бортнік - Пошук - Энцыклапедыі

Бортнік Ш. 3/21

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

Бортнік А, М. 8/174

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

Бортнік С. І. 10/233

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

Бортнік П. М. 10/232, 233

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

«БА́ЦЬКАЎШЧЫНА»,

бел. эміграцыйная газета. Выдавалася з 31.10.1947 да снеж. 1966 у Мюнхене на бел. мове. З 1955 бел. тыднёвік палітыкі, культуры і грамадскага жыцця. Выдавец У.Бортнік (з 1955). Асн. задачай лічыла развіццё і паглыбленне патрыятызму ў эмігранцкім асяроддзі. Друкавала інфармацыю пра міжнар. жыццё, навіны, карэспандэнцыі пра паліт. становішча на Беларусі, матэрыялы па гісторыі, культуры, мастацтве. Выдавала дадаткі: дзіцячы «Каласкі», літ., жаночы. Пры «Бацькаўшчыне» дзейнічала выдавецтва, якое выпусціла творы Я.Купалы, Я.Коласа, Л.Калюгі, К.Чорнага і інш. Мела прадстаўніцтвы і распаўсюджвалася ў ЗША, Канадзе, Вялікабрытаніі, Францыі, Аўстраліі, Аргенціне і інш. краінах.

т. 2, с. 362

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

МАСКО́ЎСКІ ТЭА́ТР НА ТАГА́НЦЫ.

Створаны ў 1964 на базе Маскоўскага т-ра драмы і камедыі (арганізаваны ў 1946) і групы выпускнікоў Тэатр. вучылішча імя Б.Шчукіна як Маскоўскі т-р драмы і камедыі на Таганцы, з 1987 сучасная назва. Маст. кіраўнікі: Ю.Любімаў (1964—84 і з 1989), А.Эфрас (1984—87), М.Губенка (1987—89). Т-р развіваў традыцыі Я.Вахтангава, У.Меерхольда, Б.Брэхта, распрацоўваў новую сцэн. мову, знаходзіў новыя формы сцэн. л-ры (паэт. т-р, т-р прозы, сцэн. публіцыстыка). Спектаклі вызначаліся адкрытым грамадз. пафасам, актыўным кантактам з публікай: «Добры чалавек з Сезуана» Б.Брэхта (1964), «Дзесяць дзён, якія ўзрушылі свет» паводле Дж.Рыда, «Антысветы» А.Вазнясенскага (абодва 1965), «Паслухайце! Маякоўскі», «Пугачоў» С.Ясеніна (абодва 1967), «Тарцюф» Мальера (1968), «Жывы» паводле Б.Мажаева (1968, 1989), «А досвіткі тут ціхія...» паводле Б.Васільева, «Гамлет» У.Шэкспіра (абодва 1971), «Драўляныя коні» паводле Ф.Абрамава (1974), «Вішнёвы сад» А.Чэхава (1975, 1985), «Майстар і Маргарыта» паводле М.Булгакава, «Дом на набярэжнай» паводле Ю.Трыфанава (1980), «Паэт Уладзімір Высоцкі» (1981, 1988), «Барыс Гадуноў» А.Пушкіна (1982, 1989), «На дне» М.Горкага (1984), «У вайны не жаночы твар» паводле С.Алексіевіч (1985), «Мізантроп» Мальера (1986), «Маленькія трагедыі» Пушкіна (1989), «Доктар Жывага» паводле Б.Пастарнака (1993) і інш. У складзе трупы ў розныя гады: І.Бортнік, У.Высоцкі, Губенка, А.Дзямідава, В.Залатухін, З.Славіна, В.Смехаў, С.Фарада, Л.Філатаў, Б.Хмяльніцкі і інш. У 1993 падзяліўся на 2 трупы: Т-р на Таганцы (пад кіраўніцтвам Любімава) і Садружнасць акцёраў Таганкі (пад кіраўніцтвам Губенкі).

т. 10, с. 182

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

МАЛАДЗЕ́ЧАНСКІ РАЁН.

На ПнЗ Мінскай вобл. Утвораны 15.1.1940. Пл. 1,4 тыс. км². Нас. 49,2 тыс. чал. (1998, без г. Маладзечна), гарадскога 11,8%. Сярэдняя шчыльн. 35 чал. на 1 км². Цэнтр — г. Маладзечна. Уключае: г.п. Радашковічы, 278 сельскіх населеных пунктаў, Радашковіцкі пасялковы Савет і 14 сельсаветаў: Аляхновіцкі, Гарадзілаўскі, Гарадоцкі, Граніцкі, Красненскі, Лебедзеўскі, Маркаўскі, Мясоцкі, Палачанскі, Радашковіцкі, Хажоўскі, Хоўхлаўскі, Цюрлёўскі, Чысцінскі.

Большую частку тэр. раёна займаюць Ашмянскае ўзвышша і Мінскае ўзвышша, паўн. ч. ў межах Нарачана-Вілейскай нізіны. Паверхня ўзгорыста-раўнінная, месцамі градавы рэльеф. Агульны нахіл на ПнЗ. Пераважныя выш. 150—300 м, найвыш. пункт 320 м (каля в. Дубрава Аляхновіцкага с/с). Карысныя выкапні: торф, пясчана-жвіровая сумесь, буд. пяскі, гліны, мінер. вада. Сярэдняя т-ра студз. -6,4 °C, ліп. 18 °C. Ападкаў 602 мм за год. Вегетац. перыяд 189 сут. Найб. рэкі: Бярэзіна (бас. р. Нёман), Уша з прытокамі Цна, Гадзея, Тур’я; Рыбчанка, Вілія. Васькаўскае вадасховішча. На У галоўны канал Вілейска-Мінскай воднай сістэмы. Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя (57,6%), тарфяна-балотныя (18,1%) і дзярнова-падзолістыя забалочаныя (14,4%). Пад лесам 33% тэрыторыі Лясы хваёвыя, яловыя, бярозавыя, альховыя і інш., ¹/₄ з іх — штучныя насаджэнні. Найб. лясістасць на Пн, дзе вылучаецца вял. лясны масіў Ярэўская пушча. Балоты займаюць 18,4 тыс. га. Найб. балотныя масівы Бярэзінскае балота і Масцішча. Заказнікі мясц. значэння: бат. Арніка горная, біял. Бортнік. Помнікі прыроды мясц. значэння: хвойнік з возерам у Красненскім лясніцтве каля в. Раёўка, хвоя веймутава і звычайная ў Маладзечанскім лясніцтве; паркі — Беразінскае, Маліноўшчына (з алеяй хвоі веймутавай), Якімоўшчына.

Агульная пл. с.-г. угоддзяў 75,6 тыс. га, з іх асушаных 16,7 тыс. га. На 1.1.1999 у раёне 18 калгасаў, 39 фермерскіх гаспадарак, зверагаспадарка, Маладзечанская птушкафабрыка, адкрытае акц. т-ва «Маладзечанская аграхімія», рыбгас «Ізабеліна». Асн. кірункі сельскай гаспадаркі: мяса-малочная жывёлагадоўля, развітая збожжавая гаспадарка, бульбаводства, ільнаводства. Вырошчваюць кармавыя культуры, агародніну. Прадпрыемствы лёгкай, харч., буд. матэрыялаў, паліўнай, першаснай апрацоўкі лёну і цэлюлозна-папяровай прам-сці. Па тэр. раёна праходзяць чыгункі Мінск—Вільнюс, Ліда—Полацк, аўтадарогі Мінск—Вільнюс, Маладзечна—Вілейка—Мядзел, Маладзечна—Валожын. У раёне 17 сярэдніх, 14 базавых, 6 пач., 6 муз., маст. школы, 2 ПТВ, дом дзіцячай творчасці, дзіцяча-юнацкі клуб фіз. падрыхтоўкі, 28 дашкольных устаноў, 31 дом культуры, 6 клубаў, 43 б-кі, 7 бальніц, 2 паліклінікі, 9 амбулаторый, 27 фельч.-ак. пунктаў, санаторый «Сасновы Бор». Купалаўскі мемарыяльны запаведнік «Вязынка» з філіялам літ. музея Я.Купалы ў в. Вязынка, філіял літ. музея М.Багдановіча ў в. Ракуцёўшчына, літ.-краязнаўчыя музеі ў в. Гарадок і в. Плябань. Арх. помнікі: Троіцкі касцёл і брама (1701—04) і царква (1886) у в. Беніца; Феадосьеўская царква (1866) у в. Гарадзілава; вадзяны млын (канец 19 — пач. 20 ст.) і царква (2-я пал. 19 ст.) у в. Гарадок; Петрапаўлаўская царква (1871) у в. Груздава; касцёл (1912) і Пакроўская царква (1889) у в. Краснае; капліца (пач. 20 ст.) і Крыжаўзвіжанская царква (1869) у в. Лебедзева; сядзіба (2-я пал. 19 ст.) у в. Маліноўшчына; царква (1860) у в. Маркава; сядзібны дом (пач. 20 ст.) у в. Мясата; касцёл Роха (канец 18 ст.) і царква (2-я пал. 19 ст.) у в. Палачаны; касцёл (пач. 20 ст.) у в. Плябань; капліца (1935) у в. Раёўка; капліца і касцёл Дзевы Марыі (2-я пал. 18 ст.) у в. Хоўхлава; сядзіба (канец 19 ст.) у в. Яхімоўшчына. Выдаецца «Маладзечанская газета».

Г.С.Смалякоў.

т. 9, с. 553

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

САЮ́З МАЙСТРО́Ў НАРО́ДНАЙ ТВО́РЧАСЦІ БЕЛАРУ́СІ, Беларускі саюз майстроў народнай творчасці,

добраахвотнае грамадскае аб’яднанне майстроў розных відаў нар. творчасці і традыц. рамёстваў, мастацтвазнаўцаў, спецыялістаў у галіне нар. мастацтва і маст. рамёстваў. Створаны ў 1992 на Рэсп. канферэнцыі Т-ва майстроў нар. творчасці Беларусі (засн. ў 1991), з 1995 наз. Бел. саюз майстроў нар. творчасці. Мэта — адраджэнне, захаванне і развіццё традыц. нар. мастацтва, узмацненне ўплыву нар. творчасці на духоўнае развіццё грамадства, спрыянне пераемнасці традыцый, прапаганда творчасці нар. майстроў і творчых калектываў. Вышэйшы кіруючы орган — Рэсп. канферэнцыя, выканаўчы — праўленне. Канферэнцыі адбыліся ў 1995, 1997, 1999, 2001. Старшыня праўлення — Я.М.Сахута (з 1992). Арганізуе выстаўкі, конкурсы, фестывалі і інш. формы прапаганды нар. маст. творчасці. Уваходзіць у Бел. канфедэрацыю творчых саюзаў. На 2001 у саюзе 383 чл.

Члены Беларускага саюза майстроў народнай творчасці

1992. І.У.Алушкін, А.Г.Артынская, К.В.Асташэвіч, Н.П.Багдановіч, А.В.Баталёў, А.В.Бухвалаў, Н.М.Давыдава, З.І.Зіміна, Т.Я.Зіміна, Л.К.Галоенка, Л.Р.Главацкая, Т.Э.Івашына, Дз.Дз.Ільінчык, А.В.Карась, П.В.Карась, М.І.Корабаў, Н.М.Кузняцова, У.Е.Курбан, В.М.Кульпін, У.У.Кушнер, С.В.Кляшчук, В.А.Лабачэўская, А.С.Ламанос, Л.М.Лось, А.М.Маголін, В.У.Мазюк, Т.Г.Мізевіч, С.М.Несцярэўскі, В.А.Паўлава, І.М.Паўлаў, К.М.Пуціліна, Т.Р.Разінская, І.К.Раманчук, В.Я.Салдатава, А.В.Салдатаў, А.В.Салей, С.Р.Саўрыцкі, Я.М.Сахута, У.С.Смірноў, А.В.Трыбіс, І.Ф.Цыглінцава.

1993. Ю.І.Адамовіч, Л.А.Акавітая, Л.М.Борыс, Л.Ш.Валеева, С.І.Гайдэнкорн, Ю.В.Галавізнін, Ж.У.Гардзеева, А.А.Гасударава, А.А.Глябец, У.В.Гулякевіч, С.І.Жураўская, Т.І.Казлова, С.М.Какшынскі, І.М.Корабава, І.П.Коршун, І.С.Коршун, І.У.Лагуноўская, І.С.Лузько, В.М.Лукашэвіч, З.С.Ляўчэня, А.Г.Маляўская, Ю.А.Мінчанкоў, Л.А.Мялешка, А.В.Новікава, М.І.Няхай, А.В.Пракаповіч, А.Ф.Раманоўскі, Н.М.Сакалова-Кубай, Г.Ф.Сапун, М.К.Сасонка, М.Ф.Сямашка, С.В.Тарайкоўская, Л.А.Уласенка, Л.М.Уласенка, В.К.Уласік, У.В.Цакуноў, В.М.Чырвонцава, Т.В.Эбелашвілі.

1994. Н.К.Абуховіч, Т.П.Агафоненка, Т.А.Аляксеева, Н.А.Асіловіч, Т.Я.Белая, І.Г.Вавілава, Л.У.Васіхіна, М.В.Васкоўскі, Н.В.Гусева, Н.В.Зямскова, У.А.Касатаў, В.А.Крэсік, Л.Л.Крэсік, В.Л.Курганаў, Л.У.Нікіціна. В.К.Палтаржыцкі, А.Л.Папкоўская, Т.М.Пугачова, Т.А.Рэпіна, Г.А.Суша, В.В.Трубеева, А.А.Уткін, І.П.Фёдарава, А.Ф.Шабуня.

1995. Н.А.Бандарэнка, А.С.Вярцінская, А.М.Горбаль, А.С.Дубіна, Г.І.Іванова, У.П.Каласкоў, А.Ю.Кірычак, А.А.Макаранка, В.Н.Марозава, К.А.Пакаліцына, М.А.Пратасеня, Р.А.Раманеня, М.М.Саланенка, К.А.Філюта, М.У.Харытончык, Т.А.Чарнета, С.У.Шчэрба.

1996. Г.М.Безбародка, М.М.Белая, Т.А.Галавачова, Т.У.Ганчарык, В.Б.Герасіменя, Дз.М.Зайцаў, В.А.Зінкевіч, Э.У.Зінкевіч, Т.А.Ільенка, Л.Л.Казачонак, В.М.Казлоўская, В.П.Кучынская, П.Б.Лагуноўская, Ю.С.Лосік, У.К.Лук’янец, З.У.Ляйко, Т.І.Палюховіч, М.Я.Петрасян, Н.Я.Петрушко, С.А.Пратасеня, А.У.Сачак, С.А.Уманец, Л.А.Царыкевіч, М.Н.Чарнавокая, А.І.Чапулёнак, Н.М.Якубовіч.

1997. М.І.Ажэль, Т.Я.Ажэіль, М.А.Анціпкіна, Л.У.Блохава, А.М.Боганева, Н.Ф.Бортнік, Ю.І.Боўда, С.У.Бядзерына, Л.У.Вакар, Н.А.Валынец, С.А.Васіленка, Г.І.Ганчарэвіч, М.П.Гільніч, В.С.Грыц, А.Я.Дабравольская, В.П.Дзенісевіч, В.А.Дзмітрук, Л.Я.Дзярванаў, Я.Л.Дзярванаў, І.І.Драмлюк, В.С.Дранковіч, В.П.Дунеўскі, Н.І.Емяльянчык, Л.М.Зайцава, В.В.Зяноўка, М.У.Кажанеўская, Дз.А.Карліёнаў, Н.К.Кухарава, Т.А.Ларыёнава, А.В.Макаранка, Ю.С.Малышэўскі, М.А.Маркоўскі, В.Ю.Маслава, У.І.Матукевіч, У.К.Мікуцкая, П.А.Міхасёнак, Л.А.Муская, А.А.Мускі, А.У.Мяцельскі, Т.С.Новікава, В.А.Пачкаева, М.С.Пескавая, А.І.Рабкоў, Л.Е.Раманенка, М.Ф.Раманюк, З.Ф.Рынкова, Г.У.Саламянка, Г.Л.Саланінка, І.А.Сікірынаў, Б.М.Федаровіч, А.М.Храмкова, К.А.Цітоў, Н.Л.Чырвонцава, Р.Ф.Шаура, А.Ф.Шон, Н.І.Шэйна.

1998. Т.А.Багдановіч, А.П.Высоцкі, А.В.Жураўлевіч, Л.В.Жураўлевіч, А.С.Івашчанка, В.В.Качаргіна, Н.В.Кошман, А.М.Краўчук, Ю.Э.Круш, І.М.Кулецкая, В.В.Лабачоў, А.В.Лавор, А.М.Лебедзеў, І.І.Лізура, С.А.Лугін, А.В.Мацеша, В.Г.Міхасёнак, М.І.Мядзведзь, С.П.Падальніцкі, В.З.Парашчанка, В.В.Пархімовіч, В.Р.Пісарэнка, А.Л.Пракоф’еў, І.Б.Пярвухін, Т.А.Пярвухіна, В.М.Пятровіч, Н.Ф.Рабунская, М.А.Раманоўскі, А.П.Рослаў, М.М.Рудзяк, М.А.Рышкевіч, У.Б.Сасноўскі, Л.Я.Сватко, М.В.Свірчакоў, С.Р.Сядун, Г.С.Сямёнава, Г.А.Удодава, Т.М.Хадановіч, Т.С.Цімошкіна, С.У.Цітоў, С.С.Чэрнікава, Ю.Ф.Шапавалаў.

1999. В.А.Александровіч, Дз.А.Арынін, С.В.Бакіноўская, М.І.Бруй, М.Э.Бялова, М.А.Валошчык, А.С.Гаўрылаў, Дз.У.Гром, В.В.Грынашка, Н.В.Гунько, В.І.Даніленка, Л.А.Дзяржай-Касінская, В.В.Дубовік, С.А.Дубяга, У.А.Жданюк, І.М.Завадская, В.Г.Іваноў, А.В.Кавалык, Н.Дз.Канановіч, В.Б.Каражан, А.І.Каровін, А.К.Карчміт, В.В.Клімчэня, К.У.Краско, А.А.Лазоўская, Г.У.Любімава, В.І.Мацнева, А.А.Мацюх, С.І.Мурзін, Р.М.Панфілава, Н.І.Панцялеева, І.І.Папковіч, Я.Л.Пракапенка, А.В.Пракарына, В.М.Раманенка, Ю.Л.Рубашак, І.С.Руткевіч, З.С.Сабко, В.Б.Самойлаў, У.С.Саўрыцкі, Ю.І.Семашкевіч, Д.А.Сіняўская, Т.Ю.Смірнова, А.А.Солтан, А.З.Тамразаў, А.Л.Туміловіч, Л.В.Ус, Т.М.Фяськова, Т.М.Хамко, А.А.Хоміч, Л.У.Чадовіч, Г.К.Шамрук, І.Л.Шарак, С.Я.Шор, Л.Э.Юша.

2000. А.У.Аніська, В.Г.Аскірка, В.С.Валканоўская, А.М.Вараб’ёў, У.П.Гапеенка, П.В.Грынашка, А.В.Гурэеў, М.А.Давыдкін, З.У.Казлова, В.П.Казлова, Н.П.Каспяровіч, У.М.Каханоўская, С.М.Комель, Т.А.Лабунова, І.В.Лысенка, А.Л.Макарава, А.А.Маслік, В.М.Мацвееў, Н.В.Німко, Дз.М.Няхай, І.В.Пазгалёва, Т.В.Пракапчук, П.А.Ражалоўскі, Ж.Я.Розум, Г.В.Свечнікава, М.С.Скляр, А.В.Трампас, А.Э.Шамро, А.А.Шамшэня, А.Г.Шапель, І.М.Штэфан.

2001. М.А.Абраменка, Ю.А.Андрухін, В.В.Байкова, А.М.Бараўцова, А.А.Белая, Д.А.Бельская, З.Ф.Беразенская, А.П.Бяжко, А.А.Вашкелевіч, С.В.Вішнеўскі, Л.Г.Гаравая, А.А.Гімадава, Р.Р.Гімадаў, Р.А.Грыкін, Л.І.Грышчанкова, Л.Р.Дрэбезава, А.Я.Дакумаў, Ю.А.Дубнавіцкі, М.В.Ермаловіч, В.І.Залужны, М.І.Калакольцаў, Т.П.Каласкова, Т.Ф.Канавалава, У.П.Карасёў, А.Б.Кірэеў, К.В.Круцялёва, Н.С.Крыварот, Г.М.Кутузава, М.М.Кучыц, А.Ф.Макаранкаў, Дз.А.Міжуй, С.В.Муліца, С.П.Паплаўская, А.А.Паўлаў, С.М.Паўловіч, Я.Р.Песіна, У.М.Пудаў, А.С.Пушкароў, З.В.Раманюк, А.Ю.Радзіёнаў, А.Л.Рудакоўская, Г.Р.Рудніцкая, Г.М.Рымдзёнак, С.Л.Рымдзёнак, В.Л.Рэут, В.П.Савіных, І.Л.Саламаціна, Н.Л.Саламаціна, Г.Я.Салдаценкава, Т.А.Самойленка, А.М.Сапега, В.Р.Сілкоў, В.І.Смірноў, І.П.Супрунчык, Г.А.Унукаў, Н.Л.Федарыстава, Ю.А.Фурс, Г.М.Ханяк, Т.А.Худзякова, Б.Ч.Чарняўскі, С.І.Якушаў, У.Я.Яленскі, Н.І.Ярмух, А.М.Ярош, М.У.Яцкевіч.

Я.М.Сахута.

т. 14, с. 228

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

САЮ́З МАСТАКО́Ў БЕЛАРУ́СІ, Беларускі саюз мастакоў,

добраахвотная грамадская творчая арганізацыя, якая аб’ядноўвае мастакоў і мастацтвазнаўцаў рэспублікі. Мае на мэце садзейнічаць развіццю і прапагандзе бел. выяўл. і дэкар.-прыкладнога мастацтва, мастацтвазнаўства, павышэнню духоўнай культуры грамадства. Засн. ў 1938 на 1-м з’ездзе мастакоў Беларусі (аргкамітэт створаны ў 1933) як С.м.Б. З 1992 наз. Бел. саюз мастакоў. Вышэйшы кіруючы орган — з’езд мастакоў Беларусі, выканаўчы — праўленне. З’езды адбыліся ў 1938, 1948, 1956, 1958, 1960, 1962, 1965, 1968, 1973, 1977, 1982, 1986, 1990, 1992, 1998, 2001. Старшыні праўлення: І.Рубінштэйн (з 1938), А.Грубэ (в.а. з 1941), І.Ахрэмчык (в.а. з 1944), Я.Зайцаў (з 1948), А.Бембель (з 1950), У.Сухаверхаў (з 1954), П.Гаўрыленка (з 1956), П.Масленікаў (в.а. з 1961), В.Цвірка (з 1962), Н.Воранаў (в.а. з 1963), У.Стальмашонак (з 1965), В.Грамыка (з 1968), В.Пратасеня (з 1973), Грамыка (з 1977), Бембель (з 1982), У.Гардзеенка (в.а. з 1984), Стальмашонак (з 1987), Г.Буралкін (з 1990), У.Басалыга (з 2001). У С.м.Б. ўваходзяць Брэсцкая, Віцебская, Гомельская, Гродзенская і Магілёўская абл. арг-цыі. Саюз праводзіць пленумы, канферэнцыі, семінары, арганізоўвае выстаўкі. Уваходзіць у Бел. канфедэрацыю творчых саюзаў. Пры С.м.Б. Маст. фонд Беларусі. На 12.11.2001 у С.м.Б. 1125 членаў.

Члены Беларускага саюза мастакоў

1940. З.І.Азгур, А.М.Арлоў, І.В.Ахрэмчык, А.А.Бембель, А.М.Бразер, Г.С.Віер, В.В.Волкаў, П.Н.Гаўрыленка, І.Р.Гембіцкі, Д.П.Генін, А.К.Глебаў, А.В.Грубэ, М.І.Гусеў, І.А.Давідовіч, М.В.Дучыц, А.І.Жораў, Я.А.Зайцаў, Г.М.Ізергіна, К.М.Касмачоў, М.А.Керзін, Я.Я.Красоўскі, Л.Ю.Кроль, У.М.Кудрэвіч, Л.М.Лейтман, А.П.Мазалёў, Б.Я.Малкін, М.І.Манасзон, А.П.Марыкс, І.І.Мільчын, З.І.Мірынгоф, Ш.В.Пікус, А.М.Тычына, У.Я.Хрусталёў, Я.М.Ціхановіч, А.М.Шаўчэнка.

1945. Л.С.Бойка, Г.Ф.Бржазоўскі, А.В.Волкаў, А.С.Каржанеўскі, А.М.Кох, Р.У.Кудрэвіч, М.П.Міхалап, С.Р.Раманаў, І.А.Салавей, М.П.Станюта, У.П.Сухаверхаў, А.А.Ус, В.М.Ціхановіч, А.Дз.Шыбнёў.

1946. Г.Г.Азгур, М.З.Беляніцкі, А.С.Гугель, В.К.Дзежыц, В.А.Дзядок, Б.Ф.Звінагродскі, С.П.Каткоў, Дз.М.Красільнікаў, А.І.Кроль, С.Дз.Лі, Х.М.Ліўшыц, С.Д.Палеес, З.С.Паўлоўскі, Т.Я.Разіна, Л.С.Ран, М.К.Сеўрук, М.Л.Тарасікаў, М.М.Філіповіч, І.М.Хозераў, В.К.Цвірка.

1947. М.Дз.Чураба.

1948. С.І.Селіханаў.

1949. С.А.Адашкевіч, С.А.Андруховіч, М.А.Блішч, Н.М.Воранаў, Н.І.Галоўчанка, П.А.Данелія, В.І.Ждан, В.К.Жолтак, К.І.Максімцоў, П.В.Масленікаў, Д.М.Парахня, П.М.Раманоўскі, І.Я.Фяцісаў, П.М.Явіч.

1950. П.М.Герасімовіч, Ф.І.Дарашэвіч.

1951. П.К.Белавусаў, А.М.Заспіцкі, В.У.Палійчук.

1952. Е.М.Ганкін, І.В.Пушкоў.

1953. Я.Дз.Нікалаеў.

1954. М.Л.Бельскі, А.Б.Грыгар’янц, М.Ц.Гуціеў.

1955. П.П.Нікіфараў. 1956 Н.П.Варвановіч, С.П.Герус, М.В.Гурло, П.С.Дурчын, В.Ф.Казачэнка, П.С.Крахалёў, А.Р.Курачкін, А.А.Малішэўскі, У.А.Мінейка, В.М.Савіцкі, У.Ф.Сокалаў, А.С.Шкляр.

1957. А.С.Бархаткоў, І.М.Глебаў, Л.Г.Ліхтаровіч, А.А.Паслядовіч, Я.І.Радзялоўская, Я.М.Харытоненка.

1958. У.П.Белавусаў, І.С.Дмухайла, А.С.Казлоўскі, У.І.Кухараў, В.Б.Папоў, Я.А.Печкін, М.А.Савіцкі, І.Б.Элентух.

1959. І.М.Басаў, А.І.Вайнштэйн, М.Х.Даўгяла, К.І.Завіша, У.П.Кульваноўскі, У.А.Лагун, Ю.В.Пучынскі, І.Дз.Рудчык, І.А.Санін, У.І.Стальмашонак.

1960. М.А.Аўчыннікаў, В.А.Грамыка, М.В.Данцыг, А.М.Кашкурэвіч, М.Я.Лісоўскі, А.В.Луцэвіч, І.І.Пешкур, І.Н.Стасевіч, Г.І.Чарняўскі, В.К.Шыкін, І.М.Елатомцава.

1961. Г.Х.Вашчанка, В.В.Галубовіч, Ф.Ф.Зільберт, Т.Дз.Ігнаценка, П.В.Калінін, І.В.Карасёў, В.М.Міхеева, Ф.І.Мохаўцаў, Г.І.Мурамцаў, Г.Г.Паплаўскі, Н.Я.Паслаўская, І.П.Харламаў, А.М.Чуркін, М.П.Чэпік, А.І.Шахновіч.

1962. А.В.Аладава, А.А.Анікейчык, В.А.Баравік, С.М.Вакар, Б.У.Івонцьеў, Г.А.Ісаевіч, Ф.Л.Лейтман, І.Я.Маслан, У.Н.Папсуеў, І.Ю.Раманоўскі, М.М.Федарэнка.

1963. А.А.Бялова, М.В.Бяляеў, М.В.Бярковіч, В.І.Васільеў, М.С.Гугель, М.К.Казакевіч, А.Г.Лось, М.Ф.Навіцкі, І.В.Назімава, У.М.Пасюкевіч, В.З.Ражкоў, А.К.Сапетка, В.І.Сахненка, М.А.Шарэнка, В.С.Ягораў.

1964. А.І.Абрамава, У.І.Ананька, Б.У.Аракчэеў, Ф.М.Бараноўскі, І.І.Белановіч, Р.С.Ганцэвіч, В.Г.Гаўрылаў, В.І.Грос, Л.М.Гумілеўскі, Л.Н.Дробаў, М.Р.Залозны, А.М.Замай, Л.П.Замах, Л.К.Ізмайлава, Б.А.Кірыленка, А.М.Кішчанка, В.Г.Кубараў, Э.С.Куфксо, А.І.Левітан, У.С.Мурахвер, Л.М.Мягкова, М.Я.Навумаў, І.У.Немагай, Я.Р.Новікаў, Б.А.Няпомняшчы, Я.П.Пакаташкін, Л.М.Пакаташкіна, В.С.Пратасеня, І.І.Радунскі, І.П.Рэй, М.З.Савіцкая, У.С.Садзін, А.Ф.Сямілетаў, А.І.Таўкач, І.Ц.Ціханаў, Л.Дз.Шчамялёў, В.Ф.Ярмоленка.

1965. Дз.І.Алейнік, Ю.П.Альбіцкі, Ф.І.Анісовіч, Г.І.Барышаў, Ю.А.Булычоў, Р.А.Віткоўскі, А.Дз.Дзям’янаў, М.М.Зялёнкін, Я.С.Кулік, Б.М.Кузьмічоў, І.Я.Міско, М.С.Палянкоў, В.І.Ральцэвіч, В.М.Сабалеўскі, К.М.Саломка.

1966. А.А.Агафоненка, А.Л.Анісовіч, Б.Ф.Герлаван, У.А.Дамарад, Л.П.Дубар, А.Р.Захараў, М.С.Кірылаў, М.М.Куйчык, І.В.Мядзведзеў, Г.С.Осіпава, А.І.Осіпаў, П.П.Пагодзін, І.М.Паньшына, Н.М.Паплаўская, Т.М.Паражняк, М.Ф.Рыбалкіна, М.А.Рыжанкоў, А.А.Салаўёў, А.А.Сурскі, В.М.Ткачук, Л.І.Шакінка, Н.І.Шчасная.

1967. Л.П.Асецкі, Л.М.Асядоўскі, Л.Я.Багданаў, Л.Ц.Баразна, І.Ю.Бароўскі, В.М.Варламаў, В.І.Вярсоцкі, С.Я.Гарачаў, У.Ц.Гардзеенка, Г.Р.Гаркуноў, І.І.Глазава, У.К.Гоманаў, Ф.Ф.Гумен, Г.І.Дзянісаў, Р.Г.Дубар, Л.А.Дударэнка, Я.К.Іванешка, А.І.Казак, В.А.Леантовіч, Б.П.Льдокаў, П.К.Любамудраў, У.М.Лятун, Л.А.Майзельс, Б.І.Маркаў, М.А.Моўчан, З.С.Мяньшова, М.А.Назарчук, М.П.Назарэнка, М.М.Палякоў, А.С.Папоў, К.М.Пятроў, С.Я.Раўдвеэ, У.А.Рыкалін, Я.У.Санько, І.М.Сталяроў, В.Ф.Сумараў, А.А.Ткачонак, Б.Н.Ус, І.К.Утарушын, В.М.Філімонаў, В.Е.Ціханенка, К.Г.Ціхановіч, Я.Р.Чамадураў, М.М.Шаўцова, Г.Ф.Шутаў, Л.М.Эрлер.

1968. М.А.Апіёк, М.С.Макаранка.

1969. Ф.І.Валадзько, А.П.Веліксонаў, А.М.Дзямарын, Ю.К.Зайцаў, Г.Т.Злотнік, Б.Ф.Кавецкі, М.А.Карпук, Я.К.Красоўскі, І.У.Краўчанка, В.А.Крылоў, І.Г.Крэйдзік, Л.М.Лось, М.Дз.Міхайлаў, У.М.Мудрогін, Л.Ф.Панамарэнка, У.С.Пашчасцеў, Э.А.Петэрсон, М.М.Пушкар, У.А.Самачарноў, К.І.Харашэвіч, П.А.Цомпель, В.П.Шаранговіч, У.Н.Шпартаў.

1970. С.Ц.Абрамаў, А.Я.Арцімовіч, У.А.Бойка, К.А.Вакс, М.М.Волахаў, Л.Э.Гадлеўскі, В.Г.Дзівінская, П.М.Драчоў, Ф.М.Жураўкоў, А.Ц.Зайцаў, С.Р.Кавалёў, Б.І.Казакоў, В.А.Казлоў, М.І.Кандрацьеў, Я.А.Карманаў, С.С.Каткова, М.У.Кірэеў, Б.А.Крэпак, У.Л.Кузняцоў, З.В.Літвінава, П.П.Лысенка, У.К.Міхайлоўскі, С.І.Нартава, Л.Я.Прагін, С.Дз.Салохін, В.М.Свентахоўская, П.У.Свентахоўскі, У.П.Слінчанка, Ю.В.Тышкевіч, Г.Я.Ціхановіч, Л.В.Чурко, В.С.Швяцоў, Л.А.Шпак, Я.А.Шыбнёў, М.А.Шырокаў, Г.К.Шэлег.

1971. Э.К.Агуновіч, М.С.Басалыга, У.С.Басалыга, А.К.Белавусаў, У.А.Булыга, М.І.Ганчароў, І.У.Грыгаровіч, Л.Р.Давідзенка, У.А.Дзяменьцеў, Л.Б.Зільбер, Г.П.Івакін, А.А.Краўчук, М.Р.Лазавой, М.А.Плужнік, В.Ф.Шматаў, М.М.Якунін.

1972. А.Р.Арлоў, А.П.Бельцюкова, В.А.Говар, Г.С.Грубіна, У.П.Зубараў, А.У.Ільіноў, М.І.Крукоўскі, Ю.М.Любімаў, В.С.Мігаль, А.В.Някрасаў, Дз.А.Папоў, В.А.Позняк, А.М.Пуцейка, А.І.Рыбчынскі, М.М.Рыжыкаў, Г.С.Скрыпнічэнка, А.Л.Чысцякоў, Я.С.Ясьвін, В.К.Яўсееў.

1973. М.П.Балюк, А.В.Бараноўскі, С.А.Волкаў, А.І.Зіменка, Я.А.Ігнацьеў, Л.П.Каленік, Г.К.Качаноўскі, Ю.І.Кухараў, В.М.Лук’янаў, М.А.Меранкоў, В.А.Напрэенка-Ляховіч, У.Ф.Пракоф’еў, І.М.Пратасеня, У.Р.Раманаў, В.А.Тарасаў, А.М.Тарасян, В.П.Цюрын, В.С.Чайка.

1974. І.М.Андрыянаў, Г.Ц.Гарбанёў, Н.М.Голышава, Я.І.Жылін, Я.Г.Каробушкін, М.І.Ліханенка, Л.М.Марчанка, Ю.І.Нікіфараў, Б.І.Пярвунінскіх, У.В.Уродніч, С.М.Цуканаў.

1975. І.Б.Булгакава, У.І.Вітка, Л.П.Воранава, М.Ф.Глушко. А.М.Даўгяла, Л.І.Зяневіч, У.Я.Крукоўскі, Л.Г.Лапцэвіч, Т.Ц.Мацвеенка, У.Л.Новак, Ю.В.Няжура, Ю.Г.Палякоў, У.С.Піменаў, Э.П.Позняк, С.М.Сакалоў, А.У.Хадыка, І.А.Шастапалаў, А.С.Шатэрнік, М.М.Яніцкая.

1977. П.С.Арцёмаў, А.А.Бачкароў, Э.А.Белагураў, Г.А.Гаравая, Г.С.Грак, Э.М.Грамыка, Я.І.Ждан, А.П.Крахалёў, А.А.Марачкін, В.П.Маркавец, М.М.Селяшчук, М.А.Стома, А.Ф.Федаркоў, У.В.Церабун, У.Ф.Чарнышоў, Г.С.Шумскі, В.Дз.Шчарбакоў, А.А.Ясюкайць.

1978. Э.Б.Астаф’еў, Ю.Б.Багушэвіч, Я.С.Бусел, АІ.Гаршкавоз, Ю.В.Гаўрын, В.У.Грыдзіна, В.П.Занковіч, Г.П.Кісялёў, М.Р.Клімаў, М.М.Купава, Т.І.Малышава, У.А.Нікалаеў, В.В.Нямцоў, А.І.Салятыцкі, А.М.Сурмач, У.В.Ткачоў.

1979. У.М.Вольнаў, ГЛ.Жарын, П.С.Захараў, В.А.Захарынскі, В.І.Кліменка, А.А.Кокцеў, Р.Я.Ландарскі, Л.Ф.Леўчанка, А.В.Масіенка, А.Р.Пятрухна, Т.М.Сакалова, У.А.Самсонаў, Я.М.Сахута, Л.І.Скрыпнічэнка, Б.Б.Цітовіч, А.І.Чартовіч, Ф.В.Шастак, К.Ф.Шастоўскі, Ю.В.Якубовіч.

1980. М.І.Байрачны, Т.П.Белавусава-Пятроўская, Г.В.Буралкін, М.У.Бушчык, М.І.Валынец, В.Ф.Дзенісенка, С.Дз.Дзьяканаў, У.І.Жук, А.М.Зінчук, У.М.Капшай, Т.І.Кіршчына, А.С.Клімянкоў, А.А.Концуб, А.А.Лапіцкая, С.М.Ларчанка, У.Л.Лашкевіч, Н.В.Лівенцава, У.М.Маскоўскіх, А.І.Мятліцкі, С.Ф.Палякоў, У.Т.Паражняк, А.М.Пашкевіч, В.Р.Прыешкін, А.І.Родзін, Л.М.Сцяпанава, Я.М.Сямёнаў, А.М.Ціткоў, В.І.Юркова.

1981. К.І.Аляксееў, В.Ф.Байцун, В.І.Валынец, У.У.Васюк, Ю.П.Герасіменка, У.Л.Зінкевіч, М.І.Ісаёнак, М.Р.Казлоў, В.А.Калтыгін, І.І.Курачыцкі, В.В.Мікіта, Л.П.Сівакова, В.П.Славук, У.Я.Сулкоўскі, У.А.Ткачэнка, С.М.Федарэнка, В.К.Чуглазаў, У.С.Шнарэвіч, А.К.Шэвераў.

1983. Л.Р.Аганаў, І.А.Волкава, С.Р.Гарбунова, А.Я.Дзятлава, А.В.Кузьміч, А.В.Кузняцоў, К.Г.Паплаўская, Г.А.Пусеў, П.А.Семчанка, У.І.Слабодчыкаў, В.М.Смаляк, Н.У.Сухаверхава, В.П.Ціханаў, А.І.Цыркуноў.

1984. В.У.Альшэўскі, А.А.Анішчык, В.К.Барабанцаў, В.М.Буціна, В.Ц.Даўгала, С.І.Катовіч, С.І.Кірушчанка, У.М.Коўзусь, В.С.Крывашэева, І.М.Лобан, А.М.Маціевіч, В.М.Назараў, Л.І.Пятруль, В.Ю.Сазыкіна, Л.Ф.Салавей, А.М.Фінскі, М.Я.Цурыкаў, В.П.Чайка, У.У.Чурыла, П.П.Шарыпа, Ф.І.Янушкевіч, А.І.Яскін.

1985. С.А.Бандарэнка, М.С.Будавей, І.А.Галавацкая, С.У.Дамарад, Ю.М.Івахнішын, М.І.Ісаёнак, В.М.Карнееў, У.У.Кожух, З.У.Ландзік, Г.В.Літвіненка, М.І.Міронаў, М.Л.Несцярэўскі, АІ.Салохіна, С.У.Саркісаў, П.М.Фей, А.М.Шныпаркоў, Г.А.Юзеева.

1986. Т.П.Агафоненка, В.Ф.Александровіч, Т.А.Арцёмава, Дз.В.Бабкін, М.Т.Бандарчук, Т.І.Васюк, А.М.Гвоздзікаў, Л.Р.Главацкая, У.П.Голуб, Р.М.Данчанка, У.Э.Дубавецкі, А.Ф.Кавалёў, І.Дз.Кліменка, Г.П.Крамко, Г.П.Крываблоцкая, У.В.Крываблоцкі, М.І.Лук’янаў, А.І.Мацвяйчук, Ю.А.Піскун, У.І.Пракапцоў, С.М.Рабашчук, В.Б.Сідоркін, Р.С.Сітніца, А.М.Слепаў, Н.У.Сустава, М.Я.Таболіч, Р.Ф.Таболіч, Г.Я.Туроўская, В.М.Фей, Т.Л.Хацановіч-Дарбінян, В.А.Шылко.

1987. Л.Э.Бартлаў, А.І.Бранцаў, С.В.Войчанка, Н.Ф.Высоцкая, Ю.У.Гудзіновіч, Ю.П.Зуеў, В.С.Каваленка, В.В.Кавальчук, Л.М.Кавальчук, У.Дз.Кандрацьеў, С.І.Казак, П.А.Карнач, К.І.Качан, А.П.Ксяндзоў, М.П.Кузьміч, У.Э.Куфко, В.С.Лявунін, М.А.Маеўскі, А.У.Отчык, І.І.Рамашоў, В.П.Свістуноў, Р.П.Сіплевіч, Б.А.Скрамблевіч, Л.В.Хобатаў, У.Я.Цэслер, А.І.Шалюта, М.К.Ягорава.

1988. М.К.Абрамаў, Л.С.Анцімонаў, І.В.Арлоў, Г.А.Асташонак, М.В.Аўчыннікаў, С.У.Балянок, А.А.Баразеннікаў, В.В.Баранаў, Ю.А.Баранаў, І.А.Бархаткоў, З.У.Баўтрук (Раўко), А.У.Бацвінёнак, Т.П.Беразенская, Н.Г.Бранавец, В.Я.Буйвал, В.М.Бяляўскі, П.П.Васілеўскі, У.М.Вішнеўскі, В.В.Вярсоцкі, Т.Г.Гаранская, Л.М.Гатальская, М.А.Гатальскі, М.М.Гаўрыленка, В.І.Грыгарышына, С.А.Грыневіч, Л.В.Грыцкоў, М.І.Гуршчанкоў, А.А.Дабравольскі, В.М.Даманава, А.У.Даманаў, Л.П.Данелія, Ю.А.Дзееў, В.В.Дзёмкіна, В.К.Дубрава, М.К.Дубрава, У.А.Еўтухоў, М.П.Жабінская, В.І.Жук, У.М.Жук, У.У.Іваноў, В.З.Кавалеўскі, І.У.Казак, А.М.Каласенцава, В.В.Камароў, Ю.А.Карачун, В.К.Касцючэнка, У.У.Качан, І.І.Кузняцова, С.У.Кузьмічоў, К.М.Куксо, Т.М.Курачыцкая, Н.У.Кухарэнка, М.Я.Латушка, С.В.Ліфанаў, С.А.Логвін, У.А.Лукашык, А.П.Лучыновіч, Ю.Г.Макараў, У.А.Малахаў, І.В.Малеціна, Н.В.Маліноўская, А.А.Мацюшэўская, У.І.Мелехаў, Л.Ю.Міньковіч, А.І.Непачаловіч, Ю.М.Несцярук, А.Р.Ойстрах, А.А.Панцюк-Жукоўскі, У.У.Папсуеў, Л.Л.Пуцейка, С.М.Пчалінцаў, Т.А.Пятроўская, К.С.Ракіцкі, У.П.Рамейка, В.В.Распопаў, Н.А.Рачкоўская, Л.М.Рацько, Л.А.Рыжкоўскі, Э.Г.Рымаровіч, Г.Г.Сакалоў-Кубай, Л.У.Салодкіна, С.С.Свістуновіч, Г.М.Сіверцава, АА.Скавародка, А.П.Ступень, У.І.Сытчанка, В.А.Трыгубовіч, І.І.Уладычык, А.М.Фралянкоў, У.П.Хадаровіч, Ф.І.Хамініч, К.У.Хацяноўскі, Я.І.Хайрулін, В.В.Хмялеўскі, В.В.Ціханавец, М.М.Цудзік, Ю.С.Чарняк, Р.П.Часнова, Г.Л.Чысцякова, К.П.Шаранговіч, А.К.Шастоўская, Л.Л.Шчамялёва, АС.Шыёнак, В.С.Юзвук, В.М.Юркоў, В.І.Янушкевіч.

1989. А.Б.Александровіч, А.В.Александровіч, Л.Б.Алімаў, К.Г.Асадаў, С.В.Асоскаў, М.І.Астапенка, А.К.Баглай, М.А.Бакуменка, М.І.Басаў, Л.Б.Бортнік, М.В.Бязберды, Н.А.Валынец, Р.У.Галаватая, У.В.Ганжа, Л.У.Гоманаў, Л.І.Грыцэнка, А.Я.Грэсь, І.М.Данілава, А.М.Дваронін, Л.І.Захадзячэнка, Я.П.Зельская, Г.А.Зельскі, Р.М.Іваноў, У.К.Казакоў, У.П.Кароткі, Р.І.Кійко, І.А.Кісялеўскі, С.Б.Кічко, Р.П.Клімковіч, М.Н.Кляцкоў, Г.А.Кобрын, А.Дз.Кудраўцава, А.П.Кузняцоў, Г.П.Лебедзеў, Я.І.Ліс, У.М.Лосеў, А.У.Лось, П.Дз.Лук’яненка, У.Б.Максімаў, Р.Л.Малышаў, У.П.Масленікаў, А.К.Мароз, Дз.Р.Маслій, В.А.Мядзвецкі, І.І.Надашкевіч, Л.І.Пакульніцкі, В.А.Палікарпава, А.С.Петрыканец, Я.Б.Пуставой, М.Ю.Пюке, М.С.Ржавуцкі, Б.Ф.Рэпін, Н.Я.Сакалова, Г.У.Саламянка, Я.П.Саламянка, Р.С.Салаўёва, Л.М.Салаўёў, Г.М.Сідарэвіч, В.Дз.Ціханава, Я.І.Ціханаў, К.Я.Цюрына, С.В.Цярэнцьева, В.І.Чарняк, Н.А.Чорнагалова, А.П.Чудзін, У.А.Шапялевіч, В.Ф.Шкаруба, М.Л.Шкробат, Я.Ф.Шунейка, А.І.Шчаслівая, М.П.Шышлоў, А.К.Юрашкевіч, С.М Янкоўскі, П.В.Янушкевіч, Н.А.Яўглеўская.

1990. В.А.Андросаў, М.М.Андруковіч, Т.В.Арасланава, А.П.Багустаў, М.Ф.Барздыка, І.І.Бокій, М.В.Бякеева, К.Г.Вашчанка, А.Б.Высоцкі, Л.Б.Гандыш, У.І.Ганчарук, І.П.Ганяеў, Т.В.Гардашнікава, Г.В.Говар, В.А.Губараў, С.Л.Гумілеўскі, А.Ф.Гуршчанкова, А.І.Дасужаў, В.П.Дземянчук, Ф.М.Драгун, М.А.Драненка, А.В.Дранец. В.Г.Дубовік, А.Г.Задорын, Р.Л.Заслонаў, В.У.Іванькова, У.П.Ісачанка, А.Ю.Кажаноўскі, М.П.Канцавой, В.І.Каралёў, І.А.Кашкурэвіч, Ф.А.Кашкурэвіч, А.А.Квяткоўскі, Л.Г.Кір’янаў, С.Я.Клімчук, Я.А.Колчаў. С.А.Кузьмар, С.С.Курашова, А.І.Ладзісаў, І.І.Лісіца, А.У.Лось, П.І.Лук, В.У.Лямачка, С.А.Малішэўскі, А.В.Масейкаў, У.У.Мехавіч, Г.М.Міхайлава, В.Ф.Міхайлоўскі, В.А.Міхайлюк, Г.М.Міхейчык, В.П.Мурашка, Я.С.Мусінская, А.М.Назаранка, П.М.Назаранка, У.П.Напрэенка, А.П.Новік, П.А.Новікаў, М.П.Няхайчык, М.Ф.Образаў, Я.Г.Панамарэнка, А.Р.Папоў, У.М.Рубцоў, Т.А.Рудэнка, Ю.В.Рудэнка, Л.Г.Русава, В.К.Рускевіч, Л.І.Сакалоў, С.К.Сенчанка, А.І.Сеслікава, В.Я.Сіверцаў, А.М.Смаляк, С.У.Стальмашонак, А.І.Судар, Дз.А.Сурскі, А.Я.Сямёнава, У.П.Табушаў, М.І.Таранда, Э.С.Трыкоза, С.А.Цімохаў, Т.М.Чуглазава, У.Дз.Шапо, М.Ф.Шкляраў, В.М.Ярэська.

1991. М.І.Агафонаў, А.А.Алонцаў, У.І.Асіповіч, А.А.Бараноўская, П.П.Бондар, К.Г.Гаджыеў, Г.Дз.Герасімава, В.А.Герасімаў, М.С.Гіргель, Л.М.Гоманаў, М.А.Гугнін, С.Ф.Давідовіч, У.У.Дзядзюля, Л.А.Доўбаш, М.М.Дундзін, В.П.Дураў, Л.М.Зуева, В.А.Ільіна-Загнетава, В.Я.Кавальчук, В.М.Калацэй, В.І.Камлюк, У.М.Каралькоў, А.Ф.Карпан, Г.М.Конанава, А.У.Крошкін, А.В.Крылоў, А.У.Кукоўскі, В.Р.Ландарскі, А.П.Лапшын, В.Р.Лук’яненка, Т.І.Отчык, У.І.Панцялееў, Т.І.Паўлючук, А.В.Пашкевіч, А.Р.Пашкевіч, Л.В.Прошчанка, А.М.Пушкін, В.І.Ражко, І.В.Рымашэўскі, У.І.Рынкевіч, І.Г.Савін, А.А.Сальнікаў, В.С.Стасевіч, Г.Х.Стасевіч, А.С.Суша, У.Б.Сушкевіч, І.В.Сямека, Г.Л.Танковіч, П.Б.Урублеўскі, А.І.Фяцісава, Г.С.Хінко-Янушкевіч, С.Г.Харашаўцаў, У.Ц.Хмызнікаў, І.В.Хоміч, В.В.Чукін, В.У.Шоба, Л.С.Шчасная, У.І.Шчэрбін.

1993. С.Л.Абрамовіч, В.М.Ажгірэй, В.В.Аржанухіна, Г.М.Бараноўская, М.І.Барбарчык, А.С.Бычкоўскі, А.В.Васілевіч, Г.С.Васільева, В.В.Васільеў, А.Л.Верашчагін, В.Р.Віткоўская, У.І.Гавазюк, У.В.Гладкевіч, М.Г.Голубева, П.Л.Гонта, А.У.Грыбава, У.У.Дамнянкоў, У.К.Даўшэвіч, У.А.Дзіўніч, А.Я.Дзянісьеў, У.І.Жбанаў, Л.В.Журавовіч, Ю.І.Казакоў, Ю.М.Каралевіч, А.М.Каструкоў, А.В.Кошалеў, А.У.Кулін, Г.С.Лойка, Л.М.Лук’янцаў, В.К.Лябедка, Э.Г.Малішэўская, Г.В.Матусевіч, А.І.Мірончык, В.Е.Несцярэнка, Ю.М.Падолін, М.Р.Панічэўскі, Ю.А.Платонаў, А.М.Пятроў, В.У.Рабчонак, М.С.Ракіцкене, М.Дз.Рыжы, В.С.Сідарава, А.Дз.Слуцкі, В.П.Сташчанюк, В.С.Сямашка, Э.Р.Сямёнава, Б.А.Сямілетаў, Г.П.Сянькоўскі, І.В.Тапілін, М.І.Ткачоў, Ю.І.Хілько, В.В.Шамшур, Р.В.Шараеў, Р.Ф.Шаура, С.К.Швайбовіч, У.Ф.Швайбовіч, І.М.Шкуратаў, В.І.Шчасны.

1994. А.Я.Агафонава-Шох, А.Б.Аракчэева, А.І.Атраховіч, Г.Я.Балаш, А.Р.Барташэвіч, Т.У.Батакова-Мацвеенка, М.Г.Бацюкова, В.М.Блінцова, А.І.Бяляўскі, Н.С.Варламава, Г.А.Выгонная, Дз.М.Вымаркава, І.І.Генаў, М.В.Грук, Л.М.Гурбо, Л.М.Густава, С.У.Даманава, В.Я.Данчук, А.А.Дзяшко, Н.М.Залозная, П.В.Зарэцкі, Б.У.Караванаў, М.І.Кебец, Р.І.Кірдзей, М.Б.Князева, М.К.Канькоў, М.П.Кулеш, С.А.Лагуновіч-Чарэпка, А.П.Лубнеўскі, Б.М.Малахаў, Т.Дз.Пясецкая, А.В.Раеўскі, Л.В.Раманоўскі, А.П.Сакалоў, В.А.Санкова, Дз.У.Сарока, М.У.Сенькін, Ю.П.Сергіенка, І.В.Сміціенка, Г.Ф.Сурма, Г.У.Сухамлінаў, І.У.Уласаў, А.Я.Фядусь, А.М.Хвісевіч, В.І.Хмыз, І.М.Цішын, Г.Р.Чысты, А.Б.Шаліма, У.У.Шаркоў, С.С.Шафрановіч, М.В.Шматава, А.К.Шостак, Ю.У.Якавенка.

1995. І.В.Андрасюк, В.В.Антановіч, У.Я.Ануфрыеў, Н.М.Апіёк, В.І.Баранаў, А.Я.Белы, Э.У.Бубашкіна, Я.Я.Бусел, Р.П.Вашкевіч, В.М.Велігжанін, А.Дз.Вярбіцкі, І.В.Грыгарышына, С.Ф.Давідовіч, В.Л.Доўнар, А.І.Дулуб, В.К.Жыхараў, М.Р.Залатуха, І.С.Засімовіч, Дз.А.Зяньковіч, А.С.Ізаітка, М.М.Інькоў, К.К.Калодзіч, А.В.Канавалаў, Т.І.Карэлкіна, Р.Ф.Клікушын, М.Л.Круглікава, А.Р.Купрыянаў, Ф.С.Ладуцька, У.А.Ламейка, Н.С.Лісоўская, І.В.Лыскавец, А.А.Люцко, М.В.Ляўковіч, А.А.Ляшчынскі, В.У.Магучы, Ю.І.Маліноўскі, А.У.Малярэвіч, А.А.Міхайлаў, І.С.Мойгіс, М.У.Несцярук, У.У.Няфёд, У.А.Осіпаў, В.П.Пакаташкін, І.Дз.Папоў, С.П.Прывада, Ю.Ф.Пятроў, У.В.Ракіцкі, С.Л.Рыжыкава, Ф.А.Сарока, У.П.Свентахоўскі, К.У.Селіханаў, Г.А.Скабіцкі, А.А.Стралкоў, А.Б.Сувораў, Л.Ю.Сцефановіч. Л.І.Талбузін, Т.І.Хвайніцкая, Б.Я.Хесін, Л.С.Хоміч, В.М.Целеш, У.А.Ціханаў, І.М.Чумакоў, Г.В.Шапялевіч, А.С.Шомаў, М.А.Шулякоўскі, Н.І.Шчасная, А.В.Юр’ева, Л.П.Яшэнка.

1996. Я.П.Адзіночанка, І.В.Алісевіч, С.Т.Асапрылка, А.Я.Бур’як, А.М.Варвашэня, А.А.Велікжанін, А.М.Волкаў, І.У.Голубеў, П.Б.Грывусевіч, А.М.Грышкевіч, Н.М.Гурло, А.В.Даманаў, І.І.Данільчанка, А.М.Дзямідаў, Л.А.Елісееў, І.Л.Жук, Б.Г.Іваноў, С.В.Іванцоў, У.А.Канцадайлаў, А.А.Карповіч, А.І.Карповіч, В.А.Каўшырка, П.А.Кірылін, Г.А.Кірыловіч, В.Ф.Крук, Дз.А.Кузняцоў, І.В.Леантовіч, З.А.Луцэвіч, А.І.Лышчык, В.М.Мартынчук, В.С.Маршак, А.Л.Марышаў, П.І.Мураўчук, С.Г.Наздрын-Платніцкая, А.П.Новікаў, М.М.Паграноўскі, А.М.Падалінскі, П.В.Прохараў, Л.І.Радзевіч, І.К.Радкевіч, Р.М.Раманка, Дз.М.Раманюк, П.Дз.Русак, С.В.Рымашэўскі, А.М.Сільвановіч, Б.М.Смольскі, І.Г.Стальная, С.П.Статкоўская, Ю.Л.Сухаў, Г.А.Фалей, Г.А.Фатыхава, А.А.Чміль, А.І.Чыгрын, Ж.К.Чыстая, А.М.Шабалтас, А.Г.Шлегель-Лавецкая, Ж.А.Шыдлоўская, Т.В.Юркевіч, А.У.Яснова.

1997. Ю.М.Алісевіч, Ю.Г.Анушка, Х.Г.Асадулаеў, В.Р.Асіпенка, П.С.Багданаў, А.У.Басалыга, Т.Дз.Беразоўская, У.А.Бірыцкі, В.К.Бондараў, В.А.Борзды, К.Л.Бяляева, Р.Л.Газаранц, І.Л.Гардзіёнак, В.М.Гардзіёнак-Кірэева, Н.М.Гарчанюк, У.Я.Голубеў, В.В.Даноўскі, А.Л.Дударэнка, А.І.Жалудко, А.П.Жураўлёў, Ю.І.Івашкевіч, І.Л.Каваленка, Н.У.Кавалёва, А.Д.Кастагрыз, А.К.Касцючэнка, М.У.Кухарэнка, Т.Ю.Лактаева, Г.А.Лаўрэцкі, У.І.Лісавенка, І.В.Магучая, І.А.Марачкін, Н.П.Марчанка, А.П.Махніст, Ю.В.Мацко, Л.І.Мельнікаў, А.В.Мірскі, В.В.Мурашова, Л.Л.Мядзведскі, І.М.Мятліцкая, П.К.Паршын, Ю.В.Пашкуць, А.С.Плячкоў, Т.С.Радзівілка, Н.М.Сакалова-Кубай, У.У.Сарока, А.В.Свірыдзенка, Т.А.Сіплевіч, А.Г.Сіцько, В.А.Татарнікава-Панок, П.Ю.Татарнікаў, Ю.І.Татарнікаў, Л.В.Трацэўскі, У.Дз.Тулупаў, А.У.Фалей, А.І.Фядотаў, А.І.Шароін, І.У.Шкіра, В.Р.Шрамякоў, І.В.Ягораў, А.В.Ярмоленка.

1998. Я.Н.Ражкоў, В.І.Ясюк.

1999. М.А.Арасланаў, П.І.Асмакоўскі, А.А.Асташоў, Н.М.Богдан, І.М.Бяспалаў, Т.В.Габрусь, А.А.Грыгор’еў, Ф.С.Грыг’ян, В.Г.Грыцаева, С.П.Гусельцаў, Г.П.Драздоў, А.Э.Духоўнікаў, М.У.Загранічны, Н.В.Зелянко, У.У.Кандрусевіч, Т.С.Карака, Л.М.Кірылава, І.М.Козел, А.П.Колас, М.М.Колас, В.К.Копач, М.М.Крукаў, В.Г.Крупянкова, У.Э.Лавецкі, В.В.Лагоўскі, Б.Ч.Лазарэвіч, Я.А.Ларчанка, Т.П.Лісіца, Л.А.Макатун, І.Б.Маланаў, Н.Л.Марчанка, Р.В.Мяжуеў, В.М.Нікалаеў, В.М.Нуднаў, А.Л.Нядзелька, А.Я.Няхайчык, Ж.Я.Няхайчык, Г.С.Панамароў, У.М.Панамароў, А.Ц.Пушкар, Ю.Л.Рыжыкаў, А.В.Сандрыгайла, В.В.Саўчанка, В.Я.Семянько, Л.А.Сідзельнікава, В.А.Смоляр, Дз.М.Сурыновіч, Г.І.Сямікашава, А.Р.Сяргеева, Л.М.Тарабука, А.В.Томка, А.А.Фалей, К.У.Харанека, В.К.Цімафееў, М.Л.Цыбульскі, Т.А.Чарнышова, А.У.Шапо, А.П.Шарыпа, С.Л.Шэмет, А.Я.Шыбнёў, Р.І.Яновіч.

2000. А.М.Алебастраў, К.М.Андруковіч, М.М.Асауляк, У.А.Афанасьеў, С.І.Бышнёў, Л.Ф.Валасюк, Ю.В.Валынец, А.М.Гайдуковіч, Г.В.Горава, У.М.Грыцкевіч, С.М.Дзенісенка, Т.У.Дзянісава, В.В.Ерамееў, М.С.Забіран, В.Ф.Калясінскі, П.У.Кандрусевіч, Ж.А.Капуснікава, Т.В.Капыльская, С.У.Кастрыца, А.А.Касцючэнка, У.Э.Кірэенка, Я.Л.Кір’янаў, У.А.Клімушка, І.Р.Кныш, Ю.М.Козел, Ю.Г.Крупянкоў, А.С.Кухараў, В.М.Лазоўскі, А.Я.Мацвеенка, Дз.М.Мохаў, І.І.Мядзведзеў, В.В.Нікішына, У.М.Пахаўцоў, А.М.Пікулік, В.П.Раманоўская, А.У.Савіч, Н.А.Сардарава, М.П.Свістуноў, У.П.Тамашэвіч, В.В.Угрыновіч, А.А.Хараберуш, В.П.Храмцэвіч, В.І.Цэхановіч, С.В.Чарановіч, Н.В.Шаранговіч, І.Г.Шчасная.

С.У.Пешын.

т. 14, с. 229

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ВЕ́НГРЫЯ (Magyarország),

Венгерская Рэспубліка (Maguar Köztársaság), дзяржава ў Цэнтр. Еўропе. Мяжуе на З з Аўстрыяй, Славеніяй, Харватыяй, на Пд і ПдУ з Югаславіяй і Румыніяй, на У з Украінай, на Пн з Славакіяй. Падзяляецца на 38 медзьё (раёнаў) і сталічную акругу. Пл. 93 тыс. км², нас. 10 324 тыс. чал. (1993). Сталіца — г. Будапешт. Дзярж. мова — венгерская. Нац. свята — гадавіна Венг. паўстання 1956 (23 кастр.).

Дзяржаўны лад. Венгрыя — парламенцкая рэспубліка. На чале дзяржавы прэзідэнт. Вышэйшы заканад. орган — Нац. асамблея, якая складаецца з 386 чл., выбраных тэрмінам на 4 гады. Выканаўчы орган — урад на чале з прэм’ер-міністрам.

Прырода. Венгрыя — пераважна раўнінная краіна, займае б.ч. Сярэднедунайскай (Венгерскай) раўніны. Вылучаюцца яе асобныя часткі: на У ад Дуная плоская нізіна Альфёльд, на З узгорыстая раўніна Дунантуль з асобнымі невысокімі кражамі (масівы Бакань, Вертэш, Мечэк і інш.). На ПнЗ нізіна Кішальфёльд, абмежаваная на З адгор’ямі Альпаў (выш. да 500—800 м). На Пн адгор’і Карпат з карставай пячорай Агтэлек і ланцуг сярэдневышынных вулканічных масіваў, у т. л. Матра з найвышэйшым пунктам краіны — г. Кекеш (1015 м). Карысныя выкапні: значныя запасы баксітаў, ёсць радовішчы каменнага і бурага вугалю, прыроднага газу і нафты, жал. руды, марганцу, мінер. водаў. Клімат умерана кантынентальны з гарачым летам і ўмерана кароткай зімой. Сярэдняя т-ра ліп. 20—22 °C, студз. ад -2 да -4 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў ад 900 мм на ПдЗ да 450 мм у цэнтры і на У. Бываюць засухі, асабліва на У краіны. Рэкі належаць да бас. Дуная, даўж. яго ў межах Венгрыі 410 км. Гал. прытокі — Ціса, Раба і Драва. Найб. возера — Балатан. Натуральная лясная, лесастэпавая і стэпавая расліннасць моцна зменена чалавекам. Каля 75% тэр. выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы і занята нас. пунктамі, прамысл. прадпрыемствамі, шляхамі зносін; пад лесам 18,3%.

Насельніцтва. Каля 90% складаюць венгры, жывуць таксама цыганы (4%), немцы (2,6%), сербы (2%), славакі, румыны і інш. Сярод вернікаў пераважаюць католікі (67,5%), ёсць кальвіністы (20%), лютэране (5%) і інш. Сярэдняя шчыльн. насельніцтва 111 чал. на 1 км², крыху больш на Пн, менш на Пд. У гарадах жыве 64% насельніцтва. Найб. гарады (тыс. ж., 1994): Будапешт — 1996, Дэбрэцэн — 218, Мішкальц — 190, Сегед — 179, Печ — 172, Дзьёр — 131, Ньірэдзьхаза — 116, Секешфехервар — 110, Кечкемет — 106.

Гісторыя. Тэр. сучаснай Венгрыі заселена чалавекам у палеаліце. У старажытнасці тут жылі скіфы, ілірыйцы, кельты, якія ў канцы 1 ст. да н.э. — пач. 2 ст. н.э. трапілі пад уладу рымлян (была ўтворана прав. Панонія). У 1-й пал. 1-га тыс. ў Венгрыі з’явіліся стараж. германцы, гуны, авары, готы, з 6 ст. і славяне; яе тэр. ў 7 ст. ўваходзіла ў склад дзяржавы Сама, пазней — у Вялікамараўскую дзяржаву і Блатэнскае княства. У 896 тут з’явіліся венгры (іх прарадзіма — Прыуралле). Адсюль яны рабілі набегі на землі суседніх народаў. Пасля разгрому каля Аўгсбурга (955) набегі венграў спыніліся і яны перайшлі да земляробства. У час праўлення князя Геза (970—997) і яго сына Іштвана I Святога (997—1038; з 1000 кароль) арганізацыйна аформілася венг. дзяржава. У сярэдзіне 13 — пач. 14 ст. яна была раздробленая, яе развіццё затрымалі манг. нашэсце 1240—41 і працяглыя міжусобіцы. Пазней абарону краіны ад тур. заваявання арганізаваў трансільванскі ваявода Я.Хуньядзі (правіцель Венгрыі ў 1446—52). Яго сын Мацьяш Хуньядзі (кароль з 1458) цэнтралізаваў дзяржаву, аднак пасля яго смерці міжусобіцы аднавіліся. Пасля задушэння Дожы Дзьёрдзя паўстання 1514 былі канчаткова запрыгонены венг. сяляне. Пасля паражэння венграў ад туркаў у Мохацкай бітве 1526 пачаўся распад Венг. каралеўства. Да 1541 паўн. і зах. землі Венгрыі захапілі Габсбургі, паўд. і цэнтральныя — туркі-асманы, на У краіны ўтварылася залежнае ад Асманскай імперыі Трансільванскае княства (у 1571—76 правіў князь Стафан Баторый). У 1686 аўстр. і венг. войскі вызвалілі Венгрыю ад туркаў, аднак уся тэр. краіны ў 1699 трапіла пад уладу Габсбургаў. Іх каланізатарская палітыка выклікала выступленні венграў (у т. л. Ракацы Ферэнца II рух 1703—11), якія былі задушаны. У 1820—30-я г. актывізавалася венг. дваранская апазіцыя. З яе ў 1840-я г. вылучылася левае крыло на чале з Л.Кошутам, узнікла арг-цыя «Маладая Венгрыя» (кіраўнік паэт Ш.Пецёфі). У час Рэвалюцыі 1848—49 у Венгрыі скасавана прыгонніцтва, створаны К-т абароны радзімы на чале з Кошутам і рэв. нар. армія (пазней нанесла шэраг паражэнняў аўстр. войскам). У крас. 1849 парламент у г. Дэбрэцэн абвясціў поўную незалежнасць краіны ад Аўстрыі, вярх. правіцелем дзяржавы выбраны Кошут. Пасля заключэння Габсбургамі саюза з Расіяй супраць венг. паўстанцаў аўстр. і рас. войскі сумеснымі намаганнямі прымусілі венграў капітуляваць (жн. 1849). Аўстр. тэрор не спыніў венг. вызв. рух, і Габсбургі пайшлі на кампраміс з венграмі: у 1867 створана дуалістычная дзяржава Аўстра-Венгрыя, у якой аўстр. імператар стаў адначасова венг. каралём. Венгрыя атрымала свой парламент і ўрад, аднак яе залежнасць ад Аўстрыі захавалася (Вена мела вырашальны голас пры прыняцці агульнадзярж. рашэнняў). У 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. паскорылася эканам. развіццё Венгрыі, заснаваны шэраг паліт. партый, у т. л. С.-д партыя Венгрыі (СДПВ; 1890). У 1-й сусв. вайне Аўстра-Венгрыя была ў саюзе з Германіяй. У канцы вайны кіраўнік апазіцыйнай «партыі незалежнасці» граф М.Карайі выступіў за разрыў з Германіяй, за заключэнне сепаратнага міру з краінамі Антанты, дэмакратызацыю і незалежнасць Венгрыі ў яе «гістарычных межах». Па яго ініцыятыве створаны Нац. савет, у які ўвайшлі і сацыял-дэмакраты. Абнародаваны ім 26.10.1918 маніфест прадугледжваў абвяшчэнне раўнапраўя нацый у рамках цэласнай і непадзельнай Венгрыі, увядзенне агульнадэмакр. свабод і інш. Аднак венг. кароль Карл IV Габсбург (ён жа імператар Аўстрыі Карл I) адмаўляўся ад правядзення рэформ. У ноч на 31.10.1918 адначасова з Аўстрыяй у Венгрыі распачата рэвалюцыя, у ходзе якой створаны саветы. Карайі з удзелам сацыял-дэмакратаў сфарміраваў урад, праграма якога паўтарала Маніфест 26 кастрычніка. 13.11.1918 падпісана перамір’е з Антантай. 16.11.1918 Нац. савет абвясціў Венгрыю рэспублікай. У пач. 1919 ва ўмовах блакады Вегрыі краінамі-пераможцамі, эканам. заняпаду, палярызацыі класаў і слаёў венг. грамадства ўрад пайшоў у адстаўку. Лідэры СДПВ, якім было прапанавана сфарміраваць новы ўрад, пайшлі на саюз з Камуніст. партыяй Венгрыі (КПВ): 24.3.1919 створана аб’яднаная Сацыяліст. партыя Венгрыі (СПВ) і абвешчана Венг. Сав. Рэспубліка. Яе ўрад — рэв. ўрадавы савет — узначаліў правы сацыял-дэмакрат Ш.Гарбай, наркомам замежных спраў стаў камуніст Б.Кун. Рэв. ўрад стварыў Чырв. Армію, праводзіў нацыяналізацыю прадпрыемстваў і інш. 1.8.1919 пад націскам франц., чэшскіх і рум. войск слабая Венг. Сав. Рэспубліка пала. Значную частку Венгрыю акупіравалі рум. войскі. Пазней у Будапешт уступіў афіцэрскі корпус на чале з контр-адміралам М.Хорці, які быў прызначаны галоўнакамандуючым, а ў 1920 абвешчаны рэгентам (у 1921 б. кароль выгнаны з краіны). Трыянонскі мірны дагавор 1920, прадыктаваны краіне дзяржавамі Антанты, якія перамаглі ў 1-й сусв. вайне, меў вынікам страту ²/₃ тэр. Венгрыі, скарачэнне яе насельніцтва і выклікаў незадаволенасць венг. грамадства. Імкненне дамагчыся яго перагляду прывяло аўтарытарны рэжым Хорці да пошуку саюзу з гітлераўскай Германіяй. Вынікам гэтага збліжэння сталі Венскія арбітражы 1938 і 1940, паводле якіх Венгрыя атрымала тэр. прырашчэнні. У 1939 Венгрыя выйшла з Лігі нацый. У крас. 1941 венг. войскі разам з ням. фашыстамі ўдзельнічалі ў нападзе на Югаславію (гл. Балканская кампанія 1941). 27.6.1941 Венгрыя ўступіла ў вайну супраць СССР. У студз. 1943 на Доне ў ходзе сав. контрнаступлення амаль поўнасцю знішчана 2-я венг. армія. У 1944 Хорці намагаўся заключыць перамір’е з СССР і шукаў кантакты з Вялікабрытаніяй і ЗША. 19.3.1944 Венгрыю акупіравалі ням.-фаш. войскі, якія пазней скінулі Хорці і прывялі да ўлады мясц. фашыстаў (гл. Нілашысты) на чале з Ф.Салашы. На вызваленай сав. войскамі тэр. Венгрыі 2.12.1944 у г. Сегед створаны антыфаш. Венг. нац. фронт незалежнасці, у які ўвайшлі камуністы, сацыял-дэмакраты, нац.-сял. партыя, партыя дробных сельскіх гаспадароў, бурж.-дэмакр. партыя і свабодныя прафсаюзы. Дэлегаты гэтых партый сталі дэпутатамі Часовага нац. сходу (пасяджэнні адкрыліся 21 снеж. ў г. Дэбрэцэн). Сфарміраваны ім Часовы ўрад Венгрыі абвясціў вайну Германіі, заключыў у Маскве перамір’е з СССР і яго саюзнікамі, распусціў і забараніў паліт. і ваен. арг-цыі фашыстаў. Найб. важнае мерапрыемства ўрада — зямельная рэформа (канфіскаваны землі кіраўнікоў фаш. арг-цый і ваенных злачынцаў, нацыяналізаваны буйныя маёнткі, створаны зямельны фонд, б.ч. якога размеркавана сярод 640 тыс. беззямельных і малазямельных сялян). Тэр. Венгрыі канчаткова вызвалена часцямі Чырв. Арміі да 4.4.1945 (у ходзе вызвалення загінула 140 тыс. сав. воінаў). 1.2.1946 Венгрыя абвешчана рэспублікай. Паводле Парыжскіх мірных дагавораў 1947 адноўлены граніцы Венгрыі па стану на 1.1.1938. З 1947 на тэр. Венгрыі размяшчаліся сав. войскі (выведзены ў 1991).

Пасля перамогі на выбарах 1947 у Дзярж. сход (парламент) левых сіл і аб’яднання ў чэрв. 1948 камуністаў і сацыял-дэмакратаў у адзіную Венг. партыю працоўных (ВПП) у краіне праводзіўся курс на пабудову сацыялізму на ўзор СССР. Яна атрымала назву Венг. Нар. Рэспубліка (1949). Пасля выцяснення астатніх партый (іх дзейнасць спынілася пасля выбараў 1949) пачаліся рэпрэсіі і ў самой ВПП. Летам 1953 пасля перагавораў з сав. кіраўніцтвам ЦК ВПП адмежаваўся ад палітыкі кіраўніцтва на чале з М.Ракашы. Па прамым указанні сав. кіраўніцтва венг. ўрад узначаліў І.Надзь, які абвясціў «новы курс»: адмова ад фарсіраванай індустрыялізацыі і прымусовай калектывізацыі, арыентацыя на ўздым жыццёвага ўзроўню працоўных, большы ўлік нац. асаблівасцей і інш. Аднак Ракашы, які застаўся 1-м сакратаром ЦК ВПП, абмежаваўся паўмерамі і дамогся зняцця Надзя з пасады прэм’ер-міністра і выключэння яго з партыі (1955). Пахаванне 6.10.1956 у Будапешце Л.Райка і іншых камуністаў — ахвяр рэпрэсій з боку ракашыстаў — скалыхнула грамадскасць. 23.10.1956 мірная 20-тысячная студэнцкая дэманстрацыя ў венг. сталіцы пад лозунгамі паляпшэння сацыялізму, раўнапраўных дружалюбных адносін з СССР, салідарнасці з польскім абнаўленнем, вяртання ва ўрад Надзя і інш. перарасла ў беспарадкі (штурм і захоп будынка Венг. радыё). Увод ноччу 24 кастр. па просьбе венг. ўрада А.Хегедзюша сав. механізаваных часцей у Будапешт надаў падзеям нац.-вызв. характар. Узбр. паўстанцы (15—20 тыс.) стварылі ў горадзе сетку вузлоў супраціўлення, вялі баі з сав. падраздзяленнямі. Адзін з найб. трагічных момантаў — расстрэл паўстанцамі супрацоўнікаў дзярж. бяспекі, якія абаранялі будынак Будапешцкага гаркома партыі. 29—30.10.1956 сав. войскі (больш за 3 дывізіі) выведзены з Будапешта. 1 ліст. ўрад Надзя (вярнуўся ва ўрад 24 кастр.) заявіў аб выхадзе Венгрыі з Варшаўскага дагавора 1955, абвясціў краіну «нейтральнай» і звярнуўся ў ААН з просьбай аб абароне. Антыкамуніст. і антысав. акцыі адбываліся і ў правінцыі. 3.11.1956 пасля перагавораў аб вывадзе войск СССР з тэр. Венгрыі паміж сав. і венг. ваен. дэлегацыямі апошняя арыштавана супрацоўнікамі сав. КДБ (перагаворы адбываліся каля Будапешта ў размяшчэнні сав. вайск. часцей). Ноччу 4 ліст. група венг. паліт. кіраўнікоў на чале з Я.Кадарам арганізавала ў г. Сольнак рэв. рабоча-сял. ўрад, які звярнуўся за падтрымкай да СССР. У Будапешт былі ўведзены сав. войскі, якія да 10 ліст. ў асноўным ліквідавалі паўстанне. Новае кіраўніцтва стварыла Венгерскую сацыялістычную рабочую партыю (ВСРП) і садзейнічала кансалідацыі грамадства, у т. л. эканам. захадамі (напр., пры калектывізацыі вёскі ў 1958—61 улічваўся прынцып добраахвотнасці, захоўвалася ўласнасць сялян на зямлю). У сярэдзіне 1960-х г. пачата эканам. рэформа з элементамі рыначных адносін. Аднак яе паступовае згортванне ў 1970-я г., памяншэнне знешняга гандлю, рост знешняга доўгу пры імкненні захаваць дасягнуты ўзровень жыцця насельніцтва пагоршылі сац.-эканам. становішча. У 2-й пал. 1980-х г. паскорыліся дэмакр. пераўтварэнні. Пасля Усевенг. канферэнцыі ВСРП (май 1988) новае парт. кіраўніцтва на чале з К.Гросам узяло курс на стварэнне рыначнай сістэмы дэмакр. сацыялізму і прававой дзяржавы. Паводле заканад. актаў 1989 устаноўлены Дзень рэспублікі (23 кастр.), прынята сучасная назва дзяржавы, уведзены канстытуцыйны суд і пасада прэзідэнта, зафіксаваны паліт. плюралізм, раўнапраўе грамадскай і прыватнай уласнасці і інш. У канцы 1989 на базе ВСРП утварыліся Венг. сацыяліст. партыя (ВСП) і абноўленая ВСРП. У сак.—крас. 1990 адбыліся свабодныя шматпарт. выбары, на якіх перамог Венг. дэмакр. форум (ВДФ). Урад на чале з І.Анталам праводзіў радыкальны рыначны курс, які суправаджаўся спадам вытв-сці і сац. цяжкасцямі. На выбарах у маі 1994 перамагла ВСП, якая выступала за паступовасць рэформ пры захаванні сац. гарантый. Урад Дз.Хорна прадоўжыў рыначныя пераўтварэнні, аддаючы значную ўвагу сац. абароне насельніцтва (зніжэнне беспрацоўя, спыненне інфляцыі і інш.), і скарэкціраваў знешнепаліт. курс. Да сярэдзіны 1990-х г. спынены спад вытв-сці, зменшыўся знешні доўг, павялічыліся памеры знешняга гандлю і даходы насельніцтва. Венгрыя — чл. ААН ~~(з 1995)~~ (з 1955), Савета Еўропы (з 1990), Арг-цыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе, «Вішаградскай групы». Дыпламатычныя адносіны з Беларуссю ўстаноўлены ў 1992.

Палітычныя партыі і грамадскія арганізацыі. Венг. сацыяліст. партыя, Венг. дэмакр. форум, Венг. сацыяліст. рабочая партыя, Незалежная партыя дробных гаспадароў, Саюз маладых дэмакратаў, Саюз свабодных дэмакратаў, Хрысц.-дэмакр. нар. партыя; Канферэнцыя венг. прафсаюзаў, Незалежныя прафсаюзы, Венг. савет саюзаў моладзі і інш.

Гаспадарка. Венгрыя — развітая індустр.-агр. краіна. Доля прамысловасці ў нац. даходзе — 47%, сельскай гаспадаркі — 18%. З 5,4 млн. чал. працаздольнага насельніцтва (1993) у прам-сці занята 29,7%, буд-ве 7, сельскай гаспадарцы 16,1, абслуговых галінах 44,8%. На сусв. рынку Венгрыя вядома як пастаўшчык прадукцыі машынабудавання (пераважна аўтобусаў, дэталей і вузлоў да іх, партальных і плывучых кранаў, сродкаў сувязі, мед. апаратуры), хім. прам-сці (у т. л. фармацэўтычных прэпаратаў, сродкаў аховы раслін), с.-г. і харч. Прадуктаў. У паліўна-энергет. рэсурсах пераважае буры вугаль і лігніты (штогадовая здабыча каля 25 млн. т; у раёне гарадоў Татабанья, Дораг, Шальгатар’ян, Дзьёндзьёш, Озд, Мішкальц), каменны вугаль (каля 2—3 млн. т штогод) здабываюць у гарах Мечэк каля г. Печ. Здабываюць таксама (млн. т, 1991) нафту (1,9), баксіты (2,4), прыродны газ (каля 7 млрд. м³), марганец, поліметалы, буд. матэрыялы. Большая ч. нафты і газу імпартуецца пераважна з Расіі. Вытв-сць электраэнергіі 29,7 млрд. КВт∙гадз (1991) пераважна на ЦЭС. АЭС у г. Пакш. У апрацоўчай прам-сці найб. значэнне маюць машынабудаванне і металаапрацоўка, хім., лёгкая і харч. прам-сць, каляровая металургія. Чорная металургія (выплаўка сталі ў 1991 — 1,9 млн. т) працуе ў асн. на імпартнай сыравіне; яе цэнтры — Будапешт, Мішкальц, Озд, Дунаўйвараш, Шальгатар’ян. У каляровай металургіі гал. ролю адыгрывае вытв-сць гліназёму і алюмінію (Альмашфюзіцё, Айка, Варпалата, Секешфехервар). У машынабудаванні вылучаюцца неметалаёмкія галіны: электратэхніка, электронная прам-сць, прыладабудаванне, а таксама выпуск разнастайных рухавікоў, дызельных паяздоў, цеплавозаў, грузавых аўтамабіляў і аўтобусаў. Буйнейшы ў Еўропе вытворца аўтобусаў — з-д «Ікарус» у Будапешце і філіял у Секешфехервары. Развіта станкабудаванне, вытв-сць шарыкападшыпнікаў, абсталявання для лёгкай і харч. прам-сці, сродкаў сувязі, вымяральных прылад, выліч. тэхнікі, мед. абсталявання і прылад, с.-г. машын. Асн. цэнтры машынабудавання — Будапешт (больш за 50% прадукцыі галіны), Секешфехервар, Мішкальц, Эстэргам, Дзьёр, Дэбрэцэн. Выпушчана (1991): 4,7 тыс. аўтобусаў, 308 тыс. тэлевізараў, 435 тыс. халадзільнікаў. У хім. прам-сці (каля 15% валавой прамысл. прадукцыі) важнае месца займае вытв-сць мінер. угнаенняў, сродкаў аховы раслін, прадуктаў арган. сінтэзу, фармацэўтычных прэпаратаў (прадпрыемствы «Хінаін» і «Гедэон Рыхтэр»), гумавых вырабаў, лакаў і фарб. Вытв-сць азотных угнаенняў (Казінцбарцыка), фосфарных (Сольнак). З-ды па вытв-сці сернай (Будапешт і Сольнак) і азотнай (Печ) кіслот. Развіта нафтаперапр. прам-сць (з-ды ў Будапешце, Альмашфюзіцё, Печы, Сазхаламбаце); прам-сць буд. матэрыялаў (цэмент, цэгла і інш.). У харч. прам-сці найб. развіты вінаробства, вытв-сць кансерваў з агародніны і мяса, вэнджаных каўбас, цукр., мукамольная, малочная, масларобчая і алейная, тытунёвая, маргарынавая і інш. галіны. З галін лёгкай прам-сці найб. развітыя тэкст. (пераважна баваўняная), швейная, гарбарна-абутковая, трыкатажная. Гал. цэнтр лёгкай прам-сці — Будапешт (каля 60% прадукцыі галіны). Атрымана (млн. т, 1991): мінер. угнаенняў 0,3, штучных смол і пластмас 0,6, цэменту 3; тканін 272 млн. м², абутку 19,8 млн. пар, цукру 490 тыс. т.

У структуры сельскай гаспадаркі доля раслінаводства і жывёлагадоўлі прыкладна аднолькавая. Збожжавыя і зернебабовыя культуры займаюць каля ²/₃ ворнай зямлі, тэхнічныя — 13%, агародніна — 3, кармавыя — 19%. Каля 150 тыс. га с.-г. зямель арашаецца. Пасевы пшаніцы і кукурузы пашыраны раўнамерна. Цукр. буракі найб. вырошчваюць на ПнЗ і ПдУ. У міжрэччы Цісы і Дуная, на паўд. схілах горных масіваў развіты садоўніцтва і вінаградарства. Збор (млн. т, 1991): збожжавых 12,6, бульбы 1,2, цукр. буракоў 4,7, садавіны 1,5. Пашыраны таксама бахчаводства, агародніцтва, вырошчванне сланечніку, рысу, тытуню, канапель. У жывёлагадоўлі найб. развіта гадоўля свіней і птушкі. Пагалоўе (млн. галоў, 1991): буйн. раг. жывёлы 2, свіней 8, авечак 2,5, птушкі 58,6. Рыбалоўства на рэках і воз. Балатан.

Транспарт пераважна аўтамаб. і чыгуначны. Даўж. аўтадарог 130,2 тыс. км, у т. л. 29,9 тыс. км з цвёрдым пакрыццём. Даўж. чыгунак 7765 км. Рачны транспарт абслугоўвае пераважна знешнеэканам. сувязі. Даўж. водных шляхоў (р. Дунай, яго прытокі, шэраг каналаў) 1622 км. Нафтаправодаў 1204 км, газаправодаў 4387 км. 92 аэрапорты і аэрадромы. Гал. транспартны вузел — Будапешт. Экспарт (10,9 млрд. дол. ЗША, 1992): сыравіна, паўфабрыкаты, хімікаты, машыны, тавары лёгкай і харч. прам-сці і інш. Імпарт (11,7 млрд. дол. ЗША, 1992): паліва і энергарэсурсы, сыравіна, хімікаты, машыны і інш. Большая ч. знешнегандл. абароту прыпадае на краіны Зах. і Усх. Еўропы. Беларусь экспартуе ў Венгрыю трактары, калійныя ўгнаенні, некаторыя хімікаты, драўнінна-валакністыя пліты і фанеру, шыны і інш., набывае ў Венгрыі медыкаменты, гербіцыды, тканіны, збожжа, віно, алей і інш. Венгрыю штогод наведвае каля 20—22 млн. замежных турыстаў. Грашовая адзінка — форынт.

Узброеныя сілы. Складаюцца з сухап. войск і ВПС, налічваюць 77 тыс. чал.; ёсць эксперым. брыгада войск тэр. абароны (створана ў 1992). Вярх. галоўнакамандуючы — прэзідэнт. На 1.1.1995 у сухап. войсках 56,5 тыс. чал. (80% агульнай колькасці ўзбр. сіл); арганізацыйна ўключаюць камандаванне, 4 ваен. акругі, 17 брыгад (3 танк., 9 механізаваных, 3 артыл., процітанк. артыл. і зенітная артыл.), войскі падтрымкі (полк баявых верталётаў і трансп. авіяц. брыгада), падраздзяленні баявога і тылавога забеспячэння, часці і ўстановы цэнтр. падпарадкавання. Маюць на ўзбраенні 1190 танкаў, 500 баявых машын пяхоты, каля 1200 бронетранспарцёраў, 991 гармату палявой і 160 гармат зенітнай артылерыі, 218 мінамётаў, 39 баявых верталётаў і інш. У ВПС 22 тыс. чал. (1993), 10 баявых эскадрылляў, 171 баявы і вучэбна-баявы самалёт.

Ахова здароўя. Сярэдняя працягласць жыцця ў мужчын 67, у жанчын 76 гадоў. Смяротнасць 13 на 1 тыс. чал. Забеспячэнне бальнічнымі ложкамі — 1 на 100 чал., урачамі — 1 тэрапеўт на 262 чалавекі. Узровень нараджальнасці 12 на 1 тыс. чалавек. Дзіцячая смяротнасць 13 на 1 тыс. нованароджаных.

Асвета, навуковыя ўстановы. Сучасная сістэма адукацыі Венгрыі паводле закону 1985 уключае дашкольныя ўстановы для дзяцей 3—6 гадоў, асн. 8-гадовую школу (абавязковае навучанне дзяцей ва ўзросце 6—16 гадоў), агульнаадук. гімназіі (4 гады навучання), 3—4-гадовыя сярэднія прафшколы, прафес.-тэхн. навуч. ўстановы, ВНУ. Агульную адукацыю ў Венгрыі дае 8-гадовая школа і на яе аснове гімназія або сярэдняя прафшкола. У 1988/89 навуч. г. ў Венгрыі працавала больш за 3,5 тыс. 8-гадовых школ (1,3 млн. вучняў). Агульную сярэднюю адукацыю даюць гімназіі (праграма арыентавана на гуманіт. падрыхтоўку і наступны працяг адукацыі ва ун-це), а таксама сярэднія прафшколы і сярэднія прафес.-тэхн. вучылішчы. У 1989/90 навуч. г. налічвалася больш за 250 гімназій. У сістэму вышэйшай адукацыі ўваходзяць ун-ты, ін-ты універсітэцкага тыпу, галіновыя ін-ты і вышэйшыя вучылішчы. Буйнейшыя ВНУ: Будапешцкі універсітэт (з 1635), мед. ін-т універсітэцкага тыпу (з 1769), эканам. ін-т (з 1948), тэхн. ун-т (з 1782); ун-т у Сегедзе (з 1872). Буйнейшыя б-кі: Дзярж. б-ка, Будапешцкага ун-та, Венг. АН, гар. б-ка Будапешта. Музеі: Нац. музей гісторыі і прыродазнаўчых навук (з 1802), Нац. музей выяўл. мастацтваў (з 1896), Музей прыкладнога мастацтва (з 1872), Нац. галерэя (усе ў Будапешце) і інш. Навук. даследаванні вядуцца ў Венг. АН (з 1825), ун-тах і ін-тах, галіновых НДІ.

Друк, радыё, тэлебачанне. Буйнейшыя газеты «Magyar Hirlap» («Венгерская газета», з 1968), «Nèpszabadsád» («Народная свабода», з 1942). Радыёвяшчанне з 1925. Тэлебачанне з 1958. Праграмы радыё і тэлебачання трансліруюцца па сетках наземнага, кабельнага і спадарожнікавага вяшчання. Больш за 55% тэлевіз. абанентаў прымаюць праграмы са спадарожнікаў з дапамогай індывідуальных (25%) і калектыўных (30% у сетках кабельнага тэлебачання) прыёмных установак. Са спадарожніка ЕЎТЭЛСАТ 11—Ф3 па сістэме ПАЛ перадаецца праграма тэлебачання Дзіна ТВ на венг. мове адначасова з праграмай Тэлетэкст. З больш як 40 інш. спадарожнікаў магчымы прыём праграм інш. краін. Дзейнічае Венгерскае тэлеграфнае агенцтва (МТІ).

Літаратура. Першыя пісьмовыя помнікі (жыціі, пропаведзі, тлумачэнні Бібліі, літургічныя гімны) створаны на лац. мове ў 11—12 ст. Галоўнымі творамі сярэдневяковай л-ры былі хронікі. У 13—14 ст. развівалася рэліг. л-ра на венг. мове, што было звязана з дзейнасцю жабрацкіх манаскіх ордэнаў і гусіцкім рухам; у 1430-я г. гусіцкія прапаведнікі Тамаш і Балінт пераклалі на венг. мову Біблію. З сярэдзіны 15 ст. пашыраліся ідэі Адраджэння; пачынальнікамі гуманістычнай л-ры, свабоднай ад тэалагічных догмаў і насычанай зямнымі перажываннямі, былі Я.Вітэз (эпісталярныя і аратарскія творы) і Я.Паноніус (лац. вершы). Фарміраванне ўласна венг. л-ры на венг. мове пачалося з канца 15 ст., асабліва ў эпоху Рэфармацыі (байкі і памфлеты Г.Хельтаі, паэзія вандроўнага песняра Ш.Тынадзі, пропаведзі П.Борнемісы). У 2-й пал. 16 ст. з’явілася рэнесансавая проза ў выглядзе т.зв. забаўляльных гісторый — апрацовак стараж.-венг. паданняў, часткова ант., італьян. і паўд.-слав. сюжэтаў («Гісторыя аб Аргірушу»), Буйнейшым паэтам венг. Адраджэння быў Б.Балаж. У 17 ст. ў венг. л-ры ўсталяваўся стыль барока, які адлюстроўваў контррэфармацыйна-феад. і вызв., антытур. і антыгабсбургскія памкненні. Пачынальнікам барока і духоўным правадыром контррэфармацыі быў езуіт і багаслоў-палеміст П.Пазмань, найб. вядомымі пісьменнікамі — М.Зрыньі і І.Дзьёндзьёшы. Познагуманіст. традыцыі (у спалучэнні з цікавасцю да пурытанізму і рацыяналістычнай філасофіі Дэкарта) працягвалі існаваць толькі ў Трансільваніі (Я.Апацаі-Чэрэ). Вызваленчыя антыгабсбургскія паўстанні канца 17 — пач. 18 ст. спрыялі росквіту вуснай паэзіі паўстанцаў. Была пашыранай і мемуарная л-ра. Л-ры эпохі Асветніцтва (апошняя чвэрць 18 — пач. 19 ст.) былі ўласцівыя асветніцкая форма класіцызму, шырокае выкарыстанне нац.-гіст. і дэмакр. тэматыкі, барацьба за т.зв. аднаўленне венг. мовы (творы і пераклады Дз.Бешэньеі, вершы Я.Бачаньі). Пасля задушэння ў 1795 рэсп. змовы правадніком ідэй Асветніцтва стаў літ.-грамадскі рух «абнаўляльнікаў мовы», які ўзначаліў Ф.Казінцы. У паэзіі М.Фазекаша, драмах І.Катаны выразней загучалі вольналюбівыя матывы, з’явіліся прыкметы рэалізму. Росквіт рамантызму (драмы К.Кішфалудзі, паэзія М.Вёрэшмарці і Я.Араня) у венг. л-ры суправаджаўся развіццём рэалізму (проза І.Этвеша, М.Іошыка). У паэзіі трыбуна рэвалюцыі 1848—49 Ш.Пецёфі рамант. і рэаліст. элементы дасягнулі вяршыні, былі закладзены асновы сучаснай венг. літ. мовы. Л-ра 2-й пал. 19 ст. жывілася ў асноўным праблематыкай новай бурж. эпохі (паэты І.Мадач, Я.Вайда, Арань; празаікі М.Іокаі, К.Міксат). Развіццё і аднаўленне венг. л-ры на пач. 20 ст. звязана з творчасцю паэтаў Э.Адзі, М.Бабіча і Д.Косталаньі. Пасля паражэння рэвалюцыі 1919 частка венг. пісьменнікаў апынулася ў эміграцыі (А.Габар, Балаж, Б.Ілеш, А.Гідаш, М.Залка). У 1920—30-я г. выступалі т.зв. пісьменнікі-народнікі: П.Верэш, П.Саба, Л.Немет, Дз.Іеш, І.Дарваш і інш. Да авангардызму імкнуліся Л.Касак, Т.Дэры. Пасля 2-й сусв. вайны І.Добазі, Л.Надзь, М.Саба, Ш.Веэрэш і інш. развівалі традыцыі крытычнага рэалізму. Да літ. авангарду 1970-х г. належаць П.Эстэрхазі і Д.Тандары; прадстаўнікі сюррэалізму 1980-х г. — Л.Надзь, Ш.Чоары, Дз.Петры і Л.Краснахоркаі. На бел. мове асобнымі выданнямі выйшлі зб-кі «Венгерскія апавяданні» (1957), «Сучасная венгерская паэзія» (1977), творы Пецёфі, Гідаша, Дарваша, Залкі і інш. На венг. мову перакладаліся асобныя творы Ф.Багушэвіча, Я.Купалы, Я.Коласа, М.Багдановіча, А.Адамовіча, В.Быкава, П.Броўкі, Я.Брыля, В.Віткі, А.Вялюгіна, Н.Гілевіча, П.Глебкі, К.Крапівы, А.Кулакоўскага, А.Куляшова, А.Макаёнка, П.Панчанкі, П.Прыходзькі, М.Танка, В.Таўлая. Т.Хадкевіча, І.Шамякіна.

Архітэктура і выяўленчае мастацтва. На тэр. Венгрыі захаваліся неалітычная кераміка і скульптура, помнікі мастацтва скіфаў і кельтаў, рэшткі рым. пасяленняў, ювелірныя вырабы гунаў і авараў, сляды пасяленняў стараж. славян. З 9 ст. вядома маст. апрацоўка металу. Да 10—11 ст. адносяцца «ніжнія храмы» ў гарадах Фельдэбрэ і Ціхань, да 11 — пач. 13 ст. — раманскія базілікі (у Яку, Печы, Жамбеку), раннегатычная палацавая капэла ў Эстэргаме. У выяўл. мастацтве 11 ст. відавочны ўплыў Візантыі. У канцы 13—15 ст. будуюцца гатычныя цэрквы (у Шопране, Пешце і інш.) і замкі (Дыяшдзьёр, Вішэград). Станковы жывапіс канца 14 — пач. 15 ст. блізкі да сярэднееўрапейскага, у скульптуры вылучаюцца бронзавыя статуі братоў М. і Дз.Колажвары. Росквіту мастацтва Венгрыя дасягнула ў 2-й пал. 15 ст. пры каралю Мацьяшу Хуньядзі (Корвіне). Творчасць італьян. архітэктараў і мастакоў, якія працавалі ў Венгрыі, садзейнічала пашырэнню культуры Адраджэння. У гарадах Буда і Вішэград створаны каралеўскія рэзідэнцыі. Свецкі дух быў уласцівы і царк. будынкам (капэла Бакаца з ордэрным дэкорам пры саборы ў Эстэргаме, 1506—07). У жывапісе захаваліся сувязі з познагатыч. традыцыямі (работы майстра «M.S.», блізкія дунайскай школе). Высокага ўзроўню дасягнулі мастацтва кнігі (рукапісы з рэнесансавым арнаментам з б-кі Корвіна), ювелірныя вырабы, маёліка. Турэцкае нашэсце (1526) надоўга затрымала развіццё венг. культуры. З канца 17 ст. будуюцца пераважна палацы і цэрквы (палац у Рацкеве, цэрквы ў Пешце, Эгеры, Эстэргаме); у мастацтве замацоўваецца аўстр. ўплыў і стыль барока. У барочным жывапісе вылучаюцца творы аўстрыйца Ф.А.Маўльберча. У архітэктуры і скульптуры 1-й пал. 19 ст. пераважаў класіцызм (рэфарматарскі сабор у Дэбрэцэне, 1803—21, арх. М.Печы; Нац. музей у Пешце, 1837—47, арх. М.Полак; партрэты і статуі скульпт. І.Ферэнцы). Пасля рэвалюцыі 1848 гіст. жывапіс прасякнуты нац.-вызв. ідэямі (палотны В.Мадараса і інш.). У 2-й пал. 19 ст. вядучым стаў рэаліст. жанравы жывапіс (творы М.Мункачы, Ш.Біхары, І.Рэвеса). У галіне пейзажа вылучаліся блізкія да барбізонскай школы жывапісу работы Л.Паала, Л.Медньянскі, П.Сіньеі-Мершэ. У канцы 19 ст. склаліся характэрныя рысы арх. аблічча Будапешта — шырокія магістралі, будынкі ў духу неаготыкі, неабарока і неарэнесансу (парламент, 1884—1896; оперны т-р, 1875—84, арх. М.Ібль). На мяжы 19—20 ст. з’явіліся збудаванні ў стылі мадэрн (Музей прыкладнога мастацтва ў Будапешце, 1896, арх. Э.Лехнер). У 1900—10-я г. працавалі мастакі групы Надзьбаньі, якія выкарыстоўвалі прыёмы пленэрнага жывапісу (Ш.Холашы, К.Ферэнцы, Я.Торма і інш.), майстры альфёльдскай школы — паслядоўнікі Мункачы (Я.Торняі, І.Коста, І.Надзь і інш.), партрэтысты-жанрысты І.Чок, І.Рыпль-Ронаі, мастакі-авангардысты групы «Восем» (К.Кернштак, Б.Пор, Р.Берэнь). Пасля ўстанаўлення ў Венгрыі рэжыму фаш. дыктатуры многія мастакі працавалі ў эміграцыі (Б.Уітц, Ш.Бортнік, Л.Мохай-Надзь і інш.). Для пасляваеннай архітэктуры характэрныя мэтазгоднасць планіроўкі, спалучэнне простых, ясных аб’ёмаў: Нар. стадыён (1948—53), мост «Эржэбет» (1955—65), гасцініца «Дуна Інтэркантыненталь» (1969) у Будапешце, Палац спорту ў Мішкальцы (1970), т-р у Дзьёры (1978), прамысл. будынкі ў Ньірэдзьхазе і інш., гасцініцы ў Дэбрэцэне, Кечкемеце, Хайдусобасла і інш. Сучасныя збудаванні ўдала спалучаюцца з гіст. ансамблямі. У развіцці выяўл. мастацтва Венгрыі важную ролю адыгралі майстры-рэалісты (група альфёльдскіх мастакоў, жывапісцы І.Сёньі, А.Бернат, скульптары Ф.Медзьешы, Ж.Кішфалудзі-Штробль, П.Пацаі, Ш.Мікуш, Б.Ферэнцы). Створаны манумент Вызвалення на гары Гелерт у Будапешце (1947, Кішфалудзі-Штробль), фрэскі на металург. камбінаце г. Дунаўйвараш (1955, Э.Даманоўскі). У 1960—70-я г. ўзмацнілася цікавасць да абстрактных і ўскладненых экспрэсіўных вырашэнняў (жывапіс Ф.Марціна, Т.Дураі, Ф.Салаі, І.Барчаі, скульптура І.Шомадзьі, А.Макрыса, Т.Вільта, графіка Б.Кондара, А.Вюрца) з рысамі сімвалізму і сюррэалізму (жывапіс Т.Чэрнуша, скульптура І.Варгі, графіка А.Гроша, Дз.Хінца). Сярод майстроў станковай і манум. скульптуры Е.Керэньі, М.Боршаш, І.Кіш, Варга, Шомадзьі, Я.Конёрчык і інш. У дэкар.-прыкладным мастацтве сучасныя формы тактоўна спалучаюцца з нар. традыцыямі (кераміка М.Ковача і І.Гадара, габелены Хінца, работы дызайнера Л.Фінты і інш.).

Музыка. Для нар. музыкі Венгрыі характэрна ўзаемадзеянне стараж.-ўсх. асновы (пентатоніка) і больш позніх уплываў (гемітоніка, мажора-мінор). З 10 ст. вандроўныя спевакі-казачнікі прытрымліваліся традыцыі язычніцкіх эпічных спеваў. У 11 ст., з прыняццем каталіцтва, на тэр. Венгрыі пашырыліся грыгарыянскія спевы. З 13 ст. сярод венг. нар. інструментаў рог, фуруя (род флейты), больш познія — духавыя валынка (дуда), тарагата; струнныя кабза, скрыпка, лютня, цытра, цымбалы. З 15 ст. ў Венгрыі развівалася зах.-еўрап. прыдворная культура (сольныя спевы ў суправаджэнні лютні і скрыпкі, вак.-інстр. капэлы; каралеўская капэла ў Будзе была адна з лепшых у Еўропе). З 16 ст. вядомыя свецкія муз. творы на венг. тэксты (апубл. ў зб. Ш.Тынадзі, 1554, і Б.Бакфарка, 1553, 1565). У 17—18 ст. у рэзідэнцыях аўстра-венг. арыстакратаў ствараліся аркестры (у 1761—90 аркестрам кн. Эстэрхазі кіраваў І.Гайдн). Фарміраванне нац. стылю адбывалася ў рамках стылю вербункаш (канец 18 ст.), развітога ў творчасці скрыпачоў-віртуозаў і кампазітараў Я.Біхары, Я.Лаваты, А.Чэрмака, кіраўнікоў цыганскіх аркестраў і тэатр. труп. Уплыў вербункаша відавочны ў першых венг. операх І.Ружычкі («Уцёкі Белы» і «Кемень Шыман», 1822), А.Бартаі («Аўрэлія», 1837; «Хітрасць», 1839), М.Рожавёльдзі («Шукальнікі скарбу з Вішэграда», 1839), у операх Ф.Эркеля на тэмы нац.-вызв. руху («Ласла Хуньядзі», 1844; «Банк бан», 1852; «Дзьёрдзь Дожа», 1867). Сярод музыкантаў-рамантыкаў 19 ст. віртуозы-скрыпачы Э.Рэменьі, Е.Хубаі, а таксама І.Іоахім і Л.Аўэр (пачалі творчую дзейнасць у Венгрыі). Вяршыня развіцця венг. музыкі 19 ст., асабліва праграмнага сімфанізму, — творчасць Ф.Ліста. На пач. 20 ст. вядомасць набылі аперэты Ф.Легара, І.Кальмана, які ўнёс у аперэту элементы венг. песенна-танц. мелодыкі. Развіццё венг. музыкі 1-й пал. 20 ст. звязана з імёнамі Б.Бартака і З.Кодая. Сярод буйнейшых сучасных кампазітараў П.Кадаша, Дз.Ранкі, А.Сёлёшы, Ш.Балаша, Дз.Лігеці, Ж.Дурка. Сусв. вядомасць набылі балеты Бартака («Драўляны прынц», 1917; «Цудоўны мандарын», 1919), а таксама оперы Ш.Сокалаі («Крывавае вяселле», 1964) і Э.Петравіча («Сей

Тэатр. Вытокі тэатр. культуры ў язычніцкіх абрадах венграў-качэўнікаў. Яе носьбітамі былі скамарохі (ёкулатары), казачнікі (рэгешы). У канцы 17 ст. ўзнік школьны т-р. У 1790 акцёр і тэатр. дзеяч Л.Келемен стварыў прафес. т-р у Пешце. У 1792 браты Феер арганізавалі 2-і венг. т-р у Клужы. У 1-й пал. 19 ст., не вытрымаўшы канкурэнцыі з ням. трупамі, якія мелі дзярж. падтрымку, венг. т-р становіцца вандроўным. Асновы нац. школы мастацтва залажылі акцёры Келемен, Г.Моар, П.Янча, Ж.Сентпетэры, К.Медзьеры, Р.Дэрыне і інш. У 1837 адкрыты «Пешты мадзьяр сінхаз» (з 1840 Нац. т-р). У 2-й пал. 19 ст. створаны Нар. т-р у Будзе (1861), «Непсінхаз» у Пешце (1875), «Вігсінхаз» (1896) і «Мадзьяр сінхаз» (1897) у Будапешце, т-ры ў Мішкальцы, Сегедзе, Печы, Дэбрэцэне, Эгеры і інш. У пач. 20 ст. ствараліся невял. тэатры-студыі. У 1949 т-ры Венгрыі нацыяналізаваны. Узніклі новыя калектывы. Дзейнічаюць тэатры імя І.Мадача, імя К.Кішфалудзі, «Віг», «Талія», маладзёжны імя Ш.Пецёфі і інш. Сярод тэатр. дзеячаў: Т.Маяр, Э.Гелерт, З.Варканьі, Л.Маркуш, Е.Руткаі, М.Тэрэчык. У Будапешце працуюць Ін-т тэатра і кіно, Навукова-даследчы ін-т тэатра.

Кіно. Першыя хранікальныя карціны зняты ў канцы 19 ст., у 1911—13 пачалася рэгулярная вытв-сць фільмаў. У час рэжыму М.Хорці выпускаліся пераважна агіткі, салонныя драмы, камедыі (фільмы з удзелам Ф.Гааль — «Петэр», «Маленькая мама», 1934). У большасці пасляваенных фільмаў (канец 1940 — 1-я пал. 1950-х г.) — актуальныя праблемы грамадскага жыцця Венгрыі: «Дзесьці ў Еўропе» (1947, рэж. Г.Радваньі), «Пядзя зямлі» (1948, Ф.Бан), «Карусель» (1955, З.Фабры). Сярод фільмаў 1960-х г. «Альба-Рэгія» (1961, рэж. М.Семеш), «Сыны чалавека з каменным сэрцам» (1965, З.Варканьі), «Зоркі і салдаты» (1967) і «Цішыня і крык» (1968, абодва М.Янча); экранізаваліся творы нац. л-ры. З канца 1960-х г. дзеячы кіно звярнуліся да фільмаў на гіст. тэмы: «Дзесяць тысяч дзён» (1967, Ф.Коша), «Светлыя вятры» (1969), дылогія «Венгерская рапсодыя» і «Allegro barbaro» (1979). Здымаюцца фільмы для дзяцей, анімацыйныя, кінадакументалістыка. Сярод рэжысёраў і акцёраў: Янча, М.Месараш, З.Хусарык, Дз.Кабаш, П.Явар, Е.Руткаі, І.Печы. Кадры рыхтуе Вышэйшая школа т-ра і кіно ў Будапешце (кінафакультэт з 1946). У 1969 заснаваны Саюз работнікаў кіно і тэлебачання Венгрыі.