Verbum

КУДРЭ́ВІЧ (Раіса Уладзіміраўна) (н. 1.4.1919, Мінск),

бел. жывапісец і графік. Дачка У.М.Кудрэвіча. Засл. дз. маст. Беларусі (1968). Скончыла Віцебскае маст. вучылішча (1941). Працуе пераважна ў станковым жывапісе ў быт., гіст. жанрах, партрэце, пейзажы, нацюрморце. Эмацыянальнай напоўненасцю і лірычнай паэтызацыяй штодзённасці вызначаюцца творы, прысвечаныя моладзі: «У родны калгас» (1948), «Сяброўкі» (1952), «Гарманіст ідзе» (1957), «Беларускія прыпеўкі» (1960), «Перад канцэртам» (1967), «Вясна. 1945 год», «Майскі дожджык» (абодва 1970), «Беларуская антонаўка» (1973), «Дачкам Айчыны прысвячаецца» (1975), «Калі цвітуць сады», «Балгарыя» (абодва 1978), «Вясна ў Серабранцы» (1983), «Іспанскі матыў» (1985), «Тэатральны сезон 1942 года» (1995). Гіст. тэматыцы прысвечаны карціны «А.​С.​Пушкін у Міхайлаўскім» (1951), «Першая рэпетыцыя» (1963), «Рудабельская рэспубліка» (1971), творы, выкананыя з А.​Гугелем («Мікалай Астроўскі», 1957; «Кастусь Каліноўскі», 1958; «Апасіяната», 1964; «Вечная слава», 1977; «Партызанам Беларусі прысвячаецца», 1984). Аўтар партрэтаў: «Студэнтка» (1960), «Наташа» (1973), «Студэнт кансерваторыі» (1976), «Палеская маладзіца» (1978), «У майстэрні. Аўтапартрэт» (1979), «Партрэт бацькі», «Партрэт у чырвоным капелюшы», «Блакітная раніца» (усе 1988) і інш. Пейзажам і нацюрмортам уласцівы яркая дэкаратыўнасць, рамантычнасць, складаная і разнастайная танальная гама: «Вясна ў Ракаве» (1973), «Восень у Прылуках» (1974), «Перад навальніцай» (1977), «Азёрны край» (1978), «На Бярэзіне», «Нацюрморт з рабінай» (абодва 1979), «Вясна» (1981), «Лясныя званочкі» (1987), «Блакітны нацюрморт» (1989), «Астры» (1990) і інш. Сярод графічных работ серыі «Вакол Еўропы», «Па Балгарыі», «Па Волзе», «У Крыме», «Карпаты» і інш.

Літ.:

Салавей Л.Ф. Р.​У.​Кудрэвіч. Мн., 1974;

Адольф Гугель. Раиса Кудревич: [Альбом]. Мн., 1994.

Л.​Ф.​Салавей.

т. 8, с. 559

РАДЫЁСПОРТ,

комплексныя спаборніцтвы з выкарыстаннем прымальнай і перадавальнай радыёапаратуры ў спалучэнні з агульнафіз. практыкаваннямі; адзін з тэхнічных відаў спорту. У праграмы спаборніцтваў уваходзяць: скарасны прыём і перадача радыёграм, мнагабор’е радыстаў (прыём і перадача радыёграм, абмен радыёграмамі ў радыёсетцы з 3 радыёстанцый, спарт. арыентаванне на мясцовасці і спарт. радыёпеленгацыя, т. зв. «паляванне на лісоў»), радыёсувязь на кароткіх і ультракароткіх хвалях, радыёаматарскае канструяванне.

Міжнар. радыёаматарскі саюз створаны ў 1925. Чэмпіянаты свету праводзяцца з 1925 (на кароткіх хвалях), Еўропы — з 1956 (на ультракароткіх хвалях), штогод. «Паляванне на лісоў» узнікла ў 1940-я г. (ЗША), чэмпіянаты Еўропы праводзяцца з 1961, чэмпіянаты свету — з 1980. Еўрап. чэмпіянаты да 1964 праводзіліся штогод, пазней — 1 раз у 2 гады, з 1980 чаргуюцца з чэмпіянатамі свету. Мнагабор’е з’явілася ў канцы 1950-х г. (Польшча). Па скарасной радыётэлеграфіі чэмпіянаты свету праводзяцца з 1995, 1 раз у 2 гады. Найб. развіты Р. у Аргенціне, Беларусі, Бразіліі, Вялікабрытаніі, Германіі, ЗША, Польшчы, Расіі, Швецыі і інш.

На Беларусі Р. развіваецца з 1924, федэрацыя Р. створана ў 1959. Каманда Беларусі — абс. чэмпіён свету (1995), уладальнік Кубка свету (1997). На чэмпіянатах свету 1997 і 1999 бел. спартсмены ў асабістым заліку заваявалі па 35 медалёў з агульных 72. Сярод бел. спартсменаў — чэмпіёны свету А.​Астроўскі (1997), Л.​Барысенка (1995, 1997), А.​Біндасаў (1995, 1996, 1997), Р.​Волкава (1999), В.​Гагарын (1995), Я.​Гаўрылаў і Г.​Карабушчанка (1991), У.​Каралёў (1995); тройчы абс. чэмпіёнка свету І.​Цяцерская (1992, 1995, 1999) і інш.

А.​М.​Петрыкаў.

т. 13, с. 235

БЮСТ (франц. buste),

пагрудная выява чалавека, адзін з найб. пашыраных відаў скульпт. партрэта.

Узнік у Стараж. Егіпце і Стараж. Грэцыі. Канчаткова склаўся ў партрэтным мастацтве Стараж. Рыма. Быў пашыраны ў мастацтве эпохі Адраджэння і новага часу (Данатэла, Л.​Берніні, Ж.​А.​Гудон, А.​Радэн і інш.). У Расіі бюсты стваралі Б.​Растрэлі, Ф.​Шубін, Н.​Андрэеў, В.​Мухіна, С.​Лебедзева і інш.

На Беларусі помнікі-бюсты вядомыя з 17 ст. (М.​К.​Радзівілу ў фарным касцёле ў Нясвіжы). Значнае месца займаў бюст у творчасці бел. скульптараў 19 — пач. 20 ст. (К.​Ельскі, Р.​Слізень, А.​Краснапольскі, В.​Бубноўскі, Я.​Астроўскі і інш.). У 1930-я — пач. 1940-х г. бел. скульптары стварылі бюсты дзеячаў рэв. руху і культуры: М.​В.​Фрунзе (А.​Глебаў), Я.​Купалы і Я.​Коласа (абодва З.​Азгур), Г.​Грыгоніса (М.​Керзін); у гады Вял. Айч. вайны — воінаў і партызан Л.​М.​Даватара (А.​Грубэ), Ф.​А.​Смалячкова і М.​Ф.​Сільніцкага (абодва Азгур); у пасляваенны перыяд — П.​Багрыма, К.​Крапівы, М.​Танка, Цёткі (А.​Пашкевіч; усе Азгур), У.​Уладамірскага (А.​Глебаў), Я.​Коласа (С.​Селіханаў), М.​Багдановіча (Г.​Мурамцаў; Л.​Гумілеўскі), Я.​Купалы і Я.​Коласа (абодва В.​Занковіч), Л.​І.​Бяды, Ю.​А.​Гагарына, У.​В.​Кавалёнка, П.​І.​Клімука, Г.​Ц.​Берагавога (усе І.​Міско), помнік-бюст Я.​Купалу ў Араў-парку (г. Нью-Йорк, ЗША; скульпт. А.​Анікейчык) і інш. У 1990-я г. ў Нясвіжскім парку ўстаноўлены бюст кн. Юрыю Нясвіжскаму, архітэктару Дж.​Бернардоні (усе С.​Гумілеўскі), кн. М.​К.​Радзівілу Сіротку, У.​Сыракомлю, Т.​Макоўскаму, Я.​Коласу (усе М.​Канцавы).

А.​К.​Лявонава, Л.​Г.​Лапцэвіч.

т. 3, с. 390

ГІПС (ад грэч. gypsos мел, вапна),

1) мінерал класа сульфатаў, CaSO₄∙2H₂O. У чыстым выглядзе мае 32,6% аксіду кальцыю CaO, 46,5% сернага ангідрыду SO₃ і 20,9% вады H₂O. Механічныя прымесі пераважна ў выглядзе гліністых і арган. рэчываў, сульфідаў і інш. Крышталізуецца ў манакліннай сінганіі. Крышталі таблітчастыя, радзей слупкаватыя або прызматычныя, часта ўтвараюць двайнікі («ластаўчын хвост»). Агрэгаты зярністыя, ліставатыя, парашкападобныя, канкрэцыі, валокны, іголкі, друзы. Афарбоўка ў залежнасці ад прымесей — ад бясколернай і белай да шэрай, жоўтай, чырвонай, ружовай, бурай і чорнай. Бляск шкляны. Цв. 1,5—2. Крохкі. Шчыльн. 2,3 г/см³. У вадзе прыкметна растваральны (20,5 г/л пры 20 °C). Па паходжанні хемагенны, радзей гідратэрмальны. Разнавіднасці: селеніт (валакністы гіпс), гіпсавы шпат (пласцінкавы гіпс) і інш. Выкарыстоўваецца ў цэментнай прам-сці, буд-ве, медыцыне, папяровай вытв-сці.

2) Асадкавая горная парода, якая складаецца пераважна з мінералу гіпсу і прымесей даламіту, ангідрыту, цэлесціну, гідраксідаў жалеза, серы, кальцыту і інш. Паводле ўмоў утварэння адрозніваюць радовішчы гіпсу пярвічныя, што ўтварыліся ў лагунах ці азёрах, і другасныя, што ўзніклі пры выветрыванні (гідратацыі ангідрытаў), радовішчы вышчалочвання («гіпсавы капялюш»), метасаматычныя і інш. Прамысл. значэнне маюць пярвічныя лагунныя радовішчы гіпсу. На Беларусі да такіх належыць Брынёўскае радовішча гіпсу.

Гіпс будаўнічы, алебастр, вяжучы матэрыял паветранага цвярдзення, 2CaSO₄∙H₂O. Выкарыстоўваюць пераважна для ўнутр. апрацоўчых работ.

Гіпс у скульптуры і архітэктуры, адзін з гал. матэрыялаў скульптуры. Выкарыстоўваецца для стварэння рабочых мадэлей, якія потым павялічваюць да памераў скульптуры, а таксама для вырабу пустых формаў пры адліўцы копій, тоесных арыгіналаў, пераходных мадэлей скульптур для пераводу іх у іншыя матэрыялы, пры рэпрадуктаванні ўзораў сусв. скульптуры для музеяў, інтэр’ераў грамадскіх будынкаў. Вядомы з часоў Стараж. Егіпта, Грэцыі, Рыма.

На Беларусі як матэрыял станковай скульптуры пашырыўся ў 19 ст. У гіпсе выкананы барэльеф Т.​Зана (Р.​Слізень, 1-я пал. 19 ст.), «Алегорыя скульптуры» К.​Ельскага (1858), бюст Т.​Касцюшкі (Я.​Астроўскі, 1860), партрэты М.​Багдановіча (А.​Грубэ, 1927) і інш.

Літ.:

Одноралов Н.В. Скульптура и скульптурные материалы. 2 изд. М., 1982.

У.​Я.​Бардон, І.​М.​Каранеўская (у скульптуры і архітэктуры).

т. 5, с. 259

НАРО́ДНЫ САКРАТАРЫЯ́Т БЕЛАРУ́СІ,

орган выканаўчай улады, сфарміраваны 21.2.1918 Выканаўчым камітэтам Рады Усебеларускага з’езда. Старшыня і адначасова нар. сакратар замежных спраў Я.​Варонка, нар. сакратары: П.​Бадунова (апекі), Г.​Белкінд (фінансаў), Я.​Я.​Бялевіч (юстыцыі), Т.​Т.​Грыб (земляробства), Л.​Гутман (яўр. спраў), К.​Б.​Езавітаў (вайск. спраў), П.​У.​Злобін (велікарускіх спраў), А.​Карач (пошты і тэлеграфа), П.​А.​Крачэўскі (кантролю), І.​Макрэеў (унутр. спраў), В.​Рэдзька (шляхоў зносін), Я.​Серада (нар. гаспадаркі), А.​А.​Смоліч (асветы). Казначэй — В.​І.​Захарка, кіраўнік канцылярыі — Л.​І.​Заяц. Членамі ўрада былі пераважна прадстаўнікі Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ). Н.с.Б. працаваў у цяжкіх умовах ням. акупацыі. У апазіцыі да Н.с.Б. знаходзілася па-прагерманску настроеная група правых паліт. дзеячаў, якія гуртаваліся ў «Менскім беларускім прадстаўніцтве». 12.4.1918 іх прадстаўнікі былі кааптаваны ў склад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. 25.4.1918 яны ад імя Рады БНР пры падтрымцы некат. сацыялістаў накіравалі тэлеграму кайзеру Вільгельму II, у якой заяўлялі, што будучыню Беларусі бачаць пад апекай Германіі. У выніку ў БСГ адбыўся раскол: утварыліся Бел. партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Бел. партыя сацыялістаў-федэралістаў і Бел. с.-д. партыя. У пач. мая сацыялісты-рэвалюцыянеры Бадунова, Грыб, Заяц і сацыял-дэмакрат Смоліч выйшлі з Н.с.Б. Быў створаны 2-і ўрад БНР, які больш вядомы як Рада пяцёх. Карыстаючыся адсутнасцю ў Мінску большасці левых членаў Рады БНР, правыя стварылі ў маі 1918 Н.с.Б., альтэрнатыўны Радзе пяцёх. У склад яго ўваходзілі Р.​А.​Скірмунт (старшыня), К.​А.​Кандратовіч (нар. сакратар унутр. спраў), мінскі гар. галава Хржанстоўскі (казначэй, у чэрв. яго замяніў Ф.​М.​Вернікоўскі), П.​П.​Аляксюк і Р.​К.​Астроўскі (члены ўрада). 3-і ўрад спыніў сваё існаванне ў чэрв. 1918. Ў выніку кампрамісу, дасягнутага паміж левымі і правымі, Рада БНР сфарміравала 4-ы Н.с.Б., у склад якога ўваходзілі члены БПС-Ф і БПС-Р Серада (старшыня), Захарка, Заяц, а таксама Вернікоўскі (нар. сакратар гандлю і прам-сці). 11.10.1918 Н.с.Б. перайменаваны ў Раду народных міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі.

Кр.: Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі. Т. 1, кн. 1—2. Вільня; Нью-Ёрк; Мн.; Прага, 1998.

Літ.:

Игнатенко И.М. Октябрьская революция и самоопределение Белоруссии. Мн., 1992;

Яго ж. Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі: асаблівасці і вынікі. Мн., 1995;

Круталевич В.А. История Беларуси: становление нац. державности (1917—1922 гг.). Мн. 1999;

Ладысеў У.Ф., Брыгадзін П.І. На пераломе эпох: станаўленне бел. дзяржаўнасці (1917—1920 гг.): Мн., 1999.

Анатоль Сідарэвіч.

т. 11, с. 179

НЯСВІ́ЖСКІ РАЁН.

Размешчаны на ПдЗ Мінскай вобл. Утвораны 15.1.1940. Пл. 0,9 тыс. км². Нас. 46,2 тыс. чал. (2000), гарадскога 41,1%. Сярэдняя шчыльн. 51 чал. на 1 км². Цэнтр — г. Нясвіж. Уключае г.п. Гарадзея, 117 сельскіх нас. пунктаў, 13 сельсаветаў: Астроўскі, Гарадзейскі, Грыцкавіцкі, Казлоўскі, Карцэвіцкі, Ланскі, Ліпскі, Лявонавіцкі, Навасёлкаўскі, Нясвіжскі, Сейлавіцкі, Сноўскі, Юшавіцкі.

Паўн. частка тэр. раёна размешчана на Стаўбцоўскай раўніне, паўд. — у межах Капыльскай грады. Паверхня хвалістая, на Пд дробнаўзгорыстая, 63% яе на выш. 180—200 м, 30% — вышэй за 200 м. Найвыш. пункт 230 м (на Пд ад г. Нясвіж). Карысныя выкапні: торф, пясчана-жвіровы матэрыял, буд. пяскі, гліна. Сярэдняя т-ра студз. -6,2 °C, ліп. 18,4 °C. Ападкаў 590 мм за год. Вегетац. перыяд 195 сут. Найб. рэкі Уша са Сноўкай, Тур’я, Лань з Цапрой. На р. Уша маляўнічыя сажалкі. Пераважаюць глебы дзярнова-падзолістыя (61,2%), дзярнова-падзолістыя забалочаныя (19,2%). Пад лесам 12% тэр. раёна. Лясы пераважна хваёвыя, яловыя, бярозавыя, дубовыя, альховыя. Пад балотамі 596 та (0,6%) тэрыторыі. У раёне гідралагічны заказнік мясц. значэння Малеўскі; помнікі прыроды рэсп. значэння: хвоя крымская, звычайная і горная (насаджэнне) ў Вінклераўскім лясніцтве, дуб пірамідальны ў в. Заазер’е, дуб у в. Казлы, лесапарк «Альба», 8 дубоў-волатаў, дуб і хвоя звычайная («Брат і сястра») у нясвіжскім лясніцтве, парк «Нясвіж»; помнікі прыроды мясц. значэння: паркі «Новая вёска» і «Сноў».

Агульная пл. с.-г. угоддзяў 58,6 тыс. га (65%), з іх асушаных 14,1 тыс. га. На 1.1.2000 у раёне 12 калгасаў, 3 саўгасы, 3 фермерскія гаспадаркі, сортавыпрабавальная станцыя, дзяржплемпрадпрыемства, Бел. занальная доследная станцыя па цукр. бураках, рыбгас «Альба». Сельская гаспадарка спецыялізуецца на мяса-малочнай жывёлагадоўлі, свінагадоўлі, птушкагадоўлі. Вырошчваюць збожжавыя, кармавыя і тэхн. культуры, бульбу. Прадпрыемствы харч. (крухмал, макарона, цэльнамалочныя і хлебапрадукты; Гарадзейскі цукровы камбінат), пачатковай апрацоўкі лёну (ільновалакно, кастрапліта, валакно катанізаванае), паліўнай (торфабрыкет), швейнай, хіміка-фармацэўтычнай (лекавыя сродкі) прам-сці. Па тэр. раёна праходзяць электрыфікаваная чыгунка Мінск—Брэст, аўтамагістраль Брэст—Мінск. Цэнтр раёна аўтадарогамі звязаны з Баранавічамі, Капылём, Клецкам, Навагрудкам, Стоўбцамі, Асіповічамі і інш. У раёне 19 сярэдніх (у т. л. гімназія, 2 сярэднія школы — дзіцячыя сады і 1 школа — вытворчы камбінат), 7 базавых (у т. л. базавая школа—дзіцячы сад), 3 пачатковыя, 2 маст., 2 муз. і спарт. школы, цэнтр пазашкольнай працы, вячэрняя школа, 22 дашкольныя ўстановы, дзіцячы дом сямейнага тыпу, раённы цэнтр культуры і адпачынку, 34 дамы культуры і клубы, 41 б-ка, 3 бальніцы, 2 паліклінікі, 5 амбулаторый, 22 фельч.-ак. пункты, санаторый «Нясвіж». Гісторыка-краязн. музей, музей-кватэра бел. мастака М.К.Сеўрука. Помнікі архітэктуры: царква Раства Багародзіцы (1844) у в. Астроўкі, сядзіба (канец 19 — пач. 20 ст.) і царква са званіцай (канец 18 ст.) у в. Вялікая Ліпа, Свята-Крыжаўзвіжанская царква (18 ст.) у в. Вялікая Лысіца, сядзібна-паркавы комплекс «Завушша» (2-я пал. 18 ст. — пач. 20 ст.) у в. Завушша, царква (канец 19 — пач. 20 ст.) у в. Кунаса, Свята-Пакроўская царква з брамай-званіцай (1842) у в. Лань, Мікалаеўская царква (канец 18 — пач. 19 ст.) у в. Мацылёўшчына, Козьмадзям’янаўская царква (1836) і сядзібны дом (сярэдзіна 19 — пач. 20 ст.) у в. Новы Сноў, касцёл са званіцай (19 ст.) у в. Салтанаўшчына, касцёл (канец 18 ст.) і палацава-паркавы ансамбль (1827) у в. Сноў. Выдаецца газ. «Чырвоны сцяг».

Г.​С.​Смалякоў.

т. 11, с. 419

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ЭКАНАМІ́СТ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафесійным эканамістам і фін. работнікам прадпрыемстваў, устаноў, арг-цый, органаў дзярж. улады і кіравання, якія працуюць па спецыяльнасці 15 і больш гадоў, за заслугі ў галіне эканомікі, дзярж. і фін. дзейнасці, у развіцці эканам. навукі, падрыхтоўцы кадраў. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 6.11.1970 існавала званне засл. эканаміст БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя эканамісты Рэспублікі Беларусь

1971. Ф.​З.​Аблавацкі, М.​І.​Аксючыц, А.​Ф.​Аляксееў, А.​А.​Ганчарэнка, А.​А.​Глазянкоў, В.​С.​Гук, В.​П.​Дымовіч, К.​І.​Жмачынскі, Т.​А.​Зіміна, Л.​М.​Карзо, З.​З.​Клугман, Я.​В.​Кухаваранка, В.​В.​Лапаціна, К.​В.​Локцева, М.​А.​Лугаўцоў, А.​Дз.​Лялін, Д.​А.​Лятвішка, А.​І.​Малахава, К.​І.​Маркоўская, В.​П.​Марчук, І.​П.​Маскалёў, В.​Дз.​Мінееў, Р.​Л.​Нескаромная, В.​І.​Новікаў, П.​В.​Памялова, Б.​Е.​Панурын, Т.​М.​Пятроў, В.​Ф.​Рамашкін, Н.​А.​Рашчакатаева, В.​В.​Саўчанкава, У.​М.​Скуратовіч, Н.​С.​Тандава, Н.​В.​Удавічэнка, А.​І.​Цітова, П.​В.​Цярэшка, А.​М.​Чубрык, В.​І.​Шувалава, П.​М.​Шэлег, М.​П.​Яцкоўскі.

1972. С.​Р.​Аўсянікаў, В.​С.​Маўрышчаў.

1973. Б.​І.​Баброў, К.​І.​Берднікава, Г.​У.​Брыкач, М.​А.​Гарбуз, У.​І.​Жыватчэня, Г.​І.​Зундаль, М.​Р.​Канавалаў, Т.​П.​Красоўская, У.​Ф.​Лузгін, М.​І.​Мікулініч, А.​Ф.​Міхалкевіч, В.​М.​Мягкая, Б.​М.​Розенблюм, В.​М.​Цалко, А.​І.​Цімошчанка, І.​І.​Ядзела, К.​Ф.​Якаўцава.

1974. Н.​П.​Антонава, А.​П.​Гуносава, М.​Я.​Каган, Г.​А.​Прахарэнкава, Х.​С.​Хрышчановіч, А.​А.​Чыжоў, П.​А.​Юніцкі.

1975. Г.​С.​Біскупскі, Ф.​М.​Бялкоў, Л.​А.​Горкая, С.​А.​Ліцвін, М.​В.​Паўлава, Л.​М.​Паўлючэнка, І.​П.​Плятнёва, Ю.​С.​Рэут, В.​А.​Сямыніна, К.​М.​Трыгубаў, А.​І.​Федаровіч.

1976. М.​Н.​Альтшулер, В.​А.​Астапенка, І.​С.​Баркун, В.​А.​Канаш, А.​М.​Копач, Я.​М.​Махлін, П.​Ф.​Патапенка, М.​П.​Супінская, К.​Х.​Уладзімірская, Ц.​Г.​Хрыпач.

1977. Л.​М.​Красільнікаў, В.​С.​Ляўчук, П.​І.​Шварцбург.

1978. Л.​М.​Гірэйка, А.​Р.​Данілаў, Л.​І.​Каганская, М.​Р.​Казачонак, І.​П.​Калеснікава, П.​Л.​Коханаў, Н.​Ф.​Маркоўская, М.​В.​Мораў, А.​М.​Пшонка, І.​М.​Сімуткін, У.​І.​Страчук.

1979. М.​В.​Адамовіч, Ф.​М.​Іваноў, Р.​І.​Малчанаў, А.​Л.​Петухоў, Ф.​І.​Самоўк, Б.​І.​Шаціла.

1980. І.​І.​Бабіч, П.​Дз.​Гаман, Н.​П.​Ганчарова, Ю.​І.​Гірба, І.​С.​Гушчык, І.​Ф.​Ермакоў, Н.​С.​Максімаў, У.​М.​Мураўскі, М.​С.​Сачко, В.​А.​Язерская.

1981. А.​А.​Асокіна, Г.​С.​Барадулькіна, М.​Дз.​Гарбачоў, А.​С.​Дзякаў, Т.​Ф.​Кісель, М.​М.​Лапіцкая, Г.​П.​Лямцюгіна, Я.​Р.​Мерзаў, В.​А.​Нядзелька, Б.​П.​Палыгала, Т.​А.​Паўлоўская, Э.​Л.​Пацэвіч, А.​Е.​Стукач, З.​І.​Тарасенка, В.​А.​Трапашка.

1982. Н.​П.​Бусько, Н.​М.​Бяляева, М.​Л.​Лебедзеў, Л.​Ф.​Лутохіна, В.​А.​Міхайлава, С.​Г.​Таўпялёў.

1983. У.​Ф.​Барташ, В.​І.​Выбарнаў.

1984. Г.​П.​Астроўскі.

1985. Ф.​А.​Дронаў, С.​П.​Падабед, А.​А.​Папасёмаў.

1986. В.​М.​Ажэгаў, Б.​А.​Дуко.

1988. В.​Дз.​Жарыкаў, Л.​П.​Кулакоў.

1989. Г.​І.​Жмакіна, В.​П.​Яцкевіч.

1990. Л.​Л.​Ермаловіч, М.​З.​Фрэйдзін.

1991. М.​І.​Ціхонка.

1994. Р.​М.​Вячорка, Л.​Р.​Кандратаў, М.​С.​Куняўскі.

1995. М.​В.​Айдарава, У.​П.​Кулакоў.

1996. А.​А.​Коўшар, Л.​П.​Падгурскі.

1997. Г.​С.​Алейнікаў, М.​У.​Амельяновіч, Н.​П.​Гайдучэнка, А.​П.​Дудкін, М.​Р.​Румас, М.​С.​Слесараў, В.​Г.​Шабека.

т. 6, с. 571

ІНСІ́ТНАЕ МАСТА́ЦТВА, інсіта,

наіўнае мастацтва, галіна выяўл. мастацтва; творчасць мастакоў, што не маюць прафес. маст. падрыхтоўкі. Тэрмін «І.м.» ўведзены ў 1966 славацкім мастацтвазнаўцам Ш.​Ткачом. Творчасць мастакоў-інсітнікаў (інш. назвы — «сучасныя прымітывы», «мастакі нядзелі», «мастакі святога сэрца») мае характар захаплення, выражаецца інстынктыўна, непасрэдна самабытна, чым адрозніваецца ад самадзейнага мастацтва мастакоў-аматараў, арыентаваных на спасціжэнне прафес. мовы выяўл. мастацтва. Стылістыка І.м. зыходзіць з імкнення да адлюстравання рэчаіснасці паводле свайго суб’ектыўнага ўяўлення пра яе, з міфалагізму светапогляду, імкнення да апавядальнасці і архітыповасці маст. вобразаў, вылучаецца метафарычнасцю маст. мовы, дэталізацыяй, імкненнем да абагульненасці тыпажу, пейзажных і побытавых элементаў, ненаўмысным парушэннем прапорцый у выявах у адпаведнасці з іх значнасцю, статычнасцю, парадкавай пабудовай кампазіцыі, умоўнасцю перспектывы, наяўнасцю некалькіх пунктаў агляду, лакальным колерам, перавагай размалёўкі над жывапіснасцю.

Асэнсаванне І.м. пачалося ў 1880-я г. У еўрап. культуру ўвайшло творамі франц. мастака-самавука А.Русо, якія ўпершыню экспанаваліся ў парыжскім Салоне незалежных (1885). Сярод франц. інсітнікаў Л.​Віўен, К.​Бамбуа, Д.​П.​Пейранэ, С.​Луі (Серафін э Сансаліса). У краінах Усх. Еўропы разглядаецца як эвалюцыйны этап традыц. нар. мастацтва, якое трансфармуецца ў індывід. творчасць асобных мастакоў-самавукаў: Нікіфар, Т.​Ачэпка, Ю.​Собат (Польшча), О.​Біхалі-Мерын (Венгрыя), З.​Губачак, І.​Прохаска (Чэхія), І.​Рабузін, І.​Генераліч, С.​Вечэнай і мастакоў Глебенскай школы (б. Югаславія). У розны час вывучэннем і папулярызацыяй І.м. займаліся Г.​Апалінэр, А.​Валар, П.​Гіём, Р.​Дэланэ, П.​Пікасо, В.​Удэ (Францыя), К.​Півоцкі, А.​Яцкоўскі (Польшча), Ш.​Ткач (Славакія), Біхалі-Мерын (Венгрыя, аўтар «Энцыклапедыі наіўнага мастацтва», 1986), В.​Кандзінскі, М.​Ларыёнаў, Н.​Ганчарова, Д.​Бурлюк (Расія). Цікавасць да І.м. ў краінах б. СССР узнікла ў пач. 20 ст. Сярод найб. вядомых мастакоў Н.Пірасманашвілі (Н.​Пірасмані, (Грузія), К.​Білакур, М.​Прымачэнка (Украіна), М.​Бічэнене (Літва), Г.​Дзікарская, Т.​Елянок, І.​Селіванаў, Я.​Часнякоў (Расія). У 1970—90-я г. склалася рас. мастацтвазнаўчая школа па вывучэнні І.м. (Г.​Астроўскі, К.​Багемская, В.​Балдзіна, Г.​Паспелаў, Л.​Тананаева і інш.), дзе яно разглядаецца як тыпалагічная разнавіднасць прымітыўнага мастацтва. Праводзяцца міжнар. трыенале І.м. ў Славацкай нац. галерэі ў Браціславе (1966, 1969, 1972, 1994, 1997), навук. сімпозіумы Міжнар. кабінета І.м., выстаўкі [Парыж (1-я 1937), Бадэн-Бадэн, Цюрых, Ротэрдам], дзе на некаторых з іх побач з інсітнымі творамі экспанавалася выяўл. мастацтва абарыгенаў Амерыкі, Афрыкі, Аўстраліі, дзяцей і псіхічна хворых, якое мае стылістычнае падабенства з І.м.

На Беларусі вывучэнне І.м. пачалося ў 1990-я г. Пэўнымі рысамі І.м. вылучаюцца творы Я.Драздовіча, М.​Засінца, І.​Супрунчыка, Л.​Трахалёвай і інш. Сярод мастакоў-інсітнікаў В.​Альшэўскі, П.​Баранаў, А.​Быстрыцкі, М.​Валуевіч, В.​Жарнасек, П.​Зяляўскі, В.​Кавалеўскі, А.​Кіш, Б.​Лабкоўскі, В.​Пляшкоў, Г.​Рабіза, М.​Рышкевіч, М.​Сайфугаліева, М.​Тарасюк, В.​Цяцёркін, М.​Юхно. Створаны музеі твораў Засінца (в.Мядзведнае, Ельскі р-н Гомельскай вобл.) і Тарасюка (в.Стойлы, Пружанскі р-н Брэсцкай вобл.). У 1994 у Нац. маст. музеі адбылася першая нац. выстаўка І.м.

Літ.:

Примитив и его место в художественной культуре нового и новейшего времени. М., 1983;

Примитив в искусстве: Грани проблемы. М., 1992;

Примитив в изобразительном искусстве: Материалы Всерос. науч.практ. конф. М., 1994;

Мастацтва — Insitus: Першая нац. выстаўка інсітнага мастацтва ў Нац. маст. музеі Рэспублікі Беларусь. Мн., 1994;

Язэп Драздовіч — асоба, творчасць. Мастацтва-інсітус: Матэрыялы навук.-практ. канф. Мн., 1997;

Jackowski A. Sztuka zwana naiwna: Zarys encyklopedyczny twórczości w Polsce. Warszawa, 1995.

В.​А.​Лабачэўская.

т. 7, с. 262

КАМЕ́ДЫЯ (лац. comoedia, грэч. komōdia ад kōmos вясёлая працэсія + oidē песня),

адзін з жанраў драмы, у якім характары, дзеянні, з’явы паказваюцца праз прызму камічнага. Як твор «нізкага» жанру проціпастаўлялася «высокаму» жанру — трагедыі. Мае разнавіднасці: сатыр., лір., сац.-бытавая, памфлет, вадэвіль, інтэрмедыя, жарт, фарс, буфанада, скетч. Выкарыстоўвае маст. сродкі выразнасці (гратэск, алагізм, пародыю, іронію, гумар, сарказм і інш.), высмейвае негатыўныя з’явы сац. жыцця, заганы чалавечых характараў, сцвярджае станоўчы ідэал, носьбітам якога можа быць персаніфікаваная асоба або смех.

Зарадзілася ў Стараж. Грэцыі. «Бацькам» К. лічаць Арыстафана.У Стараж. Рыме вылучаліся камедыёграфы Ц.​М.​Плаўт і П.​Тэрэнцый (3—2 ст. да н.э.). У сярэднія вякі К. развівалася ў больш прымітыўных формах фарса, інтэрлюдыі і інш. Росквіту дасягнула ў эпоху Адраджэння ў творчасці Лопэ дэ Вэгі, П.​Кальдэрона (Іспанія), У.​Шэкспіра (Англія), Н.​Макіявелі (Італія), Мальера (Францыя). Вял. ўплыў на зах.-еўрап. К. зрабіла італьян. камедыя дэль артэ. У 18 ст. значны ўклад у развіццё жанру зрабілі П.​Бамаршэ (Францыя), Г.​Лесінг (Германія), Г.​Філдынг і Р.​Шэрыдан (Англія), К.​Гальдоні і К.​Гоцы (Італія), Дз.​Фанвізін, І.​Крылоў (Расія). Высокіх узораў, сац. глыбіні і маштабнасці дасягнула рус. К. ў 19 ст. (А.​Грыбаедаў, М.​Гогаль, А.​Астроўскі, А.​Сухачо-Кабылін, Л.​Талстой, М.​Салтыкоў-Шчадрын). У канцы 19 — пач. 20 ст. вылучыліся «К. ідэй» Б.​Шоу, «К. настрояў» А.​Чэхава, адметныя павышаным псіхалагізмам, шматграннасцю раскрыцця характараў. Стылёвымі пошукамі адзначаны творы Б.​Брэхта, І.​Л.​Караджале, А.​Фрэдра, Б.​Нушыча, К.​Чапека, Л.​Пірамдэла, Э. Дэ Філіпа, Ж.​Ануя, Э.​Іанеска. Папулярнасцю карыстаюцца камедыйныя творы У.​Маякоўскага, М.​Булгакава, М.​Пагодзіна, А.​Карнейчука, В.​Розава і інш.

На Беларусі К. развіваецца з глыбокай старажытнасці. Яе элементы праяўляліся ў нар. рытуалах, гульнях, святах, тэатралізаваных паказах, у батлейцы. У кананічныя тэксты школьнага тэатра, народнай драмы як інтэрмедыі ўключаліся камедыйныя сцэнкі, якія давалі магчымасць нар. творцам іранізаваць над чалавечымі недахопамі, сатырай і смехам кляйміць прыгнятальнікаў. Нар. камедыйныя сцэнкі карысталіся поспехам ў гледачоў, спрыялі дэмакратызацыі сцэнічнага мастацтва. К. фальклорнага т-ра дасягнула ідэйна-маст. вышынь і паўплывала на бел. прафес. драматургію («Камедыя» К.​Марашэўскага). На высокі прафес. ўзровень жанр К. ўзнялі творы В.​Дуніна-Марцінкевіча «Пінская шляхта» і «Залёты» (2-я пал. 19 ст.), у якіх яркі, спецыяльна падкрэслены камізм становішчаў і сітуацый спалучаўся з сац. зместам. У пач. 20 ст. гэту традыцыю прадоўжыў К.​Каганец (п’еса «Модны шляхцюк»). Класічным узорам бел. К. стала «Паўлінка» Я.​Купалы, а таксама яго вадэвіль «Прымакі», п’еса «Тутэйшыя». У жанры К. шмат і плённа працаваў У.​Галубок, пераважна як стваральнік п’ес сац.-бытавога характару, востраканфліктных («Суд», «Пісаравы імяніны», «Пінская мадонна», «Ветрагоны»), Нар. лубачнасцю, камедыйнай падкрэсленасцю сітуацый вызначаюцца драм. творы «Мікітаў лапаць» М.​Чарота, «Збянтэжаны Саўка», «Конскі партрэт» і «Пасланец» Л.​Родзевіча. У 1920-я г. значнае развіццё атрымала сатыр. К. («Кар’ера таварыша Брызгаліна» Е.​Міровіча). Камедыйным майстэрствам, дынамізмам інтрыгі, завершанасцю сюжэта, псіхал. глыбінёй характараў вызначаюцца сатыр. творы «Хто смяецца апошнім» і «Мілы чалавек» К.​Крапівы. Шырокім выкарыстаннем фалькл. матываў пазначана К. «Несцерка» В.​Вольскага. Каларытнасць характараў, актуальнасць праблематыкі, непрымірымасць да любых праяў амаральнасці, гуманіст. страснасць уласцівыя камедыйным творам А.​Макаёнка («Выбачайце, калі ласка!» «Лявоніха на арбіце», «Зацюканы апостал», «Трыбунал» і інш.). У 1970-я — пач. 1980-х г. важкім укладам у развіццё нац. камедыяграфіі сталі п’есы «Брама неўміручасці» К.​Крапівы, «Амністыя» М.​Матукоўскага, «Адкуль грэх?», «Злыдзень», «Укралі кодэкс» А.​Петрашкевіча, у якіх шырокая палітра ўласнакамедыйных, вадэвільных і сатырычных фарбаў. Атрымала развіццё аднаактовая К. (А.​Махнач, А.​Рылько, В.​Зуб, У.​Няфёд, Н.​Гілевіч, Г.​Марчук і інш.).

Літ.:

Сахновский-Панкеев В.А. О комедии. Л.;

М., 1964;

Штейн А.Л. Философия комедии // Контекст, 1980. М., 1981;

Саннікаў АК. Сатырычныя характары беларускіх камедый. Мн., 1961;

Усікаў Я. Беларуская камедыя. Мн., 1973.

А.​В.​Сабалеўскі.

т. 7, с. 510

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ДЗЕ́ЯЧ НАВУ́КІ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца выдатным вучоным, якія маюць вучоную ступень д-р н., за заслугі ў распрацоўцы прыярытэтных кірункаў навукі і тэхнікі, стварэнні навук. школ, выхаванні і падрыхтоўцы навук. кадраў. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1940 існавала званне засл. дз. нав. БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя дзеячы навукі Рэспублікі Беларусь

1938. М.​Л.​Выдрын, У.​В.​Марзон, С.​М.​Мялкіх, М.​М.​Нікольскі, У.​В.​Шкатэлаў.

1939. Ю.​М.​Іргер, Я.​В.​Корчыц, В.​А.​Лявонаў, Л.​Я.​Сітэрман, І.​Т.​Цітоў.

1940. Ю.​А.​Вейс, А.​К.​Кедраў-Зіхман, Х.​Л.​Маршак, М.​Н.​Шапіра.

1944. Ц.​М.​Годнеў, А.​Р.​Жэбрак, В.​М.​Лубяка, М.​Е.​Макушок, К.​М.​Міцкевіч (Я.​Колас), Л.​М.​Ніканаў, У.​М.​Перцаў, А.​Я.​Пракапчук.

1946. Б.​І.​Трусевіч.

1948. У.​В.​Бабук, Ф.​А.​Яхімовіч.

1949. Х.​С.​Гарагляд, І.​Я.​Дземідзенка, К.​М.​Караткоў, П.​П.​Рагавой, М.​Ф.​Ярмоленка.

1951. М.​І.​Жыркевіч, І.​С.​Лупіновіч.

1956. І.​Ф.​Гаркуша, В.​К.​Захараў, В.​І.​Пераход.

1958. Л.​С.​Персіянінаў, М.​К.​Юскавец.

1961. С.​І.​Цішкоў.

1964. Т.​В.​Бірыч, Д.​А.​Маркаў, П.​М.​Маслаў, І.​Дз.​Мішэнія.

1965. Р.​Т.​Вільдфлуш, М.​А.​Дарожкін, С.​С.​Захараў, І.​М.​Курбатаў, А.​І.​Новік, М.​С.​Савіцкі.

1966. М.​У.​Вінаградаў, Г.​Х.​Даўгяла, В.​А.​Маркс, Г.​А.​Мядзведзева, І.​М.​Старавойтаў.

1967. А.​Дз.​Адэнскі (Пінчук), І.​А.​Булыгін, В.​Ф.​Купрэвіч, У.​П.​Лемеш, К.​І.​Лукашоў, М.​Дз.​Мухін, М.​Дз.​Несцяровіч, А.​Н.​Сеўчанка, Б.​М.​Сосіна-Ізраіцель, Б.​І.​Сцяпанаў, Э.​П.​Сюбарава, М.​П.​Яругін.

1968. І.​Б.​Аляшкевіч, Ю.​В.​Гулькевіч, У.​І.​Крылоў, А.​Л.​Міхельсон, А.​Р.​Мядзведзеў, В.​І.​Пансевіч-Каляда, П.​Я.​Пракопаў, В.​Ф.​Пятроў, С.​Г.​Скарапанаў, І.​М.​Сяржанін, Ф.​І.​Фёдараў, С.​А.​Чуніхін, В.​І.​Шэмпель, І.​Д.​Юркевіч.

1971. П.​В.​Астапеня, А.​Ю.​Бранавіцкі, М.​Г.​Булахаў, Л.​В.​Валадзько, Д.​М.​Голуб, М.​А.​Жыдовіч, В.​А.​Іванова, І.​М.​Лушчыцкі, У.​М.​Сікорскі.

1972. І.​П.​Антонаў, В.​Я.​Віхроў, М.​М.​Ганчарык, Г.​І.​Гарэцкі, М.​У.​Дзямбінскі, І.​М.​Качура, І.​Р.​Некрашэвіч, М.​М.​Паўлючэнка, М.​У.​Смольскі, Г.​К.​Татур, М.​В.​Турбін, М.​Я.​Шкляр, Ф.​М.​Янкоўскі, М М.​Янчур.

1973. П.​І.​Альсмік, М.​І.​Афонін, В.​М.​Зубец, П.​Ф.​Ракіцкі, К.​М.​Сонцаў.

1974. В.​В.​Барысенка, У.​М.​Велічэнка, М.​С.​Жакаў, А.​І.​Івіцкі, Т.​Н.​Кулакоўская, Ф.​П.​Майсеенка, Р.​С.​Мастыка, А.​Ф.​Печкуроў.

1975. П.​У.​Броўка, С.​Н.​Іваноў, М.​М.​Ламака, П.​Дз.​Пузікаў, Дз.​А.​Супруненка, А.​Л.​Сямёнаў, Л.​С.​Чаркасава, К.​І.​Шабуня.

1976. У.​В.​Анічэнка, Л.​І.​Багдановіч, А.​А.​Ключароў, В.​В.​Свірыдаў.

1977. М.​М.​Грынчык, І.​С.​Краўчанка, М.​Р.​Ларчанка, Дз.​В.​Палешка, С.​А.​Самцэвіч, В.​І.​Сцяпанаў, А.​У.​Шот.

1978. Ю.​М.​Астроўскі, К.​К.​Атраховіч (Кандрат Крапіва), М.​В.​Бірыла, Б.​Б.​Бойка, Б.​В.​Бокуць, К.​П.​Буслаў, А.​М.​Ганчарэнка. Р.​Г.​Гарэцкі, З.​А.​Дзмітрыева. А.​С.​Дзмітрыеў, М.​А.​Ельяшэвіч, І.​С.​Жарыкаў, А.​І.​Жураўскі, У.​С.​Камароў, Ю.​Ф.​Мацкевіч, М.​І.​Міцкевіч, І.​Я.​Навуменка. У.​А.​Піліповіч, Ю.​С.​Пшыркоў, У.​А.​Радкевіч, І.​Н.​Рахцеенка, Я.​А.​Сідаровіч, Л.​М.​Сушчэня, Л.​У.​Хатылёва.

1979. Б.​В.​Ерафееў, Э.​І.​Злотнік, Г.​М.​Ліўшыц, Дз.​А.​Маслакоў, Р.​П.​Мацвяйкоў, Я.​Б.​Меве, Г.​І.​Новікаў, С.​І.​Пляшчанка. В.​С.​Шавялуха.

1980. Н.​С.​Гілевіч, А.​С.​Крук, Г.​М.​Лыч, А.​С.​Махнач, А.​С.​Мішараў, У.​С.​Раманаў, А.​М.​Рубінаў, А.​М.​Саржэўскі, Р.​Л.​Старобінец. М.​Р.​Суднік, В.​Дз.​Ткачоў, І.​Ф.​Харламаў, Л.​М.​Шнеерсон, В.​П.​Якушка.

1981. Т.​П.​Ільінская, В.​А.​Каваленка, Г.​Ц.​Кавалеўскі, М.​Ф.​Казлоў, Н.​В.​Каменская, А.​В.​Міроненка, Т.​А.​Раманава, І.​Н.​Усаў.

1982. Е.​Л.​Бондарава, Р.​Габасаў, В.​А.​Мохарт, У.​П.​Платонаў, А.​У.​Руцкі, М.​Р.​Сачак, А.​С.​Цернавой, І.​Р.​Цішчанка, П.​П.​Шуба.

1983. А.​А.​Ахрэм, А.​Г.​Заўялкаў, М.​В.​Караблёў, В.​М.​Чачын.

1984. А.​А.​Кірпічэнка.

1985. Г.​І.​Сідарэнка, В.​А.​Скотнікаў.

1987. І.​Р.​Варановіч, А.​І.​Мурашка.

1988. З.​П.​Шульман.

1989. І.​М.​Ахвердаў, У.​І.​Новаш, Р.​Л.​Турэцкі.

1990. Г.​І.​Герасімовіч, М.​В.​Залашка, У.​Г.​Колб, Г.​У.​Кручынскі, Л.​К.​Лукша, В.​У.​Мартынаў, М.​А.​Слямнёў, А.​Я.​Супрун, Р.​І.​Тарануха, А.​С.​Фядосік.

1991. П.​А.​Віцязь, У.​В.​Гарбачоў, І.​М.​Грышын. А.​П.​Іваноў, Г.​Дз.​Карпенка, А.​А.​Крыўчык.

1992. М.​І.​Вараб’ёў, М.​І.​Жукаў, А.​І.​Кубарка, Ц.​М.​Пецольд, Дз.​М.​Худакормаў, А.​І.​Яршоў.

1994. М.​А.​Барысевіч, П.​І.​Лабко, В.​І.​Шабайлаў.

1995. П.​А.​Апанасевіч, Ю.​Л.​Максімаў, Л.​Я.​Супрун, В.​С.​Танаеў, М.​Дз.​Цяўлоўскі, А.​С.​Шайнян, Л.​А.​Шамяткоў, Г.​Г.​Шанько.

1996. Я.​М.​Бабосаў, У.​Р.​Барышэўскі, М.​І.​Дзямчук, А.​І.​Зелянкоў, А.​І.​Камяк, В.​І.​Семянкоў, У.​С.​Улашчык, С.​У.​Федаровіч, А.​П.​Хількевіч, М.​І.​Юрчук.

1997. Ф.​В.​Аляшкевіч, І.​І.​Антановіч.

т. 6, с. 553