НАЦЫЯНА́ЛЬНЫ АКАДЭМІ́ЧНЬІ ТЭА́ТР О́ПЕРЫ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ.

Створаны ў 1933 у Мінску як Дзярж. т-р оперы і балета БССР на базе Беларускай студыі оперы і балета. З 1940 — Вялікі, з 1964 — акадэмічны. З 1996 сучасная назва, у складзе творчага аб’яднання «Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь». Адкрыты ў будынку БДТ-1 спектаклем «Кармэн» Ж Бізэ (гал. ролю выконвала Л.​Александроўская). Напачатку дзейнасць т-ра была скіравана на асваенне класічнага, найперш рус. рэпертуару: «Яўген Анегін» (1933) і «Пікавая дама» (1934) П.​Чайкоўскага, «Царская нявеста» М.​Рымскага-Корсакава (1933), «Князь Ігар» А.​Барадзіна (1934), «Русалка» А.​Даргамыжскага (1938). Значнымі падзеямі ў гісторыі т-ра сталі пастаноўкі бел. нац. опер «Міхась Падгорны» Я.​Цікоцкага (лібр. П.​Броўкі), «У пушчах Палесся» А.​Багатырова (лібр. Я.​Рамановіча паводле аповесці Я.​Коласа «Дрыгва»; абедзве 1939), «Кветка шчасця» А.​Туранкова (1940, лібр. В.​Барысевіч, Броўкі і П.​Глебкі паводле драмы М.​Чарота «На Купалле»), Яны адметныя пошукамі нац. спецыфічных сродкаў муз. стылістыкі, заснаванай на нар.-песенным меласе, сцэн. выразнасцю і арыгінальнай рэжысёрскай інтэрпрэтацыяй.

Сталенню маст. калектыву т-ра садзейнічалі дырыжоры І.​Гітгарц, Н.​Грубін, М.​Шнейдэрман, рэжысёры Барысевіч, П.​Златагораў, М.​Смоліч, Б.​Чарняўскі, І.​Шляпянаў; мастакі М.​Бобышаў, П.​Вільямс, Б.​Волкаў, Н.​Каровін, С.​Нікалаеў; хормайстры А.​Бельскі, Г.​Пятроў; спевакі Александроўская, Л.​Аляксеева, А.​Арсенка, І.​Балоцін, Т.​Баначыч, В.​Валчанецкая, М.​Дзянісаў, С.​Друкер, П.​Засецкі, В.​Каліноўскі, Д.​Кроз, М.​Лазараў, В.​Лапін, В.​Малькова, Р.​Млодак, І.​Мурамцаў, У.​Таланкін, Г.​Цэпава, Я.​Шаціхін.

У Вял. Айч. вайну значная частка калектыву працавала ў г. Горкі, потым у г. Каўроў (Уладзімірская вобл., Расія), дзе ў канцэртным выкананні паказаны оперы «Чыо-Чыо-сан» Дж.​Пучыні (1943), «Севільскі цырульнік» Дж.​Расіні і новая бел. опера «Алеся» Цікоцкага (лібр. Броўкі; абедзве 1944). Пастаноўкай «Алесі» (у гал. ролі Александроўская) у канцы 1944 т-р аднавіў сваю дзейнасць у вызваленым Мінску. У пасляваен. гады разам з рэпертуарным узбагачэннем удасканальваліся рэжысура і сцэн. вырашэнне спектакляў. Плённа працавалі рэжысёры Б.​Пакроўскі («Алеся», «Кармэн», 1945) і Б.​Мардвінаў («Пікавая дама»; «Рыгалета» Дж.​Вердзі, абедзве 1948; «Прададзеная нявеста» Б.​Сметаны і «Князь Ігар», 1949; «Іван Сусанін» М.​Глінкі, 1950), сцэнограф Нікалаеў. Нац. рэпертуар папоўніла опера «Кастусь Каліноўскі» Дз.​Лукаса (1947, лібр. М.​Клімковіча), дзе ў гал. партыі выступіў М.​Сярдобаў. У 1950-я г. асн. лінію дзейнасці т-ра вызначала фарміраванне нац. рэпертуару пад кіраўніцтвам Александроўскай. Пастаўлены оперы «Дзяўчына з Палесся» Цікоцкага (новы варыянт оперы «Алеся», 1953), «Надзея Дурава» Багатырова (1956, лібр. І.​Келера), у якой рэалізаваны выканальніцкія магчымасці К Кудрашовай, Л.​Галушкінай, М.​Ворвулева, паўторна паказана опера «Міхась Падгорны» (1957), дзе акцёрскім дасягненнем стаў вобраз Бабы-Лапатухі, створаны Т.​Ніжнікавай. Народнасцю меласу і значнай драматургічнай роляй хароў вылучалася опера «Яснае світанне» Туранкова (1958, лібр. А.​Бачылы). Створаны першы нац. оперны спектакль для дзяцей «Марынка» Р.​Пукста (1955, лібр. Э.​Агняцвет). Класічны рэпертуар узбагацілі «Мазепа» і «Іаланта» Чайкоўскага (абедзве 1952; у гал. ролі Т Шымко), «Барыс Гадуноў» М.​Мусаргскага (1954), «Трубадур» Вердзі (1955), «Садко» М.​Рымскага-Корсакава (1957). Лепшай рэжысёрскай работай Александроўскай стала «Аіда» (1953) Вердзі, якую вызначалі прадуманасць рэжысуры і выдатны акцёрскі ансамбль (Друкер, Кудрашова, Ворвулеў, М.​Зюванаў, Лазараў). Падзеяй стала першая ў СССР пастаноўка камічнай оперы С.​Манюшкі «Страшны двор» (1952, лібр. ў перакладзе на бел. мову М.​Танка).

У 1950—60-я г. пастаўлены шэраг муз. камедый і аперэт: «Карневільскія званы» Р.​Планкета (1959), «Цыганскі барон» (1960) і «Лятучая мыш» (1961) І.​Штрауса. У 1960-я г. вызначальная роля належала маст. кіраўніку і гал. рэжысёру т-ра Дз.​Смолічу. Яго пастаноўку оперы Вердзі «Атэла» (1963) вылучае бліскучае муз. (дырыжор І.​Абраміс) і акцёрскае ўвасабленне (З.​Бабій, Н.​Ткачэнка, І.​Сарокін). Дасягненнем калектыву стала пастаноўка оперы С.​Танеева «Арэстэя» (1963) пад кіраўніцтвам дырыжора Т.​Каламійцавай. Сярод інш. пастановак тых гадоў оперы «Чыо-Чыо-сан» Пучыні (1953), «Пікавая дама» Чайкоўскага (1960), «Баль-маскарад» (1961) і «Трубадур» (1964) Вердзі, «Джаконда» А.​Панк’елі (1962), «Любоўны напітак» Г.​Даніцэці (1965), «Багема» Пучыні (1968), а таксама, складаная ў адносінах драматургіі опера С.​Пракоф’ева «Заручыны ў манастыры» (1962). Героіка Вял. Айч. вайны ўвасоблена ў пастаноўцы «Брэсцкай крэпасці» К.​Малчанава (1967). Бел. оперны рэпертуар папоўнілі камедыйныя творы Ю.​Семянякі «Калючая ружа» (1960), з эфектнымі муз. фрагментамі і яскравымі сцэн. знаходкамі, і «Калі ападае лісце (1968; лібр. абедзвюх Бачыльг). У 1945—60 у трупе працавалі спевакі Р.​Асіпенка, Л.​Бражнік, Ворвулеў, Галушкіна, А.​Генералаў, У.​Глазаў, Н.​Гусельнікава, Г.​Дзмітрыеў, Зюванаў, Кудрашова, Ніжнікава, Н.​Нікеева, Б.​Нікольскі, Т.​Пастуніна, І.​Сайкоў, Сярдобаў, Шымко, Р.​Яўраеў; дырыжоры Абраміс, А.​Брон, Каламійцава, Л.​Любімаў, У.​Пірадаў; рэжысёры Александроўская, А.​Маралёў, Мардвінаў, Ю.​Ужанцаў, У.​Шахрай; мастакі Нікалаеў, П.​Масленікаў, хормайстар М.​Прысёлкаў.

У 1960-я г. вылучыліся спевакі новага пакалення В.​Бруй, Л.​Ганестава, В.​Ганчарэнка, В.​Глушакоў, В.​Гур’еў, С.​Данілюк, М. і П.​Дружыны, Л.​Златава, В.​Кірычэнка, Сарокін, А.​Саўчанка, В.​Чарнабаеў, І.​Шыкунова; дырыжоры Г.​Дугашаў, К.​Ціханаў, мастак Я.​Чамадураў; хормайстры Т.​Арлова, А.​Кагадзееў; гал. канцэртмайстар С.​Талкачоў. У 1970—80-я г., побач з узбагачэннем рэпертуару творамі опернай класікі і бел. кампазітараў, адбывалася актуалізацыя традыц. школы опернага мастацтва. Пачатак гэтага перыяду азнаменавала пастаноўка А.​Дадышкіліяні «Хаваншчыны» М.​Мусаргскага (1970; вобраз Марфы выканала Данілюк). Вял. роля ў абнаўленні тэатр. традыцый належыць рэж. С.​Штэйну. які паставіў шэраг яскравых спектакляў. Маштабнасцю і глыбінёй муз. і рэж. інтэрпрэтацыі вызначалася яго сумесная з Я.​Вашчаком работа над пастаноўкай «Барыса Гадунова» Мусаргскага (1974; у гал. партыі М.​Зданевіч і Я.​Пятроў). Пастаўлены оперы «Залаты пеўнік» (1971) і «Снягурачка» (1981) Рымскага-Корсакава, 2 новыя інтэрпрэтацыі «Пікавай дамы» Чайкоўскага (1972, 1983), «Дон Жуан» (1973) і «Вяселле Фігара» (1980) В.​А.​Моцарта, дзе выразна раскрыліся вак. майстэрства і сцэн. абаяльнасць Саўчанкі. Творчай удачай т-ра стала пастаноўка «Лаэнгрына» Р.​Вагнера (1977, рэж. К.​Г.​Фіртэль, ГДР; у гал. ролях Данілюк, А.​Дзедзік, Л.​Шамчук, Сарокін). У нац. традыцыях увасоблена польск. рэж. Б.​Янкоўскім «Галька» Манюшкі (1975). Выявілася цікавасць т-ра да італьян. оперы: «Сельскі гонар» П.​Масканьі (1973), «Дон Паскуале» Даніцэці (1977; у гал. ролі Чарнабаеў), «Дон Карлас» (1979) і «Рыгалета» (1981) Вердзі, «Служанка-пані» Дж.​Пергалезі (1981). Пастаноўка М.​Ізворска-Елізар’евай «Дона Карласа» вызначалася ансамблевасцю, высокай сцэн. і пеўчай культурай (Пятроў, Н.​Казлова, Н.​Губская, Данілюк і Н.​Галеева). Нац. рэпертуар папоўнілі оперы «Андрэй Касценя» М.​Аладава (лібр. Глебкі), «Зорка Венера» Семянякі (лібр. Бачылы; абедзве 1970). Філас.-абагульненае ўвасабленне рэчаіснасці, паказ падзей мінулага ў жывой сувязі з нашым часам уласцівы спектаклю «Джардана Бруна» С.​Картэса (1977, лібр. У.​Халіпа; дырыжор Вашчак, рэж. Штэйн, мастак Я.​Лысік). Асн. рысы кампазіцыі і стылістыкі оперы «Сівая легенда» Дз.​Смольскага (1978, лібр. У.​Караткевіча) характарызаваў псіхалагізм вак. партый (Дзедзік, Шыкунова, Сарокін). Драм. экспрэсіяй адметная пастаноўка оперы «Сцежкаю жыцця» Г.​Вагнера (1980, лібр. А.​Вярцінскага і Штэйна паводле аповесці В.​Быкава «Воўчая зграя»), У 1970-я г. калектыў т-ра папоўнілі салісты Ю.​Бастрыкаў, А.​Кеда, Л.​Колас, Пятроў, А.​Рудкоўскі, В.​Скорабагатаў, В.​Цішына, У.​Экнадыёсаў; дырыжор У.​Машэнскі; мастакі Я.​Ждан, В.​Левенталь. 1980-я г. т-р адзначыў шэрагам прэм’ер. Да 100-годдзя з дня нараджэння Я.​Коласа пастаўлена опера «Новая зямля» Семянякі (1982, лібр. А.​Петрашкевіча паводле аднайм. паэмы Я.​Коласа) — спроба сінтэзу фалькл. т-ра і класічнай оперы. У 1989 пастаўлены адзін з лепшых нац. твораў — «Дзікае паляванне караля Стаха» У.​Солтана (лібр. С.​Клімковіч паводле аднайм. аповесці Караткевіча; дырыжоры Вашчак і А.​Анісімаў, рэж. В.​Цюпа, мастак Э.​Гейдэбрэхт; у гал. партыях Н.​Кастэнка, Скорабагатаў, Экнадыёсаў; Дзярж. прэмія Беларусі 1990). Сярод інш. оперных прэм’ер «Вайна і мір» (1985, дырыжор Г.​Праватораў, рэж. Штэйн, мастак Гейдэбрэхт) і першая ў СССР пастаноўка оперы «Мадалена» (1989) Пракоф’ева.

Музыкальнасцю і дынамізмам адзначаны спектакль «Казкі Гофмана» Ж.​Афенбаха (1980, дырыжор Каламійцава; у гал. ролях Экнадыёсаў, Бастрыкаў, Колас, Кастэнка). Упершыню на Беларусі пастаўлены оперы «Кавалер руж» Р.​Штрауса і «Чароўная флейта» Моцарта (1987), адноўлены оперы «Баль-маскарад» (1981), «Пікавая дама» (1983), «Іван Сусанін» (1984), «Севільскі цырульнік» (1986), «Яўген Анегін» (1986). У складзе трупы: спевакі Т.​Глаголева, М.​Гулегіна, М.​Жылюк, Н.​Залатарова, Л.​Златава, Т.​Кучынская, Г.​Лукомская, М.​Майсеенка, Э.​Пелагейчанка, Пятроў, Н.​Руднева, М.​Рысаў, Цішына, мастакі Л.​Ганчарова, Гейдэбрэхт, хормайстар Кагадзееў. У 1990-я г. рэпертуар т-ра ўзбагацілі нац. оперы «Князь Наваградскі» А.​Бандарэнкі (1992, лібр. В.​Іпатавай паводле п’есы Л.​Пракопчыка; Дзярж. прэмія Беларусі 1996), «Майстар і Маргарыта» Я.​Глебава (1992, лібр. аўтара і Л.​Глебавай паводле аднайм. рамана М.​Булгакава) і «Візіт дамы» Картэса (1995, лібр. Халіпа паводле п’есы «Візіт старой дамы» Ф.​Дзюрэнмата; дырыжор Праватораў, рэж. М.​Пінігін, мастак З.​Марголін; у гал. партыях Руднева і Пелагейчанка). У 1994 адбылася прэм’ера оперы Дз.​Шастаковіча «Лэдзі Макбет Мцэнскага павета» (лібр. А.​Прэйса паводле аднайм. аповесці М.​Ляскова), пастаноўка якой вылучалася экспрэсіўнай муз. стылістыкай у спалучэнні з дзейснай рэжысурай і сцэнаграфіяй (дырыжор Анісімаў, рэж. Ізворска-Елізар’ева, мастак В.​Окунеў; у гал. партыях Залатарова і Т.​Цівунова, В.​Кавальчук). Сярод новых пастановак таксама камічная опера «Шлюбны вэксаль» Расіні (1998). Асаблівасць дзейнасці т-ра гэтага часу — выкананне зах.-еўрап. опер на мове арыгінала. Створаны новыя версіі спектакляў «Тоска» Пучыні (1991), «Іаланта» Чайкоўскага (1993), «Рыгалета» (1994), «Травіята» Вердзі (1997), «Паяцы» Р.​Леанкавала (1999), «Кармэн» Бізэ (1995), «Князь Ігар» Барадзіна (1996). Т-р практыкуе форму канцэртна-сцэн. паказу: оперы «Барыс Гадуноў» Мусаргскага (1998), «Лючыя ды Ламермур» Даніцэці (у гал. партыі В.​Курбацкая) і «Набука» Вердзі (1999; Бастрыкаў, Глаголева, А.​Мельнікаў у гал. партыях), «Турандот» Пучыні (2000). Калектыў т-ра неаднаразова выступаў у Вял. т-ры ў Маскве і за мяжой. З 1990 г. на базе т-ра працуе Дзіцячы муз. тэатр-студыя, дзе пастаўлены шэраг спектакляў для дзяцей. У т-ры працавалі: гал. дырыжоры Гітгарц (1933—36), Грубін (1938—41), Брон (1944—48), Пірадаў (з 1948), Любімаў (1951—64), Дугашаў (1966—68), Ціханаў (з 1969), Вашчак (1972—80), Г.​Праватораў (з 1984), А.​Анісімаў (1980—84 і з 1989); гал. рэжысёры Златагораў (1939—40), Мардвінаў (з 1947), Александроўская (1951—60), Смоліч (1962—69), Дадышкіліяні (1972—76); гал. хормайстры Г.​Пятроў (1933—37, 1945—50), А.​Сцяпанаў (1937—41), М.​Прысёлкаў (1951—59), Кагадзееў (1960—93); гал. мастакі Нікалаеў (з 1938), Чамадураў (1959—76), Лысік (1979—81), Э.​Гейдэбрэхт (1984—90).

У складзе трупы (на 2000): нар. арт. СССР Саўчанка, нар. артысты Беларусі Бастрыкаў, Я.​Пятроў, Руднева, Чарнабаеў, нар. арт Расіі Пелагейчанка, засл. арт. Расіі М.​Майсеенка, засл. артысты Беларусі Галеева, Губская, М.​Дружына, Жылюк, Казлова, Мельнікаў, У.​Пятроў, Скорабагатаў, В.​Стральчэня, майстры сцэны Т.​Варапай, А.​Гардынец, Глаголева, М.​Грыгорчык, Кавальчук, Курбацкая, С.​Франкоўскі; канцэртмайстры засл. артысты Беларусі Г.​Карант, Л.​Талкачова, засл. арт. Бураціі Ж.​Габа, артысты аркестра — засл. артысты Беларусі М.​Баркоўскі, У.​Тарашкевіч; дырэктар — маст. кіраўнік т-ра нар. арт. Беларусі Картэс, гал. дырыжор — засл. дз. маст. Расіі Анісімаў, дырыжоры засл. дзеячы маст. Беларусі М.​Калядка, Л.​Лях; рэж. С.​Цырук, гал. хормайстар — засл. дз. маст. Беларусі Ламановіч, мастак Ганчарова, мастак па касцюмах Э.​Грыгарук. Працуе ў адным будынку з Нацыянальным акадэмічным тэатрам балета Рэспублікі Беларусь.

Літ.:

Смольский, Б.С. Белорусский музыкальный театр. Мн., 1963;

Кулешова Г.Г. Белорусская советская опера. Мн., 1967;

Мастацтва Беларусі. 1983. № 10;

Музычны тэатр Беларусі. [Кн. 2—3]. Мн., 1993—96.

Б.​С.​Смольскі, А.​В.​Казлоўская.

Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь. Сцэна са спектакля «Тоска» Дж.​Пучыні. 1991.
Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь. Сцэна з оперы «Кармэн» Ж.​Бізэ. 1945.
Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь. Сцэна са спектакля «Барыс Гадуноў» М.​Мусаргскага. 1974.
Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь. Сцэна са спектакля «Дзікае паляванне караля Стаха» У.​Солгана. 1989.
Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь. Сцэна са спектакля «Візіт дамы» С.​Картэса. 1995.

т. 11, с. 234

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ЎРАЧ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафесійным урачам, што працуюць па спецыяльнасці 15 і больш гадоў, за заслугі ў ахове здароўя насельніцтва, арганізацыі і аказанні лячэбна-прафілактычнай дапамогі з выкарыстаннем у рабоце сучасных дасягненняў мед. навукі і тэхнікі. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваеца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. У 1940—79 існавала ганаровае званне засл. ўрач Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя ўрачы Рэспублікі Беларусь

1941. М.​Н.​Анісімава, Б.​А.​Бароўскі, М.​М.​Глухоўскі, С.​І.​Гутман, І.​П.​Ермачэнка, Я.​І.​Іазефсон, С.​Т.​Ільін, М.​І.​Кавалёнак, Б.​І.​Каган, М А.​Карначэнка, В.​П.​Лапцейка, Р.​С.​Левін, І.​А.​Лур’е, Р.​М.​Манесзон-Любіна, Б.​В.​Рыскін, Х.​С.​Скалабан, А.​А.​Стальберг, Г.​І.​Татарская, М.​А.​Тунік, А.​А.​Ушакевіч, Б.​А.​Файнштэйн, П.​Я.​Церашкоў, А.​П.​Цярпугаў, Г.​П.​Шаравараў, К.​З.​Швыркуноў.

1948. І.​І.​Багдановіч, Р.​Ю.​Берлін, Т.​В.​Бірыч, М.​І.​Бобрык, П.​П.​Даўголікаў, Н.​М.​Кавалёў, А.​А.​Караткевіч, П.​Ц.​Комаў, І.​М.​Літашэнка, С.​С.​Лукашэвіч, У.​В.​Марзон, М.​С.​Маскова, А.​Я.​Мітрашэнка, М.​Ц.​Пятроў, М.​Б.​Смольскі, І.​М.​Стальмашонак, І.​М.​Хмялеўскі, А.​І.​Шуба.

1949. І.​Г.​Бабіцкі, І.​Г.​Бахановіч, Д.​С.​Віткін, А.​Л.​Вольскі, А.​Ф.​Жаўрыд, М.​І.​Красоўскі, С.​І.​Ліяранцэвіч, М.​Б.​Майзель, А.​С.​Мікульскі, М.​І.​Намеснікаў, І.​Е.​Новаш, К.​Дз.​Паўлюкоў, А.​Ф.​Саламаха, І.​М.​Сафонаў, А.​С.​Сямёнаў, Л.​А.​Фігоўскі, І.​М.​Фінкевіч, Ф.​А.​Храпко, Л.​А.​Чарнышкова, Ф.​Я.​Шульц.

1956. К.​Ф.​Градзіцкі, Г.​В.​Кот, Д.​М.​Кулік, І.​С.​Лягенчанка, У.​Ю.​Мірончык, Г.​І.​Нядбайлік, Я.​Я.​Сяркова, В.​В.​Шушкевіч, З.​А.​Шымкевіч.

1958. А.​А.​Абановіч, М.​А.​Аляксеева, М.​К.​Арэшкава, І.​І.​Астапенка, С.​П.​Афоненкаў, В.​А.​Вараб’ёў, В.​М.​Гарыенка, І.​А.​Кажанкоў, Ф.​Ф.​Касуха, І.​Г.​Паляшчук, А.​І.​Перлаў, М.​Л.​Плугатар, П.​М.​Радкевіч, Т.​Е.​Савіч, Л.​А.​Стахоўская, М.​А.​Сяркова, П.​М.​Хлус, В.​П.​Шчогалева, Г.​У.​Якубоўскі.

1959. І.​Б.​Аляшкевіч, М.​М.​Громава, А.​Р.​Заводчыкава, Н.​В.​Клікунец, А.​М.​Палыгаліна.

1960. М.​А.​Азіміна, Н.​М.​Акімава, З.​Г.​Алікіна, В.​Ф.​Бабінцава, Е.​Р.​Брэус, А.​Д.​Бярговіна, Н.​А.​Вараб’ёва, Т.​С.​Гапеенка, П.​Д.​Гарбацэвіч, Н.​К.​Гарэнка, З.​В.​Грэчыкава, Н.​П.​Дабрыніна, Н.​Я.​Дзеравянка, А.​Ф.​Емяльяненка, Л.​Ф.​Жалахаўцова, Т.​А.​Ждановіч, М.​А.​Жыгар, С.​А.​Заблоцкая, Н.​П.​Залатарская, А.​І.​Іванова, М.​В.​Каваленка, В.​Я.​Каган, І.​Ф.​Каралёва, Н.​Р.​Катлоўская, Е.​Р.​Ківа, Л.​Д.​Корбут, Н.​А.​Корзан, Т.​Я.​Крывіцкая, Г.​Л.​Лаўрыненка, С.​В.​Лісоўская, А.​Ф.​Лойка, Г.​Дз.​Марчанкова, С.​М.​Мац, Л.​А.​Медраш, А.​П.​Меншыкава, Г.​І.​Меркушава, М.​М.​Мінайлава, В.​П.​Нікіфарава, З.​Ф.​Нікіціна, З.​М.​Пазняк, М.​В.​Папова, М.​І.​Пейсаховіч, В.​М.​Поляк, Н.​М.​Равяка, Е.​І.​Раманькова, Н.​І.​Рудзік, М.​С.​Сімановіч, Н.​Л.​Смірных, Н.​С.​Сняжко, К.​М.​Сянько, Т.​Н.​Фёдарава, А.​А.​Цвяткова, Л.​А.​Чарнуха, П.​П.​Шакалава. М.​І.​Шамко, З.​Я.​Шырын, Г.​А.​Юркаўцава, Т.​І.​Якаўлева, Г.​М.​Якубцынер, К.​С.​Янушкевіч, А.​М.​Ярошына.

1961. В.​І.​Альшэўская, Н.​Р.​Афанасьева, Г.​І.​Багданава, І.​В.​Балычаў, Р.​І.​Бір, Ф.​А.​Брагінская, В.​М.​Варажэйкіна, Е.​І.​Віталёў, М.​К.​Гардон, І.​К.​Гарэльчык, Т.​М.​Гельман, Дз.​Я.​Гіркін, Н.​А.​Гуцько, А.​М.​Дамброўская, К.​М.​Дарашэнка, І.​І.​Дзядзюра, С.​Г.​Дулаеў, Е.​С.​Жукоўская, В.​Дз.​Жукоўскі, Р.​П.​Індзікт, Т.​Н.​Каваленка, У.​Л.​Каладоўскі, Т.​Ф.​Корпусава, А.​Ф.​Крывашчокі, М.​Ц.​Кудрын, А.​Е.​Курачкаў, М.​В.​Лапаткіна, Н.​С.​Лебедзь, Л.​А.​Магер, Ф.​А.​Марыніч, Ф.​А.​Марынкевіч, А.​М.​Маўшовіч, К.​А.​Мацапура, І.​А.​Мацвееў, М.​М.​Мілер, Б.​К.​Някрасаў, А.​І.​Паліенка, С.​І.​Прасноў, А.​М.​Русаковіч, Я.​С.​Сает, Г.​А.​Саўкова, М.​Ю.​Сіліч, Л.​К.​Сокалава, М.​М.​Спірыдонаў, В.​А.​Старасціна, Р.​А.​Сырнікаў, В.​Дз.​Тамілін, А.​І.​Тоўба, В.​Р.​Цішчанка, В.​І.​Цымбарэвіч, М.​А.​Цярэшчанка, Н.​М.​Шчацініна, Н.​М.​Ярмаловіч.

1963. Ю.​Г.​Батура, Я.​Я.​Бонч-Асмалоўскі, Г.​У.​Бурдзін. І.​М.​Герасімовіч, В.​П.​Камароў, Л.​П.​Навалодскі, Р.​А.​Шапіра.

1964. В.​А.​Александровіч, Я.​А.​Алесін, В.​Ф.​Арленка, А.​Л.​Вейнберг, Г.​М.​Віко, М.​М.​Герасіменка, І.​У.​Гранкоў, К.​П.​Грышанкова, А.​Л.​Дарасінскі, І.​Л.​Друян, І.​Ю.​Жалкоўскі, І.​А.​Інсараў, В.​Л.​Казлова, У.​Н.​Капусцянскі, І.​Б.​Кардаш, А.​К.​Касач, А.​Ф.​Клімава, Н.​В.​Красоўская-Чарнышова, К.​Р.​Круцько, М.​Г.​Кулін, К.​М.​Леанкова, П.​Р.​Любянкова, Р.​І.​Палей, М.​В.​Паўлавец, З.​К.​Русанава, Ф.​С.​Сальнікаў, Н.​Я.​Сямак, Я.​Р.​Сянюк, А.​Дз.​Удавенкаў, Р.​Я.​Цемахоў, В.​В.​Шырын.

1965. Г.​В.​Адамава, В.​М.​Бяспалава, К.​Я.​Герасімава, В.​Дз.​Жукоўская, М.​П.​Казлоў, Д.Г.​Б.​Кантар, А.​М.​Кісялёва, Ф.​А.​Корбут, Г.​М.​Лебедзева, К.​А.​Ледаўскіх, Н.​А.​Нікалаенка, В.​В.​Папковіч, В.​І.​Паралова, П.​С.​Ржавускі, П.​А.​Рудзік, К.​В.​Сабалеўская, А.​І.​Салаўёва, Е.​І.​Смірнова, М.​П.​Усевіч, М.​Дз.​Фёдарава, В.​І.​Хорава, К.​П.​Чэпік, П.​В.​Шатровіч, А.​У.​Шыдлоўская, І.​У.​Яршоў.

1966. А.​Ф.​Апацёнак, В.​Р.​Бакурына, Р.​В.​Бараш, А.​Ю.​Беленькі, Р.​А.​Ганкіна, М.​І.​Герасімовіч, А.​Р.​Дзем’янкоў, С.​У.​Дзмітрыеў, М.​У.​Дзянісава, Г.​Е.​Дубіцкая, Н.​М.​Запясочная, М.​І.​Катовіч, М.​А.​Кнак, К.​Ш.​Кугель, М.​П.​Курчаў, І.​Е.​Кутасаў, Н.​М.​Макавец, Б.​М.​Мардвінаў, С.​З.​Меклер, Н.​І.​Наздра, Л.​С.​Пінчук, І.​Л.​Пруднікава, В.​Ф.​Пташнік, І.​А.​Радзецкі, І.​І.​Рамашка, Т.​І.​Русакова, Н.​І.​Сахарава, А.​І.​Сачак, Л.​А.​Светачава, Д.​Ф.​Скарапанава, Ф.​В.​Старавойтаў, Н.​У.​Стракалава, Н.​І.​Сцепаненка, У.​М.​Талкачоў, А.​І.​Фятняева, Г.​А.​Цгоеў, Дз.​П.​Шавялёў, І.​М.​Шапіра.

1967. К.​Л.​Анішчанка, Л.​Ф.​Байцова, Н.​М.​Берабеня, А.​А.​Бокач, Дз.​П.​Бяляцкі, Л.​В.​Галенчык, Т.​Ф.​Гузава, Г.​А.​Гуць, Е.​П.​Драздова, В.​П.​Зянько, Дз.​І.​Каласоўскі, Е.​Я.​Кронава, Н.​М.​Кучынская, С.​К.​Лапацін, В.​М.​Матора, Л.​І.​Міхновіч, С.​А.​Мішакова, І.​В.​Нічыпарук, М.​П.​Падбярэзная, А.​М.​Пазняк, В.​М.​Прохарава, Е.​А.​Ржавуская, Н.​У.​Селіванчык, А.​М.​Сільдзімірава, М.​В.​Трусава, М.​І.​Харын, В.​П.​Цімашкова, Р.​Р.​Чарнова, К.​Р.​Чарняўскі, Ф.​М.​Чмель, А.​М.​Шаўлягін, Г.​У.​Шаўлякова.

1968. П.​В.​Аляксейчык, Г.​Г.​Аляхновіч, Г.​П.​Андрусевіч, А.​Г.​Амтонаў, Л.​М.​Афоніна, А.​М.​Бакалаў, В.​Ц.​Бакун, А.​К.​Брагін, Г.​Т.​Буглак, Н.​Дз.​Букацкая, А.​Ю.​Букач, В.​С.​Былінская, Я.​З.​Бычкоўскі, А.​Г.​Бялевіч, Г.​П.​Валачковіч, В.​Дз.​Варанкова, Ю.​І.​Ваяводзін, В.​М.​Вейсенберг, Г.​А.​Векшына, Н.​І.​Вінаградава, В.​А.​Вяржбіцкая, Н.​П.​Галавана, М.​А.​Галубцоў, Г.​С.​Гарбацэвіч, В.​А.​Гаўрыленка, І.​І.​Гслікаў, Г.​І.​Гроздзева, М.​І.​Громава, А.​І.​Гурскі, А.​М.​Дабрыянін, В.​І.​Давыдоўская, К.​Р.​Дайнека, М.​І.​Дашкевіч, Н.​Ф.​Драгун, З.​А.​Дувакіна, В.​Г.​Дунке, А.​І.​Жаваранкаў, У.​М.​Ждан, Г.​А.​Забоеў, В.​У.​Забродскі, Дз.​С.​Ізмайловіч, У.​С.​Ілбоўнік, А.​М.​Кавалёва, А.​М.​Каешка, Г.​Г.​Казюра, А.​П.​Каласкоў, Н.​Ф.​Каленчыц, В.​С.​Калядка, М.​А.​Капцэвіч, Я.​К.​Карасёва, Г.​М.​Касцевіч, У.​Ф.​Клімаў, М.​А.​Жопцюх, Я.​П.​Круглік, Г.​І.​Лабзова, Я.​Ц.​Лахмакоў, Н.​С.​Леках, С.​А.​Лемяшонак, Г.​А.​Лешукова, А.​А.​Ліпень, Б.​М.​Ліўшыц, Л.​Ц.​Ліцкевіч, П.​П.​Лукашэвіч, В.​І.​Ляшчынскі, А.​І.​Малаш, Ю.​І.​Марцішонак, З.​Р.​Міхалап, С.​І.​Міцкевіч, Я.​Н.​Мядзвецкі, М.​Л.​Мяснікова, Я.​З.​Найдзёнава, В.​А.​Некрашэвіч, В.​Ц.​Новікаў, А.​А.​Няверка, М.​Ф.​Панцэвіч, Ф.​А.​Паперная, В.​В.​Папова, А.​І.​Паруль-Мяркулава, М.​І.​Паўлючук, Ф.​Е.​Плоткіна, Ю.​А.​Пшанічнікава, Л.​Н.​Рабец, В.​А.​Радзівонава, В.​Г.​Ражкова, Л.​Г.​Рукман, Р.​А.​Русак, П.​Я.​Рыжова, К.​С.​Рымша, І.​М.​Сабкевіч, Л.​В.​Савінкова, З.​П.​Савянкова, М.​А.​Саламаха, К.​М.​Самсонік, А.​І.​Саракавумаў, І.​Г.​Саркісян, К.​Я.​Саўчанка, А.​П.​Сідарава, М.​М.​Скрыган, В.​А.​Смалякоў, В.​С.​Спірыдонава, П.​І.​Станішэўскі, В.​Б.​Стараселец, Л.​С.​Суравіцкая, А.​С.​Сушко, А.​Р.​Сцяпанаў, М.​В.​Тарасік, С.​С.​Тарасік, А.​Ц.​Татарынаў, М.​Г.​Токар, Г.​У.​Толкач, А.​А.​Тшаскоўскі, М.​Р.​Умінская, Я.​С.​Урбановіч, Г.​Л.​Філімонава, Р.​У.​Фомчанка, Л.​Х.​Хасін, Л.​С.​Цімчанка, В.​Л.​Чарнуха, Н.​А.​Чахоўская, В.​С.​Чурылава, Я.​С.​Чыжыкаў, У.​Г.​Чэшык, В.​У.​Шавалдышава, Т.​С.​Шыкоўская, К.​І.​Юрчанка, М.​Р.​Якабсон, У.​А.​Януковіч, Я.​Б.​Яцкова.

1970. Т.​М.​Алефірэнка, К.​М.​Анішчанка, А.​Р.​Арцюшэнка, Ф.​А.​Багдановіч, М.​У.​Барысевіч, А.​І.​Бондараў, А.​А.​Дзядзюля, Л.​Ц.​Дзянісава, Ф.​І.​Жукоўскі, Л.​Я.​Забаронак, М.​І.​Калач, Л.​Д.​Каржуева, Л.​М.​Каронік, В.​В.​Кірыльчык, А.​Ф.​Кічаў, Р.​В.​Куліч, Т.​А.​Леановіч, Ф.​Ц.​Малышаў, Т.​А.​Наско, В.​І.​Невядомскі, Г.​Ц.​Несцер, Т.​Ц.​Паддубная, І.​А.​Паторская, Н.​М.​Расалоўская, С.​І.​Самарцыеў, Н.​А.​Сільнова, Л.​К.​Тапальскова, М.​А.​Турко, К.​Ф.​Усольцаў, Н.​І.​Хадасоўская, М.​А.​Чыгір.

1971. І.​М.​Акунёў, Р.​Г.​Аўсянікава, А.​А.​Барадзін, М.​Р.​Белы, А.​І.​Гурская, В.​І.​Дзем’яновіч, К.​К.​Забароўскі, М.​І.​Лягенчанка, П.​Н.​Мельнік.

1972. З.​М.​Жукава, Н.​М.​Пляцешкава, Е.​Н.​Сяліцкая, Л.​А.​Эвальд.

1973. Г.​Ф.​Лось.

1974. Л.​І.​Бондар, І.​Я.​Каленчыц, В.​І.​Каляда, І.​М.​Касім, Дз.​А.​Крупень, А.​І.​Ласіцкі, В.​П.​Малы, Ю.​М.​Мурашоў, Л.​І.​Нікановіч, Я.​М.​Пратасеня, А.​П.​Пятрухін, А.​Г.​Раўкін, М.​П.​Роўба, В.​А.​Сайкоўская, В.​П.​Салаўёва, А.​В.​Скачко.

1975. Г.​А.​Абухаў, У.​А.​Баранік, В.​Дз.​Бякоеў, М.​І.​Бяляўскі, М.​М.​Валошын, В.​П.​Вераксо, І.​І.​Гудовіч, М.​Ф.​Ермачэнка, А.​М.​Зайцаў, М.​І.​Ігнацік, К.​В.​Капралаў, Т.​П.​Клімава, С.​А.​Кудзялевіч, Ф.​А.​Макарэвіч, Ф.​Л.​Малочка, М.​А.​Мароз, С.​Л.​Матусевіч, В.​М.​Мешчаракова, В.​М.​Прохараў, А.​І.​Пятровіч, І.​І.​Рогач, З.​А.​Трафімава, С.​Дз.​Трухан, Н.​І.​Урублеўская, М.​Я.​Церахаў, А.​П.​Цюрына, М.​П.​Чарных.

1976. Р.С.​А.​Аксельрод, Л.​П.​Барадзіна, К.​І.​Бахановіч, Ф.​Н.​Грэчка, М.​В.​Дзятлава, А.​Г.​Захараў, Т.​П.​Кавалёва, В.​І.​Касмачоў, В.​Дз.​Конанаў, Г.​Т.​Краўчанка, В.​М.​Крукаў, Т.​Ф.​Крывіцкая, П.​Н.​Лагун, У.​У.​Ладышкін, М.​М.​Ляйкоўскі, В.​С.​Лубніна, Г.​Л.​Мазурава, І.​І.​Невяроўскі, З.​М.​Палівода, М.​В.​Патоцкі, П.​Ф.​Тупікаў, В.​І.​Хомчанка, Г.​Г.​Часнакова, В.​П.​Шабека, М.​Я.​Шугала, Дз.​П.​Шэнец, К.​Г.​Юрацкая, С.​П.​Эверсман.

1978. Г.​В.​Арлова, В.​М.​Варэнікаў, А.​А.​Герасімовіч, П.​М.​Дземяшкевіч, Г.​К.​Дзенісоўскі, А.​А.​Дзятко, Л.​І.​Дзятко, Т.​М.​Дуброўская, Л.​А.​Дуброўскіх, Г.​А.​Зуб, А.​А.​Імшанецкі, М.​П.​Кавалёў, Т.​У.​Камар, В.​Ф.​Каравянская, Ф.​С.​Кузнечык, М.​П.​Лапета, А.​Б.​Лаўрыновіч, М.​Б.​Левін, М.​П.​Марынкевіч, К.​Ф.​Мядзюшка, М.​Я.​Піліповіч, Л.​В.​Рагажынская, Т.​В.​Рудакоўская, Г.​Я.​Сівіцкая, К.​З.​Сякерыч, У.​Я.​Ткачэнка, В.​А.​Трацяк, Ф.​К.​Урублеўская, Т.​В.​Фокіна, Г.​М.​Харавец, Л.​П.​Шэлег, М.​П.​Янкоўскі, М.​С.​Яромін.

1979. М.​М.​Бірукова, В.​В.​Гарызонтаў, Г.​І.​Дзікавіцкі, А.​С.​Дзяркач, К.​А.​Жвалеўская, У.​Г.​Загашвілі, А.​Ц.​Кажэўнікава, М.​І.​Каляга, М.​Я.​Карэлін, Г.​М.​Клімовіч, Л.​І.​Макарэвіч, А.​В.​Манулік, Я.​А.​Маслакоў, Н.​А.​Матусевіч, Л.​В.​Параскевіч, А.​С.​Сахарук, Я.​М.​Славенка, М.​С.​Трафімчык, М.​Г.​Эранасьян.

1980. І.​В.​Дурэйка, Л.​А.​Емяльянаў, В.​С.​Казакоў, В.​С.​Кірылка, А.​Г.​Піўчанка, В.​З.​Родзін, Л.​В.​Самусевіч, У.​І.​Сёмуха, А.​М.​Усціновіч, А.​А.​Ярашэвіч.

1981. А.​А.​Андрушкін, З.​І.​Балакірава, В.​А.​Вайтовіч, Л.​В.​Варонежцава, П.​Дз.​Васільеў, Л.​Д.​Гаўрык, Г.​П.​Дасюкевіч, В.​Я.​Дзяржыцкі, М.​П.​Дзяругіна, Г.​Я.​Зянько, Н.​Ц.​Кавалеўская, Л.​С.​Капскі, А.​І.​Кондрусеў, А.​П.​Лебедзеў, М.​П.​Райкова, І.​С.​Сандрас, Г.​М.​Сільвестрава, А.​А.​Хартонік, М.​А.​Ходзінскі, М.​В.​Шалявальнік, В.​З.​Юрчанка.

1982. П.​І.​Берняк, І.​С.​Кудлач, А.​М.​Мізяк, С.​К.​Нямчанаў, К.​П.​Палулех, А.​А.​Ракіцянская, Г.​А.​Салагуб, А.​М.​Сівуха, Л.​Р.​Сінякова, Л.​П.​Сцяпанаў, С.​Г.​Турковіч, Т.​Р.​Харчанка, М.​М.​Хомчанка.

1983. А.​А.​Гарабурда, Г.​М.​Крупень, З.​І.​Ліўшыц, М.​Н.​Турбан.

1984. І.​А.​Шэін.

1985. І.​П.​Саханькоў, Я.​Р.​Ярмолаў.

1986. Г.​С.​Кузняцоў.

1987. Я.​Дз.​Гаварухін, В.​М.​Дронаў, Р.​М.​Кардаш, А.​М.​Лазарэнка, У.​Ф.​Пад’елец, М.​В.​Рагуліна, А.​І.​Рубінская, Е.​П.​Ярмак.

1988. Ю.Я.​С.​Дзеняшчук, Г.​В.​Піліпенка.

1996. А.​Т.​Зорка.

1997. М.​І.​Батвінкоў, Я.​П.​Дзямідчык, А.​П.​Майстровіч, Дз.​А.​Маслакоў, В.​П.​Паляшчук, Э.​К.​Русакоў.

т. 6, с. 569

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

МАЛДО́ВА (Moldova),

Рэспубліка Малдова (Republica Moldova), дзяржава ва Усх. Еўропе. Мяжуе на З з Румыніяй (па р. Прут), на Пн, У і Пд з Украінай. Пл. 33,7 тыс. км². Нас. 4,3 млн. чал. (1998). Дзярж. мова — малдаўская. Сталіца — г. Кішынёў. Падзяляецца на 40 раёнаў. У 1994 прыняты закон аб тэр. аўтаноміі Гагаузіі (Гагауз Еры). Нац. свята — Дзень незалежнасці (27 жніўня).

Дзяржаўны лад. М. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1994. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на 5 гадоў. Заканад. ўлада належыць аднапалатнаму парламенту (104 дэпутаты, выбраныя на 4 гады). Выканаўчую ўладу ажыццяўляе ўрад на чале з прэм’ер-міністрам, якога назначае парламент паводле прадстаўлення прэзідэнта.

Прырода. Рэльеф раўнінна-ўзгорысты з чаргаваннем узвышшаў (22,4% тэрыторыі), плато і раўнін (77,6%). На Пн краіны Паўн.-Малдаўскае плато — плоская раўніна з асобнымі ўзгоркамі-астанцамі. У цэнтры ўзв. Кодры з найвыш. пунктам г. Баланешты (выш. да 429 м). На Пд Паўд.-Малдаўская і Паўд.-Бесарабская раўніны. Моцна развіта эрозія, існуе больш за 100 тыс. яроў. Большая ч. тэрыторыі знаходзіцца на паўд.-зах. ускраіне Рус. платформы, крышт. фундамент якой перакрыты тоўшчай асадкавых парод (ад палеазойскіх да антрапагенавых). Карысныя выкапні: вапнякі, гіпс, гліны, пяскі, мергель, нафта, газ, буры вугаль. Ёсць лячэбныя мінер. крыніцы. Клімат умерана кантынентальны з мяккай зімой і працяглым гарачым летам. Сярэдняя т-ра студз. -3,5 °C (Кішынёў), ліп. 20,7 °C. Гадавая колькасць ападкаў ад 550 мм на Пн і ў Кодрах да 380 мм на Пд. Рачная сетка разгалінаваная: 3085 пастаянных і часовых вадацёкаў, з іх толькі 246 даўжэй за 10 км. Гал. рэкі: Днестр (з прытокамі Рэут, Ікел, Бык, Ботна) і Прут. Азёры поймавыя, найб. Белеў, Ратунда, Драчэле і інш. Глебы пераважна чарназёмныя, вышэй за 250—270 м шэрыя і бурыя лясныя, у поймах рэк — алювіяльна-лугавыя. Большая ч. тэрыторыі разарана. Расліннасць стэпавых і лесастэпавых відаў (кавыль, ціпчак, стэпавая вішня) захавалася плямамі. Лясы займаюць 9,6% тэрыторыі (бук, дуб, граб, клён, ясень і інш.). У складзе фауны 400 відаў пазваночных і 4600 беспазваночных жывёл. З млекакормячых водзяцца дзік, казуля, воўк, ліс, дзікі кот і інш. 257 відаў птушак (стэпавы арол, сава, жаваранак, сойка). Больш за 80 відаў рыб. Запаведнікі: Кодры, Егарлык.

Насельніцтва. Асн. насельніцтва — малдаване (64,5%). Жывуць таксама ўкраінцы (13,8%), рускія (13%), гагаузы (3,5%), балгары (2%), беларусы, яўрэі і інш. Большасць вернікаў — праваслаўныя хрысціяне. Сярэдняя шчыльн. 128 чал. на 1 км². Найб. шчыльна заселены цэнтр. і паўд.-ўсх. раёны, найменш — паўднёвыя. Гар. насельніцтва 54% (1998). Найб. гарады (1998, тыс. чал.): Кішынёў (752,1), Ціраспаль (192,1), Бэлць (155,6), Бендэр (138,4). 41,6% занятых у эканоміцы прыпадае на сельскую гаспадарку, 14,8% — прам-сць і буд-ва, 43,6% — сферу паслуг.

Гісторыя. На тэр. М. чалавек з’явіўся у эпоху палеаліту. У 4—3-м тыс. да н.э. тут існавала трыпольская культура. У 6 ст. да н.э. ў вусці р. Днестр стараж.-грэч. каланісты з Мілета заснавалі г. Тыра (цяпер Белгарад-Днястроўскі, Украіна). У 4—3 ст. да н.э. міжрэчча Прута, Днястра і землі каля Чорнага м. насялялі геты і дакі. У 1 ст. да н.э. тут уладарыў Берэбіста (Бурэвіста) — правадыр гета-дакійскага плем. саюза. З 1—2 ст. гэтыя землі межавалі з уладаннямі Стараж. Рыма ў Паўн. Прычарнамор’і і Дакіі, у 2—4 ст. тут жылі плямёны чарняхоўскай культуры (сарматы, гета-дакі, скіфы, готы). З 6—7 ст. паміж Усх. Карпатамі і Днястром жылі стараж. славяне, у т. л. ў 9—12 ст. улічы і ціверцы. У 10—12 ст. частка зямель М. ўваходзіла ў склад Кіеўскай Русі і Галіцкага княства; у выніку ўварванняў сюды печанегаў і полаўцаў славяне вынішчаны або выцеснены на Пн. У 12—13 ст. на тэр. гістарычнай вобл. Малдовы, пазней і Бесарабіі, перасяліліся з-за Карпат волахі (валахі, улахі) — продкі сучасных румынаў і малдаван, якія паступова асімілявалі апошніх мясц. славян. Пасля 1241 да 1-й пал. 14 ст. землі паміж Усх. Карпатамі і Днястром былі пад уладай Залатой Арды. У 1-й пал. 14 ст. далінай р. Малдова завалодала Венгрыя. У 1359 узнікла самаст. Малдаўскае княства, якое да канца 14 ст. пашырылася і ўключала Малдову (тэр. ядро), Бесарабію і Букавіну. Яно найб. узмацнілася ў час праўлення гаспадароў (князёў) Аляксандра Добрага [1400—32] і Стэфана III Вялікага [1457—1504], Атрады Малд. княства (з 1387 фармальна васал Польшчы) удзельнічалі ў Грунвальдскай бітве 1410. У 14—16 ст. левабярэжжа Днястра было ў складзе ВКЛ. У 16 ст. паўд. частку левабярэжжа заваявалі туркі, паўночная з 1569 (акрамя панавання тут у 1672—99 туркаў) уваходзіла ў склад Рэчы Паспалітай. З 16 ст. Малд. княства ў васальнай залежнасці ад Асманскай імперыі, якая захапіла Паўд. Бесарабію з гарадамі Бендэр, Ізмаіл, Кілія, Акерман, а ў 18 ст. і Хацін з акругай. М. плаціла даніну, прымусова пастаўляла Турцыі с.-г. прадукты, удзельнічала ў войнах на яе баку. Жыхары М. значна цярпелі ад набегаў падвасальных Турцыі крымскіх татар і нагайцаў (у 16 ст. паселены туркамі ў прычарнаморскіх стэпах паміж Дунаем і Дняпром) і баявых дзеянняў на тэр. М. ў час войнаў Турцыі з Польшчай (17 ст.), Аўстрыяй і Расіяй (18 ст.). У 16—17 ст. большасць малд. сялян запрыгонена (афіцыйна паводле «Улажэння» 1646 гаспадара В.Дупу). З 1711 тур. султаны прызначалі гаспадарамі М. знатных грэкаў-фанарыётаў, што яшчэ больш узмацніла нац. ўціск малд. насельніцтва. У 16—18 ст. багацце малд. феадалаў (баяр) залежала ад іх становішча пры двары гаспадара, бо за дзярж. пасадамі замацоўваліся буйныя зямельныя ўладанні з залежнымі сялянамі. Жыхары М. неаднаразова паўставалі супраць тур. панавання, у т. л. пад кіраўніцгвам гаспадароў І.​Лютага (1574) і Дз.Кантэміра (1711). У крас. 1711 Кантэмір заключыў з Пятром I дагавор аб ваен. саюзе і пратэктараце Расіі над М., на чале малд. войска ўдзельнічаў у Пруцкім паходзе 1711. Паводле «Улажэння» 1749 гаспадара К.​Маўракардата катэгорыя прыгонных сялян (вечынаў) скасавана і пераўтворана ў феадальна-залежных, але асабіста свабодных царан. Паводле Яскага мірнага дагавора 1791, які завяршыў рус.-тур. вайну 1787—91, паўд. частка левабярэжжа Днястра, а паводле 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) і паўночная (з 17 ст. тут сяліліся малдаване) далучаны да Расіі. Паводле Бухарэсцкага мірнага дагавора 1812, якім скончылася рус.-тур. вайна 1806—12, да Расіі далучана і Бесарабія (да 50% тэр. і 25% насельніцтва М.) з цэнтрам у Кішынёве. Малд. баяры атрымалі правы рас. дваран, сяляне захавалі асабістую свабоду. Паводле Парыжскага мірнага дагавора 1856 у Малд. княства, потым (з 1862) у Румынію ўваходзіла паўд.-зах. частка Бесарабіі (пасля рус.-тур. вайны 1877—78 у выніку Берлінскага кангрэса 1878 далучана да Расіі). У 19 ст. актывізавалася с.-г. і прамысл. развіццё Бесарабіі, яе паўд. (стэпавую) частку, адкуль у 1807 рас. ўлады выдалілі качэўнікаў-нагайцаў, засялялі каланісты з Расіі, Украіны, Турцыі (балгары і гагаузы) і Германіі. У 1861—75 у Бесарабіі праведзена сял. рэформа. У 1867 са школ выключана малд. мова. У пач. 20 ст. каля 70% с.-г. зямель М. належала памешчыкам, асн. галіной эканомікі Бесарабіі заставалася сельская гаспадарка. У крас. 1917 абвешчана аўтаномія Бесарабіі. 4.12.1917 нац. прадпрымальнікі і інтэлігенцыя склікалі «Сфатул цэрый» («Савет краю»), які 15.12.1917 абвясціў Бесарабію Малд. Народнай Рэспублікай. У студз.сак. 1918 Бесарабію занялі рум. войскі. 10.12.1918 «Сфатул цэрый» абвясціў аб далучэнні яе да Румыніі, што не прызнала Сав. Расія. У 1918—20 левабярэжжа Днястра папераменна было пад акупацыяй войск Аўстрыі, Германіі, С.​В.​Пятлюры, Антанты, белагвардзейцаў. У выніку агр. рэформы 1921—23 сяляне Бесарабіі страцілі каля ⅔ сваёй зямлі, якая была вернута памешчыкам. 12.10.1924 на тэр. Украіны на У ад Днястра, дзе таксама жылі малдаване, сав. ўлады стварылі Малд. Аўт. Сацыяліст. Сав. Рэспубліку (сталіца — г. Балта, з 1929 Ціраспаль). У выніку тайнага дадатку да пакта Рыбентропа—Молатава 1939 і пасля 2 сав. ультыматумаў Румыніі ад 26 і 27.6.1940 Бесарабія і Паўн. Букавіна 28.6.1940 далучаны да СССР.

2.8.1940 створана Малд. ССР са сталіцай у Кішынёве; паводле спец. герм.-сав. пагаднення тэр. М. пакінулі каля 93 тыс. бесарабскіх немцаў. Паводле рашэння ўрада СССР ад 4.11.1940 Паўн. Букавіна, Хацін з акругай, Ізмаіл і Акерман далучаны да Укр. ССР. Са жн. 1941 М. акупіравана рум. войскамі, якія знішчылі тут каля 64 тыс. чал. Пасля вызвалення Чырв. Арміяй у ходзе Праскураўска-Чарнавіцкай аперацыі 1944, Адэскай аперацыі 1944 і Яска-Кішынёўскай аперацыі 1944 адноўлена Малд. ССР, якую як частку СССР паводле Парыжскіх мірных дагавораў 1947 прызнала Румынія. Пасля вайны сярод насельніцтва М. павялічылася доля рускіх і ўкраінцаў. У 1950—60-я г. ў М. засн. машына- і прыладабудаванне, электраэнергетыка і інш. галіны прам-сці. У час перабудовы ў СССР у М. пасля 1985 актывізаваўся нац.-культ. рух, які перарос у паліт. рух за выхад з СССР. На мяжы 1980—90-х г. узніклі шматлікія паліт. партыі і грамадскія арг-цыі. З 1990 прыхільнікі румынізацыі краю, найперш члены Хрысц.-дэмакр. нар. фронту, пераважалі ў Вярх. Савеце і ўрадзе М.

23.6.1990 яе Вярх. Савет прыняў дэкларацыю аб дзярж. суверэнітэце ўнутры СССР, у вер. ўвёў пасаду прэзідэнта рэспублікі і выбраў прэзідэнтам М.Снегура. Прарум. арыентацыя ўлад М., у т. л. ўвядзенне ў 1989 лац. алфавіта замест прынятага ў 1940 кірылічнага, выклікала канфлікты з гагаузамі (у жн. 1990 абвясцілі сваю рэспубліку на Пд М.), з рус. і ўкр. нац. меншасцямі на У ад Днястра, дзе ў вер. 1990 пры падтрымцы размешчанай там 14-й рас. арміі абвешчана Прыднястроўская Малд. Рэспубліка (ПМР) з цэнтрам у Ціраспалі (абедзве рэспублікі не прызнаваліся малд. кіраўніцтвам). 27.8.1991 абвешчана дзярж. незалежнасць М. (з мая 1991 наз. Рэспубліка М.). 8.12.1991 у выніку першых усеагульных прэзідэнцкіх выбараў, якія байкатавалі гагаузы і насельніцтва ПМР, прэзідэнтам М. выбраны Снегур. Абвастрэнне адносін паміж кіраўніцтвам М. і ПМР прывяло да ўзбр. Прыднястроўскага канфлікту 1992. Пасля перамогі на першых шматпарт. парламенцкіх выбарах (люты 1994) дамінуючае становішча ў паліт. жыцці краіны заняла Агр.-дэмакр. партыя. У 1994 парламент прыняў канстытуцыю М., якая дэкларавала адмову ад аб’яднання з Румыніяй і магчымасць надання аўтаноміі нац. меншасцям М. (23.12.1994 прыняты закон аб тэр. аўтаноміі раёнаў кампактнага пражывання гагаузаў з цэнтрам у г. Камрат). 10.8.1994 падпісана малд.-рас. пагадненне аб вывадзе з ПМР на працягу 3 гадоў 14-й рас. арміі (не зацверджана рас. Дзярж. думай). 20.11.1996 парламент М. ратыфікаваў Еўрап. канвенцыю аб абароне нац. меншасцей. На прэзідэнцкіх выбарах 1.12.1996 прэзідэнтам М. выбраны П.Лучынскі. У 1997 у Маскве Лучынскі і прэзідэнт ПМР І.​Смірноў падпісалі Мемарандум аб забеспячэнні значнай аўтаноміі ПМР. На выбарах у парламент у 1998 перамагла правацэнтрысцкая кааліцыя (Дэмакр. канвенцыя М., Партыя дэмакр. сіл, рух «За дэмакр. і працвітаючую Малдову»), М. — чл. Садружнасці Незалежных Дзяржаў (з 1991), ААН і Арг-цыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (з 1992), Савета Еўропы (з 1995). Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 19.11.1992.

Палітычныя партыі і грамадскія арганізацыі. Агр.-дэмакр. партыя, Сацыяліст. партыя, Хрысц.-дэмакр. нар. фронт, Партыя адраджэння і згоды, рух «За дэмакр. і працвітаючую Малдову», Дэмакр. канвенцыя М., Партыя дэмакр. сіл, Партыя камуністаў М. і інш.

Гаспадарка. М. — індустрыяльна-агр. краіна. Валавы ўнутр. прадукт (ВУП) у 1996 склаў 3518 млн. дол. ЗША (без уліку эканомікі ПМР). Доля прам-сці 48%, сельскай гаспадаркі 35%, сферы паслуг 17%. Сярод галін прамысловасці вядучае месца займае апрацоўчая (98,9%). Гал. галіна — харчовая (41,3%), якая працуе пераважна на мясц. сыравіне. Найб. развіта вінаробная прам-сць — больш за 200 цэнтраў па першаснай перапрацоўцы вінаграду. Буйныя вінна-каньячныя камбінаты ў Кішынёве, Ціраспалі, Кэлэрашы, шампанскіх він у Кішынёве; па перапрацоўцы вінаграду і фруктаў у Рыбніцы; вінзаводы ў Камраце, Фэлешці, Дубэсары, Сароцы і інш. У 1997 выраблена 18,4 млн. дал вінаграднага віна, 307 тыс. дал каньяку, 1147 тыс. дал пеністых він. Развіта кансервавая прам-сць, якая спецыялізуецца на выпуску кансерваў, сокаў, кампотаў з вінаграду, садавіны і агародніны. Асн. цэнтры Ціраспаль, Бендэр, Кэўшэнь, Кахул, Унгень. Цукр. з-ды размешчаны пераважна на Пн (Рыбніца, Дрокія, Фэлешць і інш.). Прадпрыемствы алейнай прам-сці ў Бэлці, Бендэры, Кішынёве. У М. вырабляецца эфірны алей з ружы, шалфею, мяты, лаванды для патрэб парфумернай, фармацэўтычнай і кандытарскай прам-сці. Буйныя мясакамбінаты ў Кішынёве, Бендэры, Ціраспалі, Бэлці, Унгені. Развіты тытунёвая прам-сць (Кішынёў, Фларэшць, Фэлешць, Дубэсар, Чадыр-Лунга і інш.), масларобная, кандытарская, мукамольная, макаронная і інш. галіны. Вытв-сць (тыс. т, 1998): цукру — 186, алею — 11,3, мяса — 19,7, масла — 2,6, мукі — 93,5, макароны — 9,7. На долю машынабудавання і металаапрацоўкі прыпадае 14,7% прамысл. прадукцыі. Вылучаюцца прыладабудаванне, эл.-тэхн., с.-г. машынабудаванне. Асн. цэнтры: Кішынёў (халадзільнікі, помпы, пральныя машыны, выліч. тэхніка, тэлевізары, радыёпрыёмнікі, трактары), Ціраспаль (рухавікі, трансфарматары, ліцейнае абсталяванне, аўтапрычэпы), Бэлць (машыны для ўборкі агародніны і тытуню, электрапагрузчыкі, электралямпы). Вытв-сць (тыс. шт., 1998) тэлевізараў — 2, пральных машын — 43,5, халадзільнікаў — 1, радыёпрыёмнікаў — 50,5, трактароў — 0,7. З-д пераробнай чорнай металургіі ў г. Рыбніца. Вытв-сць сталі 740 тыс. т, пракату 646 тыс. т. Электраэнергетыка працуе пераважна на прывазным паліве. Малдаўская ДРЭС, Кішынёўская і Бэлцкая ЦЭЦ. Дубэсарская ГЭС. Вытв-сць электраэнергіі 1,2 млрд. кВт гадз (1998). З галін лёгкай прам-сці развіты баваўняная (Ціраспаль), шаўковая (Бендэр), дывановая (Кішынёў, Унгень, Камрат, Леова), швейная, трыкат., абутковая (Кішынёў, Бэлць, Рыбніца), футравая (Бэлць). Вытв-сць тканін — 0,6 млн. м², трыкатажу — 2,6 млн. шт., абутку — 0,6 млн. пар. Прадпрыемствы па вытв-сці гумава-тэхн. вырабаў, лакаў, фарбаў у Кішынёве, Ціраспалі, Унгені. У дрэваапр. прам-сці вылучаецца вытв-сць мэблі, паркету, піламатэрыялаў, кардону, тары. Прам-сць буд. матэрыялаў (вытв-сць цэменту, гіпсу, цэглы, жалезабетонных вырабаў, шкла). С.-г. ўгоддзі займаюць 2,6 млн. га, у т. л. ворныя землі 1,8 млн. га, сады і вінаграднікі па 0,2 млн. га. Каля 0,3 млн. га арашаецца. Асн. галіна сельскай гаспадаркі — раслінаводства. Вял. значэнне маюць вінаградарства, вырошчванне пладоў і ягад, цеплалюбівых гатункаў агародніны (перац, памідоры, баклажаны і інш.). Пасяўныя плошчы (тыс. га, 1997) пад збожжавымі і зернебабовымі культурамі — 1064, тэхн. — 300, кармавымі — 235, бульбай — 70, агароднінай — 65. Збор (тыс. т. 1997): пшаніцы — 1376, кукурузы — 1805, зернебабовых — 64, сланечніку — 204, соі — 3, цукр. буракоў — 1873, тытуню —23, бульбы —441, агародніны — 419, вінаграду — 310, пладоў і ягад — 1055. Пасевы эфіраалейных культур. Жывёлагадоўля мяса-малочнага кірунку. Пагалоўе (тыс. галоў, 1998) буйн. раг. жывёлы — 453, свіней — 786, авечак і коз — 1108. Конегадоўля. Птушкагадоўля. Транспарт. Даўж. чыгунак 1,16 тыс. км, аўтадарог 10,5 тыс. км, у т. л. 10,1 тыс. км з цвёрдым пакрыццём. Асн. чыгункі: Слабодка—Рыбніца—Бэлць—Унгень, Бендэр—Рэні, Адэса—Бендэр—Кішынёў—Бэлць—Чарнаўцы. Аўтадарогі Кішынёў—Ізмаіл, Ціраспаль—Дубэсар—Рыбніца. Суднаходства па р. Днестр. Газаправод Шабялінка—Адэса—Кішынёў. Аб’ём экспарту ў 1997 склаў 874,4 млн. дол., імпарту 1171,9 млн. дол. ЗША. На долю краін СНД прыпадае каля 70% экспарту і 52% імпарту. Асн. гандл. партнёры: Расія (58% экспарту і 28% імпарту), Украіна (5,6% і 18%), Румынія (6,7% і 8,6%), ЗША (6,7% і 3,5%) і інш. М. экспартуе харч. прадукты, тэкстыль, машыны і абсталяванне. З тавараў імпарту пераважаюць паліўна-энергет. рэсурсы, угнаенні, машыны і абсталяванне. Беларусь пастаўляе ў М. бульбу, прадукты перапрацоўкі нафты, трактары, шыны, імпартуе кукурузу, алей, сокі, віно, вінаматэрыялы, цукар. Грашовая адзінка — малдаўскі лей.

Узброеныя сілы. Складаюцца з груповак войск. Галоўнакамандуючы — прэзідэнт. Непасрэднае кіраўніцтва ўзбр. сіламі ажыццяўляе міністр абароны, якому падпарадкаваны 4 тэр. групоўкі войск (кожная ўключае мотапяхотную брыгаду, верталётную эскадрыллю і інш.). Налічваюць больш за 15 тыс. чал. (1998), на ўзбраенні 117 бронемашын, 168 артыл. сістэм, 30 баявых самалётаў і інш.

Ахова здароўя. Сярэдняя працягласць жыцця мужчын 69, жанчын — 69,9 года. Смяротнасць 12 на 1 тыс. чал. Забеспячэнне бальнічнымі ложкамі — 1 на 82 чал., урачамі — 1 на 250 чал. Узровень нараджальнасці — 17 на 1 тыс. чал. Натуральны прырост 0,5%. Дзіцячая смяротнасць — 46 на 1 тыс. нованароджаных (1997).

Асвета. Сучасная сістэма адукацыі М. ўключае дзярж. і прыватныя дашкольныя ўстановы для дзяцей з 3-гадовага ўзросту (з 5 гадоў — падрыхтоўчы клас), пач. і сярэднюю школу, сярэднія спец. і вышэйшыя навуч. ўстановы. Пач. школа (1—4-ы кл., для дзяцей з 6—7-гадовага ўзросту), сярэдняя мае 2 ступені: гімназія — 5—9-ы кл. (9-гадовае навучанне абавязковае) і ліцэй (10—12-ы кл.; дае званне бакалаўра). Паралельна існуюць 10—11-ы кл. агульнаадук. школы (выпускнікі атрымліваюць атэстат аб сярэдняй адукацыі). На ўсіх узроўнях навучанне вядзецца на малд. мове. Існуюць навуч. ўстановы нац. меншасцей (гагаузскія, укр., рус., яўр., балг., тур.). Сярэднюю спец. адукацыю і званне бакалаўра даюць шматпрофільныя школы і вучылішчы на базе гімназіі (тэрмін навучання 3 гады). У сістэме вышэйшай школы ун-ты, акадэміі і каледжы (на базе ліцэя, тэрмін навучання 3 гады па скарочанай праграме, даюць права паступлення ва ун-т на 2-і курс). У 1998/99 навуч. г. ў М. 1700 дашкольных устаноў (160 тыс. дзяцей), у т. л. 3 прыватныя; 107 пач. школ і 631 гімназія, у т. л. па 5 прыватных; 143 ліцэі і 625 агульнаадук. школ, у т. л. па 7 з іх прыватныя; 56 каледжаў, у т. л. 9 прыватных; 38 ВНУ (72,7 тыс. студэнтаў), у т. л. 20 прыватных (13 тыс. студэнтаў). Буйнейшыя дзярж. ВНУ: Кішынёўскі ун-т, мед., пед., політэхн., с.-г. ун-ты, эканам. акадэмія (усе ў Кішынёве), пед. ун-т у Бэльці; недзярж. — Міжнар. незалежны ун-т «Алім» у Кішынёве і Незалежны ун-т у Ціраспалі. Буйнейшыя б-кі: Нац. і б-ка Нац. АН М. ў Кішынёве. Музеі: Цэнтральны, Карцінная галерэя, прыкладнога мастацтва, гіст. (усе ў Кішынёве); краязнаўчыя ў Кішынёве, Бэлці, Бендэры, Археі, Ціраспалі, Кахуле, Рыбніцы і інш. Навук. даследаванні праводзяцца ў НДІ Нац. АН М., галіновых НДІ, на кафедрах ун-таў і акадэмій.

Друк, радыё, тэлебачанне. У 1990-я г. ў М. каля 3 тыс. перыяд. выданняў. Найбуйнейшыя газеты на малд. мове — «Cuvintul» («Слова», з 1990), «Vocea poporului» («Голас народа»), «Literatura şі Arta» («Літаратура і мастацтва»); на рус. — «Независимая Молдова» (з 1991); на малд. і рус. мовах — «Sfatul Ţării» («Савет краіны», з 1918), «Moldova Suverana» («Суверэнная Малдова», з 1924), «Tineretul Moldovei» («Моладзь Малдовы», з 1928), «Viaţa Satului» («Сельскае жыццё», 1945). Выдаюцца таксама газеты на мовах этн. груп: «Ana sӧзу» («Ана созу», на гагаузскай), «Родно слово» (на балг.), «Славянская газета» (на рус.), «Наш голос» (на рус. і ідыш). Інфарм. агенцтва — Малдовапрэс (засн. у 1940 як тэлегр. агенцтва АТЕМ, сучасная назва з 1990). Радыёвяшчанне з 1930. Тэлебачанне з 1953. Радыё- і тэлеперадачы вядуцца на малд., рус., гагаузскай, укр. і інш. мовах.

Літаратура. Вытокі л-ры М. ў вуснай нар. творчасці. Найб. стараж. ўзоры фальклору захаваліся ў каляндарнай, сямейна-абрадавай паэзіі, казках, легендах, гераічным эпасе, гіст. песнях, баладах, песнях-дойнах і інш. Выдатны помнік малд. ліра-эпічнай нар. паэзіі — балада «Міёрыца». Першыя помнікі пісьменнасці ў М. ўзніклі на мяжы 9—10 ст. на паўд.-слав. мове малд. рэдакцыі (да 17 ст. афіц. дзярж., царк. і літ. мова). На ёй у 15—16 ст. створаны рэлігійна-гіст. творы: «Жыціе святога Іаана Новага» (1402), летапісы, пропаведзі Грыгорыя Цамблака. Першая малд. кніга — «Казанні» (1643) мітрапаліта Варлаама. Уклад у развіццё стараж. малд. л-ры зрабілі летапісцы Г.​Урэке (аўтар першага летапісу на малд. мове), М.​Косцін (філас. паэма «Жыццё свету», 1671—73), І.​Некулчэ («Летапіс Краіны Малдаўскай» — першы звод-апісанне гіст. падзей 1359—1743, дапоўнены легендамі і паданнямі). Развіццю малд. культуры пач. 18 ст. спрыялі М.​Мілеску (Спафарый), Дз.Кантэмір. У канцы 18 — пач. 19 ст. склаліся перадумовы для развіцця новай малд. л-ры. Зарадзіліся лірычная паэзія (М.​Міло, К.​Канакі, І.​Кантакузіна, М.​Дымакі), сатыра (Д.​Белдыман), пашырыліся пераклады з рус., франц. і інш. л-р. Узніклі нац. перыяд. друк, т-р, школа, пачаўся працэс фарміравання літ. мовы. З пач. 19 ст. л-ра набывала больш свецкі характар: творы Канакі, К.Стамаці, А.​Хыждэў, Б.П.Хашдэў, у Запруцкай (Зах.) М. — А.​Доніча, А.​Русы, В.​Александры і інш. Развіваліся і суіснавалі розныя літ. кірункі: сентыменталізм (Канакі), класіцызм (Стамаці, Хыждэў, Г.​Асакі), рамантызм (І.Крангэ, М.Эмінеску), крытычны рэалізм (Александры), рэалізм (Крангэ, К.​Негруцы, А.​Мяцяевіч). Узніклі літ. жанры: ода (Асакі, Александры), байка (Доніч, Стамаці), гіст. навела (Хыждэў, Негруцы), драма, памфлет, сатыр. камедыя (Хашдэў, Д.​Мілеў, Александры), паэма (Эмінеску), аповесць (Негруцы), казка, апавяданне (Крангэ), публіцыстычны нарыс (Руса, М.​Кагэлнічану, Хыждэў), гіст. раман (Хашдэў). Асн. тэндэнцыі л-ры 1920—30-х г. вызначалі проза Л.​Барскага, І.​Каны, М.​Маркава, Мілева, паэзія М.​Андрыеску, Л.​Карняну, К.​Кашэрэў, Т.​Малая, драматургія П.​Карнеліу, С.​Лехтцыра і інш. У цэнтры іх увагі гіст. лёс малд. народа, сац. перамены ў яго жыцці і свядомасці. У Бесарабіі працавалі Э.Букаў, А.Лупан, Д.​Ветраў, П.Дарыенка, Л.​Дэляну, Б.Істру, М.​Кастэнка, П.Кручанюк, Дж.Менюк і інш. У Вял. Айч. вайну найб. пашыранымі жанрамі былі паэзія і публіцыстыка: вершы і артыкулы Букава, Істру, Дарыенкі, Ветрава, Карняну, прасякнутыя героікай і патрыят. пафасам. Вядучае месца ў пасляваен. л-ры заняла паэзія (І.​Балцан, Л.Даміян, П.​Дарые, Дарыенка, Дэляну, П.Задніпру, А.​Кодру). Пашырыўся яе жанравы дыяпазон (верш, лірычны рэпартаж, ода, песня, паэма). Лепшыя традыцыі л-ры М. ў прозе развівалі Кана, Букаў, А.​Ліпкан, С.​Шляху, Г.Лупан, І.Друцэ, У.​Бешлягэ, А.​Шалар, І.​Чабану, Барскі, Г.​Геаргіу, А.​Бусуёк, В.​Малева, Я.​Куткавецкі, Р.​Лунгу, А.​Марынат; у драматургіі — Друцэ, Карняну, Г.​Лупан, Г.​Маларчук, Марынат, Р.​Партной і інш. У 1960—80-я г. бурна развіваецца раман. Творы гіст., ваен., вясковай тэматыкі, прысвечаныя праблемам урбанізацыі, стваралі Друцэ («Стэпавыя балады», 1963), Чабану («Масты», 1965; «Падгаране», 1982), Шляху («Месяц як жарало гарматы», 1970; «Надзейны чалавек», 1974), С.​Сакі («Выпрабаванне», 1972), Марынат («Гарачыя крыніцы», 1973), Маларчук («Бадзя Казма»), Геаргіу («Снягі вясной», 1974) і А.​Чыбатару («Сейбіты», 1977), Бешлягэ («Дома», 1976), Г.​Мадан («Перакрыжаваныя шаблі», 1977), Ф.​Відрашку («На вуліцы Руж», 1977), Малева («Сярэбраны ўзрост», 1979) і інш. У 1970—90-я г. традыцыі пісьменнікаў старэйшага пакалення працягваюць Г.Віеру, А.​Чыбатару, П.Боцу, Г.​Водэ, І.​Ватаману, Э.​Лацяну, Даміян, В.​Тэлеукэ і інш. Пра тэматычную разнастайнасць паэзіі сведчаць калектыўныя зб-кі вершаў «Пяю маю Айчыну» (1972), «Вобраз твой, Малдова» (1974), «Сузор’е сэрцаў» (1976), «Мая рэспубліка» (1977), а таксама кнігі лірыкі Водэ («Няхай заўсёды цудоўным будзе вобраз твой», 1976; «Сэрца бягучае», 1980), Ватаману («Зялёная калыханка песні», 1978; «Вяршыні кахання», 1981), Тэлеукэ («Імгненні сэрца», 1975; «Спроба не паміраць», 1980), Лацяну («Двайная спіраль», 1976), Боцу («Клятва», 1981) і інш. Для твораў сучаснай л-ры М. характэрны багацце маст. стыляў, жанраў, шматграннасць, надзённасць тэматыкі і праблематыкі, паглыблены сац.-псіхал. аналіз. Плённа развіваюцца дзіцячая л-ра (С.​Вангелі, Віеру, Г.​Лупан, Дарые, Шалар), крытыка і літ.-знаўства (С.​Чыбатару, Х.​Корбу). У 1928 створаны Саюз пісьменнікаў М.

Бел.-малд. літ. сувязі пачалі акрэслівацца ў 1940-я г.: першы бел. твор — верш Я.​Купалы на малд. мове з’явіўся ў 1939 (перакладчык М.​Цуркану). Пашырэнню літ. кантактаў у пасляваен. час спрыялі ўзаемны ўдзел пісьменнікаў у рабоце з’ездаў, іх перакладчыцкая дзейнасць, правядзенне тыдняў л-р (1956 і 1960). На малд. мове выдадзены анталогіі «Беларускія вершы» (1956), «Проза Савецкай Беларусі. Апавяданні і навелы» (1962), асобныя творы бел. пісьменнікаў, у т. л. раман І.​Шамякіна «Глыбокая плынь» (1954), паэтычныя творы Я.​Купалы — «Хлопчык і лётчык» (1955, перакладчык Задніпру), выбраная лірыка (зб. «Песня ў імя свабоды», 1982; перакладчык Дарые), аповесць Я.​Коласа «Дрыгва» (1968) і зб. «Апавяданні аб мінулым» (1958), аповесці Я.​Брыля «На парозе сталасці» (1961), Я.​Маўра «ТВТ...» (1961), В.​Быкава «Трэцяя ракета» (1964), А.​Рылько «Мядовыя краскі» (1965), раманы П.​Броўкі «Калі зліваюцца рэкі» (1962), У.​Дадзіёмава «Над Нёманам» (1963), І.​Мележа «Людзі на балоце» (1966) і інш. Творы многіх бел. паэтаў і празаікаў публікуюцца ў малд. перыяд. друку. На бел. мове выдадзены: анталогіі «Малдаўскія апавяданні» (1958), «Паэты сонечнай Малдовы» (1960), «Малдаўскія народныя казкі» (1966), «Бочачка вінароба: Малдаўскі гумар» (1967), кн. прозы «Гронкі радасці: Творы пісьменнікаў Малдавіі і малд. фальклору» (1986), творы для дзяцей, у т. л. казка «Жалезны воўк» (1978), зб-кі вершаў Бешлягэ «Ляцім на Месяц» (1977), Ф.​Міронава «Балада пра бусла» (1981), кн. апавяданняў Вангелі «Гугуцэ — капітан карабля» (1983), а таксама асобныя творы розных жанраў: аповесць Шляху «Таварыш Ваня» (1957), зб. апавяданняў В.​Рошкі «Што мае вочы бачылі» (1962), раманы Лупан «Трэція пеўні» (1971), Друцэ «Цяжар нашай дабрыні» (1977), зб-кі лір. твораў Букава «Нараджэнне першай зоркі» (1980), Віеру «Імя тваё» (1986) і інш. На старонках бел. газет і часопісаў змяшчаюцца творы Букава, А.​Чакану, Даміяна, А.​Гужэля, Боцу, Балцана, Дэляну, Кручанюка, П.​Керарэ, Тэлеукэ і інш. Найб. плённа перакладалі і перакладаюць творы малд. пісьменнікаў А.​Астрэйка, М.​Аўрамчык, А.​Бачыла, Т.​Бондар, Я.​Брыль, Г.​Бураўкін, А.​Вольскі, М.​Гіль, А.​Грачанікаў, Х.​Жычка, С.​Законнікаў, А.​Звонак, У.​Казбярук, М.​Калачынскі, У.​Камейша, У.​Карызна, К.​Кірэенка, А.​Клышка, Я.​Лецка, А.​Лойка, М.​Маляўка, А.​Марціновіч, С.​Панізнік, У.​Паўлаў, Ю.​Свірка, Я.​Семяжон, Я.​Сіпакоў, М.​Чарняўскі, А.​Шарахоўская, У.​Шахавец, В.​Шымук, Я.​Янішчыц, Р.​Яўсееў і інш.

Архітэктура. На тэр. М. выяўлены паселішчы трыпольскай культуры. З 10—11 ст. гарады мелі драўляна- і каменна-земляныя ўмацаванні, з сярэдзіны 15 ст. іх абносілі каменнымі сценамі. У Сароцы і Бендэры пабудаваны крэпасці з магутнымі вежамі і арачнымі ўездамі. Да 16 ст. склаўся мясц. тып 1-нефавага бяскупальнага храма з нартэксам і апсідай (царква Успення ў г. Кэўшэнь, 16 ст.) або з 3 апсідамі ў форме трылісніка (царква Успення манастыра ў Капрыянах, 16 ст.). З 15 ст. ў цэрквах рабілі пахавальні з нішамі ў сценах. Своеасаблівая «малдаўская сістэма» перакрыццяў: 2 ярусы арак падтрымліваюць барабан над цэнтр. ч. храма (царква манастыра ў Рудзі, 1774). Звонку храмы аздаблялі плоскімі нішкамі (фірыдэ) і арачнымі паяскамі (окніцэ), з 17 ст. — урачыстымі «каменнымі карункамі» (партал з багатай разьбой царквы св. Дзімітрыя ў г. Архей). Драўляныя цэрквы 18 ст. звычайна мелі прамавугольны ці 8-гранны зруб, накрыты шатром. Грамадз. пабудовы 14—15 ст. (палацы, лазні) драўляныя або землябітныя, пазней — каменныя (рэшткі замка 14—15 ст. у Археі). У канцы 18 ст. склаўся тып гар. і сельскага дома з выкарыстаннем асобных элементаў класіцызму. У часы тур. панавання (15—18 ст.) многія арх. помнікі разбураны. Ад 16—17 ст. захаваліся пячорныя манастыры ў Сахарне, Жабцы і храмы каля с. Бутучэны, ад 18 ст. — царква Раства Багародзіцы («Мазаракіеўская») у Кішынёве, і інш. З пач. 19 ст. ўзводзілі будынкі, ансамблі, мемарыялы ў стылі класіцызму: кафедральны сабор (1830—35, арх. А.​Мельнікаў) і трыумфальная арка (цяпер арка Перамогі, 1840, арх. І.​Заушкевіч) у Кішынёве, мемар. дарычная калона на месцы бітвы 1770 пры р. Кахул (1845, Ф.​Бафо), манастыр Цыганешты каля Архея (1846). У канцы 19 — пач. 20 ст. ў гарадах пераважала 1-павярховая забудова асабнякамі, абкружанымі садамі. Кампазіцыйнай дамінантай былі грамадскія будынкі і цэрквы з каменю і цэглы (Грэчаская царква ў Кішынёве, 1895, арх. А.​Бернардацы). У вясковых сядзібах стваралі ландшафтныя паркі (Цаульскі парк каля Тырнава, 1902—15), будавалі цэрквы (царква ў с. Верхнія Кугурэшты Фларэшцкага р-на, 1912—16, арх. А.​Шчусеў). У архітэктуры 1920—30-х г. дамінаваў стыль мадэрн. У 1940—50-я г. істотна мянялася структура гарадоў, пракладваліся новыя магістралі, узводзіліся шматпавярховыя грамадскія і жылыя будынкі. У буд-ве выкарыстоўвалі мясц. светлы вапняк, у дэкоры — кераміку, разьбу па камені. У 1960-я г. будавалі паводле тыпавых праектаў з вапняку і жалезабетонных панэляў. З 1970-х г. забудова вядзецца паралельна з рэканструкцыяй гістарычных гар. цэнтраў. Захоўваюцца традыц. формы вясковага дома: драўляны ці каменны дом з ганкам або галерэяй, багата аздоблены разьбой і размалёўкай; будуюць таксама дамы новага тыпу з вял. вокнамі і верандамі, часам 2—3-павярховыя. Для архітэктуры 1980—90-х г. характэрны свабодная планіроўка мікрараёнаў, новыя буд. матэрыялы, колеравыя эфекты, разнастайныя рытмічныя акцэнты, больш маляўнічымі становяцца кампазіцыі мікрараёнаў, грамадскіх і вытв. комплексаў (жылыя дамы ў мікрараёне № 7 па праспекце Міру і вул. Бельскага, арх. М.​Думіх; гасцініца «Інтурыст», арх. А.​Гарбунцоў; Палац Рэспублікі; усе ў Кішынёве). У 1945 створаны Саюз архітэктараў М.

Выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. Найб. раннія творы мастацтва на тэр. М. адносяцца да позняга палеаліту (рагавы «жэзл» з рэльефнай фігурай), неаліту (арнаментаваная кераміка), трыпольскай культуры (пасудзіны са складаным дэкорам, фігуркамі людзей і жывёл). Выяўлены помнікі культуры фракійцаў (з 9 ст. да н.э.), метал. ўпрыгожанні і зброя, гліняныя і бронз. фігуркі. У 1-й пал. 1-га тыс. н.э. высокім маст. узроўнем вызначаліся керамічныя пасудзіны, залатыя, сярэбраныя і бронз. фібулы, завушніцы, бранзалеты і спражкі. Да культуры стараж. славян адносяцца гліняныя фігуркі божастваў і жывёл, кераміка, ювелірныя вырабы. У 13—14 ст. мастацтва М. зазнала ўплывы рамёстваў Візантыі і мусульм. Усходу, часткова стараж.-рус. маст. культуры. Кніжнай мініяцюры 15—16 ст. характэрны арнаментаваныя застаўкі і гарманічныя колеравыя спалучэнні. У 17 ст. мініяцюры сталі больш экспрэсіўныя, кветкавы ўзор заставак спрасціўся. У размалёўках 18 ст. элементы нар. творчасці спалучаліся з познавізант. і балканскімі традыцыямі (размалёўкі ў царкве Успення ў г. Кэўшэнь з партрэтнымі выявамі царк. старастаў). У іканапісе канца 18 — пач. 19 ст. аб’ёмная лепка твараў спалучалася з плоскаснасцю адзення і фону. Развівалася дыванаткацтва. У 19 ст. ў выяўл. мастацтве пашырыліся свецкія жанры, асабліва партрэт (І.​Краус). У 2-й пал. 19 ст. з’явіліся прафес. мастакі, у 1887 заснавана рысавальная школа (з 1940 Рэсп. маст. вучылішча). У канцы 19 — пач. 20 ст. пад уплывам рус. перасоўнікаў малд. мастакі стваралі рэаліст. пейзажы, жанравыя карціны, псіхал. партрэты (У.​Акушка, Я.​Маляшэўская і інш.). У 1920—40-я г. мастацтва М. развівалася ў адзіным рэчышчы з укр. і рус. мастацтвам (карціны А.​Файніцкага, плакаты і кніжная графіка Я.​Мярэгі і інш.). У мастацтве Бесарабіі дамінавалі мадэрнісцкія плыні, у рэаліст. кірунку працавалі скульпт. А.​Пламадзяла, жывапісцы М.​Гамбурд, А.​Бальер, графік Ш.​Коган і інш. У 1941—45 патрыятычныя творы рабілі Л.​Дубіноўскі, Гамбурд, Б.​Нясведаў. У 1950—80-я г. ў скульптуры манум. сімволіка-алегарычныя і жанравыя кампазіцыі стварылі Дубіноўскі, Ю.​Канашын, І.​Кітман, Б.​Марчанка, паэт. вобраз жанчыны — К.​Кабізева. У жывапісе вызначаюцца тэматычныя карціны І.​Віеру, М.​Грэку, І.​Жумація, В.​Зазерскай, С.​Кучука, В.​Русу-Чабану, І.​Сцяпанава, партрэты работы А.​Зевінай, К.​Кітайкі, Г.​Саінчука, пейзажы А.​Васільева, М.​Петрыка. Э.​Раманеску; у графіцы — І.​Багдэска, Л.​Грыгарашанкі, Э.​Кілдэску, А.​Калыбняка, І.​Кырму і інш. У тэатр.-дэкарацыйным мастацтве працавалі С.​Булгакаў, К.​Ладзейскі, А.​Матэр, А.​Шубін. У дэкар.-прыкладным мастацтве развіваюцца дыванаткацтва, кераміка, разьба па дрэве, ювелірнае мастацтва (С.​Врынчану, Э.​Грэку, С.​Чокалаў, М.​Рэчылэ, Ф.​Нутовіч, Л.​Янцэн і інш.). У 1945 засн. Саюз мастакоў М.

Музыка. У аснове малд. нар. музыкі 7-ступенныя дыятанічныя лады. Нар. песня пераважна аднагалосая (трапляецца двухгалоссе). Найб. стараж. песні працоўныя і абрадавыя (калядкі, вясельныя, галашэнні), пашыраны песні-балады і лірычныя, больш познія гар. песні-рамансы. Важнае месца ў малд. фальклоры займаюць дойна і танц. мелодыі — хора, сырба, бэтута. Сярод нар. муз. інструментаў: струнны шчыпковы кобза, язычковы шчыпковы дрымба (варган), духавыя — флуер, кавал (разнавіднасці жалеек), най (флейта Пана), тарагот, чымпой (дуда), бучум (трэмбіта), ударны — цымбалы. Носьбіты традыцый нар. выканальніцтва — лэўтары (ад нар. назвы скрыпкі), сярод якіх вядомы Б.​Лэўтару, Я.​Пержа, К.​Марын, Г.​Мурга. Прафес. музыка. пачала развівацца ў сярэдневякоўі ў манастырах, пры княжацкіх дварах, у вайск. асяроддзі. Вядомы малд. кампазітар, тэарэтык і выканаўца 18 ст. кн. Дз.Кантэмір. Муз. жыццё М. ажывілася ў 19 ст.; створаны. Муз.-драм. кансерваторыя Г.​Асакі ў г. Ясы (1836), т-ва «Гармонія» (1880, з 1899 Кішынёўскае аддзяленне Рас. муз. т-ва на чале з У.​Рэбікавым), муз. вучылішча (1900) у Кішынёве; выдадзены зборнікі нар. песень і танцаў Ф.​Ружыцкага, К.​Мікулі, Г.​Музічэску, Т.​Бурады. Вял. ролю ў развіцці малд. муз. культуры канца 19 — пач. 20 ст. адыгралі Е.​Тойбер-Асака, А.​Флехтэнмахер, Ч.​Парумбеску, Музічэску, Мікулі, заснавальнік нац. оперы, інстр. канцэрта і сімф. уверцюры Э.​Каўдэла. У 1918—40 вылучыліся дырыжоры В.​Булычаў, І.​Бейн, хормайстар М.​Беразоўскі, кампазітары М.​Быркэ, С.​Златаў, Я.​Кока і інш. У 1930-я г. арганізаваны хар. капэла «Дойна», сімф. аркестр, ансамбль нар. музыкі ў г. Ціраспаль. У станаўленні маст. калектываў, падрыхтоўцы нац. кадраў і стварэнні рэпертуару ўдзельнічалі рус. і ўкр. кампазітары. У 1937 створана малд. аддзяленне пры Саюзе кампазітараў Украіны (Адэса). У 1940—90-я г. ў розных муз. жанрах працавалі Ш.​Няга (сімф. «Паэма пра Днестр», 1943; кантата «Штэфан Вялікі», 1946; араторыя «Песня адраджэння», 1951; канцэрт для скрыпкі з арк., 1944), Кока (першыя стр. квартэты), Л.​Гураў, С.​Лобель, В.​Палякоў (сімфоніі) і інш.

У 1957 адкрыты Малд. т-р оперы і балета. Паявіліся оперы Д.​Гершфельда («Гразаван!», 1955; «Аўрэлія», 1959; «Сяргей Лазо», 1980), А.​Стырчы («Сэрца Домнікі», 1960), З.​Ткач («Каза з трыма казлянятамі», 1966; «Галубы ў касую лінейку», 1974; «Крок у бессмяротнасць», 1986; «Мой парыжскі дзядзька», 1987), Г.​Нягі («Гліра», 1972; «Залаты рог», 1984), Э.​Лазарава («Дракон», 1976), Г.​Мусці («Александру Лэпушняну», 1987); балеты Лазарава («Антоній і Клеапатра», 1965), В.​Загорскага («Перакрыжаванне», 1977), Ткач («Андрыеш», 1980), Е.Догі («Лучафэрул», 1983) і інш. У жанрах сімф. і камерна-інстр. музыкі, інстр. канцэрта працуюць П.​Рывіліс, Ф.​Кірыяк, І.​Макавей, Г.​Няга, В.​Біткін. Росквіт песеннага жанру і кінамузыкі звязаны з творчасцю Догі, у песенным жанры працуе К.​Руснак. Сярод выканаўцаў: спевакі Т.​Алёшына, М.Біешу, Л.​Ерафеева, М.​Мунцян, Т.​Чэбан, дырыжоры Ц.​Гуртавой, С.​Лункевіч, хар. дырыжор В.​Гаршця. У М. дзейнічаюць (1999): Малд. т-р оперы і балета, Малд. муз.-драм. т-р (з 1954), муз.-драм. т-ры ў гарадах Бэлць і Кахул, філармонія ў Кішынёве, пры якой сімф. аркестр, хар. капэла «Дойна», ансамбль нар. танца «Жок», аркестр малд. нар. інструментаў «Флуераш», ансамбль «Лэўтары»; эстр.-сімф. аркестр, стр. квартэт, ансамбль нар. музыкі «Фальклор» Малд. тэлебачання і радыё. Працуюць Малд. акадэмія музыкі, муз. вучылішчы і інш.

Тэатр. Вытокі тэатр. мастацтва М. ў нар. творчасці, стараж. абрадах і гульнях. У 14 ст. выступалі прыдворныя і вандроўныя тэатр. групы «Пелівань», «Мэскрэрыч», «Суітар». На мяжы 18—19 ст. пашырыліся формы нар. т-ра, насычаныя музыкай і танцамі («Ірозій», т-р лялькаводаў, гайдуцкі т-р і інш.). У 1816 заснавальнік малд. т-ра Г.​Асакі паставіў першы спектакль на малд. мове — пастараль «Міртыл і Хлоя» С.​Геснера і Ж.​Фларыяна; у 1836—38 ён заснаваў кансерваторыю ў Ясах. У 1839 акцёр і драматург К.​Караджале стварыў у Ясах «Т-ва дылетантаў», з якога ўзнік Нац. т-р. Станаўленню нац. тэатр. культуры садзейнічалі драматургі В.​Александры, М.​Кагэлнічану, К.​Негруцы, Б.​П.​Хашдэў, К.​Стамаці-Чура. Асновы рэаліст. школы акцёрскага мастацтва заклаў М.​Міло. З сярэдзіны 19 ст. ў т-ры М. рысы класіцызму спалучаліся з рамант. тэндэнцыямі, асветніцкага рэалізму — з крытычным рэалізмам. У Кішынёве выступалі рус. і ўкр. трупы, гастраліравалі вядомыя рус. і ўкр. акцёры. У гады 1-й сусв. і грамадз. войнаў т-р заняпаў, дзейнічалі аматарскія калектывы. У 1927 у г. Балта створаны Малд. драм. т-р, акцёры якога ў 1930 увайшлі ў драм. студыю пад кіраўніцтвам А.​Адашава і Н.​Панасевіч-Рэміз у Ціраспалі (з 1932 у Адэсе). У 1933 у Ціраспалі адкрыты Першы малд. драм. т-р (з 1939 Малд. муз.-драм. т-р, з 1940 у Кішынёве, з 1957 імя А.​Пушкіна). Дзейнічалі Укр. (1930—40) і Рус. (1935; з 1940 у Кішынёве, з 1959 імя А.​Чэхава) т-ры. Ставіліся рус. і замежная класіка, п’есы малд. драматургаў. У 1945 у Кішынёве адкрыты т-р лялек «Лікурыч», у 1957 Бэлцкі малд. т-р (з 1966 імя Александры). Вял. ўвага аддавалася п’есам малд. драматургаў А.​Лупана, Л.​Дэляну, Л.​Карняну, Р.​Партнога і інш., нац. класіцы («Сынзяна і Пепеля», «Авідзій», «Кірыца ў Ясах» Александры, «Свякроў з трыма нявесткамі» паводле І.​Крангэ). У 1960 у Кішынёве засн. маладзёжны т-р «Лучафэрул». Дзейнічаюць «Паэтычны т-р» у Кішынёве, Рус. т-р драмы і камедыі ў Ціраспалі. Сярод лепшых спектакляў: «Эмінеску» М.​Штэфэнеску, «Фантан Бландузіі» і «Кірыца ў правінцыі» Александры, «Зямля» І.​Падаляну, «Міндора» А.​Стрымбяну, «Каса марэ» і «Птушкі нашай маладосці» І.​Друцэ, «Маскарад» М.​Лермантава, «Рэвізор» М.​Гогаля, «Без віны вінаватыя» Астроўскага, «Кароль Лір» і «Дванаццатая ноч» У.​Шэкспіра, «Каварства і каханне» Ф.​Шылера, «Швейк у другой сусветнай вайне» Б.​Брэхта і інш. Вял. ўклад у развіццё т-ра М. зрабілі рэжысёры В.​Купча, І.​Шкура, акцёры Д.​Дарыенка, Н.​Масальская, Я.​Урэке, К.​Штырбу, М.​Апосталаў, П.​Баракчы, В.​Герлак, Т.​Грузін, К.​Казімірава, К.​Канстанцінаў, А.​Плацында, Ю.​Сакалоў, Л.​Шутава, К.​Тырцэў і інш. У т-рах М. пастаўлены п’есы бел. драматургаў, у т. л. К.​Крапівы, А.​Макаёнка, А.​Маўзона, Дз.​Курдзіна і інш. У 1987 створаны Саюз тэатр. дзеячаў М.

Кіно. Першыя дакумент. фільмы на тэр. М створаны ўкр. рэжысёрамі і аператарамі: «Дакументы эпохі» (1927), «На Дунаі» (1940). У 1944 аператар І.​Гразноў зняў у Кішынёве спец. выпускі кіначасопіса «Савецкая Малдова», у 1949 рэж. М.​Білінскі стварыў першы паўнаметражны дакумент. фільм «Савецкая Малдова». У 1952 засн. Кішынёўская кінастудыя хранікальна-дакумент. фільмаў (кінанарысы «Кодры», 1953; «Помнікі баявой славы», 1955, інш.). Першы малд. маст. фільм «Малдаўскія напевы» (1955, рэж. А.​Залатніцкі). У 1957 студыя хранікальна-дакумент. фільмаў рэарганізавана ў кінастудыю маст. і хранікальна-дакумент. фільмаў «Малдова-фільм». Здымаліся фільмы камед. («Не на сваім месцы»,1958, рэж. Г.​Камароўскі), гіст. («Атаман кодр», 1959, рэж. В.​Уліцкая), сучаснай тэматыкі («Я вам пішу...», 1959, рэж. М.​Ізраілеў). Сярод лепшых стужак 1960—80-х г. «Армагедон» (1962, рэж. Ізраілеў), «Апошні месяц восені» (1965, рэж. В.​Дзербянёў, Гран пры Міжнар. кінафестывалю фільмаў для моладзі ў Канах, 1967), «Сяргей Лазо» (1968, рэж. А.​Гардон), «Абвінавачваюцца ў забойстве» (рэж. Б.​Волчак), «Дзесяць зім за адно лета» (рэж. В.​Гажыу; абодва 1970), «Рызыка» (1971, рэж. В.​Паскару), «Дзмітрый Кантэмір» (1973, рэж. В.​Іовіцэ і В.​Калашнікаў), «Хто каго?» (1977, рэж. А.​Кодру), «Лебедзі ў сажалцы» (1982, рэж. Паскару) і інш. Вял. ўклад у развіццё малд. кіно зрабіў рэж. і сцэнарыст Э.Лацяну. З 1968 выпускаюцца анімацыйныя фільмы («Гугуцэ-паштальён», 1976, рэж. К.​Балан; «Як знайшлі сябра», 1981, рэж. Л.​Домнін, і інш.). З 1971 здымаюцца тэлефільмы: «Чырвонае сонейка» (1972, рэж. Паскару), «I прыйдзе дзень» (1979, рэж. Ізраілеў), «Кодавая назва «Паўднёвы гром» (1980, рэж. Н.​Гібу) і інш. З 1972 выпускаецца сатыр. кіначасопіс «Устурыч». Акцёры: М.Валанцір, Р.​Грыгорыу, М.​Сагайдак, С.​Тома, І.​Унгурану, І.​Шкура і інш. У 1962 заснаваны Саюз кінематаграфістаў М.

Беларусы ў Малдове. Гісторыя з’яўлення бел. дыяспары ў М. малавядома. У 14—16 ст., калі левабярэжная частка М. ўваходзіла ў склад ВКЛ, пасля далучэння М. да Расіі (канец 18 — пач. 19 ст.) і пазней міграцыя беларусаў у М. была нязначнай. Толькі пасля 2-й сусв. вайны тут з’явілася невял. ўстойлівая бел. дыяспара (беларусы прыязджалі пераважна на будоўлі, па арганізаваных наборах, абавязковым размеркаванні навучэнцаў, сямейных абставінах). У 1959 у М. жыло каля 9 тыс. беларусаў, у 1989 іх колькасць павялічылася да 20 тыс. чал., але сваіх нац. культ.-асв. асяродкаў беларусы там практычна не мелі. Пасля абвяшчэння незалежнасці М. частка беларусаў вярнулася на радзіму (1673 чал. ў 1991—95), невял. колькасць прыбыла ў М. (45 чал. у 1995). У 1990-я г. ў М. створаны і дзейнічаюць: Бел. грамада (Кішынёў), пры якой існуе нядзельная школа, суполка «Беларусь» (Бендэры), аддзел бел. л-ры пры адной з бібліятэк Кішынёва. У вер. 1997 заключана міжурадавае пагадненне аб абароне правоў і інтарэсаў беларусаў у М. і малдаван у Беларусі.

Літ.:

Гросул Я.С. Труды по истории Молдавии. Кишинев, 1982;

Параска П.Ф. Внешнеполитические условия образования Молдавского феодального государства. Кишинев, 1981;

Полевой Л.Л. Раннефеодальная Молдавия, Кишинев, 1985;

Мохов Н.А. Очерки истории формирования молдавского народа. Кишинев, 1978;

Бессарабия на перекрестке европейской дипломатии: Док. и материалы. М., 1996;

Вопросы истории Молдавии XIX — начала XX в.: Сб. ст. Кишинев, 1989;

Пасат В.И. Трудные страницы истории Молдовы, 1940—1950-е гг. М., 1994;

Корбу Х.Г. Становление новой молдавской литературы и проблема творческого метода (1840—1860). Кишинев, 1976;

Чиботару С.С. Формирование социалистического реализма в молдавской литературе, 1917—1941. М., 1974;

Коробан В.П. Современный молдавский роман. М., 1979;

Изобразительное искусство Молдавской ССР. М., 1972;

Лившиц М.Я. Искусство Молдавской ССР: [Альбом]. Л., 1972;

Яго ж. Декоративно-прикладное искусство Молдавии. Кишинев, 1980;

Музыкальная культура Советской Моддавии: Сб. ст. М., 1965;

История музыки народов СССР. Т. 1—6. М., 1970—96;

Себов Н.Д. Становление молдавского музыкального театра. Кишинев, 1983;

Прилепов Д.И. Молдавский театр. М., 1967;

Иорданов И. Кино Молдавии. М., 1981;

Полюхов Н.М., Полюхова М.П. Киноискусство Советской Молдавии. М., 1981.

П.​І.​Рогач (прырода, насельніцтва, гаспадарка), М.​Г.​Нікіцін (гісторыя), Г.​В.​Ратнікаў (кіно), Т.​А.​Папоўская (беларусы ў Малдове).

Герб і сцяг Малдовы.
Да арт. Малдова. Малдаўская вёска.
Да арт. Малдова. У каньячным цэху.
Да арт. Малдова. Помнік гаспадару (правіцелю) Стэфану III Вялікаму ў Кішынёве. Скульптар А.​М.​Пламадзяла. 1925.
Да арт. Малдова. Будынак Нацыянальнага музея гісторыі Малдовы.
Да арт. Малдова. Царква Раства Багародзіцы («Мазаракіеўская») у Кішынёве. 18 ст.
Да арт. Малдова Малдаўскі тэатр оперы і балета.
Да арт. Малдова. Палац Рэспублікі ў Кішынёве.
Да арт. Малдова. М.​Грэку. Восеньскі дзень. 1964.
Да арт. Малдова. Э.​Раманеску. Родны край. 1968.
Да арт. Малдова. М.​Петрык. Вінаградная чаша. 1974.
Да арт. Малдова. Дыван. Канец 19 ст.
Да арт. Малдова. Ф.​Нутовіч. Набор «Юбілейны». 1974.
Да арт. Малдова. М.​Рэчылэ. Габелен «Веснавая ралля». 1977.
Да арт. Малдова. І.​Віеру. Збор ураджаю. 1972.

т. 10, с. 16

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ НАСТА́ЎНІК РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. настаўнікам, выкладчыкам, выхавальнікам і інш. работнікам дашкольных устаноў, агульнаадук. устаноў усіх відаў, устаноў пазашкольнай і прафес.-тэхн. адукацыі, дзіцячых дамоў, якія працуюць па спецыяльнасці 15 і больш гадоў, за заслугі ў пед. і выхаваўчай дзейнасці, што забяспечвае атрыманне навучэнцамі і выхаванцамі глыбокіх ведаў, развіццё і ўдасканаленне іх творчага патэнцыялу. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. У 1940—88 існавала званне засл. настаўнік Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя настаўнікі Рэспублікі Беларусь

1941. М.​А.​Акульміна, Н.​Ф.​Арлова, Я.​В.​Астроўскі, М.​С.​Арцюхоў, П.​І.​Біран, В.​С.​Бірыч, М.​І.​Гайсёнак, А.​Г.​Гарачун, А.​С.​Дарашчанка, К.​А.​Зайцава, І.​К.​Зіновіч, М.​І.​Канавальчыкаў, І.​Г.​Крукоўскі, А.​Ф.​Крылова, А.​С.​Крыцкая, Э.​А.​Лютарэвіч, Г.​В.​Макарава, П.​С.​Нікалаенка, А.​Р.​Нікіценка, Х.​Р.​Пранік, У.​П.​Пушкарэвіч, П.​І.​Сівой, Н.​І.​Сіўко, Д.​К.​Талкачоў, Г.​В.​Харытановіч, А.​А.​Шаплыка.

1944. І.​М.​Галынец.

1945. В.​Р.​Адзінцова, К.​В.​Асмалоўская, Н.​Г.​Афанасьева, П.​А.​Бабіцкі, К.​А.​Барысевіч, Ю.​І.​Букатая, К.​А.​Бурдзілава, І.​С.​Вадэйка, Л.​Г.​Валачковіч, П.​С.​Васілеўскі, В.​Л.​Вільтоўская, І.​П.​Вольскі, А.​П.​Воранава, П.​С.​Вяндзіла, М.​М.​Гаваркоў, Г.​П.​Гілевіч, Я.​Р.​Грыгор’еў, Л.​В.​Грынаўцова, Г.​Л.​Дзівак, А.​К.​Дзяруга, Е.​С.​Елісеева, Н.​П.​Жукаў, А.​І.​Іваноў, М.​А.​Кавалевіч, М.​К.​Кандрацьеў, І.​У.​Капаевіч, А.​А.​Кармалітава, В.​Ц.​Карпенка, Г.​І.​Катлінскі, А.​М.​Кісялёва, К.​Ф.​Коріпук, Б.​Р.​Крупадзёраў, В.​С.​Кузьміна, В.​М.​Кунько, Б.​М.​Лаўрыновец, В.​І.​Ліяранцэвіч, Т.​А.​Лютароўская, М.​С.​Магільніцкая, П.​Л.​Макарэня, Ю.​А.​Марозава. З.​П.​Міроненка, С.​А.​Нікіцін, Н.​Я.​Паднясінская, М.​Ф.​Паніткова, Б.​А.​Петрашкевіч, М.​М.​Пруднікава, В.​А.​Прэйс, М.​Р.​Разоўскі, А.​Н.​Салоха, В.​А.​Самцэвіч, І.​А.​Сасіновіч, Г.​К.​Севярнёва, Я.​У.​Семяноўская, Н.​І.​Слайчэўская, М.​Ф.​Старычонак, М.​М.​Сяргеенка, Я.​А.​Федчанка, А.​А.​Чаркас, А.​Б.​Чарноў, П.​А.​Чуліцкі, І.​П.​Шаплыка, Н.​В.​Шыдлоўская, А.​А.​Яўнас, Е.​С.​Яўсеева.

1946. Ф.​С.​Голуб.

1947. Я.​Г.​Абросава, В.​С.​Бапдарчык, М.​С.​Баразнёнак, Р.​Р.​Барам, Л.​М.​Белавусава, Г.​Р.​Блаў, А.​М.​Былінская, А.​А.​Васілевіч, Дз.​А.​Вінаградаў, І.​А.​Гальчук, М.​П.​Гапановіч, В.​С.​Гарбацэвіч, М.​Б.​Голуб, Р.​М.​Гуткоўскі, М.​Р.​Дамарацкі, А.​Я.​Дарашэвіч, В.​А.​Дашук, І.​А.​Дзешчыц, С.​С.​Дзіковіч, П.​І.​Дубінін, Н.​Я.​Жыльчык, А.​І.​Ігнацьева, С.​А.​Казак-Цяста, Л.​М.​Казлоўская, А.​І.​Калістратава, А.​С.​Карась, Г.​М.​Кац, А.​Н.​Котаў, Г.​К.​Кузняцоў, Е.​В.​Лазарэтава, Н.​М.​Лапушанская, П.​М.​Лепяшынскі, М.​І.​Лобан, П.​С.​Лубяка, А.​І.​Львова, Г.​Ф.​Лявонава, А.​Я.​Мажэйка, І.​А.​Пісарчык, Е.​С.​Прэйс, Я.​М.​Разумоўская, Т.​Ф.​Сапелкіна, І.​А.​Скрынікава, А.​Н.​Стахоўскі, Т.​П.​Сцяшковіч, П.​П.​Фядотаў, Г.​У.​Хадоска, А.​Г.​Цыкуноў, З.​А.​Чарнагорцава, М.​Ц.​Шабураў, С.​Ф.​Шаснеўская, А.​А.​Шаўко, П.​П.​Шымановіч, М.​К.​Яновіч, Г.​А.​Ярмусік.

1949. М.​М.​Азараў, Т.​І.​Азёрнікава, У.​К.​Азёрнікаў, А.​Г.​Александровіч, Я.​В.​Андрэева, К.​А.​Арлова, В.​П.​Арлоў, Д.​Д.​Арцямюк, Я.​М.​Баранава, А.​П.​Балтрушэвіч, В.​І.​Бальшова, Г.​М.​Буланчыкава, І.​Р.​Вадэйка, Ю.​В.​Валавікова, Г.​А.​Варановіч, В.​П.​Васілеўская, Л.​Я.​Васільеў, К.​М.​Весяліцкая, К.​М.​Вярыга, Л.​А.​Вяткіна, З.​І.​Дарашэвіч-Дынкіна, І.​І.​Жардзецкі, П.​І.​Забелін, К.​М.​Захар’яш, М.​А.​Казлоўская, А.​П.​Калецкі, Д.​К.​Карага, В.​І.​Кацямірава, І.​І.​Кмеша, Л.​Т.​Кур’ян, Я.​Д.​Кушнер, Г.​М.​Лабузноў, С.​М.​Латушка, Я.​Г.​Лахнода, М.​І.​Леанёнак, К.​С.​Лучкоў, Ф.​Я.​Лысянкоў, М.​І.​Малкова, К.​І.​Мілановіч, К.​Р.​Нікалаева, І.​В.​Папко, Ф.​І.​Раманюк, А.​Ф.​Рымараў, С.​А.​Сацэвіч, К.​Дз.​Севасцьянава, В.​І.​Смірнова, М.​С.​Стральчэнка, Я.​І.​Фанкевіч, М.​І.​Федчанка, Т.​А.​Халыіукова, М.​Ф.​Хальпукоў, І.​Ф.​Шаланкевіч, В.​У.​Шкарубская, І.​А.​Шмуляўцаў, К.​П.​Шчаглавітава, М.​Я.​Якушэвіч.

1950. А.​Дз.​Базыка, В.​Я.​Высоцкая, П.​Дз.​Гагарын, В.​А.​Гусарэвіч, З.​С.​Жгун, З.​І.​Закржэўская, П.​А.​Клімковіч, Т.​А.​Красоўская, Н.​А.​Крыўцова, А.​Ц.​Навіцкая, І.​П.​Новікаў, В.​П.​Пучкоўская, Дз.​С.​Раздзёраў, Л.​А.​Ржавускі, А.​М.​Саламаха, А.​П.​Травулька, Я.​М.​Тэпо, М.​Ф.​Целяшоў, Р.​В.​Шакун.

1953. В.​С.​Багдановіч, М.​К.​Беразоўскі, Н.​В.​Міхалковіч, М.​Л.​Раман, У.​М.​Самусік, Г.​Г.​Субоціна.

1954. Ф.​А.​Азарава, І.​Ф.​Афанасенка, Г.​В.​Вайткевіч, З.​С.​Гуло, М.​Ф.​Гусак, В.​Б.​Іванчыкава, М.​І.​Пяшкоўская, У.​П.​Раздзялоўскі, Ф.​С.​Скеп’ян, Н.​М.​Талецкая, Ф.​Н.​Чаўновік.

1955. Т.​І.​Аўчыннікава, С.​Дз.​Белы, Я.​П.​Бярэзіна, В.​А.​Варончанка, І.​Р.​Герман, В.​В.​Гурыновіч, Я.​М.​Дабратворская, Н.​Я.​Дарасевіч, А.​Дз.​Ермакова, З.​П.​Калашнікава, С.​Дз.​Кітовіч. М.​П.​Красоўская, П.​П.​Куяўскі, Дз.​Ц.​Лушчаеў, М.​Г.​Мазінг, М.​Ф.​Марчанка, Р.​Ш.​Мендзелева, Н.​І.​Міцкевіч, Г.​Р.​Новікаў, А.​А.​Папоў, В.​І.​Савіцкая, М.​Г.​Сачнёва, У.​С.​Сліж, А.​С.​Смаршкова, А.​М.​Тычына, П.​У.​Хадоска, М.​Р.​Чарнышова, Н.​А.​Шамоўская, С.​М.​Шарабайка.

1956. В.​Л.​Градзенчык, А.​М.​Дудар, Р.​І.​Жыглевіч, Р.​А.​Зылькоў, К.​А.​Каліна, Н.​С.​Пятроўская, М.​У.​Салоха, Н.​І.​Сінская.

1957. У.​Ц.​Альфер, В.​Ф.​Альшэўская, С.​С.​Арлоўская, М.​М.​Арэхаў, М.​М.​Астраховіч, В.​В.​Багданенка, Т.​А.​Балтрукевіч, Дз.​Ц.​Басько, Д.​В.​Бекарэвіч, С.​Г.​Беланожка, А.​К.​Белашова, Н.​Р.​Бельская, І.​Н.​Булойчык, Ф.​С.​Бусел, Н.​А.​Быкоўская, В.​У.​Бяляева, Н.​Д.​Бярозкін, Л.​П.​Ванькевіч, Я.​Н.​Варонін, Дз.​Я.​Верам’юк, С.​Л.​Вестэрман, Я.​І.​Вігура, З.​А.​Вінаградава, Г.​А.​Вішнеўская. К.​В.​Волкава, А.​С.​Гайдаш, І.​А.​Грабцэвіч, А.​А.​Гуцько, Ю.​Э.​Дабражынецкая, К.​С.​Дабрынская, А.​Я.​Джэжорэ, І.​К.​Дзіковіч, А.​І.​Дробыш, А.​С.​Елісеенка, А.​Ф.​Ерафееў, А.​В.​Ждановіч, А.​В.​Жукава, Е.​Ф.​Жыгач, В.​П.​Зайцава, Г.​В.​Зайцава, А.​І.​Зайцаў, Н.​К.​Захарава, В.​А.​Захарошка, В.​М.​Зелянькевіч, Л.​Ф.​Знаменская, Дз.​П.​Івашка, Я.​Н.​Івашкова, К.​Дз.​Ігнацьеў, Г.​М.​Ісаева, Н.​І.​Ішчанка, М.​А.​Кавалёва, І.​М.​Казак, А.​Р.​Каласоўская, Дз.​А.​Карлоўскі, В.​А.​Карпінская, В.​І.​Касабуцкая, А.​Ф.​Качан, В.​А.​Кашыцкі, І.​Дз.​Кірэй, Г.​П.​Клейнава, А.​Ш.​Клябанаў, Ю.​А.​Краснова, С.​П.​Кузьма, К.​Х.​Кузьміцкая, П.​П.​Кучаравенкаў, М.​П.​Ладэс, В.​Р.​Лапіцкі, Ю.​А.​Лявоненка, К.​Ф.​Лявонцьева, Н.​У.​Ліпская, Я.​П.​Лосева, А.​Р.​Лукіна, К.​С.​Лукоўнікава, А.​Л.​Ляшкевіч, П.​Р.​Мазалаў, В.​П.​Мароцкая, А.​Ф.​Мацкевіч, А.​М.​Меркуль, М.​В.​Мілава, М.​П.​Молчан, Т.​І.​Мурашка, М.​М.​Мядзведзева, Н.​М.​Мялкоўская, М.​І.​Нікіценка, С.​С.​Нікіціна, В.​Я.​Новікава, К.​А.​Новікава, С.​Р.​Новікаў, А.​М.​Падбярэзная, Н.​В.​Палікарповіч, І.​І.​Праліска, Н.​У.​Пратасевіч, В.​А.​Прачук, Г.​В.​Пуплікава, П.​А.​Пцічкіна, М.​Л.​Пяткевіч, Н.​Л.​Рабчанка, З.​В.​Размыслова, З.​І.​Раманенка, Р.​К.​Рамановіч, С.​Ф.​Рубанаў, Г.​А.​Рудза, М.​А.​Рудкоўская, Л.​А.​Ружанцава, Е.​І.​Садкоўскі, А.​П.​Саковіч, В.​І.​Серапіна, Н.​І.​Случаноўская, Ю.​В.​Смаршкова, Г.​К.​Сталовіч, А.​М.​Субоціна, В.​Т.​Сцепаненка, К.​П.​Сцяпанава, А.​І.​Сычова, А.​А.​Сяргейчык, П.​В.​Тур, П.​Р.​Тышкевіч, Н.​Я.​Уласава, У.​П.​Фомчанка, М.​Е.​Францішаў, У.​В.​Фурсаў, М.​А.​Хадасевіч, Л.​І.​Хвалько, К.​П.​Цітавец, Н.​В.​Чарненкава, Н.​Н.​Шарай, М.​П.​Шаўчук, Н.​М.​Шляпіна, Г.​С.​Шумейка, М.​Н.​Шчэрбава, А.​С.​Якубчык.

1958. В.​П.​Александроўская, К.​М.​Астахава, А.​Г.​Атрошчанка, І.​Ф.​Бабковіч, Е.​Е.​Бабыр, А.​В.​Багамазава, Т.​А.​Балабаеў, Д.​Б.​Баршчоўская, М.​С.​Бахаўчук, Н.​С.​Бейзарава, Г.​Ц.​Гардзей, В.​Р.​Дубровіна, К.​С.​Кавалёнак, Н.​Е.​Кацько, М.​М.​Крукоўская, Ф.​К.​Лагацкая, Л.​М.​Нікалаева, Г.​І.​Рэут, К.​Ц.​Садоўская, Р.​В.​Сазоненка, Н.​Я.​Саковіч, А.​Ц.​Сарокіна, А.​Ф.​Сасноўскі, А.​І.​Страпчанка, В.​Л.​Філютовіч, К.​А.​Шабека.

1959. Н.​А.​Арол. М.​Е.​Арцем’ева, У.​І.​Баран, І.​В.​Барсукоў, В.​І.​Берзін, К.​С.​Бялова. І.​К.​Галіноўскі, Л.​П.​Гарбацкая. Н.​А.​Гарнакова, Л.​В.​Гітковіч. У.​Дз.​Грышановіч, М.​П.​Дарафеенка, М.​Ф.​Драбушэвіч, М.​П.​Дылёнак, І.​Л.​Запрудскі, А.​І.​Зяновіч, М.​У.​Івашын, П.​С.​Кісялёў, С.​А.​Крэмез, Л.​І.​Лешына, К.​С.​Несцяровіч, М.​С.​Няронскі, З.​М.​Пакроўская, А.​А.​Парабковіч, Дз.​С.​Прыхожы, Я.​Л.​Ржавуская, К.​Л.​Старынская, Л.​А.​Талкачова, Ф.​Я.​Таран, М.​Я.​Францэвіч, І.​Н.​Храмцоў, М.​Г.​Цыбульская, М.​А.​Цымановіч, К.​А.​Шкляроўская, М.​В.​Шляхота, Т.​А.​Шпакоўская, Г.​А.​Шчэмелеў.

1960. В.​І.​Адамовіч, Я.​Ф.​Анціпенка, Л.​А.​Асташкевіч, М.​М.​Аўчыннікава, Н.​Л.​Бабкова, М.​П.​Багамазава, Н.​П.​Бальшакова, Ф.​М.​Батурэвіч, Б.​Л.​Белкіна, М.​І.​Беціна, Е.​В.​Брусава. В.​І.​Буры, І.​Д.​Буяк, І.​У.​Бяляўскі, Н.​У.​Валькова, А.​С.​Васілеўская, В.​М.​Васільева, Ф.​І.​Велічкевіч, Н.​Л.​Вільтоўская, Т.​С.​Віткіна, Г.​В.​Волкава, Х.​Я.​Генкіна, В.​І.​Гіргель, Т.​П.​Гладкая, М.​С.​Грушэвіч, Н.​В.​Грыбко, М.​Л.​Грынкевіч, С.​П.​Гурын, С.​П.​Гурыновіч, Ф.​М.​Гуткоўскі, Е.​П.​Дайнека, М.​І.​Додалева, А.​П.​Драчылоўская, Г.​П.​Жук, В.​Л.​Жукоўская, В.​В.​Замыка, Я.​Л.​Злотнік, А.​А.​Зюзіна, М.​Я.​Іванчыкава, Д.​А.​Казлоўская, М.​І.​Казлоўская, Н.​К.​Калантаева, К.​І.​Кандратовіч, А.​П.​Каралёў, Г.​І.​Карпюк, Н.​І.​Кевіш, Я.​А.​Кернажыцкая, В.​І.​Кляўз, А.​А.​Корбут. К.​А.​Корзун, А.​Л.​Крэз, Н.​С.​Кузняцова, Л.​М.​Кузняцоў, А.​К.​Кулініч, А.​М.​Куляшова, З.​П.​Лапата, М.​І.​Ліхач, М.​П.​Лучына, В.​І.​Лысакова, П.​М.​Лычкоўскі, М.​А.​Любанская, Н.​А.​Мажэйка, А.​А.​Майсейкава, П.​І.​Малаток, Г.​К.​Мальцава, С.​В.​Масько, В.​І.​Матросава, Г.​І.​Мацвеенка, М.​П.​Машкоўская, В.​І.​Мельнікава, Н.​Н.​Моніч, В.​Ц.​Мядзведская, Т.​М.​Назарава, М.​У.​Назарэнка, Г.​І.​Назіна, Е.​М.​Небрадоўская, Э.​М.​Некрашэвіч, В.​Б.​Нікольская, М.​П.​Ніценка, В.​Я.​Озераў, М.​Г.​Осіпава, А.​Ф.​Палішына, І.​Ф.​Палтарацкі, А.​П.​Панамарова, Л.​Дз.​Папова, Л.​Ф.​Парфёнава, А.​В.​Паўлава, Л.​Я.​Паўлюшчанка, А.​Л.​Перагуд, М.​В.​Полаў, Я.​В.​Попала, М.​П.​Пусоўскі, А.​У.​Пятровіч, Г.​К.​Пятровіч, Н.​С.​Пятрэня, В.​Я.​Раманоўская, К.​Ф.​Рамашкова, А.​Л.​Рачок, В.​М.​Рудая, А.​В.​Рыбская, А.​Л.​Садоўская, Л.​Г.​Сакалова, В.​А.​Саўчанка, В.​М.​Семчанка, К.​П.​Славецкая, Н.​Дз.​Станкевіч, Г.​Р.​Ставер, В.​В.​Суша, С.​Я.​Сычоўская, С.​І.​Сяргееў, Х.​Д.​Тайманава, К.​М.​Туцкі, Л.​П.​Урагова, Ф.​М.​Уронская, П.​М.​Усцінаў, В.​М.​Храмовіч, В.​А.​Чувасава, М.​Я.​Шавельдзіна, Л.​Е.​Шаўлоўская, А.​А.​Шафарэнка, С.​Д.​Шмакава, Л.​М.​Шыкіравая, З.​Г.​Шынгель, Г.​С.​Шыянок, Э.​А.​Юшкевіч, М.​В.​Ядроўская, Н.​І.​Язерская, Я.​Н.​Ярмоленка, В.​С.​Ярэміна.

1961. І.​С.​Салдаценкаў, Л.​І.​Чыстоўскі.

1963. П.​Л.​Аленскі, Я.​Ф.​Анціпенка, Г.​С.​Апянчук, Л.​Ю.​Бань, Р.​Р.​Барысава, К.​Л.​Башаркіна, Ю.​Н.​Борда, А.​А.​Булат, К.​Ц.​Бялова, Я.​А.​Бярэзіна, С.​М.​Валодзін, І.​М.​Вашчылін, Н.​Я.​Ганчарова, К.​П.​Гарбялёва, М.​Т.​Глушнева, Г.​А.​Громава, В.​А.​Гудзень, М.​М.​Дудкіна, І.​А.​Ерафеенка, Р.​І.​Еўдакімчык, Г.​А.​Зарыцкевіч, Л.​І.​Зімацкая, К.​С.​Зінькевіч, Я.​В.​Зяблікава, В.​Р.​Іванова. В.​К.​Івашкевіч, В.​В.​Ізмайлаў, М.​П.​Ільінец, П.​Ф.​Ільюкевіч, В.​Л.​Камандзенка, Г.​П.​Касякова, Ф.​У.​Кец, М.​К.​Князева, М.​Б.​Коласава, І.​Ф.​Крук, У.​І.​Кудзеліч, А.​С.​Кудраўцава, В.​І.​Кулікоўская, Р.​Ц.​Куляшова, М.​М.​Курловіч, М.​А.​Лісава. Н.​Г.​Літвінава, М.​Ф.​Лосеў, Н.​І.​Лысенка. Л.​У.​Ляшкевіч, Я.​І.​Маеўская, Ц.​М.​Меднік, А.​І.​Мілеўскі, А.​Н.​Мінкова, В.​С.​Мірановіч, А.​А.​Міткевіч, А.​В.​Міхайлава. І.​М.​Мурзаў, Н.​Я.​Набярэжнева, П.​Н.​Несцярэнка, В.​Я.​Пагужэльская, М.​І.​Пасюцін, Н.​С.​Пашэвіч. К.​Ф.​Пшонка, І.​М.​Пярэдня, А.​Л.​Рамашова, А.​Я.​Рашэцька, І.​С.​Русаковіч, Н.​Б.​Савельева, М.​В.​Савічава, П.​М.​Свірка, М.​М.​Седранок, В.​Дз.​Семачкін, А.​Р.​Семяненя, Т.​М.​Сінельнікава, Л.​П.​Слепакурава, Н.​Ф.​Смірнова, М.​А.​Сталяроў, М.​С.​Старава, З.​І.​Студнева, Е.​М.​Сцепаненка, А.​К.​Тарайкоўская, Ф.​В.​Фёдараў, Н.​Я.​Цікунова, А.​С.​Чабан, В.​Я.​Чаранок, Н.​І.​Чэчыкава, Н.​Л.​Шаўрукова, Л.​А.​Штукар, Н.​А.​Шумілоўская. М.​Ф.​Шупейка, Р.​І.​Элькінд, М.​Р.​Юдава, Л.​І.​Язвінская.

1964. Н.​Е.​Агароднікава, А.​С.​Адамчык, М.​Я.​Аляшкевіч, Н.​Я.​Андрэева, В.​Л.​Андрэйчыкава, М.​М.​Арарэй, А.​З.​Арэшка, М.​І.​Базылёва, М.​К.​Балвановіч, Н.​А.​Банцырава, М.​М.​Бардовіч, З.​А.​Баўбель, М.​М.​Бачыла, С.​А.​Белік. М.​Я.​Белянкоў, М.​Б.​Біскін, З.​З.​Бондарава, В.​І.​Брэцкая, І.​А.​Букрэеў, Л.​М.​Быстрэнка, М.​У.​Бяспалава, М.​І.​Валасевіч, М.​І.​Варанько, Л.​Я.​Васільева, В.​К.​Вернікоўская, І.​Л.​Гайманаў, В.​П.​Галавашына, В.​С.​Ганчарова, М.​П.​Гаранін, М.​К.​Гарбаценка, В.​В.​Гарбачова, Г.​Л.​Генералава, Н.​І.​Грашнова, В.​Ф.​Грашчанка, Н.​П.​Гусінцава, К.​П.​Давідчык, Л.​Дз.​Дамарацкая, М.​С.​Данілевіч, М.​А.​Дзмітрыеў, Н.​А.​Еўдачэнка, І.​В.​Жук, З.ЛЖукоўская, К.​П.​Жураўкова, Л.​І.​Жыліна, М.​М.​Зарэцкі, Л.​П.​Звонава, С.​М.​Зубоўскі, Н.​Дз.​Зуева, Н.​К.​Зязюліна, М.​Ф.​Ільюшэнка, М.​А.​Кавальчук, Р.​П.​Казімірава, Г.​Е.​Казлова, В.​І.​Каленік, С.​І.​Калугіна, Л.​Ф.​Камароўскі, В.​А.​Кандрацьеў, Н.​Ф.​Капіч, М.​А.​Картузаў, В.​С.​Карцель, Т.​І.​Касцюкевіч, А.​С.​Кецко, Г.​А.​Кір’янава, В.​Е.​Клімовіч, В.​Дз.​Кляменценка, Т.​Ф.​Корж, Ф.​Л.​Крайнік, А.​М.​Красціна, М.​М.​Кудраўцава, В.​П.​Кукуруза, Г.​І.​Кунцэвіч, Г.​А.​Лабанок, Т.​П.​Лазарава, Л.​І.​Лайко, А.​Т.​Лебедзева, Н.​М.​Лебедзева, І.​І.​Луцаеў, Л.​М.​Любімцава, М.​Ц.​Макаева, Л.​П.​Малахава, В.​Ф.​Малышава, М.​М.​Манышаў, М.​М.​Марцінкевіч, М.​М.​Маторына, С.​К.​Мірановіч, А.​Р.​Міхалёнак, С.​І.​Мялешка, В.​У.​Навуменка, Н.​А.​Навуменка, А.​М.​Несцярук, В.​М.​Нікалаеня, В.​І.​Нікіфаровіч, Е.​Дз.​Новік, З.​Н.​Носава, В.​Л.​Някрасаў, М.​М.​Няпраўскі, В.​Е.​Паўлава, К.​П.​Паўлава, Л.​Я.​Паўлава, З.​П.​Петрачкоў, Г.​А.​Платонава, І.​Ф.​Пратасевіч, А.​С.​Пушкін, Т.​В.​Пушная, В.​К.​Раждзественская, В.​В.​Ражкова, Л.​Ф.​Разгуляева, В.​І.​Расінскі, В.​І.​Рузава, М.​С.​Рынкевіч, В.​В.​Рэгель, У.​В.​Савельеў, Р.​М.​Савіцкі, Р.​У.​Салаўёва, Р.​І.​Салдаценка, С.​Д.​Самушчаў, В.​Ф.​Самцэвіч, М.​Р.​Семяненя, С.​Ф.​Серапін, М.​М.​Сівакова, Т.​Р.​Сідарчук, А.​М.​Скавароднік, С.​Т.​Смялоўская, Н.​Дз.​Сокалава, Н.​М.​Сокалава, Н.​А.​Сосна, К.​І.​Стаброўская, Г.​С.​Стукалава. Л.​Р.​Суворава, М.​М.​Супічэнка, В.​У.​Сухавей, А.​Я.​Сцефаненка, М.​М.​Сянкевіч. М.​І.​Талейка, М.​С.​Талочка, Н.​С.​Талстая, І.​Р.​Тупіцын, Д.​П.​Уласава, Р.​І.​Ушакова, П.​І.​Фядоценка, Г.​П.​Хадкевіч, В.​М.​Хіль, В.​Р.​Цабкала, Н.​М.​Цітарэнка, Н.​Е.​Ціханава, В.​А.​Чанцава, А.​М.​Чарнякоў, Б.​Я.​Чорнабародава, В.​Г.​Чысцякова, С.​П.​Чэчка, М.​М.​Шайкоўскі, А.​І.​Шкурдзюк, Л.​Я.​Шляхціна, К.​А.​Шот-Чатовіч, Б.​Б.​Шумейка, К.​Т.​Шынкевіч, Н.​А.​Юркавец, В.​А.​Якушава.

1965. Н.​М.​Агалец, Д.​К.​Анісімава, В.​У.​Антановіч, В.​І.​Архіпаў, М.​І.​Аўраменка, А.​І.​Бабарыкіна, Ф.​У.​Багдановіч, А.​М.​Балаболіна, В.​М.​Баліна, Е.​І.​Банчук, Н.​Н.​Барысава, А.​М.​Барысенка, І.​Д.​Бельская, І.​А.​Беразінская, Д.​Ц.​Бірулёў, Н.​Н.​Бірыч, Я.​В.​Бродскі, В.​Р.​Бязмозгая, П.​Ф.​Бяляк, М.​В.​Бярэзіна, В.​І.​Вайцянкова, А.​Ф.​Валюкевіч, Н.​Н.​Вараб’ёва, Н.​А.​Верамейчык, Е.​І.​Вішнеўская, К.​І.​Воранава, Г.​А.​Вырадаў, А.​В.​Галкіна, У.​А.​Гардусенка, П.​М.​Гарэлінкаў, К.​І.​Геаргберыдзе, Р.​С.​Гінзбург, У.​А.​Глінскі, В.​М.​Голубеў, К.​Л.​Грабайла, Л.​Ф.​Грынчук, Ц.​А.​Грычанок, А.​Ф.​Гудоўская, А.​С.​Гулевіч, І.​Ф.​Гуркоў, І.​С.​Данілаў, П.​А.​Данюк, Е.​С.​Дзенісюк, Я.​П.​Дзіканава, В.​Дз.​Дзмітрыеў, Х.​А.​Драбкіна, Г.​І.​Жураўская, М.​І.​Забродзіна, Н.​К.​Залужная, І.​І.​Захарэнка, Я.​А.​Зінкевіч, Е.​Д.​Іваніцкая, Г.​І.​Іваноўская, Б.​В.​Іванюк. Т.​С.​Ігнаценка, Г.​С.​Кавалёва, У.​А.​Казакевіч, А.​І.​Казей, І.​С.​Казлоў, Л.​С.​Казлоў, М.​А.​Кайрыш, С.​В.​Калачык, А.​С.​Калеснікава, М.​М.​Калістратаў, М.​М.​Калкоўскі, А.​В.​Качкоў, К.​М.​Кіявіцкая, С.​П.​Класоўская, В.​Р.​Ключынская, Я.​В.​Кляноўская, Т.​М.​Краўцова, А.​А.​Круцько, С.​І.​Ксянзоў, В.​В.​Кузьмін, М.​І.​Кузьміна, Н.​Б.​Куляшова, Т.​М.​Курдо, М.​І.​Курловіч, Л.​А.​Кустова, М.​П.​Куцапалава, Т.​А.​Лазарава, М.​Я.​Лазук, В.​Ф.​Ларыёнава, К.​С.​Лісоўская, П.​Г.​Ліхачоў, Н.​М.​Лугавая, Р.​М.​Лук’янчык, А.​А.​Мазанік, Г.​А.​Майсеева, Я.​П.​Малюгіна, В.​П.​Маркаў, А.​А.​Мароз, Л.​А.​Мартыненка, І.​Ф.​Марціновіч, В.​І.​Маціеўская, Г.​С.​Мельнік, К.​І.​Мельнікава, Н.​Х.​Міхальчук, З.​У.​Мурашка, М.​В.​Мурашка, Г.​І.​Мусакоў, Е.​С.​Мядзведзева, А.​І.​Мякішкова, В.​С.​Мяцеліца, К.​Ф.​Мяшкоўская, А.​П.​Некрашэвіч, М.​Д.​Некрашэвіч, А.​А.​Нікіфарава, Л.​Дз.​Ніціеўская, Н.​С.​Новікава, М.​С.​Орсіч, П.​Я.​Паграбной, С.​С.​Палейка, В.​І.​Палянскоў, М.​А.​Панцыраў, У.​А.​Парахневіч, А.​І.​Пасько, Г.​П.​Перапёлава, М.​Ф.​Петрыкевіч, А.​І.​Прадзедава, Е.​М.​Прохарава, В.​Р.​Прохарык, Я.​І.​Пушкарова, А.​І.​Ржэўская, М.​Р.​Рыбак, М.​Ц.​Рыжанкова, В.​С.​Рымдзёнак, Ф.​С.​Савік, А.​М.​Савошчык, Р.​Ф.​Самойлаў, Г.​Ф.​Сініцына, А.​Ф.​Сіранькоў, Л.​І.​Сіткевіч, Б.​Ф.​Сіўко, Г.​А.​Смірнова, Г.​А.​Сташэўская, М.​Д.​Сукачова, Л.​П.​Сухадольская, Л.​Н.​Сянкевіч, А.​Ф.​Трафімаў, М.​У.​Трыпуцін, К.​С.​Тышкевіч, Ф.​М.​Ус, Б.​Д.​Фалкіна, Р.​Ц.​Футіна, К.​А.​Харкевіч, А.​К.​Цабкала, У.​Ц.​Цабо, І.​Я.​Цімашкоў, З.​І.​Чарапкоў, І.​Н.​Чаркасава, М.​М.​Шабурава, Л.​М.​Шапіра, Г.​П.​Шарай, А.​А.​Шаўчук. І.​К.​Шашэнька, А.​П.​Шнейдэр, Н.​П.​Шэмет, А.​А.​Эмінава, Г.​М.​Юхнавец, А.​М.​Якаўлева, С.​С.​Якаўлеў, К.​В.​Якімовіч, М.​І.​Якімюк, Я.​Дз.​Янчанка, В.​Ф.​Ясінская, Я.​Ф.​Ясноўскі, А.​П.​Яфрэменка.

1966. А.​А.​Абрамовіч, А.​Р.​Адзінец, Дз.​С.​Акімава, Р.​П.​Акуліч, В.​П.​Аленькава, В.​А.​Алешын, Л.​І.​Анжыеўская, І.​А.​Апанасевіч, М.​Р.​Арлова. Ф.​Ф.​Аскерка, А.​В.​Асмалоўскі, У.​Т.​Аўсеенкаў, Л.​Ф.​Афанасьева, М.​І.​Ачкін, А.​І.​Бабкоў, В.​М.​Балашова, А.​С.​Бандарэнка, В.​І.​Бараноўскі, В.​С.​Барысава, В.​І.​Барысавец, Т.​Р.​Белякова, Б.​Х.​Берлін, П.​А.​Берташ, А.​Р.​Будзіловіч, З.​С.​Буракова, Н.​І.​Быкава, А.​В.​Валчок, Н.​К.​Валчок, В.​Э.​Варатынская, В.​І.​Васілеўская, І.​Р.​Васільева, Б.​Т.​Васкавец, А.​М.​Віннічак, В.​І.​Воранава, В.​І.​Вярсоцкі, А.​П.​Гавароўская, Э.​А.​Гакава, З.​С.​Галаніна, А.​М.​Галкін, К.​В.​Гарбачова, І.​С.​Гаруноў, Н.​К.​Гаўры кава, П.​С.​Гершан, Г.​А.​Глуздакова. Б.​С.​Грачыха, М.​С.​Грынцэвіч, Г.​І.​Грышына, М.​П.​Гулевіч, М.​М.​Гуль, С.​Р.​Гушча, У.​Ф.​Далжанкоў, М.​Г.​Даманцэвіч, Э.​М.​Дамінікевіч, Е.​Г.​Дарафеева, У.​А.​Дарашук, Ю.​І.​Джасава, Я.​П.​Дземідовіч, П.​Ц.​Дзівакоў, К.​В.​Дзмітрыева, А.​М.​Дзмітрыеў, Э.​М.​Дзягілава, А.​А.​Дзядзюля, Ц.​Ф.​Дзянісаў, В.​П.​Драздоўская, К.​Л.​Дунец, Д.​В.​Ерамеева, Л.​Р.​Ерафеева, В.​І.​Жадзейка, В.​Ю.​Жалкоўскі, В.​І.​Жарская, В.​А.​Жорава, М.​І.​Жураўская, В.​Г.​Жываглод, Н.​І.​Жыгмунт, Г.​С.​Забалотная, Н.​М.​Зантовіч, В.​М.​Зікунова, А.​В.​Зубец, Н.​Т.​Зуева, В.​Я.​Ігнатовіч, Н.​А.​Ігнатовіч, Т.​А.​Ільінская, М.​М.​Іоначкіна, В.​Н.​Ісаевіч, А.​П.​Ісаенка. М.​Я.​Кавалеўскі, М.​П.​Казакоў, С.​Р.​Казачонак, В.​В.​Канавальчык, А.​Р.​Кандратовіч, К.​А.​Канцавой, М.​Д.​Капеліёвіч, І.​М.​Капітан, М.​Ф.​Капскі, С.​І.​Карпечкін, Л.​У.​Кармалітава, Ю.​І.​Касабуцкая, С.​П.​Каткоў, З.​С.​Качарэўская, А.​М.​Качынскі, Я.​І.​Кашалёва, П.​Р.​Квашніна. Т.​А.​Кляпацкая, Н.​І.​Кобрына, А.​М.​Колас, М.​П.​Краўцова, Г.​У.​Краўчанка, В.​А.​Кротава, В.​Л.​Крушаніцкая, З.​А.​Кубіцкая, І.​М.​Кузін, Н.​П.​Кузіна, Т.​А.​Кузнечык, І.​М.​Кузьмін, В.​М.​Кузьміна, Н.​С.​Кузьмянок, К.​А.​Кукушкіна, В.​Я.​Кулакова, М.​В.​Курдо, У.​Я.​Курловіч, А.​Ц.​Курылін, Г.​Я.​Кутневіч, Л.​С.​Лабус, М.​І.​Лавер, М.​М.​Лазоўская, В.​І.​Лаленка, Г.​М.​Лапо, Т.​А.​Лапчынская, М.​Ф.​Ларыёнава, Г.​Ф.​Лашкова, М.​Ф.​Левановіч, В.​С.​Леўчанкава, Н.​І.​Ліпская, Н.​І.​Логінава, І.​М.​Лукашык, П.​Ф.​Лук’янскі, Е.​В.​Ляцко, Я.​Л.​Макаеў, Я.​Ф.​Максіменка, І.​В.​Малец, С.​П.​Малішэўскі, В.​І.​Малюк, Н.​М.​Манеўская, М.​А.​Маніс, Я.​Г.​Марцінкевіч, Г.​М.​Марчанка, З.​І.​Марчанка, Л.​П.​Масальскі, Я.​Р.​Маткоўская, В.​І.​Матус, М.​А.​Махачкеева, А.​П.​Мельнікава, М.​А.​Мельнікаў, К.​М.​Мікрукова, Л.​У.​Мілей, С.​А.​Мілун, М.​А.​Мінюк, С.​Я.​Міронаў, Дз.​С.​Мішкуцёнак, І.​А.​Музычкіп. Е.​С.​Мяжэнін, В.​С.​Навагран, В.​Р.​Навумаў, А.​С.​Налягач, Н.​П.​Новік, С.​П.​Нярэціна, К.​Б.​Падольскі, Л.​М.​Пазнякоў, Н.​В.​Пакроўская, Е.​П.​Палоўнікава, М.​І.​Палтарацкая, Т.​Ф.​Палхоўская, С.​Г.​Папова, В.​А.​Паташкоў, Н.​Дз.​Паўлава, З.​С.​Пачкаева, І.​І.​Пашкоўская, Я.​В.​Перавозная, П.​С.​Пехцяроў, А.​І.​Печкурэнка, С.​А.​Піскунова, Н.​Г.​Пляханава, У.​Ф.​Праневіч, М.​І.​Пырачкін, М.​М.​Пятрэнка, Ф.​С.​Рабічка, В.​Я.​Раманава, Р.​М.​Раманенка, Г.​Х.​Раманькова, Р.​Ф.​Растаргуеў, В.​Р.​Рашкевіч, В.​І.​Рымашэўская, М.​Л.​Рэлес, Л.​М.​Садоўская, М.​Н.​Саковіч, М.​Г.​Сарагавец, В.​В.​Секержыцкая, В.​І.​Семяновіч, М.​А.​Семяняка, Г.​М.​Серабракова, М.​С.​Серада, А.​М.​Сеўба, І.​У.​Сівак, А.​В.​Сімакоў, В.​М.​Скотнікава, К.​М.​Скробаў, С.​Г.​Славінская, Т.​В.​Славінская, І.​І.​Смарыга, Г.​М.​Сопель, М.​М.​Станкевіч, І.​А.​Станілевіч, М.​П.​Старыковіч, А.​Дз.​Страўе, М.​Ц.​Стэльмах, Л.​Б.​Суле, Г.​С.​Сухадолец, М.​Ф.​Сцепанькова, К.​М.​Сцёпін, А.​В.​Сялюгін, Т.​А.​Тарасевіч, А.​Я.​Точын, А.​М.​Троцкая, Р.​М.​Туравец, З.​І.​Удальцова, А.​В.​Уласава, Г.​І.​Усольцава, М.​А.​Фалейчык, М.​М.​Федасенка, З.​Л.​Фенчанка, М.​К.​Фешчанка, І.​М.​Фёдараў, Г.​П.​Філіпава, У.​І.​Філіпенка, А.​П.​Фінскі, М.​І.​Хадаронак, С.​Р.​Халяўка, А.​А.​Хандожка, С.​М.​Хацьянаў, Л.​В.​Цімаховіч, Г.​Е.​Ціханава, М.​Н.​Цыбірова, К.​В.​Цыбулька, М.​С.​Цяслюк, С.​Р.​Чакмарова, Л.​П.​Чарткова, В.​Дз.​Шавялёва, П.​І.​Шадурын, А.​Дз.​Шайтэр, Е.​М.​Шамшурава, М.​А.​Шамкавяк, А.​П.​Шацікава, П.​А.​Шыбаева, А.​П.​Шышонак, Н.​Л.​Юрцэвіч, В.​С.​Юферава. В.​В.​Язвінскі, Л.​В.​Якаўлева, Г.​Дз.​Яроміна, Д.​В.​Яфрэмава, Р.​М.​Яфрэменка.

1967. П.​Н.​Абушкевіч, В.​С.​Агароднік, Т.​П.​Адамовіч, Г.​П.​Адамчык, Н.​Ф.​Азарава, М.​Б.​Аксельрод, А.​І.​Акуліч, Г.​П.​Алекса, З.​І.​Альхімовіч, А.​М.​Аляксееў, В.​Ф.​Амплейкін, Т.​А.​Андрэева, А.​С.​Анісімава, К.​П.​Антонава, Г.​Л.​Арлоўская, Л.​І.​Арлоўская, Н.​Ф.​Асінская, Л.​Л.​Асоўская, Л.​Н.​Астафурава, М.​Р.​Атрашонак, Н.​В.​Аўраменка, П.​М.​Багадзяж, Я.​Е.​Багатырова, А.​І.​Базылевіч, В.​В.​Бакунова, В.​Ц.​Баранава, Т.​І.​Барсток, А.​С.​Барысенка, В.​І.​Барысовіч, А.​П.​Берасцевіч, Б.​З.​Бодніч, Г.​П.​Бохан, Ф.​І.​Браноўская, В.​К.​Брыкін, Л.​І.​Буйневіч, М.​І.​Булан, І.​М.​Бурдзіна, Дз.​С.​Бяклемішаў, В.​А.​Бяліцкі, К.​Л.​Ваньковіч, К.​С.​Вараб’ёва, А.​П.​Васільеў, Г.​А.​Верамейчык, К.​А.​Віктароўскі, Віяна Гомес дэ фонсеа Харарда, Г.​Ф.​Воранава, І.​М.​Воюш, В.​Р.​Вялічка, Ф.​А.​Вярцінскі, М.​В.​Вяршкова, Э.​С.​Вярыга, К.​П.​Вятрова, Т.​Ц.​Гагалінская, Л.​П.​Гажэнка, Р.​Р.​Ганжураў, З.​В.​Гарадзецкая, Л.​А.​Гарадзецкая, Н.​П.​Гарбачова, Л.​Г.​Гарбузава, З.​І.​Гардзейка, М.​К.​Гардзіенка, Е.​А.​Гарнізонава, В.​В.​Гарох, Я.​В.​Гарэцкая, В.​Р.​Гатальскі, І.​Г.​Гаўрылаў, М.​М.​Генкіна, В.​С.​Герасіменка, Л.​Дз.​Герасімовіч, У.​А.​Германовіч, К.​С.​Главінская, З.​А.​Гладоўскі, У.​І.​Гляцэвіч, Л.​А.​Гніларыбава, М.​Н.​Горбач, Б.​З.​Гордзін, А.​П.​Грамыка, Л.​А.​Грахоўская, Т.​П.​Грысюк, М.​М.​Грыцкевіч, А.​М.​Грышкіна, М.​Я.​Гузман, П.​А.​Гулько, А.​Р.​Давыдзько, Г.​І.​Дайнека, Л.​В.​Дайнека, Г.​А.​Далецкая, А.​А.​Дамарацкі, І.​П.​Дзегялевіч, Р.​П.​Дзяйкун, Л.​І.​Дзялендзік, І.​Ц.​Дзямідаў, М.​І.​Драека, Ц.​В.​Дражын, Л.​А.​Драздова, С.​П.​Дрангоўскі, Г.​І.​Дуранкова, Ц.​Р.​Евельсон, Г.​М.​Емяльянава, М.​А.​Еўдакімаў, І.​М.​Жарыкаў, В.​Г.​Жук, У.​С.​Жук, Н.​Я.​Жукава, Н.​А.​Жыгарова, К.​Ф.​Жыгунова, А.​Г.​Жыткевіч, Г.​Д.​Зарачанская, С.​М.​Затоненка, М.​П.​Зыль, К.​А.​Іванова, Н.​Т.​Іванова, Р.​М.​Іванова, Л.​Дз.​Іванькова, В.​Дз.​Івашына, З.​А.​Іонкіна, К.​Р.​Іўковіч, А.​В.​Каваленка, Н.​П.​Кавалёва, Т.​Л.​Кавалёва, В.​З.​Кавалёў, Р.​Б.​Кадзін, В.​У.​Кадышаў, У.​К.​Казакова, К.​М.​Казьміна, П.​Я.​Каленчыц, В.​А.​Калінава, Н.​А.​Камарова, Н.​В.​Камарова, Ф.​А.​Камарова, В.​П.​Камароўская, Я.​С.​Кананюк, М.​А.​Капусціна, К.​А.​Каратай, І.​В.​Карнееў, А.​П.​Каршуноў, Н.​А.​Касабуцкая, А.​А.​Касабуцкі, Н.​Ф.​Катлярова, М.​І.​Кірылаў, Ф.​С.​Кісялёва, С.​А.​Клокаў, Г.​Н.​Клепча, П.​В.​Конанава, І.​А.​Корбан, М.​А.​Корнева, Н.​Я.​Коцікава, М.​М.​Красненкаў, В.​А.​Красуцкая, М.​С.​Круцікаў, Н.​С.​Круцько, А.​М.​Кузняцоў, М.​А.​Кулагіна, В.​П.​Кулай, А.​П.​Курганскі, К.​А.​Кухарэнка, Н.​І.​Лабанава, Ф.​К.​Лагугаў, Н.​М.​Ламакіна, Г.​К.​Ламіцэўская, Н.​А.​Лаўрэнава, М.​А.​Лебедзеў, У.​А.​Лебедзеў, Н.​І.​Левін, С.​І.​Леўчык, А.​А.​Лешчына, Л.​Ц.​Ліхачэўская, Г.​М.​Лугаўцова, М.​І.​Лунь, Л.​І.​Любецкая, Л.​У.​Лютко, А.​А.​Мазаляка, З.​В.​Макрыца, М.​І.​Максіменка, К.​С.​Малахава, М.​В.​Малышава, А.​І.​Маркаў, С.​Р.​Маркевіч, І.​І.​Мароз, М.​М.​Мартынаў, Н.​В.​Маскалёва, А.​М.​Маталыцкі, А.​А.​Мельнікава, Г.​Р.​Мельнікава, В.​Дз.​Мельнікаў, М.​К.​Мерабішвілі, Р.​С.​Мінчанка, М.​М.​Мірончык, М.​В.​Мірыцкі, С.​В.​Місяюк, В.​В.​Мурашка, В.​У.​Мурашка, Н.​А.​Мяшкова, Г.​І.​Набокіна, М.​В.​Навіцкая, Г.​А.​Немагай, А.​Л.​Новікава, В.​К.​Новікава, А.​Дз.​Нядзведская, А.​Ф.​Нячаеў, М.​Г.​Ойстрах, Г.​І.​Осіпава, Л.​І.​Пакаташкін, Н.​В.​Палавінка, Я А.​Палішчук, В.​А.​Панамарова, М.​І.​Панасюк, В.​С.​Панцялеева, Т.​П.​Паплаўская, І.​І.​Папоў, П.​С.​Патапейка, З.​Ф.​Паўлоўская, М.​П.​Пацёмкіна, І.​Я.​Петраш, А.​А.​Пігулеўскі, Н.​А.​Платко, Л.​П.​Пракоф’ева, С.​І.​Праўко, М.​Р.​Прывалава, В.​М.​Прышчэпчык, Л.​В.​Прэйс, П.​П.​Пукала, У.​І.​Пуцееў, М.​В.​Пушкарова, У.​А.​Пятроўскі, В.​Я.​Пячаткіна, І.​М.​Равуцкі, Л.​Дз.​Раманенка, Э.​А.​Рапапорт, А.​І.​Ратковіч, А.​Ц.​Русакоў, Е.​Ф.​Савельева, Н.​А.​Савіцкая, Р.​І.​Садкоўская, Н.​Д.​Сазонава, У.​Дз.​Салавей, А.​І.​Салаўёва, Ф.​П.​Сапроненка, А.​М.​Сасноўская, Л.​В.​Сасноўская, У.​М.​Саўко, П.​П.​Сачыўка, М.​Я.​Свірыдзенка, Ц.​Т.​Свістуноў, М.​С.​Селіверстава, М.​У.​Семак, Ф.​І.​Семчанка, М.​А.​Семянкова, А.​М.​Семяновіч, Г.​У.​Сіліч, Н.​А.​Сілкіна, П.​П.​Сінякевіч, Ю.​А.​Скваркоўская, Л.​І.​Скварцова, Т.​В.​Скібіцкі, Л.​І.​Скокава, В.​М.​Станкевіч, А.​Ф.​Старавойтава, В.​П.​Старавойтаў, Н.​Г.​Строк, Н.​І.​Суворава, Л.​А.​Сцефаненка, А.​І.​Сцешыц, В.​С.​Сцяпанава, Г.​Ц.​Сцяпук, Г.​А.​Сяльскова, А.​С.​Сямашка, Г.​М.​Тагановіч, В.​М.​Такарэўская, Н.​М.​Тамарава, Т.​П.​Тамашэвіч, Б.​В.​Таранчук, В.​А.​Тарасевіч, П.​Я.​Тарасенка, У.​І.​Трафіменкаў, Г.​І.​Трубская, Н.​М.​Тужыкава, Г.​В.​Тумашкова, Ц.​І.​Тупіца, П.​Дз.​Урублеўскі, В.​П.​Ускоў, В.​А.​Усціменка, А.​П.​Ушкалава, З.​І.​Філімоненка, Г.​М.​Філілава, І.​Г.​Фясенка, Л.​В.​Хіжынская, М.​Л.​Ходар, К.​Ф.​Целюкова, Л.​М.​Цітко, М.​М.​Цітова, М.​П.​Ціцяк, А.​П.​Цыхун, Ю.​А.​Цярэня, В.​М.​Чабатаронак, Б.​У.​Чабоцька, А.​П.​Чакліна, Е.​С.​Чарнова, А.​Ф.​Чарнякова, М.​А.​Чорная, Г.​І.​Шавель, І.​Г.​Шадур, С.​А.​Шалак, Н.​П.​Шалонік, Т.​М.​Шалюта, Р.​І.​Шамко, В.​В.​Шапялевіч, Я.​В.​Шарыпава, П.​Р.​Шастакоў, Л.​В.​Шахлевіч, Г.​І.​Швабоўская, П.​Ф.​Шкаленка, К.​Я.​Шкуднова, Н.​І.​Шматкова, В.​П.​Шульга, М.​М.​Шумаў, М.​С.​Шумская, В.​В.​Шчасная, М.​П.​Шыпінская, Н.​А.​Шыфрына, З.​К.​Шышова, В.​П.​Эгліт, А.​У.​Юдашкіна, М.​П.​Юдзеніч, З.​Ц.​Юдзянкоў, Я.​І.​Юралайц, З.​А.​Язерская, Н.​Ф.​Якаўлева, Ц.​С.​Яльчык, Е.​І.​Янушкевіч, Н.​А.​Ярэміна, Я.​Р.​Ярэц, В.​А.​Яўнайс, М.​І.​Яфімава, Р.​С.​Яфрэмава, Ю.​М.​Яшчак.

1968. І.​І.​Абрамовіч, Е.​Ф.​Авярковіч, Т.​С.​Агеенка, А.​С.​Агінская, П.​Д.​Адзінцоў, К.​С.​Акачонак, Т.​М.​Аляксеенка, Н.​Е.​Амбразевіч, Ц.​Ц.​Андрэеў, К.​М.​Андраюк, Л.​Г.​Андрухіна, Ж.​І.​Андрушкевіч, А.​Ф.​Антончык, Н.​В.​Апацкая, І.​Л.​Архіпенка, З.​Я.​Арцем’ева, Я.​П.​Арэтаў, П.​А.​Астапенка, Н.​Д.​Асюлева, В.​І.​Аўрукевіч, К.​С.​Аўчыннікаў, З.​М.​Афонская, С.​Р.​Бажко, М.​Н.​Бакатанава, Н.​М.​Балвановіч, Н.​А.​Баравая, Н.​В.​Баранава, І.​М.​Барановіч, К.​І.​Бараноўская, М.​С.​Бароўскі, А.​І.​Барысевіч, А.​І.​Барэйка, Дз.​Х.​Батрова, В.​Я.​Баханькоў, Е.​А.​Бахарава, Г.​В.​Бежалёва, Р.​Р.​Бейненсон, Л.​П.​Бекерава, Н.​М.​Белайчук, В.​А.​Белакурская, В.​В.​Белая, С.​М.​Белы, У.​І.​Белы, М.​П.​Бельскі, А.​П.​Берасцнёў, М.​Я.​Берніптэйн, І.​В.​Бешанцаў, М.​С.​Блінкова, З.​А.​Бондар, І.​Р.​Бочкін, З.​І.​Бранавец, Я.​С.​Бранавіцкая, Ф.​У.​Бубен, І.​А.​Будай, Г.​Дз.​Буднікава, А.​Г.​Бузава, Н.​І.​Бузо, П.​Я.​Букініч, М.​М.​Буланкова, З.​І.​Булыга, І.​П.​Булыка, С.​П.​Бурак, С.​В.​Бусел, Г.​Ю.​Бухаўцова, Я.​І.​Бухцеева, Г.​Я.​Буцэнка, М.​Ю.​Буцявіцкі, Я.​І.​Бычкоўская, В.​І.​Бялугіна, А.​Р.​Бяспалава, С.​Ф.​Валатовіч, Т.​М.​Валадзько, В.​А.​Валожына, П.​І.​Валуй, Т.​А.​Валынец, А.​П.​Ванаршэнка, П.​К.​Варывончык, Ф.​Ф.​Васілевіч, М.​М.​Васілеўская, Б.​Г.​Васільеў, В.​Э.​Васілько, У.​Я.​Васілюк, А.​П.​Васькоўская, А.​М.​Ваўчкова, В.​С.​Вераб’ёў, А.​Дз.​Весялова, В.​М.​Віннікава, Я.​П.​Вішнеўскі, І.​І.​Волкаў, З.​В.​Вярбіцкая, М.​М.​Гавядзінаў, А.​І.​Галавешкін, А.​С.​Галакціёнава, П.​Д.​Галенчык, С.​П.​Гарабчанка, К.​А.​Гарбацэвіч, Л.​В.​Гарлачова, М.​У.​Гасцём, В.​А.​Гатоўка, Н.​П.​Гаўрусейка, Е.​П.​Гаўрылава, Н.​П.​Герашчанка, А.​І.​Гертман, Н.​Г.​Гетманская, В.​В.​Гіліцкая, Д.​Г.​Гінзбург, І.​Л.​Гінсбург, Е.​В.​Гладкевіч, І.​І.​Глушцоў, В.​Г.​Гоева, З.​Л.​Голубева, М.​Дз.​Гразнова, Г.​І.​Грыгор’ева, А.​А.​Грынчык, В.​М.​Грынчык, І.​А.​Грыцук, П.​Н.​Гурко, Т.​Ц.​Гурская, Д.​І.​Гурчанка, Н.​В.​Гурына, Л.​С.​Гурэвіч, І.​С.​Гуцеў, Н.​А.​Дабравольская, А.​А.​Даввдаў, І.​П.​Данілевіч, В.​З.​Данільчык, У.​М.​Дарафей, В.​А.​Дарошка, А.​М.​Дашкоўская, В.​М.​Дзенісюк, Г.​К.​Дзенчык, З.​А.​Дзіцяціна, Т.​І.​Дзядзюль, Н.​П.​Дзяжурка, М.​І.​Дзякевіч, С.​Ц.​Дзямешка, Н.​І.​Драбышэўская, Г.​В.​Драніцкая, К.​Я.​Друтамілава, Ф.​С.​Дубінчык, П.​М.​Дубовік, А.​Ц.​Дубоўская, П.​А.​Дуброўскі, Дз.​В.​Дудараў, Н.​І.​Дудко, В.​А.​Дунец, Я.​П.​Дусь, М.​А.​Елісееў, П.​С.​Ерамейчык, Ц.​А.​Ерафеенка, В.​У.​Жабуртовіч, А.​С.​Жук, М.​А.​Жук, А.​П.​Жукава, Л.​А.​Жукоўская, М.​М.​Жукоўскі, З.​С.​Жураўлёва, А.​П.​Забенька, І.​В.​Завадскі, А.​І.​Задора, П.​М.​Зайкін, Е.​І.​Зайкоўская, Л.​Н.​Зайчык, Г.​С.​Зароўская, У.​І.​Зарэцкі, А.​Л.​Захарэнка, Т.​І.​Заяц, У.​А.​Зінавенка, К.​С.​Злобіна, А.​Т.​Зялёны, В.​М.​Зяньковіч, Г.​А.​Іванова, З.​К.​Іванова, П.​М.​Іванцоў, В.​К.​Івашкевіч, І.​М.​Івашкоў, Г.​І.​Ігнацьева, Л.​Э.​Іофе, В.​І.​Іцянкоў, Л.​А.​Ішчанка, А.​І.​Кавалёва, Е.​А.​Кавальчук, Т.​К.​Кадрэвіч, Л.​Р.​Кажамякіна, А.​В.​Казлова, Ф.​А.​Казлоўскі, Л.​Я.​Калініна, Н.​І.​Каліноўская, С.​К.​Кальчук, А.​К.​Калясень, М.​Дз.​Камярылава, А.​П.​Кандратовіч, М.​М.​Кандраценка, М.​Ф.​Кандрацкі, Н.​А.​Кандрусь, У.​І.​Канецкі, Т.​А.​Канцавая, П.​А.​Капусцін, М.​М.​Капусціна, М.​К.​Каралёва, А.​П.​Каралькоў, А.​Н.​Караткова, С.​С.​Карачун, Я.​Ц.​Кардаш, В.​А.​Карміліна, Г.​В.​Кароль, М.​М.​Карпенка, М.​Е.​Карпучок, П.​С.​Карэтнікаў, В.​Ф.​Кастко, М.​А.​Касцюкевіч, І.​П.​Касцючэнка, М.​І.​Касяк, Н.​В.​Кацора, М.​Т.​Кіеня, М.​А.​Кілачыцкі, Е.​М.​Кіпнюк, А.​А.​Кісялёў, С.​І.​Кісялёў, А.​С.​Козік, Г.​І.​Конах, М.​М.​Кончыц, Н.​Я.​Корсікава, Ш.​М.​Коўнер, М.​А.​Кравец, Т.​І.​Крапошына, Л.​В.​Краўцова, П.​В.​Краўчанка, І.​Г.​Краўчанка, Г.​Г.​Круганава, А.​І.​Кругленя, А.​Дз.​Крукоўскі, У.​Дз.​Крукоўскі, Л.​Л.​Крупская, Я.​С.​Крываблоцкая, Т.​Т.​Крывалапава, В.​М.​Крышко, Л.​К.​Кудраўцава, П.​І.​Куземчык, А.​Е.​Кузняцова, Ф.​І.​Куксін, К.​Ф.​Кулакова, Л.​Н.​Кулакоўская, А.​А.​Кулікава, Т.​М.​Кулінковіч, Г.​М.​Кунцэвіч, К.​Р.​Купершток, Я.​В.​Купрыянава, М.​Т.​Купрыянец, В.​П.​Курацева, Н.​І.​Курачыцкая, А.​П.​Курносаў, А.​М.​Курчэўская, К.​Ф.​Кухарава, Ф.​Дз.​Кухарава, М.​В.​Кухараў, Г.​П.​Кушалеўскі, Р.​В.​Лагачова, М.​А.​Ладуцька, І.​П.​Лазук, І.​І.​Лакішык, А.​Р.​Лапанькоў, Н.​Ф.​Лапіцкая, П.​Р.​Лапіцкі, Р.​І.​Лапіцкі, А.​М.​Лапунова, З.​Ф.​Латышова, Ф.​В.​Лаўчынскі, М.​В.​Лебедзева, Н.​С.​Лебедзева, І.​Ц.​Леўкін, М.​П.​Літвінаў, В.​К.​Лобан, В.​Ц.​Лонь, В.​П.​Лукашовіч, Г.​І.​Лылава, К.​Е.​Лысенка, Н.​П.​Лысуха, Я.​С.​Лябецкая, Р.​С.​Ляндацкі, І.​А.​Ляўда, І.​Ф.​Ляўковіч, А.​І.​Ляхаў, Л.​А.​Мазгавая, Т.​І.​Макейчык, Я.​І.​Макутонін, Е.​П.​Малаковіч, М.​А.​Малашук, М.​Ф.​Маліноўская, А.​М.​Малышка, А.​Л.​Мальцаў, У.​С.​Марозаў, П.​А.​Мартыненка, І.​М.​Мартыновіч, П.​А.​Марцінята, М.​І.​Масальская, М.​Г.​Мастовіч, У.​Ф.​Матрунчык, К.​І.​Мачаліна, І.​А.​Мацкевіч, Т.​П.​Мацкевіч, А.​В.​Мілова, А.​А.​Мінчук, Л.​Ф.​Мірановіч, Т.​В.​Міроненка, Н.​В.​Місюк, Л.​А.​Міхановіч, І.​І.​Муравіцкі, А.​А.​Мусцейкіс, А.​Б.​Муха, Г.​Р.​Навумава, Н.​В.​Навумава, А.​А.​Налягач, В.​І.​Напрэенка, В.​К.​Насілоўская, М.​С.​Нацэвіч, П.​П.​Несцераў, З.​А.​Нікольская, С.​К.​Нікуленка, А.​Ф.​Новік, К.​І.​Новікава, В.​А.​Падзвінская, Г.​І.​Палонская, В.​І.​Папова, К.​Дз.​Папова, Л.​К.​Папова, М.​М.​Папоў, Я.​С.​Парфененка, Г.​Ц.​Парфёнава, В.​Я.​Паўлава, Л.​М.​Паўлоўская, Л.​М.​Пафнуцьева, П.​К.​Пацей, Н.​С.​Пацкевіч, Т.​П.​Пачынская, К.​А.​Пекар, Н.​А.​Петрачэнка, В.​П.​Піваварава, С.​В.​Піскун, Ф.​А.​Пішчыкава, Б.​С.​Пладуноў, М.​М.​Плескачоўская, К.​Т.​Прахарэвіч, Л.​І.​Прышчэпчык, Л.​Ф.​Пуранкоў, Э.​М.​Пяткевіч, А.​Д.​Пятрова, К.​М.​Пятровіч, Ю.​Ф.​Пятроўская, М.​М.​Пятрухін, Е.​І.​Рабцава, К.​Л.​Равянок, А.​Н.​Радзечка, М.​Р.​Радзянкова, Л.​А.​Радзішэўскі, А.​А.​Радоўская, Г.​М.​Радзько, Г.​М.​Разанка, Л.​І.​Разнюк, Д.​Л.​Ракашова, Ф.​К.​Расінскі, З.​І.​Родзін, Н.​М.​Роскач, Р.​І.​Румянцаў, В.​С.​Русакова, У.​Т.​Рыжыкаў, М.​І.​Рыльскі, Б.​А.​Рымашэўскі, В.​В.​Рытчык, Н.​В.​Саевіч, Р.​П.​Сакалова, В.​А.​Саковіч, С.​В.​Салагуб, Л.​В.​Самовіч, Г.​М.​Саўкіна, Н.​Ф.​Сачкова, Г.​М.​Селеванчук, М.​Р.​Семашкевіч, Г.​І.​Семянцова, В.​П.​Сергіеня, С.​К.​Сердзюкоў, К.​А.​Сідзюк, А.​Р.​Сімчанка, П.​М.​Сінічкін, П.​П.​Сірош, Н.​М.​Скалабова, В.​В.​Скалубовіч, М.​А.​Скуратовіч, К.​Л.​Слабуха, К.​Н.​Смірнова, В.​Ф.​Сопатава, І.​А.​Сотнікаў, П.​М.​Сотчанка, Я.​А.​Сошнікава, В.​А.​Сошына, М.​Дз.​Станевіч, М.​І.​Старчанка, У.​А.​Стаскевіч, С.​Г.​Статкевіч, Т.​Л.​Стахоўская, А.​А.​Сташэўскі, У.​С.​Субоцін, М.​М.​Сулкоўскі, Н.​Я.​Сумарокава, А.​К.​Сураўцова, І.​А.​Сухарукаў, В.​М.​Сушкевіч, У.​М.​Сцяпанаў, І.​І.​Сысой, П.​М.​Сяргеенка, Ф.​І.​Сяргееў, М.​І.​Сятун, Н.​В.​Талмазава, М.​Я.​Талмачоў, Р.​І.​Талюш, Е.​А.​Тамаева, Л.​І.​Тамковіч, Е.​З.​Тараноўская, С.​І.​Тарасевіч, Г.​Б.​Ткачэнка, А.​П.​Тоўсцік, С.​Р.​Троцкі, А.​М.​Трошына, М.​І.​Трусаў, С.​І.​Трызна, М.​П.​Тузаў, І.​Г.​Тунякоў, П.​П.​Турайкевіч, Ф.​А.​Турскі, Л.​Ф.​Украінская, М.​І.​Унучак, Дз.​П.​Усаў, Н.​І.​Усікава, З.​І.​Усовіч, В.​С.​Фаміна, К.​М.​Фаміна, В.​У.​Фомчанка, Ф.​П.​Фрайман, Г.​А.​Фядосава, Е.​С.​Хадарэнка, Р.​І.​Хамчонак, Н.​Я.​Хамякова, С.​М.​Ханенка, В.​А.​Хапалюк, А.​Л.​Хашкоўская, З.​У.​Хвір, Н.​П.​Хмурчык, Л.​С.​Храмцова, А.​І.​Цалко, Н.​Дз.​Царова, П.​П.​Ціванюк, Ш.​В.​Цівес, С.​І.​Цімошчанка, В.​А.​Цітова, Г.​А.​Цітова, В.​К.​Ціхамірава, С.​І.​Цішкавец, І.​І.​Цяртычная, М.​П.​Цярэшка, М.​М.​Цярэшчанка, Я.​А.​Чабан, В.​К.​Чайкоўская, Б.​Р.​Чамаданаў, М.​Б.​Чаркас, М.​І.​Чарняўскі, М.​К.​Чмярэнка, А.​Т.​Чубкоў, Р.​Е.​Чэрні, А.​М.​Чэрнік, В.​С.​Шабалтас, М.​Я.​Шабан, С.​Л.​Шакулава, Е.​Г.​Шалак, В.​Дз.​Шалуха, М.​Ц.​Шалышка, Я.​К.​Шалькевіч, М.​П.​Шалюта, Г.​С.​Шанько, Т.​В.​Шапавалава, І.​З.​Шапіра, А.​С.​Шарыбчанка, А.​П.​Шарэц, М.​Л.​Шатанава, Р.​Ф.​Шаўчук, С.​С.​Шаўчук, Л.​Н.​Шафранаў, Ф.​Е.​Шашэнька, І.​М.​Шведаў, Л.​Ф.​Шкляр, В.​А.​Школьнікаў, М.​Р.​Шкрабава, А.​К.​Шкутаў, В.​М.​Шлец, Н.​А.​Шляхценка, З.​А.​Шмуратка, В.​І.​Шніп, А.​Ф.​Шурупова, І.​Г.​Шут, У.​М.​Шутко, М.​С.​Шчарбачэня, А.​А.​Шчарбіна, У.​Л.​Шыла, Н.​Р.​Шылкіна, А.​В.​Шынгель, В.​Г.​Шынгель, П.​А.​Шынкароў, Н.​Р.​Шырай, А.​В.​Шэдаў, М.​І.​Шэйпак, С.​Р.​Шэміс, Г.​І.​Юркевіч, М.​Н.​Юркевіч, А.​С.​Юркоў, В.​І.​Якубовіч, М.​І.​Якуніна, М.​І.​Якушэнка, Я.​Ц.​Яраслаўцаў, М.​Р.​Ярашэвіч, А.​В.​Ярмоленка, І.​І.​Ярмусік, Б.​К.​Яроцкі, А.​П.​Яўланава.

1970. П.​М.​Абраменка, Н.​А.​Агнішчанка, В.​М.​Аксёнава, Н.​М.​Акунёва, В.​А.​Алісіевіч, М.​С.​Аляксеенкава, В.​В.​Анішчук, А.​П.​Анцімонік, С.​Дз.​Арлова, К.​М.​Бабіцкая, М.​А.​Багдановіч, В.​І.​Баран, А.​В.​Бараноўскі, Т.​Я.​Баталка, Г.​М.​Баўшава, Т.​В.​Белянкова, В.​А.​Бембель, М.​Дз.​Брашко, М.​М.​Буеўская, М.​М.​Бусел, А.​К.​Бяглюк, І.​М.​Валошын, Г.​І.​Вараненка, Н.​А.​Васілеўская, Г.​Ф.​Вянцковіч, М.​І.​Гараднічы, Б.​І.​Гемская, Н.​П.​Голікава, Г.​М.​Грыбоўская, Я.​К.​Дзяменцьеў, З.​У.​Дзямідзенка, Г.​Н.​Дрожжа, А.​Р.​Друшчыц, А.​П.​Дубініна, І.​Я.​Дуброўская, А.​С.​Жук, В.​Р.​Жукавец, І.​І.​Жураўскі, Т.​І.​Заяц, В.​І.​Іцянкова, Н.​П.​Кавака, Р.​І.​Кавалёва, І.​К.​Кавалёў, В.​П.​Кавалькоў, Т.​П.​Кажамякіна, М.​М.​Калеснікаў, Т.​М.​Калядка, З.​І.​Канавалава, Е.​Т.​Каралёва, Л.​У.​Каржыцкая, М.​В.​Каўцэвіч, Л.​Г.​Кірпічэнка, У.​К.​Кісялёва, М.​В.​Козел, Г.​П.​Корзун, М.​П.​Косцеў, Ф.​Ф.​Кудасаў, Дз.​А.​Кудрыс, Н.​А.​Кулакова, А.​Дз.​Кунцэвіч, В.​А.​Купрэйчык, М.​П.​Кучкоў, Г.​С.​Лабовіч, М.​А.​Лазарава, М.​Ц.​Лейфман, Н.​М.​Лістратава, Л.​Я.​Лукашок, Н.​А.​Лукічова, С.​З.​Ляйховіч, М.​Ц.​Лялькова, Е.​І.​Ляшчанка, Д.​М.​Маёрава, Р.​М.​Макарэвіч, У.​С.​Малчанаў, А.​Ф.​Марозава, Я.​Л.​Марцінюк, Г.​А.​Мілашэўскі, П.​М.​Міхалап, Я.​І.​Муралава, П.​А.​Мускі, В.​І.​Назарэвіч, Я.​П.​Нікіцін, І.​А.​Новік, Г.​М.​Новікава, Л.​К.​Новікава, Т.​Р.​Паборцава, І.​Ф.​Пабудзінская, Д.​А.​Пацеенка, Л.​Дз.​Петракова, С.​Ц.​Пігулеўскі, Г.​Ф.​Праходская, М.​А.​Пухава, Н.​К.​Рабёнкава, К.​Дз.​Рабчынская, Э.​А.​Рыдзеўскі, Ю.​Ш.​Рыўкіна, В.​А.​Савіцкая, Я.​І.​Санько, В.​Е.​Саўчанка, М.​М.​Саўчанчык, А.​М.​Сачок, А.​Ф.​Свістунова, Н.​К.​Сідаровіч, А.​Р.​Сідракова, А.​А.​Сімчанка, А.​І.​Сінкевіч, Э.​Л.​Сінкевіч, Н.​І.​Сляпчук, А.​А.​Собаль, М.​І.​Сушко, М.​М.​Сцепаненка, М.​А.​Сэй, В.​А.​Талокіна, А.​Л.​Таранда, Б.​І.​Таўбін, Н.​С.​Трафіменкава, А.​Ц.​Траццякова, Я.​А.​Урублеўскі, Т.​М.​Фадзеева, Н.​Я.​Філазафовіч, Т.​П.​Філіпенка, А.​П.​Церахаў, Н.​П.​Ціханюк, Л.​Я.​Цярэнцьеў, Г.​М.​Чэпікава, М.​Дз.​Шалай, Л.​В.​Шалуха, К.​Ф.​Шандрык, Л.​М.​Шарава, Л.​А.​Шнурко, П.​П.​Шпакоўская, В.​П.​Шупенькава, Н.​І.​Шыганава, М.​А.​Язвінская, Я.​І.​Якубоўскі, Л.​М.​Якушава.

1971. С.​А.​Абразцова, М.​В.​Абросімаў, К.​І.​Агурцова, А.​І.​Акуленка, В.​М.​Амялюсік, А.​Ц.​Армонік, М.​А.​Асмалоўскі, Г.​І.​Бабіч, М.​Ц.​Бабуркін, Э.​І.​Багдановіч, Л.​А.​Бакава, Ф.​Ф.​Бандаровіч, В.​М.​Бандарэнка, Г.​Ю.​Бароўка, М.​Л.​Басацкі, Н.​І.​Безбародзька, М.​А.​Берасцевіч, У.​М.​Бусел, В.​М.​Буяк, Г.​У.​Варабей, А.​І.​Варонін, Г.​М.​Васіленка, Р.​І.​Васілеўская, Н.​Р.​Вашацькова, В.​І.​Вільчынскі, Дз.​К.​Воранава, А.​Л.​Вялічка, А.​І.​Вярбіцкая, В.​М.​Гарэленка, Н.​І.​Герасімава, Л.​М.​Гінзбург, Г.​Я.​Гольцман, В.​С.​Гражданкіна, М.​С.​Давыдава, Т.​П.​Дзіканава, А.​С.​Дзялендзік, М.​П.​Дзятлава. Р.​А.​Дражнюк, Н.​І.​Ерамёнак, С.​Р.​Ерашова, В.​С.​Еўдакіменка, А.​І.​Жаваранкава, А.​Р.​Жукава, Н.​М.​Збітнева, І.​Ц.​Зяневіч, К.​П.​Зяньковіч, М.​С.​Іеўлева, І.​Л.​Каваленка, Г.​Р.​Кадырка, А.​П.​Казловіч, І.​Дз.​Калінін, К.​Т.​Камароў, Л.​В.​Камінская, М.​Б.​Карабан, І.​У.​Карабанава, А.​Ц.​Карпіловіч, С.​І.​Каршук, Л.​Р.​Катлярова, Г.​Е.​Кіршчына, В.​І.​Кірылава, І.​В.​Клікунец, К.​К.​Клімаў, З.​Я.​Кожар, В.​В.​Косцева, М.​Ф.​Красніцкая, Н.​У.​Красько, Н.​А.​Куляшова, Л.​К.​Купчэня, Г.​І.​Куцяпалава, З.​Л.​Лабкова, М.​Дз.​Лазарэвіч, Л.​В.​Ліпай, К.​П.​Лусікава, Л.​П.​Майсеня, Н.​П.​Малашка, В.​А.​Мамыкіна, С.​У.​Марозаў, В.​П.​Марудава, К.​С.​Маханькова, З.​Я.​Мельнікава, В.​П.​Млынарчык, З.​П.​Наронская, Н.​І.​Нахаева, В.​М.​Нікіценка, В.​К.​Нікіцін, П.​У.​Новік, Я.​Дз.​Панасенка, В.​М.​Панкевіч, В.​Г.​Пляскач, М.​А.​Побаль, Г.​М.​Прохарава, Е.​Ц.​Рабочая, Н.​П.​Рагацэвіч, М.​І.​Рамушэвіч, І.​В.​Раўнейка, Ч.​К.​Рацько, В.​Д.​Рубанава, У.​А.​Рыбчык, А.​Н.​Савінава, В.​В.​Савіч, А.​П.​Салдаткіна, А.​І.​Сіліна, А.​М.​Сіткевіч, М.​Н.​Смалюк, Л.​І.​Стока, Н.​П.​Стралкоўская, П.​В.​Студзянкоў, М.​А.​Сурта, М.​К.​Сцегін, С.​С.​Сянюк, Г.​Р.​Сяргеенка, Р.​І.​Сярноў, М.​С.​Талмачоў, Л.​Б.​Топаль, І.​Ф.​Тоўкач, С.​А.​Умрэйка, К.​М.​Філатава, Н.​І.​Фядосава, М.​М.​Ханцэвіч, З.​І.​Хілько, Н.​А.​Цілюпа, М.​П.​Цыганоў, Г.​П.​Цыялкава, А.​В.​Чапко, М.​І.​Чарнякевіч, А.​Л.​Чарткова, Г.​К.​Шарапаў, С.​І.​Шлапакова, В.​А.​Шульга, Г.​Р.​Шынкарова, Г.​І.​Яблонская, А.​П.​Яроменка, Ю.​С.​Яроцкая, Г.​С.​Яўстратчык.

1972. М.​І.​Антошчанка, Э.​А.​Аржанік, Н.​П.​Арыніч, Г.​І.​Аўчыннікава, А.​В.​Ахраменка, Н.​В.​Бабіна, А.​Р.​Бабова, М.​К.​Бакаць, Г.​Ф.​Баркоўская, Я.​І.​Бердашкевіч, А.​П.​Берднікава, Л.​Л.​Блешанкова, Г.​М.​Бондар, П.​Р.​Бондарава, В.​Д.​Брундукоў, К.​П.​Булыга, Л.​І.​Вялічка, М.​І.​Гавейна, Г.​В.​Ганчарова, Л.​Б.​Ганчарова, М.​Ю.​Гарашчук, Н.​В.​Гваздзюкевіч, К.​І.​Грузімава, В.​А.​Гурын, З.​С.​Дарафеева; К.​Л.​Дзешкавец, В.​Д.​Дрозд, Г.​А.​Явоста, Г.​Я.​Ерамейчык, А.​Д.​Жалковіч, Р.​Т.​Жанеўская, Н.​Н.​Жарнакова, І.​І.​Забабуха, Т.​М.​Забароўская, А.​Ф.​Занько, В.​Дз.​Іваноў, Л.​І.​Каваленка, У.​В.​Казлоў, Л.​А.​Кайровіч, А.​А.​Кандрацюк, Г.​І.​Канцавая, В.​К.​Карпікава, Н.​Х.​Касаткіна, М.​А.​Кірпічэнка, М.​І.​Кір’янаў, З.​А.​Клемзікава, М.​У.​Клігунова, М.​П.​Кляцкова, М.​А.​Кот, Е.​А.​Котава, Н.​К.​Кравец, В.​Е.​Краснік, Л.​І.​Кузняцова, Н.​В.​Кулагіна, Ч.​І.​Кучынская, С.​П.​Лагун, Р.​Ф.​Лазовік, Т.​Э.​Лапаціна, Г.​А.​Леанідава, М.​І.​Левы, А.​Е.​Ляончыкава, К.​Ф.​Майсевіч, Р.​А.​Манкевіч, Т.​Р.​Марозава, Н.​Н.​Матора, Н.​А.​Мохава. М.​А.​Мятліцкі, В.​Л.​Навіцкі, М.​І.​Няронская, П.​С.​Падалка, М.​М.​Палякоў, Я.​В.​Панкоў, П.​П.​Парункевіч, Н.​А.​Паўлава, А.​У.​Паўловіч, Т.​Л.​Паўловіч, М.​С.​Паўлючэнка, П.​П.​Пашкевіч, З.​А.​Прохар, М.​У.​Прэткель, А.​Р.​Пушкарэвіч, Н.​Л.​Рагаўцова, Н.​П.​Раентава, Ф.​М.​Раманчанка, А.​А.​Раткевіч, З.​А.​Рупрэхт, Я.​У.​Сакалінская, Н.​Дз.​Свадкоўская, А.​С.​Скабей, Я.​Ц.​Смірнова, Г.​І.​Станютка, М.​М.​Стрынкевіч, П.​І.​Трафімовіч, Л.​М.​Хаткевіч, А.​П.​Царэнка, Р.​Р.​Цодзікава, Ю.​П.​Цярохіна, В.​В.​Чачко, В.​Х.​Чыкіда, В.​Л.​Шаблюк, Е.​І.​Шавель, Л.​К.​Шапялевіч, К.​Я.​Шпадарук, У.​У.​Юрчык, Дз.​П.​Якаўчык, У.​К.​Якімовіч, Н.​П.​Ярмак, М.​М.​Яскевіч, М.​С.​Яўневіч, Г.​Ц.​Яцына, Т.​М.​Яшына.

1973. Л.​М.​Антонава, П.​З.​Антонаў, В.​С.​Аўраменка, Л.​С.​Багдановіч, А.​Л.​Байчык, П.​М.​Бобрык, Г.​П.​Бруштунава, В.​П.​Вашкевіч, В.​С.​Галуза, Н.​Я.​Грачанкова, А.​А.​Гонтарава, Я.​А.​Гурыновіч, К.​М.​Данілава, Р.​С.​Дзенбург, В.​М.​Дзям’янкава, Г.​І.​Дзівак, Г.​І.​Дунец, В.​П.​Жук. Р.​Ф.​Жук, Я.​А.​Зінкевіч, В.​Я.​Зубар, У.​І.​Іваноў, У.​А.​Іваньковіч, Н.​І.​Кавалец, І.​В.​Капуста, З.​М.​Карасёва, А.​В.​Карпава, Б.​А.​Карпаў, І.​А.​Касуха, В.​Н.​Катасонава, П.​І.​Катлярчук, К.​І.​Каўбаска, В.​І.​Клімовіч, Т.​І.​Крачэўская, М.​М.​Круглей, І.​С.​Кулага, Т.​К.​Лазарэвіч, В.​М.​Лакатко, З.​В.​Ліцвіненка, Л.​В.​Лясовіч, Р.​І.​Макшова, М.​М.​Манак, Н.​Т.​Маторная, С.​К.​Мікульская, М.​Г.​Мінкевіч, Н.​Т.​Міцкевіч, В.​А.​Навіцкі, Г.​П.​Нагорная, Г.​К.​Нацэўскі, Л.​А.​Недарэзава, Р.​С.​Паляшчук, К.​Я.​Панамарова, Г.​І.​Паспелава, В.​М.​Пішчалава, Р.​М.​Прохарава, Т.​Ц.​Пясоцкая, А.​Я.​Ралзішэўская. М.​І.​Раманава, В.​Д.​Рывоненка, З.​Н.​Рыдлеўская, Г.​С.​Рэянтовіч, М.​С.​Семяняка, М.​А.​Сідарэнка, Л.​А.​Сініцкая, К.​С.​Слесарчук, Л.​В.​Старавойтава, В.​Р.​Старасотнікава, Л.​І.​Старчанка, І.​С.​Сукрысцік, Г.​Д.​Сыроватка, А.​І.​Фаміна, Г.​П.​Фрол, Л.​А.​Цішкевіч, Я.​А.​Чаховіч, Л.​Т.​Шарко, З.​Р.​Шкурынская, С.​І.​Штурыч, К.​В.​Шчацінкіна, Т.​Л.​Шыпількевіч, А.​В.​Язвінская, М.​Я.​Яўсеенка.

1974. Н.​І.​Андрушкіна, М.​М.​Антановіч, Н.​І.​Бабровіч, А.​А.​Бандарэнка, В.​З.​Басарыгіна, Ф.​Г.​Бядунька, Г.​Е.​Бурак, В.​К.​Валадзько, А.​Ю.​Валошына, М.​П.​Васілеўскі, В.​М.​Верамяюк, А.​В.​Верас, А.​А.​Вінакураў, Д.​Б.​Ганусевіч, В.​Г.​Гаховіч, М.​П.​Герасіменка. П.​Б.​Голад, М.​Г.​Голікава, В.​В.​Голубева, С.​М.​Грэнкаў, Н.​Ф.​Дзёміна, Я.​Я.​Дзмітрук, М.​І.​Драгун, У.​А.​Дударэнка, У.​А.​Жукоўскі, Р.​Ф.​Закржэўская, М.​Н.​Зубчынская, С.​П.​Зяцікаў, В.​А.​Іванова, К.​Ф.​Іванова, П.​М.​Іовік, В.​М.​Казак, У.​С.​Казлова, А.​Ф.​Казлоўская, Л.​К.​Кандратава, А.​П.​Комлеў, І.​П.​Кашына, Н.​П.​Краміч. І.​Р.​Краўцоў, В.​П.​Кукішаў, В.​Ф.​Кульбіцкі, К.​А.​Лісоўская, В.​С.​Лось, Н.​А.​Лур’е, Н.​Ц.​Лычова, В.​Ф.​Мазурын, Н.​Б.​Мажайская, Л.​Ф.​Маркевіч, Я.​І.​Масквічоў, Ч.​П.​Махнач, М.​А.​Мікульскі, Л.​М.​Міцкевіч, І.​Я.​Мішэнін. М.​Ф.​Мяснікоў, Г.​А.​Мяцеліца, Н.​Ф.​Новік, А.​Ф.​Новікава, В.​І.​Палубан, М.​І.​Паўлаў, Н.​П.​Пуцькова, П.​І.​Пшанічная, М.​С.​Радзюкоў, Т.​П.​Раманоўская, Г.​А.​Раманчык, Г.​І.​Рымараў, І.​В.​Семянчук. Н.​А.​Сесіцкі, У.​В.​Скараходаў, Э.​І.​Смольская, Т.​Б.​Стасевіч, Л.​К.​Тарасевіч, Е.​Р.​Тараховіч, Я.​І.​Траснікова, Г.​Я.​Трухан, Н.​В.​Усевіч, Л.​С.​Харловіч, Л.​М.​Цвірко, Н.​С.​Цвяткова, В.​У.​Чаркасава, У.​М.​Чупрынскі, Т.​І.​Шабаліна, П.​М.​Шарэпа, Л.​В.​Шутава, У.​Шырко, І.​С.​Ярмолінскі.

1975. Л.​С.​Абазоўскі, В.​З.​Алейнікава, В.​І.​Александроўская, П.​М.​Анічэнка, В.​Р.​Арлоў, Н.​І.​Арлоўская, Р.​І.​Арцімовіч, Н.​Я.​Асмалоўская, У.​М.​Асамлоўскі, А.​С.​Астапенка, Я.​В.​Аўсянская, Н.​Я.​Балмакова, В.​С.​Банадзькева, Т.​Н.​Бандарчык, В.​А.​Баркоўская, В.​А.​Баркоўскі, А.​Дз.​Белагорцаў, М.​А.​Бетанава, М.​Ф.​Бобаў, П.​А.​Бобрык, Ч.​П.​Бондар, А.​А.​Бранкоўская, А.​А.​Булаўка, А.​Д.​Булашаў, І.​У.​Буры, І.​І.​Варабей, Ф.​С.​Варабей, Л.​І.​Васько, Т.​П.​Відура, Л.​К.​Вярбіцкая, Т.​Ц.​Ганчарова, І.​К.​Гінтаўт, Г.​П.​Грозберг, Т.​Я.​Гурэвіч, Я.​М.​Гучак, В.​А.​Дабаровіч, І.​Д.​Дворкін, Л.​М.​Ермачонак, Т.​Л.​Еўдакімава, А.​К.​Еўсявіцкая, Г.​Л.​Жызнеўская, Г.​Я.​Жызнеўская, А.​П.​Жукава, В.​С.​Заброцкая, Л.​А.​Зарэцкая, А.​А.​Здраеўскі, Р.​І.​Зянькоў, В.​І.​Кабяк, Н.​С.​Кавалкіна, У.​С.​Казлоў, Я.​М.​Кананчук, І.​В.​Каравацкі, А.​І.​Карпава, Л.​А.​Карпінская, А.​Р.​Касцюкевіч, В.​М.​Касцян, В.​Ф.​Кашпар, А.​Л.​Кебец, І.​І.​Кожар, М.​П.​Корж, В.​К.​Котаў, М.​П.​Красікава, Г.​С.​Краўчанка, Н.​І.​Крэнь, Г.​С.​Кузёмкіна, В.​Г.​Кудрашоў, А.​М.​Кулік, Я.​Л.​Курган, М.​П.​Курганскі, Н.​І.​Кутынка, Я.​А.​Лазавік, В.​І.​Лазарава, М.​І.​Лазарэнка, М.​І.​Макарчук, М.​І.​Макеенак, В.​Н.​Маркевіч, Л.​М.​Марозава, М.​С.​Мароснікава, М.​А.​Марціновіч, Я.​А.​Марцулевіч, В.​П.​Маскаленка, Л.​А.​Маўчанюк, Л.​М.​Махнач, М.​М.​Мачанава, В.​С.​Міхайлаў, Г.​А.​Мураўёва, С.​М.​Муркоў, Г.​І.​Назарчук, Л.​М.​Палевікова, Я.​В.​Палонская, Г.​Н.​Панасенка, Н.​Ф.​Панасюк, З.​А.​Парыгіна, Л.​Ф.​Пашынскі, М.​А.​Прылуцкая, С.​К.​Радзевіч, Г.​Я.​Радзько, І.​В.​Радчанка, У.​І.​Радчанка, Я.​Ф.​Расудоўская. К.​І.​Савіцкі, С.​С.​Сазонік, Л.​Ф.​Салавей, Т.​І.​Самцова, І.​Ф.​Селязнёва, Р.​М.​Серыкава, Г.​П.​Сідорка, А.​С.​Сілівёрстава, В.​І.​Сіневіч, Н.​І.​Сіцкевіч, І.​А.​Скаруцкая, С.​Б.​Смолкін, М.​К.​Сувалаў, В.​П.​Сураўнёва, Л.​Д.​Сцефановіч, Р.​І.​Сянько, Я.​С.​Таборка, М.​Г.​Трафімовіч, А.​Л.​Траццякова, І.​В.​Філіпава, І.​І.​Фрадкін, Л.​Ц.​Фралянкова, Г.В.​З.​Хітрык, М.​І.​Царык, Ю.​І.​Цвірко, В.​М.​Цыуля, А.​С.​Чаранко, І.​В.​Чарніцкі, А.​П.​Чаша, А.​М.​Чурыла, А.​І.​Шалак, Г.​Дз.​Шаніна, Л.​А.​Шатраўка, М.​С.​Шаўкун, Дз.​В.​Шульгоўская, М.​І.​Шумская, Н.​С.​Шуплякова, У.​Ф.​Шутаў, В.​С.​Шышоў.

1976. Л.​У.​Андрэева, М.​П.​Аронаў, В.​М.​Бабакова, Я.​М.​Баркова, А.​Б.​Будніцкая, М.​В.​Ваніна, Т.​С.​Вараб’ёва, Ф.​А.​Варашніна, Н.​М.​Васілеўская, Г.​У.​Васільева, В.​Ф.​Васюшка, А.​Е.​Герашчанка, Я.​П.​Грыб, Я.​Я.​Грыгуць, П.​Е.​Гукаў, А.​П.​Дамарацкая, М.​І.​Дварэцкая, Н.​Н.​Еўпак, В.​І.​Жалезная, Т.​С.​Жук, К.​Н.​Загуста, М.​П.​Зайчук. Н.​І.​Засценская, А.​І.​Заяц, М.​А.​Казбярук, І.​Ц.​Казырыцкі, В.​У.​Каладзінская, Г.​Н.​Кандрацьева, Л.​А.​Капылова, Л.​С.​Караленка, С.​Ф.​Каранеўская, А.​С.​Каржукова, М.​А.​Кібісава, М.​І.​Козел, П.​І.​Краўцэвіч, Л.​К.​Крыцкая, Т.​Р.​Лабур, Г.​Р.​Лось, А.​Т.​Лукашэвіч, У.​І.​Ляпёшкін, А.​А.​Ляхота, В.​І.​Манаскіна, Р.​А.​Марачава, М.​С.​Марціновіч, Л.​П.​Мінчукова, Э.​С.​Мірановіч, З.​Р.​Мяшкова, С.​С.​Найдзен, Л.​П.​Нікановіч, В.​І.​Піляўская, Н.​Т.​Прыбыткіна, В.​К.​Рабцэвіч, М.​Ф.​Рыжанкова, В.​І.​Савенка, М.​М.​Сарынава, К.​І.​Серада, Г.​І.​Сідаровіч, П.​І.​Сікора, І.​П.​Сіманоўскі, Б.​І.​Смародзін, А.​Р.​Спарбер, Э.​П.​Стаховіч, А.​М.​Талабаева, І.​І.​Трус, В.​А.​Феакцістаў, Г.​М.​Фількова, Т.​М.​Цёмная, Т.​І.​Чобатава, В.​Дз.​Шасцерыкова, Л.​І.​Якімовіч.

1977. В.​І.​Акулава. К.​А.​Антонава, Т.​В.​Аўсеенка, Ю.​А.​Бабіч, Н.​В.​Багамолава, Н.​І.​Багацюк, М.​І.​Багачоў, Н.​С.​Багданава, Н.​С.​Балантэр, Т.​К.​Бандарэнка. П.​Ц.​Баравік, Н.​Дз.​Баравіцкая, Н.​В.​Беладзед, А.​А.​Брач, В.​С.​Былюк, К.​Я.​Бычкова, Н.​І.​Варанецкая, В.​Т.​Вірынскі, А.​П.​Герачынская, Ю.​М.​Гірдзь, Н.​Р.​Гняўко, П.​П.​Грабеннікаў, А.​М.​Грыцаў, А.​І.​Гурскі, А.​П.​Давыдаў, Г.​П.​Данешчык, Н.​М.​Данілава, Р.​П.​Дарошка, Л.​К.​Дзмітрыева, Л.​М.​Дзянісман, Э.​К.​Дубаневіч, Л.​І.​Ждановіч, Т.​Дз.​Жыліна. С.​Л.​Жылко, М.​І.​Жырніс, Н.​П.​Жыткова, З.​П.​Зайцава, А.​І.​Зарэцкая, М.​К.​Здрок, В.​М.​Зуб, Л.​Л.​Іваноў, М.​П.​Ігнаценка, В.​І.​Ісаева, Р.​П.​Калеснік, Т.​М.​Карпенка, В.​П.​Кацянкоў, В.​Р.​Качурка, З.​З.​Кашырына, Т.​М.​Кісель, Н.​Р.​Кіяшка, А.​А.​Крэнь, А.​М.​Куранкова, І.​Б.​Лебедзева, Н.​Р.​Лівенцава, В.​Г.​Лісоўскі, А.​А.​Лобач, Н.​Р.​Малей, В.​І.​Марціновіч, Г.​В.​Марцякова, М.​Я.​Мікульчык, Б.​А.​Муляраў, В.​Г.​Мурашка, І.​Б.​Навумовіч, А.​М.​Несцярчук, І.​І.​Палій, В.​Дз.​Палікіна, Г.​А.​Палуянская, Ф.​П.​Панцялеева, Р.​М.​Панчанка, М.​Г.​Парашчанка, Г.​А.​Паўлоўская, У.​Ф.​Піляк, К.​А.​Пісарык, Дз.​В.​Прастаквашын, І.​Л.​Пятрова, Л.​С.​Радкевіч, Т.​А.​Разгуліна, В.​І.​Разумава, А.​З.​Раса, П.​К.​Родзічкін, М.​А.​Семянчук, К.​Л.​Сімаковіч, І.​М.​Сіманенка, Р.​А.​Сташынская, В.​А.​Сташэўскі, А.​А.​Стральчонак, Л.​Р.​Сямёнава, К.​М.​Трафімук, Ф.​А.​Туміловіч, В.​М.​Турбан, У.​В.​Усціновіч, А.​У.​Хмяльніцкі, Л.​П.​Худалеева, А.​Л.​Хутарны, М.​П.​Цішчук, А.​Я.​Цярэнцьева, Л.​В.​Чыгір, Л.​К.​Шатухіна, П.​М.​Шэлест, В.​Ц.​Якаўлева, Я.​Дз.​Якімовіч, В.​С.​Якубовіч, Л.​Я.​Яшнова.

1978. А.​М.​Азарка, Н.​В.​Амельянюк, М.​У.​Андрончык, Л.​А.​Анзель, В.​М.​Анціпкіна, В.​Р.​Аўраменка, Г.​П.​Аўтуховіч, А.​К.​Афанасенка, Л.​У.​Барабанава, В.​І.​Бараноўская, А.​А.​Барысевіч, А.​С.​Бельская, А.​П.​Бузаева, І.​П.​Буланава, Н.​М.​Бяляцкая, З.​І.​Варшаўская, Г.​А.​Васілеўская, Л.​М.​Вінцэўская, В.​А.​Воран, А.​Р.​Галавач, Р.​Ф.​Ганчар, А.​Н.​Гарканава, А.​П.​Гілевіч, Н.​А.​Гірсянок, А.​А.​Глазоўскі, В.​М.​Грыгор’ева, Дз.​Р.​Дошчык, Л.​Ц.​Дубко, А.​К.​Жахоўская, В.​П.​Іваненка, В.​С.​Іванова, В.​С.​Казлякова, А.​І.​Каменка, В.​П.​Кручанок, Г.​П.​Крывянкова, С.​С.​Крэчка, З.​У.​Лазоўская, І.​М.​Лашук, М.​І.​Лівенцаў, А.​П.​Лісаў, Г.​І.​Ліцвіновіч, К.​Я.​Лойка, Л.​С.​Луцэвіч, В.​П.​Максімовіч, Г.​Л.​Малаш, М.​В.​Маркусенка, М.​Ф.​Марозаў, Л.​Я.​Мільшына, І.​І.​Міхалка, А.​В.​Міхнікевіч, Я.​А.​Мураўская. М.​Дз.​Мядзведзева, І.​А.​Палуянчык, Г.​М.​Паўлава, М.​В.​Петрашкевіч, В.​П.​Пілюта, П.​І.​Радзькоў, У.​І.​Рубан, І.​І.​Русак, В.​Р.​Русанава, М.​І.​Рында, М.​Д.​Сагановіч, К.​В.​Сажына, І.​Ф.​Салавейка, С.​М.​Самолейнка, Н.​Дз.​Сачанка, Г.​А.​Серакова, Н.​Дз.​Сідарава, М.​А.​Скіпар, В.​С.​Сраброўская, К.​М.​Сталярова, М.​М.​Труханава, Т.​Р.​Трыгубская, Р.​П.​Туравец, В.​М.​Туркевіч, А.​А.​Цімошчанка, А.​І.​Цітоў, Ф.​Ф.​Цудзіла, З.​Дз.​Цябут, Л.​І.​Шаўчэнка. А.​С.​Ясяновіч.

1979. М.​Г.​Аіурцоў, Г.​І.​Аляксеенка, Ф.​Р.​Багдановіч, М.​У.​Вараб’ёва, Р.​Ц.​Васілевіч, Н.​Р.​Ваяводзіна, В.​Я.​Верамеева, Л.​І.​Віткоўская, Л.​І.​Вялічка, К.​І.​Гаякоўская, Л.​Б.​Гінтаўт, Л.​А.​Грубенка, Н.​В.​Гурэева, Н.​Ц.​Забермаг, В.​А.​Здановіч, К.​А.​Ісай, М.​А.​Казакоўцава, У.​Л.​Кастрыцкі, Н.​Н.​Круглова, Я.​А.​Кудраўцава, М.​І.​Лацянкова, Л.​М.​Леўс, Г.​К.​Лісоўская, А.​А.​Лопан, А.​А.​Максімаў, В.​П.​Марозава, У.​А.​Мацюкевіч, Ж.​П.​Міронава, В.​П.​Мядзведзь, Л.​Ф.​Паваляева, Т.​М.​Патапава, Л.​Н.​Пісарэвіч, К.​С.​Пракаповіч, А.​П.​Пуцькоў, І.​П.​Пятрова, М.​С.​Пятрова, Н.​М.​Сандрозд, М.​А.​Санько, Н.​М.​Сідарэнка, Н.​С.​Слясарчык, Р.​І.​Старасвецкая, У.​П.​Стрэльнікаў, Г.​Р.​Табанюхава, Н.​А.​Хайноўская, І.​І.​Хацкевіч, В.​П.​Хургіна, Г.​Р.​Цітова, І.​М.​Шаламіцкі, Я.​І.​Шыбека, Н.​А.​Шэлехава, М.​С.​Юрэвіч, В.​І.​Якавенка.

1980. Д.​М.​Абразцова, Б.​А.​Акалатовіч, В.​П.​Бадабед, В.​А.​Бакава, А.​В.​Башчук, В.​І.​Башылава, Г.​М.​Бугрова, А.​Я.​Васільчанкаў, І.​В.​Валадзько, В.​І.​Варажэйкіна, А.​Дз.​Вяль, Г.​М.​Гараніна, В.​А.​Гурыновіч, Я.​Р.​Духовіч, К.​Ф.​Заяц, А.​Дз.​Зобнінская, М.​Ф.​Змітровіч, В.​В.​Зуева, Дз.​М.​Калапетка, А.​Р.​Каменшчыкаў, Р.​Дз.​Каралёў, В.​К.​Кісель, М.​І.​Краўчанка. І.​П.​Лейка, С.​І.​Ліноўскі, Б.​А.​Літкін, М.​Г.​Лугаўцова, Л.​І.​Лузгіна, А.​І.​Макарэвіч, І.​П.​Макарэвіч, М.​М.​Маталыгаў, М.​В.​Некрашэвіч, В.​В.​Нікалаеў, В.​П.​Пакаташкін, С.​І.​Палей, В.​Д.​Панкевіч, С.​К.​Пятрушка, Л.​Дз.​Румянцава, У.​І.​Рэкуць, І.​А.​Саковіч, Г.​Р.​Саўчанка, А.​С.​Саўчык, Т.​В.​Сушкова, М.​Л.​Федзяцова, В.​З.​Холад, А.​Я.​Чудакоў, Т.​М.​Чырычэнка, В.​І.​Шапавалава, М.​Н.​Юркавец, Р.​Э.​Юркевіч, М.​І.​Якубовіч, П.​І.​Ярмола.

1981. Б.​Ф.​Агароднікаў, Я.​А.​Аляхновіч, І.​П.​Антоненкаў, І.​Л.​Ведзянеева, А.​П.​Глухараў, Л.​С.​Жугер, В.​А.​Мацкевіч, Г.​М.​Попель, Г.​Ф.​Сцяжко, А.​Я.​Трафімук, К.​А.​Юша.

1982. А.​С.​Асіпенка, Г.​Р.​Атаманчук, С.​Г.​Багдановіч, М.​П.​Баранава, П.​М.​Валасюк, Л.​Н.​Волкава, Ф.М.​Ф.​Вранко, Ж.​М.​Гарбунова, У.​П.​Гуд, Б.​А.​Гуляеў, Т.​А.​Давідовіч, П.​Дз.​Дзмітрыеў, М.​Ц.​Кавалёва, Н.​Л.​Касяк, Ф.​Р.​Кітуновіч, А.​М.​Клачко, Е.​Я.​Лабачова, М.​Ф.​Падсіткаў, Н.​Г.​Паўлава, Н.​С.​Пашкоўская, Т.​А.​Пісьмянкова, Я.​С.​Рымкевіч, Б.​Б.​Федаровіч, М.​К.​Філановіч, Г.​І.​Шумская, Л.​С.​Шчарбовіч.

1983. М.​М.​Дворак, І.​Л.​Емяльянава. Л.​Ц.​Калядка, У.​М.​Кацнельсон, Я.​М.​Крылоў, С.​І.​Слізскі, Г.​І.​Тарасава.

1984. А.​П.​Агаркава, А.​І.​Брэсцкая, Л.​В.​Высоцкая, Г.​А.​Каршакоўскі, Г.​І.​Русак, Н.​Г.​Салаўёва, У.​А.​Сіневіч, В.​Дз.​Яцухно.

1985. Н.​А.​Анішчанка. Г.​Ю.​Бурынская, М.​А.​Быкоўскі, Ф.​Р.​Гераскевіч, М.​Ф.​Гукаў, В.​Н.​Кісялёў, В.​І.​Раманчук, Л.​У.​Рачкоўская, М.​М.​Рудэнка, А.​Ф.​Худалей.

1986. Л.​У.​Кур’ян, Т.​П.​Парфёнава.

1987. А.​В.​Букач, С.​Е.​Варакса, М.​П.​Жыгалава, Ф.​Г.​Забродскі, Н.​П.​Кароткая, М.​Б.​Касьянюк, Дж.​А.​Курчэўскі, А.​В.​Руцкая, Н.​В.​Сухоцкая.

1988. Л.​К.​Сухнат.

1996. В.​А.​Гербутаў, У.​М.​Здановіч, Ю.​У.​Маслаў, В.​М.​Прахарэнка, З.​К.​Чумакова.

1997. Л.​М.​Дзмітрыева, Г.​А.​Зарэцкі, М.​М.​Серафімава, К.​С.​Фарына.

т. 6, с. 555

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)