілава, брыгады 121-й імя А. Ф. Брагіна Мінскай вобл. 8/153

- » - імя А. Я. Пархоменкі, брыгады 32-й імя М. І. Калініна Мінскай вобл. 8/145, 159, 178, 244

- » - імя А. Я. Пархоменкі, брыгады 161-й імя Р. І. Катоўскага Мінскай вобл. 8/157

- » - імя А. Я. Пархоменкі, брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 8/176

- » - імя А. Я. Пархоменкі, брыгады імя Г. К. Жукава Вілейскай вобл. 8/184

- » - імя А. Я. Пархоменкі, брыгады імя ЦК КП(б)Б Вілейскай вобл. 8/197, 202

- » - імя А. Я. Пархоменкі, брыгады імя В. І. Чапаева Баранавіцкай вобл. 8/200, 203

- » - імя А. Я. Пархоменкі, брыгады «У імя Радзімы» Беластоцкай вобл. 8/224

- » - імя П. П. Паталаха, брыгады імя В. М. Молатава Пінскай вобл. 8/193

- » - імя А. І. Петракова, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Віцебскай і Вілейскай абл. 8/197

- » - імя І. П. Поставалава, брыгады імя В. І. Чапаева Брэсцкай вобл. 8/204

- » - імя Е. І. Пугачова, брыгады імя С. М. Будзённага Вілейскай вобл. 8/174

- » - імя К. К. Ракасоўскага, брыгады 1-й Буда-Кашалёўскай Гомельскай вобл. 8/123

- » - імя К. К. Ракасоўскага, брыгады 95-й імя М. В. Фрунзе Мінскай вобл. 8/149, 158

- » - імя К. К. Ракасоўскага, брыгады імя Г. К. Жукава Баранавіцкай вобл. 8/183

- » - імя К. К. Ракасоўскага, брыгады імя Г. К. Жукава Вілейскай вобл. 8/184

- » - імя К. К. Ракасоўскага, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Баранавіцкай вобл. 8/197

- » - імя К. К. Ракасоўскага, брыгады імя М. А. Шчорса Баранавіцкай вобл. 8/208

- » - імя К. К. Ракасоўскага, брыгады «Савецкая Беларусь» Пінскай вобл. 8/221

- » - імя С. А. Рыжака, брыгады імя І. В. Сталіна Баранавіцкай вобл. 8/200

- » - імя Я. М. Свярдлова, брыгады 2-й Ушацкай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/132

- » - імя Я. М. Свярдлова, брыгады імя Л. М. Даватара Вілейскай вобл. 8/180

- » - імя Я. М. Свярдлова, брыгады імя Ф. Э. Дзяржынскага Баранавіцкай вобл. 8/182

- » - імя Я. М. Свярдлова, брыгады імя М. І. Калініна Мінскай вобл. (Плешчаніцкі р-н) 8/185

- » - імя Я. М. Свярдлова, НКДБ СССР 9/629

- » - імя М. Н. Селіваненкі, брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/181; 11/75

- » - імя М. Ф. Сільніцкага, брыгады 20-й імя В. С. Грызадубавай Баранавіцкай вобл. 8/143

- » - імя М. Ф. Сільніцкага, брыгады 25-й імя П. К. Панамарэнкі Мінскай вобл. 8/143, 183

- » - імя М. Ф. Сільніцкага, брыгады 225-й Палескай вобл. 8/158

- » - імя М. Ф. Сільніцкага, брыгады імя Ф. Э. Дзяржынскага Брэсцкай вобл. 8/183, 280

- » - імя М. Ф. Сільніцкага, брыгады імя В. І. Чапаева Віцебскай вобл. 8/205

- » - імя У. Ц. Сімацкага, брыгады Асвейскай імя М. Ф. Фрунзе Віцебскай вобл. 8/160

- » - імя І. В. Сталіна, брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126

- » - імя І. В. Сталіна (брыгада 12-я Кавалерыйская імя І. В. Сталіна, Магілёўская і Мінская вобл.) 8/139, 169

- » - імя І. В. Сталіна. брыгады 101-й імя Аляксандра Неўскага Мінскай вобл. 8/152, 174, 262

- » - імя І. В. Сталіна, брыгады «Дзядзькі Колі» Мінскай вобл. 8/166

- » - імя І. В. Сталіна. брыгады «За Радзіму» Лоеўскай Гомельскай і Палескай абл. 8/170

- » - імя І. В. Сталіна, брыгады імя С. М. Кірава Пінскай вобл. 8/188

- » - імя І. В. Сталіна, брыгады імя У. І. Леніна Віцебскай. вобл. 8/191

- » - імя І. В. Сталіна, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Баранавіцкай вобл. 8/196

- » - імя І. В. Сталіна, брыгады імя І. В. Сталіна Баранавіцкай вобл. 8/200

- » - імя І. В. Сталіна, брыгады Лельчыцкай Палескай вобл. 8/210

- » - імя І. В. Сталіна, брыгады Пінскай 8/193, 216

- » - імя І. В. Сталіна, брыгады Расонскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/219

- » - імя І. В. Сталіна, Брэсцкай вобл. 8/247—248

- » - імя І. В. Сталіна, Вілейскай вобл. 8/247, 248

- » - імя І. В. Сталіна, Мінскай вобл. 8/131, 163, 248; 11/639

- » - імя І. В. Сталіна (2-га складу), брыгады 1-й Баранавіцкай 8/120

- » - імя А. В. Суворава, брыгады 1-й Буда-Кашалёўскай Гомельскай вобл. 8/123

- » - імя А. В. Суворава, брыгады 1-й Гомельскай 8/124

- » - імя А. В. Суворава, брыгады 1-й Дрысенскай Віцебскай вобл. 4/54; 8/125

- » - імя А. В. Суворава, брыгады 1-й Мінскай 8/127

- » - імя А. В. Суворава 1-ы, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/128—129

- » - імя А. В. Суворава, брыгады 2-й Мінскай 8/132

- » - імя А. В. Суворава, брыгады 2-й Ушацкай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/132

- » - імя А. В. Суворава, брыгады 18-й імя М. В. Фрунзе Баранавіцкай вобл. 8/142

- » - імя А. В. Суворава, брыгады 27-й Нараўлянскай імя С. М. Кірава Палескай вобл. 8/145

- » - імя А. В. Суворава, брыгады 225-й Палескай вобл. 8/158, 253

- » - імя А. В. Суворава, брыгады 225-й імя А. В. Суворава Мінскай вобл. 8/158

- » - імя А. В. Суворава, брыгады Багушэўскай Віцебскай вобл. 8/161

- » - імя А. В. Суворава, брыгады Багупіэўскай (2-га складу) Віцебскай вобл. 8/126, 161

- » - імя А. В. Суворава, брыгады «Граза» Віцебскай вобл. 8/164

- » - імя А. В. Суворава, брыгады «За Савецкую Беларусь» Віцебскай вобл. 8/172

- » - імя А. В. Суворава, брыгады імя Аляксандра Неўскага Беластоцкай вобл. 8/173

- » - імя А. В. Суворава, брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 1/547; 7/20; 8/176

- » - імя А. В. Суворава, брыгады імя К. Я. Варашылава Мінскай вобл. 8/158, 178, 241

- » - імя А. В. Суворава. брыгады імя Г. К. Жукава Баранавіцкай вобл. 8/183

- » - імя А. В. Суворава, брыгады імя Г. К. Жукава Вілейскай вобл. 8/184

- » - імя А. В. Суворава, брыгады імя У. І. Леніна Віцебскай вобл. 8/191

- » - імя А. В. Суворава, брыгады імя В. М. Молатава Пінскай вобл. 8/193

- » - імя А. В. Суворава, брыгады імя Т. В. Сталіна Баранавіцкай вобл. 8/200; 12/170

- » - імя А. В. Суворава, брыгады імя А. В. Суворава Баранавіцкай вобл. 8/200, 216; 11/380

- » - імя А. В. Суворава, брыгады імя В. І. Чапаева Віцебскай вобл. 8/204

- » - імя А. В. Суворава, брыгады Лельчыцкай Палескай вобл. 8/210

- » - імя А. В. Суворава, брыгады «Мсцівец» Гомельскай вобл. 8/214

- » - імя А. В. Суворава, брыгады «Народныя мсціўцы» імя В. Т. Варанянскага Мінскай вобл. 8/214

- » - імя А. В. Суворава, брыгады «Перамога» Баранавіцкай вобл. 8/215

- » - імя А. В. Суворава, брыгады «Разгром» Мінскай і Магілёўскай абл. 8/218

- » - імя А. В. Суворава, брыгады Расонскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/219

- » - імя А. В. Суворава, брыгады «Савецкая Беларусь» Брэсцкай вобл. 4/552; 8/194, 220, 249

- » - імя А. В. Суворава, брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/221

- » - імя А. В. Суворава, Мінскай вобл. 2/165; 8/248

- » - імя А. В. Суворава, Палескай вобл. 8/214, 248; 11/71

- » - імя І. В. Сыцько, брыгады 121-й імя А. Ф. Брагіна Мінскай вобл. 8/153

- » - імя Сяргея, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Віцебскай і Вілейскай абл. 8/197, 198

- » - імя Тадэвуша Касцюшкі, брыгады Пінскай 8/193, 216

- » - імя В. В. Талаліхіна, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Беластоцкай вобл. 8/196

- » - імя А. М. Труцікава, брыгады 258-й імя В. У. Куйбышава Мінскай вобл. 8/159

- » - імя Э. Тэльмана, Брэсцкай вобл. 8/248

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады 1-й Баранавіцкай 8/120

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады 18-й імя М. В. Фрунзе Баранавіцкай вобл. 8/142

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады 27-й Нараўлянскай імя С. М. Кірава Палескай вобл. 8/145

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады 225-й імя А. В. Суворава Мінскай вобл. 8/158, 178

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады Асвейскай імя М. В. Фрунзе Віцебскай вобл. 8/160

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады «Граза» Віцебскай вобл. 8/164

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады імя С. М. Будзённага Вілейскай вобл. 8/174

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады імя С. М. Кірава Мінскай вобл. (Халопеніцкі, Крупскі, Барысаўскі р-ны) 8/187

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады імя У. І. Леніна Віцебскай вобл. 8/185, 191

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады імя У. І. Леніна Пінскай вобл. 8/192

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады імя І. В. Сталіна Брэсцкай вобл. 8/199

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады імя В. І. Чапаева Віцебскай вобл. 8/204

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады Расонскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/219

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады Рэчыцкай імя К. Я. Варашылава Гомельскай вобл. 8/219

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады «Чырвоны сцяг» Мінскай вобл. 8/226

- » - імя М. В. Фрунзе, брыгады «Штурмавая» Мінскай вобл. 8/227

- » - імя Дз. А. Фурманава, брыгады 37-й імя А. Я. Пархоменкі Мінскай вобл. 8/146

- » - імя Дз. А. Фурманава, брыгады 200-й імя К. К. Ракасоўскага Мінскай вобл. 8/157, 159

- » - імя Дз. А. Фурманава, брыгады імя Л. М. Даватара Вілейскай вобл. 8/180

- » - імя Дз. А. Фурманава, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Баранавіцкай вобл. 8/197

- » - імя Дз. А. Фурманава, брыгады імя В. І. Чапаева Баранавіцкай вобл. 8/203

- » - імя Дз. А. Фурманава, брыгады імя В. І. Чапаева Гомельскай вобл. 8/205

- » - імя К. А. Хаіркізава, брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/221

- » - імя С. К. Цімашэнкі, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Баранавіцкай вобл. 8/195

- » - імя С. К. Цімашэнкі, брыгады імя П. К. Панамарэнкі Беластоцкай вобл. 8/131, 196

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады 1-й Гомельскай Гомельскай вобл. 8/124

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады 2-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126, 130

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады 2-й Ушацкай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/132

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады 27-й імя В. І. Чапаева Мінскай вобл. 8/144, 178

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады 37-й імя А. Я. Пархоменкі Мінскай вобл. 8/146

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады 100-й Даманавіцкай Палескай вобл. 8/152

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады 225-й Палескай вобл. 8/158

- » - імя В. І. Чапаева. брыгады 258-й імя В. У. Куйбышава Мінскай вобл. 8/159

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады «Дзядзькі Колі» Мінскай вобл. 8/166

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады «За Савецкую Беларусь» Віцебскай вобл. 8/171

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады імя Аляксандра Неўскага Беластоцкай вобл. 8/173

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 8/176

- » - імя В. І. Чапаева. брыгады імя Г. К. Жукава Вілейскай вобл. 8/184

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады імя С. М. Кароткіна Віцебскай вобл. 8/185

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады імя У. І. Леніна Віцебскай вобл. 8/191

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады імя У. І. Леніна Пінскай вобл. 8/192, 248

- » - імя В. Т. Чапаева, брыгады імя Молатава Пінскай вобл. 8/193

- » - імя В. Т. Чапаева, брыгады імя В. І. Чапаева Баранавіцкай вобл. 8/200, 203, 208

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады імя В. І. Чапаева Брэсцкай вобл. 8/204

- » - імя В. І. Чапаева. брыгады імя В. Т. Чапаева Гомельскай вобл. 8/205

- » - імя В. І. Чапаева (брыгада імя В. І. Чапаева, Мінская і Беластоцкая вобл.) 8/131, 205

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады імя М. А. Шчорса Баранавіцкай вобл. 8/208

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады імя М. А. Шчорса Мінскай і Магілёўскай абл. 8/208

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады Пінскай 8/193, 216

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады «Полымя» Мінскай вобл. 8/169, 217; 9/88

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады Расонскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/219

- » - імя В. І. Чапаева, брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/221

- » - імя В. І. Чапаева, Брэсцкай і Баранавіцкай абл. 8/192, 248

- » - імя В. І. Чапаева. Палескай вобл. 3/570; 8/248—249; 11/71

- » - імя В. І. Чапаева 1-ы, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/128, 129

- » - імя В. І. Чапаева 8-ы, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/128, 129

- » - імя М. М. Чарнака, брыгады імя І. В. Сталіна Брэсцкай вобл. 8/199

- » - імя А. П. Чарткова, брыгады імя Ф. Э. Дзяржынскага Брэсцкай вобл. 8/183

- » - імя 14 слуцкіх партызан, брыгады 64-й імя В. П. Чкалава Мінскай вобл. 8/148

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады 1-й Мінскай 8/127

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады 20-й імя В. С. Грызадубавай Баранавіцкай вобл. 8/143

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады 200-й імя К. К. Ракасоўскага Мінскай вобл. 8/157

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады 225-й імя А. В. Суворава 8/158

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады «Бальшавік» Гомельскай вобл. 8/162

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады імя Г. К. Жукава Вілейскай вобл. 8/184

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады імя Я. М. Свярдлова Брэсцкай вобл. 8/183, 198

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады імя А. В. Суворава 1-й Вілейскай вобл. 8/201

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады імя В. І. Чапаева Віцебскай вобл. 8/205

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады Расонскай імя І. В. Сталіна Віцебскай вобл. 8/219

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады «Савецкая Беларусь» Брэсцкай вобл. 8/194, 220

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады «Савецкая Беларусь» Пінскай вобл. 8/221; 10/335

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады «Смерць фашызму» Мінскай вобл. 8/222

- » - імя В. П. Чкалава, брыгады «Уперад» Баранавіцкай вобл. 8/122, 224

- » - імя В. П. Чкалава, Калінінскай і Віцебскай абл. 8/249; 9/122

- » - імя І. І. Чуклая, Пінскай вобл. 8/249

- » - імя А. С. Шашуры, брыгады 161-й імя Р. І. Катоўскага Мінскай вобл. 8/157

- » - імя А. С. Шчарбакова. брыгады імя М. А. Шчорса Баранавіцкай вобл. 8/208

- » - імя М. А. Шчорса (брыгада імя М. А. Шчорса, Гомельская вобл.) 8/207

- » - імя М. А. Шчорса, брыгады 3-й Мінскай імя С. М. Будзённага 8/131, 134

- » - імя М. А. Шчорса, брыгады 27-й імя В. І. Чапаева Мінскай вобл. 8/144, 178

- » - імя М. А. Шчорса, брыгады 37-й імя А. Я. Пархоменкі Мінскай вобл. 8/146

- » - імя М. А. Шчорса, брыгады «За Савецкую Беларусь» Віцебскай вобл. 8/172

- » - імя М. А. Шчорса, брыгады імя М. Ф. Гастэлы Вілейскай вобл. 8/179

- » - імя М. А. Шчорса, брыгады імя М. І. Калініна Мінскай вобл. (Плешчаніцкі р-н) 8/185

- » - імя М. А. Шчорса, брыгады імя В. У. Куйбышава Пінскай вобл. 8/189

- » - імя М. А. Шчорса, брыгады імя К. К. Ракасоўскага Віцебскай і Вілейскай абл. 8/197, 198; 12/172

- » - імя М. А. Шчорса, брыгады імя В. І. Чапаева Віцебскай вобл. 8/205

- » - імя М. А. Шчорса, брыгады імя М. А. Шчорса Баранавіцкай вобл. 8/208

- » - імя М. А. Шчорса, брыгады імя М. А. Шчорса Магілёўскай і Мінскай абл. 8/208

- » - імя М. А. Шчорса, Брэсцкай вобл. 2/422; 3/570; 7/270; 8/246, 249

- » - імя М. Ц. Шыша, брыгады імя В. М. Молатава Пінскай вобл. 3/570; 8/193, 246

- » - імя Ф. П. Юрчанкі, брыгады 1-й Мінскай 8/127

- » - імя Якуба Коласа, брыгады Першамайскай Баранавіцкай вобл. 8/216

- » - «Інтэрнацыянал», брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/181

- » - «Іскра», брыгады імя С. М. Кірава Баранавіцкай вобл. 8/186, 187, 211

- » - «Іскра», брыгады «Разгром» Мінскай вобл. 8/218

- » - П. Е. Казанакава, Магілёўскай вобл. 8/249—250

- » - С. І. Казлова, Брэсцкай вобл. 8/250

- » - Калінкавіцкі, Палескай вобл. 8/250

- » - «Камсамол», брыгады 1-й Мінскай 8/127

- » - «Камсамол», брыгады «За Савецкую Беларусь» Мінскай вобл. 8/172

- » - «Камсамол Беларусі», брыгады імя Кастуся Каліноўскага Беластоцкай вобл. 2/310; 8/186

- » - «Камсамолец» (брыгада імя М. В. Фрунзе, Вілейская вобл.) 8/201

- » - «Камсамолец», брыгады 25-й імя П. К. Панамарэнкі Мінскай вобл. 8/144

- » - «Камсамолец», брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/181

- » - «Камсамолец», брыгады імя А. В. Суворава 1-й Вілейскай вобл. 8/201

- » - «Камунар», брыгады «Дзядзькі Колі» Мінскай вобл. 8/166

- » - «Камуніст», брыгады імя М. А. Шчорса Магілёўскай і Мінскай абл. 8/208, 217

- » - Камарова (В. 3, Каржа; брыгада імя С. М. Будзённага, Пінская вобл.) 6/75—76; 8/174—175, 262; 10/335

- » - І. П. Каротчыкава 8/250

- » - «Кастрычнік» (брыгада «Кастрычнік», Вілейская вобл.) 8/209, 280

- » - «Кастрычнік», брыгады 2-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/130

- » - «Кастрычнік», брыгады «Першамайскай» Баранавіцкай вобл. 2/280; 8/216

- » - «Кастрычніцкі», брыгады імя С. М. Кірава Баранавіцкай вобл. 8/186—187, 211

- » - Качышчанскі, Палескай вобл. 8/250

- » - «КІМ», брыгады 1-й Дрысенскай Віцебскай вобл. 8/125

- » - «КІМ», брыгады імя К. Я. Варашылава Віцебскай вобл. 8/177

- » - «КІМ», брыгады імя ВЛКСМ Віцебскай вобл. 8/178

- » - Кірылы Іванавіча, Брэсцкай вобл. 8/228

- » - М. Дз. Кохава, Магілёўскай вобл. 8/250

- » - У. Крылова (Някрылава), Мінскай і Палескай абл. 8/228

- » - «Крэпасць», брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/180

- » - Лельчыцкі, Палескай вобл. 8/250

- » - «Ленінскі», брыгады Ленінскай Баранавіцкай вобл. 8/211

- » - Лоеўскі «За Радзіму», брыгады «За Радзіму» Лоеўскай Гомельскай і Палескай абл. 8/170, 219, 279; 9/529

- » - Лунінецкі, Пінскай вобл. 8/250

- » - В. С. Лявонава (брыгада М. П. Гудкова, Віцебская і Мінская вобл.) 8/164, 221

- » - Мазырскі, Палескай вобл. 8/250

- » - «Малады бальшавік», брыгады 2-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126, 130

- » - «Марак», брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/181; 11/75

- » - Махнавіцкі, Палескай вобл. 8/250—251

- » - М. П. Машкова, брыгады 1-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/121, 122, 251

- » - Мехаўскі (брыгада 2-я Беларуская імя П. К. Панамарэнкі, Віцебская вобл.) 8/128

- » - «Меч», Віцебскай вобл. 8/279, 251

- » - «Мсцівец», брыгады 2-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126, 130

- » - «Мсцівец», брыгады 100-й Даманавіцкай Палескай вобл. 8/152

- » - «Мсцівец», брыгады імя Аляксандра Неўскага Баранавіцкай вобл. 8/173

- » - «Мсцівец», брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/181

- » - «Мсцівец», брыгады імя Г. К. Жукава Баранавіцкай вобл. 8/183

- » - «Мсцівец», брыгады імя К. Я. Варашылава Віцебскай вобл. 8/177

- » - «Мсцівец», брыгады імя А. В. Суворава Баранавіцкай вобл. 8/200

- » - «Мсцівец», брыгады «Мсцівец» Гомельскай вобл. 2/159; 8/214, 219

- » - «Мсцівец», брыгады «Народныя мсціўцы» імя В. Т. Варанянскага Мінскай вобл. 8/214,, 215, 247

- » - «Мсцівец», брыгады «Разгром» Мінскай вобл. 8/218

- » - «Мсцівец», Мінскай вобл. 8/163, 251, 279; 11/113

- » - «Мсцівец» 2-і, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/128, 129

- » - «Наватары», гл. «Наватары»

- » - Нараўлянскі, Палескай вобл. 8/251

- » - «Непераможны». брыгады 3-й Мінскай імя С. М. Будзённага 8/134

- » - «Непераможны», брыгады Ленінскай Баранавіцкай вобл. 6/215; 8/211

- » - М. М. Нікіціна (брыгада М. М. Нікіціна, Мінская вобл.) 4/586; 7/516; 8/215; 10/434

- » - «Няўлоўныя» 10/74

- » - «Паддубнага», Брэсцкай вобл. 8/251

- » - Парыцкі, Палескай вобл. 8/228

- » - «Патрыёт», брыгады імя С. М. Будзённага Вілейскай вобл. 8/174

- » - «Патрыёт Радзімы», брыгады 300-й імя К. Я. Варашылава Мінскай вобл. 8/159

- » - «Патрыёт Радзімы», брыгады «Бальшавік» Гомельскай вобл. 8/162

- » - «Перамога» (брыгада «Перамога», Баранавіцкая вобл.) 2/461, 462; 8/211, 215

- » - «Перамога», брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126

- » - «Перамога», брыгады «Граза» Віцебскай вобл. 2/600; 8/164

- » - «Перамога», брыгады імя газеты «Правда» Мінскай вобл. 8/127, 179

- » - «Перамога», брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 8/176

- » - «Перамога», брыгады імя М. А. Шчорса Баранавіцкай вобл. 8/208

- » - «Перамога», брыгады імя М. А. Шчорса Магілёўскай і Мінскай абл. 8/208

- » - «Перамога», брыгады «Полымя» Мінскай вобл. 8/217

- » - «Пераможац», брыгады «За Савецкую Беларусь» Мінскай вобл. 8/172

- » - Петрыкаўскі, Палескай вобл. 8/251

- » - Плявакі, Палескай вобл. 8/228

- » - «Полымя», брыгады «Полымя» Мінскай вобл. 8/169, 217

- » - «Прагрэс», брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/180

- » - А. С. Пятрова, Віцебскай вобл. 8/251

- » - «Радзіма» (брыгада імя А. Ф. Данукалава, Віцебская вобл.) 8/180, 262

- » - «Радзіма», брыгады «Разгром» Мінскай і Магілёўскай абл. 8/218

- » - разведвальны, брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/222

- » - разведвальны 8-ы, брыгады імя М. І. Кутузава Вілейскай вобл. 8/190

- » - разведвальны імя С. Г. Лазо, брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 8/176

- » - «Разгром», брыгады «Разгром» Мінскай вобл. 2/73; 8/2189/381

- » - Д. Ф. Райцава (брыгада 1-я Беларуская, Віцебская вобл.) 8/120, 121, 178, 207

- » - «Савецкая Беларусь», брыгады імя П. К. Панамарэнкі Брэсцкай вобл. 8/194, 248

- » - А. Ф. Сарафанава, Палескай вобл. 8/251—252

- » - Свірскі, Вілейскай вобл. 3/78

- » - Свяцілавіцкі, Гомельскай і Арлоўскай абл. 8/252

- » - «Сібірак», Віцебскай вобл. 9/221

- » - «Сібірак», брыгады «За Савецкую Беларусь» Віцебскай вобл. 8/171

- » - «Сібірак», брыгады імя ВЛКСМ Віцебскай вобл. 8/178, 207

- » - «Сібірак», брыгады «Уперад» Баранавіцкай вобл. 8/224, 825

- » - Сіманіцкі, брыгады Лельчыцкай Палескай вобл. 8/210

- » - Скараднянскі, Палескай вобл. 8/252

- » - «Слава», брыгады імя К. Я. Варашылава Вілейскай вобл. 8/176

- » - «Слава», брыгады «Полымя» Мінскай вобл. 8/217

- » - «Слаўны», гл. «Слаўны»

- » - Слуцкі, Мінскай вобл. 8/228

- » - «Смерць ворагам», брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/181

- » - «Смерць фашызму» (брыгада «Смерць фашызму», Мінская вобл.) 6/86; 8/222, 223, 279

- » - «Смерць фашызму», брыгады 37-й Ельскай Палескай вобл. 8/146

- » - «Смерць фашызму», брыгады 101-й Даманавіцкай Палескай вобл. 8/152

- » - «Смерць фашызму», брыгады 123-й імя 25-годдзя БССР Палескай вобл. 8/154

- » - «Смерць фашызму», брыгады імя К. Я. Варашылава Віцебскай вобл. 8/177

- » - «Смерць фашызму», брыгады імя П. К. Панамарэнкі Гомельскай вобл. 2/124; 8/167, 168, 194, 279

- » - «Смерць фашызму», брыгады Сенненскай Віцебскай вобл. 8/222

- » - «Смерць фашызму» 4-ы, брыгады 2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі Віцебскай вобл. 8/128, 129

- » - «Сокал», брыгады імя А. Ф. Данукалава Віцебскай вобл. 8/181

- » - «Сокал», брыгады імя П. К. Панамарэнкі Беластоцкай вобл. 8/131, 196, 279; 11/639

- » - «Сокал», брыгады «Камсамолец» Баранавіцкай вобл. 8/209

- » - «Сокалы», гл. «Сокалы»

- » - «Спартак», брыгады Лагойскай «Бальшавік» Мінскай вобл. 8/210

- » - «Спартак», брыгады «Спартак» Вілейскай вобл. 8/200, 222, 223

- » - «Старшыны», Брэсцкай вобл. 8/228

- » - «Старынкі», брыгады імя Л. М. Даватара Вілейскай вобл. 8/180

- » - І. А. Стафаненкі, Магілёўскай і Гомельскай абл. 8/252

- » - Столінскі. Пінскай і Палескай абл. 8/252, 442

- » - І. М. Суворава, брыгады «Чэкіст» Магілёўскай вобл. 8/227

- » - С. Р. Суслава, Вілейскай вобл. 8/168, 252

- » - Г. П. Сцешыца, Мінскай вобл. 8/228

- » - «Сцяг». брыгады «Граза» Віцебскай вобл. 8/164

- » - «Сцяг», брыгады «Разгром» Мінскай вобл. 8/217—218

- » - «Сцяг», Брэсцкай вобл. 2/422; 8/252

- » - І. П. Топкіна, Брэсцкай вобл. 8/253

- » - «Трынаццаць», Смаленскай вобл. 8/119, 133, 230, 260

- » - «Трэція», гл. «Трэція»

- » - Тураўскі, Палескай вобл. 8/253

- » - Тураўскі 2-і, Палескай вобл. 8/228

- » - «Ураган», брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126

- » - «Ураган», брыгады «За Савецкую Беларусь» Мінскай вобл. 8/172

- » - Н. Е. Фалалеева (брыгада 4-я Беларуская, Віцебская і Вілейская вобл.) 8/134, 135

- » - Ф. Л. Фядосава, брыгады 1-й імя К. С. Заслонава Віцебскай вобл. 8/126

- » - М. К. Хадорыка, брыгады «Чэкіст» Магілёўскай вобл. 8/227

- » - Хойніцкі, Палескай вобл. 8/253

- » - «Храбрацы», гл. «Храбрацы»

- » - Целяханскі, Пінскай вобл. 8/253

- » - «Чапай», Магілёўскай вобл. 8/240, 242, 253

- » - Ф. С. Чарнова, брыгады 20-й імя В. С. Грызадубавай Баранавіцкай вобл. 8/143

- » - «Чацвёрты», брыгады імя С. М. Кірава Мінскай вобл. (Халопеніцкі, Крупскі, Барысаўскі р-ны) 8/187

- » - «Чырвонагвардзейскі», брыгады Ленінскай Баранавіцкай вобл. 8/211

- » - Чырвонаслабодскі, Мінскай вобл. 8/228

- » - «Чырвоны Кастрычнік», брыгады 123-й імя 25-годдзя БССР Палескай вобл. 2/467; 8/154, 262, 333; 9/602

- » - «Чырвоны сцяг», брыгады імя М. В. Фрунзе Вілейскай вобл. 8/202

- » - «Чырвоны сцяг», брыгады «Чырвоны сцяг» Мінскай вобл. 8/169, 226

- » - «Чэкіст», Брэсцкай вобл. 2/422; 8/243, 253

- » - Чэрыкаўскі, Магілёўскай вобл. 8/253

- » - М. П. Шмырова, гл. Партызанскі атрад імя Р. С. Курмялёва. брыгады 1-й Беларускай Віцебскай вобл.

- » - С. Ц. Шпакова, брыгады 1-й Беларускай Віцебскай вобл. 8/120

- » - Штабны, Палескай вобл. 8/253—254

- » - «Штурм», брыгады «За Савецкую Беларусь» Баранавіцкай вобл. 8/171

- » - «Штурм», брыгады «Штурмавая» Мінскай вобл. 8/227; 10/570

- » - І. А. Яраша, Мінскай вобл. 8/228

- » - кавалерыйскі Дз. А. Дзенісенкі (брыгада 1-я Беларуская кавалерыйская. Баранавіцкая вобл.) 8/122, 216

- » - кавалерыйскі імя А. В. Суворава, брыгады 32-й імя М. І. Калініна Мінскай вобл. 8/145

- » - мясцовы самаабароны в. Залужжа. брыгады 20-й імя В. С. Грызадубавай Баранавіцкай вобл. 8/143

- » - мясцовы самаабароны в. Тухавічы, брыгады 20-й імя В. С. Грызадубавай Баранавіцкай вобл. 8/143

- » - мясцовы самаабароны в. Раздзялавічы, брыгады 20-й імя В. С. Грызадубавай Баранавіцкай вобл. 8/143

- » - сямейны «За Радзіму», брыгады імя К. К. Ракасоўскага Баранавіцкай вобл. 8/197

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)