БЕЛАРУ́СКАЯ ГЕОЛАГАРАЗВЕ́ДАЧНАЯ ЭКСПЕДЫ́ЦЫЯ (БГРЭ),

вытворчая арг-цыя па правядзенні пошукавых і разведачных работ на цвёрдыя карысныя выкапні на тэр. Беларусі. Створана ў г. Слуцк у 1949 як Старобінская геолагаразведачная экспедыцыя для разведкі Старобінскага радовішча калійных і каменнай соляў. З 1955 Паўд.-Бел. геолагаразведачная экспедыцыя, з 1970 сучасная назва. Уваходзіць у ВА «Беларусьгеалогія». Уключае 4 палявыя партыі (1995): Заходнюю, Мінскую, Аршанскую і Паўднёвую. Асн. віды дзейнасці: пошук і разведка радовішчаў калійных соляў, бурага вугалю, жал. руды, буд. матэрыялаў, алмазаў.

П.​З.​Хоміч.

т. 2, с. 408

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ГІ́ТКІНА (Леанора Сямёнаўна) (н. 22.7.1929, Мінск),

бел. вучоны ў галіне неўралогіі. Д-р мед. н. (1971), праф. (1976). Скончыла Мінскі мед. ін-т (1953). З 1953 у Бел. НДІ неўралогіі, нейрахірургіі і фізіятэрапіі, з 1959 у Бел. ін-це ўдасканалення ўрачоў. Навук. працы па пытаннях сасудзістай паталогіі галаўнога мозга, цэрэбраваскулярных хвароб, медыка-сацыяльнай экспертызы, інваліднасці і рэабілітацыі.

Тв.:

Инфаркт мозга. Мн., 1973 (разам з Д.​А.​Маркавым, Э.​І.​Злотнікам);

Вертебрально-базилярные инсульты. Мн., 1977 (разам з І.​П.​Антонавым);

Врачебно-трудовая экспертиза. Мн., 1981 (разам з Т.​А.​Гурыновіч, М.​М.​Хоміч).

т. 5, с. 278

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

МІНЕРА́ЛЬНЫЯ БУДАЎНІ́ЧЫЯ МАТЭРЫЯ́ЛЫ,

здабытыя карысныя выкапні, якія выкарыстоўваюцца ў натуральным выглядзе або пасля тэхнал. перапрацоўкі ў якасці буд. матэрыялаў; разнавіднасць мінеральнай сыравіны. На Беларусі здабываюць М.б.м.: цэментную сыравіну (мел, мергель, гліна), гліны і суглінкі для вытв-сці цэглы, керамікі і лёгкіх запаўняльнікаў, пяскі буд. і шкловыя, пясчана-гравійныя матэрыялы, камень буд. і абліцовачны і інш. Буйнейшымі вытворцамі М.б.м. з’яўляюцца Мікашэвіцкае прадпрыемства «Граніт», распрацоўвае Мікашэвіцкае радовішча буд. каменю, Віцебскае акцыянернае таварыства «Даламіт» працуе на радовішчы даламіту Гралева, прадпрыемства «Беларускі цэментны завод» (пас. Камунары Магілёўскай вобл.) распрацоўвае Камунарскае радовішча мергелю для цэментнай сыравіны, кар’ераўпраўленне «Гайдукоўка» (пас. Гайдукоўка Мінскай вобл.) вядзе распрацоўку глін на аднайм. радовішчы.

П.​З.​Хоміч.

т. 10, с. 383

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

НАВАСЁЛКАЎСКАЕ РАДО́ВІШЧА ЖАЛЕ́ЗНЫХ РУД.

Знаходзіцца каля в. Навасёлкі Карэліцкага р-на Гродзенскай вобл. Выяўлена ў 1966 сярод дакембрыйскіх парод Бел. антэклізы. Складаецца з ільменіт-магнетытавых руд. Перспектыўныя запасы 165 млн. т. Рудная зона (даўж. 1200 м, магутнасць 90—180 м) прадстаўлена серыяй пакладаў сярод габроідных інтрузій. Найб. багатыя жал. руды выяўлены ў цэнтр. ч. радовішча, дзе яны залягаюць у выглядзе трох рудных цел з маламагутнымі праслоямі больш беднай руды. Магутнасць багатых руд да 63 м. Глыбіня залягання да 150 м. Жал. руды маюць да 75—85% магнетыту і ільменіту, 23—35,7% жалеза, да 10% апатыту. Ускрышныя пароды складзены з верхнепратэразойскіх і мезазойскіх адкладаў (мел, гліны, пяскі, супескі). Пакуль не мае прамысл. значэння.

П.​З.​Хоміч.

т. 11, с. 102

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

МІНЕРА́ЛЬНАЯ СЫРАВІ́НА,

здабытыя карысныя выкапні, падвергнутыя апрацоўцы, неабходнай для іх гасп. выкарыстання; таварная прадукцыя горназдабыўной прамысловасці. М.с. падзяляецца на рудную (руды ўсіх металаў), нярудную (гл. Нярудныя карысныя выкапні) і гаручую (гл. Каўстабіяліты). Для атрымання таварнай прадукцыі некат. віды здабытых карысных выкапняў (нафта, газ, баксіты, марганцавыя і хромавыя руды, мінер. буд. матэрыялы, прэсныя і мінер. падземныя воды і інш.) патрабуюць нязначнай апрацоўкі (абяссольванне, абязводжванне, ачыстка, сушка, фільтраванне, драбленне і інш.). Для інш. відаў карысных выкапняў з-за невысокай канцэнтрацыі карысных кампанентаў, фіз. і інш. асаблівасцей, каб атрымаць тэхналагічна каштоўныя таварныя прадукты, якія б задавальнялі патрабаванні прам-сці да сыравіны, неабходна глыбокая перапрацоўка (гл. Абагачэнне карысных выкапняў). На Беларусі здабываюць такую М.с., як каменная і калійныя солі, нафту, розныя мінеральныя будаўнічыя матэрыялы, торф, сапрапель, прэсныя і мінер. падземныя воды.

П.​З.​Хоміч.

т. 10, с. 383

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

АДКРЫ́ТАЯ РАСПРАЦО́ЎКА РАДО́ВІШЧАЎ карысных выкапняў,

спосаб здабычы карысных выкапняў непасрэдна з паверхні зямлі. Ажыццяўляецца з вырабатак — кар’ераў. Складаецца з падрыхтоўкі паверхні, асушэння радовішчаў, горна-капітальных, раскрыўных і здабыўных работ. Падрыхтоўка паверхні звязана з ліквідацыяй перашкод, якія ўскладняюць адкрытыя распрацоўкі радовішчаў (планіроўка паверхні, выдаленне расліннасці і г.д.). Асушэнне радовішчаў — комплекс мерапрыемстваў для аховы радовішчаў ад прытоку вады, у т. л. шляхам адпампоўвання і водапаніжэння. Горна-капітальныя работы — пабудова капітальных траншэй для трансп. камунікацый кар’ера, разразных траншэй для першапачатковай работы і расстаноўкі абсталявання (экскаватараў, гідраманітораў і інш.), капітальнае раскрыццё першапачатковага агалення карыснага выкапня. Раскрыўныя работы — аддзяленне ад масіву і транспарціроўка ў адвалы покрыўных парод. Здабыўныя работы — працэс непасрэднага выбірання карыснага выкапня з горнага масіву. Адкрытая распрацоўка радовішчаў забяспечвае здабычу каля 75% цвёрдых карысных выкапняў, у т. л. да 100% прыродных буд. матэрыялаў, 75—80% бурага вугалю, 65—75% нярудных, 45—50% рудных выкапняў, большасць рассыпных карысных выкапняў. Прадукцыйнасць працы ў кар’ерах у 2—6 разоў вышэйшая, чым у шахтах, вытв. магутнасць у 3—5 разоў большая, буд-ва іх у 2—5 разоў хутчэйшае. На Беларусі адкрытая распрацоўка радовішчаў выкарыстоўваецца пры здабычы прыродных буд. матэрыялаў (буд. і абліцовачнага каменю, буд. пяску і пясчана-жвіровых матэрыялаў, сыравіны для керамічнай цэглы, лёгкіх запаўняльнікаў, шкла і цэменту, мелу і інш.). Дзейнічаюць буйнейшыя ў Еўропе кар’еры па здабычы даламітаў (радовішча Гралева ў Віцебскай вобл.) магутнасцю 6 млн. т у год, гранітаў (радовішча Мікашэвічы ў Брэсцкай вобл.) магутнасцю каля 5 млн. м³ у год і інш.

П.​З.​Хоміч.

Схема адкрытай распрацоўкі радовішча: 1 — кар’ер; 2 — капітальная траншэя; 3 — разразная траншэя; 4 — нахіленая выпрацоўка для транспарціроўкі карыснага выкапня; 5 — адвал пустых парод.

т. 1, с. 110

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

МІНЕРА́ЛЬНЫЯ РЭСУ́РСЫ,

сукупнасць карысных выкапняў, выяўленых у нетрах асобных рэгіёнаў, краін, кантынентаў, прыдатных і даступных для асваення. З’яўляюцца сыравіннай асновай для развіцця найважнейшых галін прамысл. вытв-сці (энергетыка, паліўная прам-сць, чорная і каляровая металургія, хім. прам-сць, буд-ва і інш.), а таксама аб’ектам міжнар. супрацоўніцтва. Паводле сферы выкарыстання М.р. падзяляюцца: на паліўна-энергетычныя (нафта, прыродны газ, вуглі, гаручыя сланцы, торф, уранавыя руды); руды чорных металаў (жалезныя, марганцавыя, хромавыя і інш.); руды каляровых і легіруючых металаў (алюмінію, медзі, свінцу, цынку, нікелю, кобальту, вальфраму, малібдэну, волава, сурмы, ртуці і інш.); руды рэдкіх і высакародных металаў; горна-хімічныя (фасфарыты, апатыты, каменная, калійныя і магнезіяльныя солі, сера, борныя руды, бром і ёдазмяшчальныя растворы, барыт, флюарыт і інш.); каштоўныя вырабныя камяні, нярудная індустрыяльная сыравіна (слюда, графіт, азбест, тальк, кварц і інш.); нярудныя буд. матэрыялы (цэментная і шкловая сыравіна, мармур, базальт, граніт, гліны, пяскі); гідрамінеральныя (падземныя прэсныя, мінер. і тэрмальныя воды). Паняцце «М.р.» мяняецца з часам у залежнасці ад узроўню развіцця грамадства, патрэб вытв-сці, узроўню тэхн. прагрэсу і магчымасцей эканомікі. Напр., каменны вугаль стаў карысным выкапнем прамысл. значэння толькі ў канцы 17 ст., нафта — у сярэдзіне 19 ст., руды алюмінію, магнію, хрому рэдкіх элементаў, калійныя солі — у канцы 19 — пач. 20 ст., уранавыя руды — у сярэдзіне 20 ст. М.р. колькасна ацэньваюцца запасамі карысных выкапняў і прагнознымі рэсурсамі, якія размеркаваны ў нетрах Зямлі вельмі нераўнамерна. Напр., больш за 80% запасаў вугалю сканцэнтравана ў нетрах ЗША, ФРГ, Вялікабрытаніі, Аўстраліі і Паўднёва-Афр. Рэспублікі, 87% марганцавых руд — у Паўднёва-Афр. Рэспубліцы і Аўстраліі, 86% калійных солей — у Канадзе. Гл. таксама табл.

Частка М.р., падрыхтаваная геолагаразведачнымі работамі да асваення, наз. мінеральна-сыравіннай базай. Прамысл. асваенне М.р. уключае іх ацэнку (навукова-доследныя, пошукавыя і геолагаразведачныя работы) і ўласна асваенне (здабыча, абагачэнне і перапрацоўка). М.р. з’яўляюцца неўзнаўляльнымі прыроднымі рэсурсамі, што абумоўлівае неабходнасць рацыянальнага іх выкарыстання, уліку эколага-эканам. падыходаў пры распрацоўцы, скарачэння страт пры здабычы, перапрацоўцы і транспарціроўцы, а таксама утылізацыі другаснай сыравіны.

П.​З.​Хоміч.

Размеркаванне асноўных відаў мінеральных рэсурсаў, 1997
Карысныя выкапні Еўропа (без Расіі) Азія (без Расіі) Расія Афрыка Амерыка Акіянія і Аўстралія Усяго сусветных запасаў
Нафта, уключна з газавым кандэнсатам, млн.т 2964,5 97220,7 21252,9 10252,3 22822,4 560,6 155073,4
Прыродны газ, млрд. м​3 6425,4 61108,8 47380 9302,2 14571 618,3 139405,7
Вугаль, млн.т 676002 1323605 279582 178138 1894884 879700 5231911
Уран, тыс.т 969,84 5675,44 1586 2079,77 5606,66 895 16812,71
Жалезная руда, млн.т 52042 54309 100909 52499 88056 33440 381255
Марганцавая руда, млн.т 2560 1383 152 5139 889 267 10390
Хромавыя руды, млн.т 132,7 1322,4 310,28 13051,5 553 127 15496,88
Баксіты, млн.т 2098 8284 674 26459 14802 9903 62220
Вальфрамавыя руды (у пераліку на аксід), тыс.т 350 2332 420 62 903 34 4101
Медныя руды (у пераліку на метал), тыс.т 80002 226699 няма звестак 83348 509028 33509 932586
Малібдэнавыя руды (у пераліку на метал), тыс.т 10 3861 няма звестак 19 9706 109 13705
Нікелевыя руды (у пераліку на метал), тыс.т 8420 28400 7300 17730 39295 31010 132155
Алавяныя руды (у пераліку на метал), тыс.т 285 4850 300 680 3555 400 10070
Свінцовыя руды ( у пераліку на метал), тыс.т 28983 79307 14150 16850 55675 24400 219365
Цынкавыя руды (у пераліку на метал), тыс.т 66636 182790 няма звестак 35470 139650 65000 489546
Калійныя солі (у пераліку на аксід), млн.т 3296 2780 19118 179 14915 няма звестак 40288
Фасфатныя руды (апатыты і фасфарыты), млн.т 1647,1 17996,1 4827,5 20715,3 23509,5 927,6 69623,1
Серабро, т 156700 194100 няма звестак 53600 339000 55400 798800
Золата, т 2532 14212 няма звестак 43328 24913 6365 91350
Алмазы, млн. каратаў няма звестак 52 няма звестак 3243,1 817 705 4817,1

т. 10, с. 384

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ГЕАЛО́ГІЯ (ад геа... + ...логія),

навука аб саставе, будове і гісторыі развіцця зямной кары і Зямлі, заканамернасцях утварэння і пашырэння горных парод, мінералаў, падземных вод і радовішчаў карысных выкапняў. Забяспечвае выяўленне і ацэнку мінер.-сыравінных рэсурсаў. Мае вял. гнасеалагічнае значэнне, паколькі аб’ект яе вывучэння — Зямля. Геалогія — адна з фундаментальных навук аб прыродзе Зямлі і Сусвету. Вылучаюць 3 кірункі геалогіі: апісальны (апісанне мінералаў, горных парод, геал. цел і інш.), дынамічны (вывучэнне геал. працэсаў і іх эвалюцыі), гістарычны (гісторыка-геал. рэканструкцыі). Геалогія падзяляецца на мінералогію, петраграфію, літалогію, стратыграфію, палеанталогію, палеагеаграфію, тэктоніку, гідрагеалогію, таксама геалогію антрапагену (гл. Чацвярцічная геалогія), інж., рэгіянальную, марскую, геалогію карысных выкапняў і інш.

Працэсы геал. мінулага даследуюцца на падставе вывучэння сучасных працэсаў з улікам эвалюцыі Зямлі (прынцып актуалізму). Геалогія карыстаецца метадамі назірання, картаграфавання, свідравання, комплексам геафіз. метадаў, касмічнай і аэрафотаздымкі, аптычнымі, электронна-мікраскапічнымі, рэнтгенаўскімі, спектральнымі, хім., ізатопнымі і інш. Цесна звязана з геагр. навукамі — геамарфалогіяй, фіз. геаграфіяй, кліматалогіяй, гідралогіяй, геадэзіяй, а таксама з навукамі, што вылучыліся з яе — геафізікай і геахіміяй. Геалогія шырока выкарыстоўвае дасягненні фізікі, хіміі, біялогіі, матэматыкі і інш. Геалогія ўзнікла ў працэсе практычнай дзейнасці чалавека, які з глыбокай старажытнасці выкарыстоўваў у побыце каменне, ваду падземных крыніц, руды. Першыя звесткі пра мінералы, горныя пароды, падземныя воды і пошукі карысных выкапняў ёсць у пісьмовых помніках Стараж. Егіпта, стараж. рукапісах Кітая, працах ант. вучоных Грэцыі і Рыма: Піфагора, Герадота, Арыстоцеля, Плінія Старэйшага. Перыяд да 18 ст. адметны назапашваннем разнастайных фактаў аб саставе горных парод і мінералаў, падземных вод, геал. з’явах. У 18 — 1-й пал. ст. М.В.Ламаносаў (Расія), Ж.Кюўе, Л.​Элі дэ Бамон, А.​Браньяр (Францыя), Л.​Бух, А.Г.Вернер (Германія), У.Сміт, А.Седжвік, Р.І.Мурчысан, Ч.Лаель, Дж.​Гетан (Вялікабрытанія), А.​Грэслі (Швейцарыя) сістэматызавалі разрозненыя геал. звесткі, прапанавалі шэраг асноватворных уяўленняў геалогіі, заклалі фундамент геал. навукі, якая аформілася ў 2-й пал. 19 — пач. 20 ст.

Тэарэт. асновы сучаснай геалогіі складаюць вучэнні аб глабальнай тэктоніцы пліт (гл. Тэктанічныя гіпотэзы), платформах і геасінкліналях, фацыях і фармацыях, літагенезе, магматызме, рудаўтварэнні, падземных водах і інш. Уклад у развіццё геалогіі зрабілі А.​Дз.Архангельскі, М.Бертран, С.М.Бубнаў, А.Вегенер, У.І.Вярнадскі, І.М.Губкін, Дж.Дана, А.М.Заварыцкі, Э.Зюс, У.А.Кавалеўскі, А.П.Карпінскі, Ф.Ю.Левінсон-Лесінг, Г.Ф.Мірчынк, Дз.В.Наліўкін, У.А.Обручаў, Э.​Ог, А.​П.​Паўлаў, Ф.​Дж.​Петыджан, М.М.Страхаў, Я.С.Фёдараў, А.Я.Ферсман, В.Я.Хаін, Дж.Хол, М.С.Шацкі, Г.Штыле, А.Л.Яншын і інш.

На Беларусі геал. вывучэнне тэрыторыі вядзецца з пач. 19 ст.: рабіліся маршрутныя апісанні, даследаваліся асобныя радовішчы карысных выкапняў (А.​Э.​Гедройц, Р.П.Гельмерсен, М.І.Крыштафовіч, Г.Б.Місуна, В.М.Севяргін, П.А.Туткоўскі і інш.). Планамернае вывучэнне геал. будовы пачалося з 1927, калі быў арганізаваны геал. ін-т у складзе Інбелкульта. У 1937 створана Геал. ўпраўленне для кіравання геолага-здымачнымі і геолага-пошукавымі работамі. Пасля Вял. Айч. вайны праведзена сярэднемаштабная, часткова дэталёвая геал. і гідрагеал. здымка, выконваліся геафіз. даследаванні, пошукава-разведачныя работы, накіраваныя на выяўленне радовішчаў карысных выкапняў. Высветлена геал. будова і гісторыя геал. развіцця, тэктоніка тэр. Беларусі, дэталёва даследаваны петраграфія і мінералогія крышт. фундамента, літалогія і геахімія платформавага чахла. Разведаны запасы калійных і каменнай солей, прэсных і мінер. падземных вод і ёдабромных расолаў, сыравіны для вытв-сці буд. матэрыялаў. Выяўлены радовішчы нафты, бурага вугалю, гаручых сланцаў, жал. руд, фасфарытаў, даўсаніту, сіліцытаў, рэдкіх металаў і інш. Вядуцца значныя інж.-геал. і геаэкалагічныя даследаванні. Вялікі ўклад у вывучэнне нетраў зрабілі: арганізатар геал. службы на Беларусі М.Ф.Бліадухо, бел. навук. школы, заснаваныя Г.І.Гарэцкім (геалогія антрапагену), А.С.Махначом (літалогія і геахімія даантрапагенных адкладаў), К.І.Лукашовым (геахімія навакольнага асяроддзя), Р.Г.Гарэцкім (геатэктоніка), Г.В.Багамолавым (гідрагеалогія), А.В.Мацвеевым (вывучэнне сучасных геал. працэсаў і геамарфалогія), Э.А.Ляўковым (неагеадынаміка), а таксама У.​А.​Багіна, Г.​І.​Ількевіч, П.​А.​Леановіч, В.​І.​Пасюкевіч, П.​З.​Хоміч і інш. Вытворчыя і н.-д. геал. работы праводзяць ВА «Беларусьгеалогія» і «Беларусьнафта», Геолагаразведачны беларускі навукова-даследчы інстытут, Інстытут геалагічных навук (ІГН) Нац. АН Беларусі, Беларускае дзяржаўнае навукова-даследчае геалагічнае прадпрыемства (Белгеа), Бел. дзярж. ін-т інж. вышуканняў («Геасервіс») і інш. Кадры па геалогіі рыхтуюць БДУ і Гомельскі дзярж. ун-т. Геал. даследаванні і іх каардынацыю ажыццяўляюць таксама Геалагічны міжнародны кангрэс, Міжнар. саюз геал. навук, Беларускае геалагічнае таварыства, Бел. нац. камітэт геолагаў. Асн. перыяд. выданні: «Літасфера», «Даклады АН Беларусі», «Весці АН Беларусі» : інш.

Літ.:

Аллисон А., Палмер Д. Геология: Наука о вечно меняющейся Земле: Пер. с англ. М., 1984;

Уотсон Дж. Геология и человек: Введение в прикладную геологию: Пер. с англ. Л., 1986;

Махнач А.С., Вазнячук Л.М. Геалагічнае мінулае Беларусі. Мн., 1959;

Геология СССР. Т. 3. Белорусская ССР. М., 1971;

История геологических наук в Белорусской ССР. Мн., 1978;

Геология Белоруссии: Достижения и пробл.: Сб науч. тр. Мн., 1988;

Гарэцкі Р.Г. і інш. Праблемы вывучэння літасферы Беларусі // Літасфера. 1994. № 1;

Гарецкий Р.Г., Каратаев Г.И. Основные проблемы экологической геологии // Там жа. 1995. №2.

А.​А.​Махнач.

т. 5, с. 118

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК ПРАМЫСЛО́ВАСЦІ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. рабочым, майстрам, інж.-тэхн. работнікам прадпрыемстваў, аб’яднанняў, н.-д., праектна-канструктарскіх і інш. арг-цый розных галін вытв-сці, работнікам органаў кіравання прам-сці, якія працуюць у прам-сці 15 і больш гадоў і зрабілі значны ўклад ва ўдасканаленне тэхнікі, тэхналогіі і арганізацыі вытв-сці, у дасягненне высокіх паказчыкаў якасці прадукцыі, павышэнне прадукцыйнасці працы і эфектыўнасці вытв-сці. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1971 існавала ганаровае званне засл. работнік прамысловасці Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя работнікі прамысловасці Рэспублікі Беларусь

1972. Ф.​Ф.​Байкачоў, П.​І.​Байкоў, П.​П.​Белы, М.​П.​Бераснёў, Ф.​І.​Бойка, А.​А.​Бужынскі, І.​І.​Бяспалава, М.​Е.​Гаўрылаў, К.​Р.​Давыдок, І.​І.​Дземчанка, В.​К.​Жукоўскі, А.​Ф.​Загаецкая, В.​А.​Зубенін, П.​І.​Індан, А.​В.​Казанцаў, К.​І.​Калывайлава, Г.​Ц.​Кузняцова, Л.​В.​Малышкіна, А.​І.​Папоў, Р.​І.​Плашэй, В.​А.​Помазава, А.​Р.​Пракаповіч, П.​С.​Раждаеў, С.​С.​Раманенка, В.​Я.​Раманоўскі, М.​Ф.​Рухлінскі, П.​П.​Сабалеўскі, У.​С.​Семяніхін, М.​А.​Сінкевіч, М.​М.​Слюнькоў, Г.​А.​Сляпцоў, Я.​І.​Ступак, В.​А.​Сысоева, Г.​В.​Сямёнаў, А.​П.​Тоўсцік, М.​А.​Фядзюк, М.​М.​Хаванскі, Ю.​І.​Хейкер, А.​І.​Хоміч, Ц.​Я.​Церахаў, Б.​Л.​Шапашнік, А.​І.​Шчарбакоў, В.​М.​Шчарбіна, М.​П.​Ямелечава.

1973. Г.​П.​Алейчык, С.​І.​Аўсіевіч, Н.​З.​Баброў, Ф.​І.​Багданаў, І.​М.​Брэль, В.​М.​Буткевіч, А.​Я.​Высоцкі, Я.​Ф.​Гайваронскі, А.​П.​Гайдук, В.​Л.​Гарох, А.​У.​Грыгусь, А.​В.​Грэлаў, А.​Р.​Гурскі, В.​А.​Жукоўскі, І.​А.​Кадурын, І.​І.​Караткоў, В.​М.​Кармілевіч, С.​П.​Кароль, Г.​Ф.​Карпенка, Дз.​А.​Кіеня, А.​А.​Кузаўкоў, А.​Ф.​Лапцюхова, В.​Т.​Майсееў, В.​Ц.​Прохараў, У.​А.​Ражкоў; В.​Я.​Семянкоў, Р.​І.​Тубалец, С.​К.​Ціханскі, У.​І.​Чэрнікаў, В.​К.​Шамгін, І.​Р.​Янкоўскі.

1974. Л.​А.​Багданаў, А.​Ц.​Баранава, А.​І.​Белавусаў, Г.​Л.​Васілеўская, М.​П.​Галяева, М.​І.​Гулевіч, М.​Ф.​Дзяркач, П.​І.​Казлоў. В.​М.​Качынскі, С.​М.​Кішкін, Я.​І.​Клімчанка, Г.​М.​Красніцкі, Ф.​Т.​Крывянкоў, І.​В.​Кудраўцаў, Ф.​І.​Кузняцоў, А.​С.​Лаўрэнаў, М.​М.​Матохіна, В.​Д.​Новікаў, П.​І.​Паўлаў, Дз.​І.​Пятроў, Н.​А.​Сафонава, П.​П.​Сяргееў, Дз.​Ф.​Хітраво, К.​Ю.​Цярэшка, М.​Д.​Шахаленка, Г.​Н.​Юпатаў.

1975. М.​І.​Агалаў, С.​Ф.​Азёрны, А.​М.​Акуліч, С.​У.​Антонаў, Л.​І.​Багдановіч, Б.​Т.​Барэйша, М.​К.​Белакурскі, Р.​Е.​Бондараў, Я.А.​К.​Брэд, Б.​В.​Бурэўскі, С.​А.​Бухаў, Т.​А.​Бялькова, С.​В.​Бяляеў, І.​М.​Валікаў, В.​Дз.​Вятошкін, А.​В.​Гарачкін, М.​Дз.​Гарохаў, В.​В.​Герман, В.​Ф.​Гнілягін, П.​І.​Грэцкі, І.​П.​Губачоў, У.​Д.​Гулаеў, М.​С.​Гулевіч, Б.​А.​Данілаў, Г.​Я.​Данілкін, С.​А.​Дзюбянкоў, Л.​І.​Дзянісава, Дз.​П.​Дубіна, Л.​С.​Жывіца, А.​А.​Жыткоў, Ц.​М.​Захаранка, Ц.​Ц.​Зелянко, І.​М.​Ільінская, У.​Г.​Каваленка, І.​П.​Каета, У.​С.​Казлоў, Е.​А.​Каласоўская, В.​А.​Калінкін, С.​І.​Калыбельнікаў, Я.​Ц.​Камарыст, П.​І.​Караткоў, В.​А.​Качан, М.​А.​Крашэўскі, В.​С.​Крыцкі, А.​П.​Кузняцоў, А.​В.​Кузьміч, В.​М.​Кузьмянкоў, Г.​С.​Кукшынскі, М.​І.​Ларыёнаў, І.​І.​Ліпін, Б.​А.​Лукошнікаў, Ф.​П.​Лук’яненка, М.​В.​Малахаў, І.​С.​Малашка, А.​Я.​Масальскі, М.​М.​Мацвееў, П.​З.​Меркін, М.​П.​Мішчанка, А.​Е.​Нікіфараў, Н.​Ф.​Пазнякоў, П.​А.​Палухін, І.​Я.​Паляціла, С.​А.​Пракопчык, В.​А.​Прыдарожны, А.​І.​Прыходзька, Р.​Я.​Рагожын, І.​Ф.​Сакалоў, Р.​І.​Сафронаў, В.​А.​Селязнёў, Г.​В.​Семяніхін, Л.​С.​Слаўк, Р.​Г.​Сушанцоў, І.​М.​Сушчанкоў, Л.​А.​Углік, В.​В.​Урусаў, Я.​А.​Фурман, В.​Я.​Фурукін, К.​М.​Халошын, М.​І.​Хвашчынскі, Ш.​Х.​Хуснутдзінаў, М.​С.​Цітоў, Б.​М.​Чаркасаў, М.​А.​Шавялёў, У.​К.​Шаркоў, Я.​Ф.​Шкіндар, М.​В.​Шпортаў, А.​К.​Шчурак, Г.​С.​Югаў, У.​Е.​Юрчанка.

1976. А.​П.​Авечкін, Н.​А.​Аксёнава, М.​У.​Алісевіч, У.​П.​Андрушчанка, К.​А.​Андрыянаў, Л.​С.​Ахацімская, М.​Ю.​Баранаў, С.​І.​Бардзілоўскі, В.​І.​Бароўскі, І.​А.​Барысевіч, В.​І.​Беражны, А.​М.​Быкоўскі, К.​М.​Бялянка, У.​Я.​Вайцюк, М.​К.​Васіленка, І.​П.​Васільеў, М.​І.​Гайдук, А.​М.​Галішнікаў, М.​С.​Ганчароў, І.​А.​Гацко, Л.​Р.​Глазкоў, Л.​Р.​Грышанава, Р.​Д.​Гулько, І.​Ф.​Гурэеў, Э.​І.​Дземідок. Н.​С.​Дунаева, І.​С.​Жукаў, В.​І.​Забела, Л.​Т.​Згорскі, Б.​С.​Зубаў, В.​М.​Ільіна, А.​С.​Каваленка, В.​А.​Калашнікава, М.​Я.​Капшукова, В.​Л.​Карнілава, Р.​П.​Кеніг, А.​Г.​Кіеня, І.​У.​Кіеўскі, З.​П.​Кіжнярова, М.​П.​Кісялёў, А.​А.​Ключнік, Я.​М.​Козыраў, А.​М.​Кроўз, У.​Ю.​Крыкун, З.​І.​Крымава, В.​А.​Кубасаў, В.​В.​Кузьмічоў, В.​А.​Лазерка, Э.​С.​Лешчанка, В.​А.​Лынчанка, А.​І.​Ліцвінаў, М.​Я.​Ляскавец, П.​В.​Ляшчынскі, Л.​І.​Малеша, У.​І.​Мальто, М.​І.​Манастырскі, М.​М.​Мацюшын, А.​П.​Непагодзін, М.​П.​Нікалаенка, І.​М.​Нікалайчык, Ц.​В.​Нікулін, А.​Н.​Падабедаў, Х.​Л.​Падмаскоўная, Ю.​Д.​Панамароў, Я.​Р.​Папоў, Н.​І.​Парадня, І.​Я.​Паўлючэнкаў, М.​А.​Пузыня, В.​Я.​Пятрэнка, Г.​А.​Рабцаў, І.​І.​Растаргуеў, В.​Р.​Рыбалка, В.​П.​Рэзнік, Р.​І.​Савіцкая, В.​С.​Сакалова, М.​І.​Сінкевіч, В.​М.​Слюнькоў, Г.​Дз.​Смірноў, В.​С.​Сяргееў, Л.​Д.​Татарынаў, Дз.​М.​Ткачоў, В.​Д.​Хадакова, К.​І.​Хацука, А.​А.​Чарняўская, У.​А.​Шкабарын, Л.​І.​Шунякоў, І.​Е.​Шчарбінскі, В.​Ф.​Юркавец.

1977. У.​М.​Алейнікаў, Г.​П.​Андрэеўскі, Я.​С.​Афаневіч, Н.​Дз.​Бакштай, Л.​І.​Вышынская, Л.​Я.​Гаранская, Л.​Я.​Гарэлік, Л.​П.​Жураўлёва, Р.​П.​Жураўлёва, С.​Я.​Званароў, В.​А.​Ігнацьеў, М.​А.​Козел, Я.​М.​Мухамор, М.​Ф.​Мясаедаў, А.​М.​Прус, М.​П.​Пухаў, А.​Дз.​Севасцьянава, Э.​І.​Сцепанічэнка, М.​Я.​Сцяпанаў, А.​С.​Цітоў.

1978. М.​М.​Барадулін, М.​І.​Батура, Г.​А.​Быкоўскі, Л.​Ю.​Беляновіч, З.​Л.​Гдалевіч, Л.​І.​Грыгор’ева, А.​Ф.​Дзяржынская, В.​В.​Івашка, В.​Дз.​Івойлава, Р.​П.​Кавалеўская, Л.​У.​Карцяновіч, Т.​А.​Клачан, М.​І.​Коршунава, Ч.​А.​Круглінскі, А.​П.​Парфёнава, А.​С.​Рабінскі, Р.​В.​Рак, Я.​У.​Рачынскі, А.​А.​Санчукоўскі, А.​Л.​Стоцкі, Г.​Н.​Цвяткоў, Л.​С.​Цыбульская.

1979. М.​В.​Анібраева, З.​П.​Адашкевіч, Я.​В.​Вайцяховіч, В.​М.​Дрозд, Т.​П.​Жалабковіч, Б.​І.​Кабзар, А.​С.​Кавалёў, М.​Ф.​Казакова, М.​А.​Кудзін, У.​Ф.​Куракоў, Н.​І.​Макушкіна, І.​М.​Мігун, Я.​А.​Мікуловіч, У.​П.​Патоцкі, Я.​С.​Пратасевіч, Л.​І.​Рышчук, А.​А.​Сігаеў, М.​Т.​Тарасаў, Л.​Ф.​Трусава, Н.​Ф.​Храптова, Г.​К.​Цапаеў, В.​С.​Чарняцоў.

1980. З.​В.​Белагуб, П.​Д.​Біліда, М.​Ю.​Габрусь, А.​М.​Гушчо, В.​П.​Давыдоўскі, М.​П.​Зданевіч, Я.​С.​Ізафатава, А.​П.​Калошын, А.​Я.​Кіўкоў, У.​У.​Лішык, Я.​А.​Мажэева, Н.​С.​Мароз, Н.​І.​Пашкевіч, Р.​В.​Пятроў, І.​І.​Рак, І.​М.​Сакалоў, Н.​І.​Сакалоўскі, Л.​П.​Улаховіч, В.​В.​Федуковіч, Я.​І.​Шафір, Р.​І.​Шчарбакоў, В.​А.​Шылец, А.​І.​Ярэй.

1981. М.​І.​Акімаў, В.​Ц.​Арбузаў, А.​Г.​Зязюлькін, М.​Ф.​Іофе, С.​Л.​Карзюк, Р.​С.​Кірыенка, Я.​В.​Крывулька, С.​П.​Крыжэўскі, У.​Д.​Ліфшыц, Т.​В.​Лятун, І.​І.​Малчанаў, А.​У.​Мацкевіч, В.​В.​Нідзелька, А.​Ф.​Рудзінскі, Л.​А.​Чачот.

1982. В.​М.​Аляксеенка, С.​С.​Барадоўскі, Л.​П.​Бубноў, В.​П.​Булава, Л.​В.​Варанцова, Л.​В.​Варэц, А.​П.​Гусар, У.​А.​Іваноў, Н.​П.​Каралёва, М.​А.​Качко, А.​Ф.​Крываносаў, П.​Ф.​Макараў, В.​В.​Машчук, Г.​К.​Пераціцкі, Г.​І.​Савановіч, М.​П.​Сакіркін, З.​П.​Сідарэнка, А.​С.​Сладкова, Э.​І.​Смага, А.​В.​Хламянок, Н.​К.​Хоцькіна, С.​Ф.​Цура.

1983. І.​С.​Бартосік, С.​П.​Вярбоўскі, Л.​Я.​Гардзяюк, Г.​І.​Гулей, В.​Ф.​Дзянішчанкава, І.​С.​Жукоўскі, А.​П.​Кавальчук, В.​І.​Карасцялюк, А.​П.​Кацапаў, Р.​В.​Конюх, В.​А.​Майко, М.​П.​Марозаў, М.​П.​Накоўнік, А.​І.​Трушкіна.

1984. С.​М.​Аляксейчык, А.​І.​Бацюлеў, М.​С.​Берышвілі, Н.​У.​Валовік, В.​А.​Жукавец, В.​С.​Падгарэцкая, У.​А.​Сітаў, У.​Я.​Чвялёў, Т.​І.​Шалянок, Р.​А.​Шчаглова.

1985. М.​Ц.​Антонік, С.​А.​Ахрэмчык, У.​І.​Блаў, А.​У.​Жыткевіч, В.​У.​Забаронак, А.​М.​Запольскі, І.​У.​Казанцаў, Л.​А.​Канавалаў, Л.​М.​Нагібовіч, М.​А.​Сідараў, В.​М.​Сліж, Т.​С.​Хрытанькова, М.​Я.​Чуманіхіна, У.​А.​Юрганаў.

1986. М.​Т.​Барабанаў, Ю.​Дз.​Барадоўскі, А.​М.​Біёнчык, Л.​І.​Грышын, Г.​С.​Папова.

1987. М.​І.​Кандзіраыда, Г.​І.​Лазарашвілі, У.​М.​Сямёнаў.

1988. Я.​К.​Баран, П.​Ф.​Белагураў. С.​Ф.​Гашко, Э.​А.​Геуркаў, У.​В.​Грыдзюшка, Ю.​Я.​Данешчык, М.​Д.​Ермалаеў, В.​В.​Кавальчук, Т.​В.​Караткова, У.​В.​Качан, В.​М.​Краўчанка, А.​М.​Крывенка, І.​І.​Куляшоў, Э.​К.​Мядзведзеў, В.​А.​Пятроў, З.​П.​Саковіч, І.​У.​Смалей.

1989. М.​П.​Бялько, М.​М.​Валькоў, Ф.​К.​Голуб, В.​Дз.​Жагальскі. Л.​І.​Кадолка, І.​І.​Карнілаў, М.​Ц.​Лучнікаў, У.​П.​Піліповіч, С.​П.​Сінельнікаў, В.​В.​Собаль, В.​М.​Царанкоў, Л.​П.​Яноўскі. 1990. З.​Ф.​Бузуноўскі, Л.​Ф.​Ідзіятуліна, Г.​А.​Ісаевіч, Ю.​М.​Канавалаў, Т.​С.​Ліпатнікава, М.​Я.​Манголеў, С.​Б.​Сімховіч, В.​І.​Сініцкі, Л.​А.​Тараканава, Г.​М.​Хартановіч, М.​А.​Цітоў, А.​А.​Шарубін, В.​У.​Шчамялёва, П.​Л.​Шыла, Г.​Р.​Яцкоўская.

1991. Л.​С.​Арыніч, У.​М.​Аўчыннік, П.​Р.​Балдоўскі, А.​С.​Белавус, С.​А.​Вернікоўскі, Ш.​С.​Грыгар’ян, І.​А.​Карпаў, Г.​А.​Курыльчык, У.​П.​Лапыка, П.​З.​Літвінчук, А.​А.​Лявошка, У.​І.​Масюкевіч, І.​С.​Муліца, С.​М.​Паліцкая, С.​А.​Пеліх, А.​А.​Сямёнава, М.​І.​Цярэшка, К.​К.​Шабунеўскі, А.​С.​Шыбаеў, В.​У.​Эсаулаў.

1992. У.​П.​Кудрыцкі.

1993. М.​Т.​Бялко, Ч.​А.​Дудчык, У.​І.​Лежань, М.​У.​Саўко, У.​М.​Шэпель.

1994. У.​В.​Абрамчык, У.​В.​Ачапоўскі, З.​В.​Валеха, В.​В.​Вінакураў, А.​Е.​Гайдук, Л.​А.​Гармаш, А.​К.​Герасімовіч, А.​У.​Грэбень, У.​Я.​Давыдкоў, А.​М.​Далінін, А.​А.​Данілін, М.​Л.​Дворкін, І.​І.​Журовіч, В.​Я.​Кавалевіч, В.​А.​Кавалёў, З.​М.​Капіхава, Л.​Б.​Калодны, Л.​І.​Калугін, Ф.​І.​Канстанціновіч, У.​У.​Карсакоў, Г.​Р.​Катомкіна, Ю.​Р.​Кісялёў, Л.​П.​Козік, А.​М.​Лапко, У.​У.​Ласкевіч, У.​В.​Ляўданскі, М.​І.​Лобач, А.​Г.​Максімовіч, С.​І.​Малахаў, В.​А.​Найдзёнак, П.​М.​Новікаў, У.​У.​Рашатко, М.​А.​Сайчык, М.​Н.​Сліж, Н.​Д.​Тоўсцік, У.​П.​Філіпаў, Л.​С.​Чартоў, Т.​К.​Юрэвіч, Б.​Б.​Янкоўскі.

1995. А.​Ц.​Ваўчок, С.​А.​Венцкі, Л.​А.​Воўк, М.​І.​Зінавенка, У.​Ф.​Каленік, Г.​У.​Карло, М.​Я.​Паўлаў, В.​І.​Рулеў, П.​У.​Скабіцкі, М.​М.​Скарбец, А.​І.​Фёдараў, У.​А.​Філіпаў, Дз.​І.​Чачко, А.​І.​Чыж, Л.​Г.​Шавель.

1996. В.​А.​Астапенка, Я.​І.​Бабініч, А.​І.​Белы, Т.​У.​Булдык, В.​А.​Бурскі, В.​У.​Бухавец, А.​М.​Бярозкін, Б.​В.​Вайтовіч, А.​У.​Вержбаловіч, У.​С.​Дзегцяроў, У.​М.​Дзялендзік, Г.​С.​Драбышэўскі, У.​В.​Зубовіч, Р.​А.​Калінкін, Р.​П.​Капытко, Р.​М.​Нургалееў, А.​І.​Прыходзька, М.​І.​Пузыроў, С.​У.​Сарока, У.​В.​Скобаў, У.​С.​Хмялеўскі, В.​Р.​Чарткоў, В.​В.​Шапецька, А.​А.​Ярковіч.

1997. Л.​Ф.​Барабанаў, М.​П.​Белы, Л.​П.​Быкоўскі. В.​Б.​Вернікоўскі, Л.​К.​Калюка, Р.​Ф.​Карабанаў, В.​Дз.​Марыніч, С.​С.​Сідорскі, С.​П.​Сапута, С.​Б.​Снітко, У.​П.​Стайчанка, С.​Х.​Федарук, В.​А.​Шурынаў.

т. 6, с. 564

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)