Verbum

«ДЫНА́МА»,

беларускае фізкультурна-спарт. т-ва. Аб’ядноўвае супрацоўнікаў і ваеннаслужачых Мін-ва ўнутр. спраў, Камітэта дзярж. бяспекі, мытні, пагран., унутр. войск, навуч. устаноў. Арганізавана ў 1923. Культывуецца 20 алімп. відаў спорту. Мае калектывы «Юны дынамавец», «Юны сябра міліцыі», «Юны сябра пажарных», падлеткавыя клубы. Падрыхтаваны 61 засл. майстар спорту, 280 майстроў спорту міжнар. класа, 2312 майстроў спорту. Выхаванцы «Д.» заваявалі 57 алімп. медалёў, з іх 22 залатыя, і 891 медаль на Кубках, чэмпіянатах, першынствах свету і Еўропы. Найб. вядомыя выхаванцы: Т.​Самусенка, А.​Бялова, А.​Раманькоў (фехтаванне), У.​Парфяновіч, В.​Рэнейскі, У.​Раманоўскі, А.​Масяйкоў (веславанне), Л.​Петрык (спарт. гімнастыка), М.​Лобач (маст. гімнастыка), В.​Яноўскі (бокс), І.​Шылава, К.​Лукашык (кулявая стральба), А.​Партноў (скачкі ў ваду), А.​Папоў (біятлон) і інш. Званне «Заслужаны трэнер» маюць 246 чал. Спарт. базы: стадыён «Дынама», комплекс з лёгкаатлетычным манежам, спецыялізаваныя спартзалы і аднаўленчыя цэнтры ў Мінску, Гомелі, Брэсце, базы ў Стайках і Раўбічах.

Дз.​А.​Ашмянскі.

т. 6, с. 284

ЛЕ́ЙПЦЫГСКІ ПРАЦЭ́С 1933,

судовы працэс супраць камуністаў у г. Лейпцыг (Германія) 21.9—23.12.1933. Адбыўся пасля прыходу да ўлады ў Германіі Нацыянал-сацыялісцкай партыі, кіраўніцтва якой (Г.Герынг і інш.) з мэтай правакацыі арганізавала падпал будынка рэйхстага ў Берліне ноччу 27.2.1933, каб абвінаваціць у гэтым апазіцыйную Камуніст. партыю Германіі (КПГ) і разгарнуць супраць яе рэпрэсіі. На месцы здарэння быў арыштаваны галандскі беспрацоўны Ван дэр Любе, па абвінавачанні ў саўдзеле ў падпале — кіраўнік фракцыі КПГ у рэйхстагу Торглер, а таксама балг. камуністы Г.Дзімітроў, Б.​Папоў і В.​Танеў, якія знаходзіліся ў Германіі. Нацысцкая правакацыя выклікала хвалю пратэстаў у свеце; створаная вядучымі юрыстамі свету Міжнар. следчая камісія на «контрпрацэсе» ў Лондане (вер. 1933) даказала, што рэйхстаг падпалілі герм. нацысты. У гэтых умовах, а таксама дзякуючы прамоўніцкаму таленту Дзімітрова, які даказаў ілжывасць прад’яўленага яму абвінавачання, усе падсудныя (акрамя прыгаворанага да пакарання смерцю Ван дэр Любе) былі апраўданы «за адсутнасцю доказаў».

Літ.:

Процесс о поджоге рейхстага и Георгий Димитров: Док.: В 3 т. Т. 1—2. М., 1981—88;

Димитров Г. Лейпцигский процесс: Речи, письма и документы. 2 изд. М., 1984.

У.​Я.​Калаткоў.

т. 9, с. 191

МАСКО́ЎСКІ ЦЫРК імя Ю.У.Нікуліна, найбуйнейшы цырк Расіі. Адкрыты ў 1880. Паказваў пантамімы, феерыі і інш. З 1919 — дзярж., з 1997 імя Нікуліна. У пастаноўках 1920-х г. удзельнічалі рэж. С.​Радлаў, балетмайстар К.​Галяйзоўскі, мастакі В.​Хадасевіч, М.​Бабышоў і інш. Маст. кіраўнікі В.​Труцы (1921—22), Э.​Краснянскі (з 1931), Б.​Шэхет і Ю.​Юрскі (з 1935), А.​Арнольд (з 1950), М.​Мясцечкін (з 1956), Нікулін (1982—97), М.​Нікулін (з 1999), гал. рэжысёр В.​Гнеўшаў (1997—99). Сярод пастановак: «Трое нашых» (1942), «Маленькі П’ер» (1949), «Шчаслівага плавання» (1977), «Маскоўскаму цырку 100 гадоў» (1979), «Беражыце клоунаў» (1992), «Бульвар нашага дзяцінства» (1994), «Усмешкі старога цырка» (1995), «Мы жадаем шчасця вам...» (1999). У прадстаўленнях у розныя часы прымалі ўдзел Альперавы, А.​Амвросьева, М.​Антонаў і В.​Барценеў, І.​Бутрымава, Дуравы, Л.​Енгібараў, Карандаш (М.​Румянцаў), Э.​Кіо, В. і А.​Кіс, сёстры Кох, В.​Лазарэнка, Манжэлі, Нікулін, А.​Папоў, Сосіны, Труцы, Г.​Шахнін, М.​Шуйдзін і інш. У 1946—49 і 1966—68 пры М.ц. працавала студыя размоўных жанраў.

т. 10, с. 184

ПАЦЕ́Й (Іпацій) (свецкае імя Адам Львовіч; 12.4.1541, сядзіба Ражанка Камянецкага пав. Падляшскага ваяв. — 18.7.1613),

бел. царкоўны і дзярж. дзеяч., пісьменнік-палеміст. З правасл. роду Пацеяў. Верагодна, вучыўся ў Ягелонскім ун-це (Кракаў). З 1566 брэсцкі пісар земскі, у 1569 дэпутат сейма, у 1588 брэсцкі кашталян і сенатар Рэчы Паспалітай. Пасля смерці жонкі (1592) прыняў манаства пад імем Іпацій (крас. 1593). З мая 1593 епіскап уладзімірскі (г. Уладзімір-Валынскі). Адзін з ініцыятараў і арганізатараў Брэсцкай уніі 1596. З 1599 уніяцкі мітрапаліт кіеўскі і ўсяе Русі. Аўтар палемічных твораў на старабел. і польскай мовах у абарону уніі: «Унія...» (1595), «Справядлівае апісанне ўчынкаў і справы сінодавае» (1597), «Размова берасцяніна з братчыкам» (1604), «Уваскрослы Налівайка» (1607), «Ерасі, невуцтва і палітыка папоў і мяшчан віленскага брацтва», «Гармонія...», «Рэляцыя» (усе 1608), вял. колькасці прамоў, павучанняў і інш. Прапаведніцкія творы П. на старабел. мове былі сабраны і выдадзены ў 1677, у 1714 — перавыдадзены на польскай мове ў Супраслі.

Літ.:

Кішка Л. Жыцьцяпіс Іпація Пацея: Пер. з пол. // Спадчына. 1998. № 4.

Ю.​М.​Лаўрык.

т. 12, с. 241

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК СФЕ́РЫ АБСЛУГО́ЎВАННЯ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУСЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафесійным работнікам прадпрыемстваў, аб’яднанняў, устаноў, арг-цый, якія працуюць у розных сферах абслугоўвання насельніцтва 15 і больш гадоў, за заслугі ў аказанні насельніцтву гандл., быт., жыллёвых, камунальных і інш. паслуг, у распрацоўцы і ўкараненні новых відаў паслуг, новых форм і метадаў абслугоўвання, арганізацыі ўстойлівага і якаснага функцыянавання камунальнай гаспадаркі, сістэм водаачысткі і водазабеспячэння, службы ацяплення, асвятлення і захавання жылога фонду, расшырэнні і ўмацаванні матэрыяльна-тэхн. базы прадпрыемстваў, павышэнні ўзроўню падрыхтоўкі кадраў. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 6.5.1970 існавала званне засл. работнік быт. абслугоўвання насельніцтва БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя работнікі сферы абслугоўвання Рэспублікі Беларусь

1970. С.​А.​Адамовіч, А.​У.​Амбражэвіч, А.​Ц.​Астрэйка, Н.​Ю.​Балазюк, Г.​У.​Баранчук, І.​П.​Барысевіч, П.​З.​Баяроўскі, С.​У.​Бегер. С.​А.​Бранцэвіч, Л.​У.​Буцькова, В.​М.​Гутараў, Т.​С.​Дзедуль, К.​С.​Жылінскі, Н.​П.​Казлова, М.​І.​Камінскі, М.​А.​Клімкова, Е.​Я.​Лазарэтава, С.​А.​Лукашык, У.​М.​Лукашэвіч, Г.​Ф.​Макс, З.​А.​Мураўёва, М.​А.​Несцярэнка, В.​Ф.​Папоў, Р.​С.​Пілішкіна, Ш.​Е.​Сахадзе, В.​Д.​Сілко, У.​І.​Скарынка, М.​М.​Сокал, І.​М.​Старацітараў, Я.​Р.​Сцепанцоў, С.​І.​Сэй, П.​К.​Сямашка, У.​М.​Трус, І.​У.​Філіповіч, В.​В.​Хмялькова, А.​С.​Церабілаў, І.​А.​Цэдзік, Я.​Р.​Шалабанаў, С.​Ф.​Шыманко, В.​С.​Шышко, С.​С.​Ярошчык.

1974. С.​М.​Барашкаў.

1975. У.​П.​Кахро.

1976. В.​І.​Зайцава, М.​Б.​Царова.

1977. Л.​М.​Кляпацкая, Дз.​З.​Ларыёнаў, П.​І.​Папоў.

1978. І.​І.​Казельскі, Н.​С.​Катлінская, У.​П.​Панасюк, А.​М.​Раеў.

1979. А.​Д.​Арэхава, А.​С.​Бакулін, В.​А.​Карачун, Я.​Я.​Лістраценка. Т.​С.​Мышкоўская.

1980. М.​Р.​Балашчанка, В.​К.​Бычык, А.​І.​Зенчанкаў, Р.​П.​Касьянюк, В.​П.​Лобач, А.​А.​Паўленкава. Э.​Ф.​Таўпянец, К.​І.​Хорава, В.​П.​Экстратаў.

1981. В.​М.​Гладкі, І.​П.​Кароль, Л.​К.​Куіш, М.​П.​Федаровіч.

1982. М.​С.​Вальвачоў, М.​Ф.​Маёраў, Э.​П.​Ражкоў, У.​А.​Шчасны, І.​М.​Шытохін.

1983. Г.​І.​Зязюлевіч, М.​С.​Мурына, А.​І.​Хлус, Л.​Ф.​Шыян.

1985. П.​П.​Якутаў.

1989. Н.​М.​Нікалаева.

1990. С.​І.​Брынкевіч, П.​Д.​Бурмістрава, А.​І.​Воранава.

1991. М.​Э.​Фрыдлянд.

1993. Я.​Дз.​Уласко.

1994. М.​І.​Крук.

1996. С.​Н.​Паўлянок, М.​Р.​Трус.

1997. Б.​В.​Батура, Р.​Ф.​Рубекін.

т. 6, с. 567

ІНЖЫНЕ́РНАЯ ГЕАЛО́ГІЯ,

галіна геалогіі, якая вывучае верхнія гарызонты зямной кары і яе дынаміку ў сувязі з інж. дзейнасцю чалавека. Асн. аб’ектамі вывучэння з’яўляюцца фіз.-мех. ўласцівасці горных парод і змены іх у часе; геал. працэсы, іх прагнозная ацэнка і накіраванасць. Выкарыстоўвае метады геафіз. (электраразведка, мікрасейсміка, розныя віды каратажу), петралагічныя, хім., фіз., аптычныя і інш. Складаецца з раздзелаў: грунтазнаўства, механіка грунтоў, інж. геадынаміка, рэгіянальная і спецыяльная І.г. (буд., дарожная, ваен., марская і інш.). Цесна звязана з гідрагеалогіяй, петраграфіяй, геакрыялогіяй, дынамічнай геалогіяй і інш. Пачала развівацца ў 19 ст. Вялікі ўклад у І.г. зрабілі вучоныя рас. Ф.​П.​Саварэнскі, І.​В.​Папоў, М.​М.​Маслаў, В.​А.​Прыклонскі, Я.​М.​Сяргееў, В.​Д.​Ламтадзе, В.​Ц.​Трафімаў і інш., амер. К.​Тэрцагі, Р.​Пек, Дж.​Тэйлар, англ. А.​Скемптан, чэш. К.​Заруба і М.​Матула, югасл. Б.​Куюнджыч і М.​Яніч і інш. На Беларусі пытаннямі І.г. займаліся К.І.Лукашоў, Ю.А.Сабалеўскі, Г.А.Калпашнікаў, У.​Р.​Лабадзенка, В.​Ф.​Вішнеўскі, І.​А.​Бусел. Даследаванні І.г. праводзяцца ў Бел.дзярж. ін-це інж. вышуканняў «Геасэрвіс», Бел. н.-д. геолага-разведачным ін-це, Бел. дзярж. політэхн. акадэміі.

П.​М.​Касцюковіч.

т. 7, с. 258

ЗІМО́ВЫЯ АЛІМПІ́ЙСКІЯ ГУ́ЛЬНІ,

сусветныя комплексныя спаборніцтвы па зімовых відах спорту. Праводзяцца з 1924 Міжнар. алімп. камітэтам 1 раз у 4 гады (у 1940 і 1944 не адбыліся). Месцы правядзення: I — г. Шамані (Францыя, 1924), II i V — г. Санкт-Морыц (Швейцарыя, 1928, 1948), III і XIII — г. Лейк-Плэсід (ЗША, 1932, 1980), IV — г. Гарміш-Партэнкірхен (Германія, 1936), VI — Осла (Нарвегія, 1952), VII — г. Корціна-д’Ампеца (Італія, 1956), VIII — г. Скво-Вэллі (ЗША, 1960), IX і XII — г. Інсбрук (Аўстрыя, 1964, 1976), X — г. Грэнобль (Францыя, 1968), XI — г. Сапара (Японія, 1972), XIV — г. Сараева (Югаславія, 1984), XV — г. Калгары (Канада, 1988), XVI — г. Альбервіль (Францыя, 1992), XVII — г. Лілехамер (Нарвегія, 1994), XVIII — г. Нагана (Японія, 1998). Бел. спартсмены выступаюць з 1964 (у складзе каманды СССР), у якасці самастойнай каманды з 1994—15-е месца па колькасці медалёў з 67 каманд; заваявалі 1 залаты медаль (Я.​Л.​Рэдзькін, біятлон, гонка на 20 км, 1992), 3 сярэбраныя (А.​У.​Папоў, біятлон, эстафета 4×7,5 км, 1992; І.​М.​Жалязоўскі, канькабежны спорт, 1000 м, 19.94; С.​В.​Парамыгіна, біятлон, 7,5 км, 1994), 4 бронзавыя (Р.​М.​Ачкіна, лыжныя гонкі, эстафета 3×5 км, 1968; Жалязоўскі, канькабежны спорт, 1000 м, 1988; А.​П.​Айдараў, біятлон, 20 км, 1998; Дз.​У.​Дашчынскі, фрыстайл, 1998).

У.​Г.​Майсееў.

т. 7, с. 70

МАСКО́ЎСКІ ТЭА́ТР ІМЯ́ У.МАЯКО́ЎСКАГА Створаны ў 1922 як Маскоўскі т-р Рэвалюцыі. З 1943 наз. Маскоўскі т-р драмы, з 1954 сучасная назва. У 1922—24 т-р узначальваў У.​Меерхольд (паст. «Даходнае месца» А.​Астроўскага, «Возера Люль» А.​Файко, абодва 1923). З сярэдзіны 1920-х г. спектаклі ставілі рэжысёры розных школ, сярод пастановак: «Рэха» У.​Біль-Белацаркоўскага (1924), «Чалавек з партфелем» Файко (1928). У 1930—35 гал. рэжысёр А.​Папоў, які паставіў «Мой сябар» М.​Пагодзіна (1932), «Рамэо і Джульета» У.​Шэкспіра (1935). У 1939 А.​Лабанаў паставіў «Таню» А.​Арбузава. У 1943—66 гал. рэжысёр М.​Ахлопкаў, які паставіў спектаклі «Маладая гвардыя» паводле А.​Фадзеева (1947), «Гамлет» У.​Шэкспіра (1954), «Садоўнік і цень» Л.​Лявонава (1957), «Медэя» Эўрыпіда (1961). З 1967 маст. кіраўнік А.​Ганчароў, пастаноўкам якога ўласцівы яркая тэатр. форма, грамадз.-публіцыстычны пафас: «Дзеці Ванюшына» С.​Найдзёнава (1969), «Трамвай «Жаданне» Т.​Уільямса (1970), «Дзядзечкаў сон» паводле Ф.​Дастаеўскага (1971), «Размовы з Сакратам» Э.​Радзінскага (1975), «Бег» М.​Булгакава (1978), «Заўтра была вайна» Б.​Васільева (1985), «Захад» І.​Бабеля (1988), «Гарбун» С.​Мрожака (1992), «Ахвяра стагоддзя» паводле А.​Астроўскага (1994) і інш. У розныя гады ў складзе трупы: М.​Бабанава, Т.​Васільева, Э.​Вітарган, Ю.​Глізер, Н.​Гундарава, Т.​Дароніна, А.​Джыгарханян, Т.​Карпава, І.​Касталеўскі, А.​Лазараў, Я.​Лявонаў, С.​Немаляева, Н.​Русланава, У.​Самойлаў, Я.​Самойлаў, Б.​Ценін, М.​Штраўх і інш.

т. 10, с. 182