Verbum

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК ЖЫЛЛЁВА-КАМУНА́ЛЬНАЙ ГАСПАДА́РКІ БЕЛАРУ́СКАЙ ССР,

ганаровае званне, якое прысвойвалася высокакваліфікаваным рабочым, інж.-тэхн. работнікам і служачым жыллёва-камунальнай гаспадаркі, якія бездакорна прапрацавалі ў галіне не менш як 10 гадоў і асабліва вызначыліся ў выкананні планавых заданняў і сацыяліст. абавязацельстваў, ва ўкараненні новай тэхнікі і перадавых метадаў працы, у далейшым развіцці мат.-тэхн. базы галіны, забеспячэнні захаванасці і паляпшэнні эксплуатацыі жыллёвага фонду і аб’ектаў камунальнай гаспадаркі, павышэнні эканам. эфектыўнасці вытворчасці, якасці жыл. і камунальных паслуг і культуры абслугоўвання насельніцтва, у справе падрыхтоўкі кадраў, і актыўна ўдзельнічалі ў грамадскім жыцці. Устаноўлена Указам Прэзідыума Вярх. Савета БССР ад 28.7.1978, прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР. Існавала да 1986.

Заслужаныя работнікі жыллёва-камунальнай гаспадаркі БССР

1979. А.​М.​Федарэнка.

1980. М.​У.​Аляксеенка, Г.​А.​Багданаў, Дз.​Р.​Мамонцьеў, В.​Дз.​Марозаў, А.​Ц.​Міхаліцын.

1981. У.​Ц.​Антоненка, Я.​А.​Асонаў, У.​М.​Кісялёў, М.​П.​Фальковіч.

1982. Л.​Б.​Авяр’янаў, М.​А.​Казлоў, А.​Я.​Рагатка, В.​А.​Шэкун.

1983. С.​І.​Галушка, М.​П.​Лысянкоў, А.​А.​Стэльмах.

1984. В.​А.​Баркун, Г.​В.​Габрыянчык.

1985. А.​М.​Акулін.

1986. І.​С.​Каструбай.

т. 6, с. 563

НАРО́ДНЫ АРТЫ́СТ СССР,

ганаровае званне, якое прысвойвалася да 1991 Прэзідыумам Вярх. Савета СССР найб. выдатным дзеячам мастацтва народаў СССР за асаблівыя заслугі ў галіне развіцця культуры, мастацтва, за выдатныя дасягненні і высокае майстэрства ў прафес. дзейнасці. Устаноўлена Пастановай ЦВК СССР ад 6.9.1936.

Народныя артысты СССР у Беларусі

1940. Л.​П.​Александроўская.

1948. Г.​П.​Глебаў (Сарокін), П.​С.​Малчанаў, Б.​В.​Платонаў.

1953. А.​К.​Ільінскі.

1955. Л.​І.​Ржэцкая, У.​І.​Уладамірскі (Малейка), Я.​К.​Цікоцкі, Р.​Р.​Шырма.

1956. М.​Дз.​Ворвулеў.

1964. Т.​М.​Ніжнікава, Н.​А.​Ткачэнка.

1966. Г.​Р.​Рахленка.

1968. І.​І.​Жыновіч (Жыдовіч), З.​Ф.​Стома, Г.​І.​Цітовіч.

1969. А.​І.​Клімава, У.​У.​Корш-Саблін, Я.​М.​Палосін.

1971. У.​І.​Дзядзюшка.

1975. Ф.​І.​Шмакаў.

1977. С.​П.​Данілюк.

1978. Р.​І.​Янкоўскі.

1979. Я.​А.​Вашчак.

1980. Г.​К.​Макарава.

1982. В.​П.​Тарасаў.

1984. Я.​А.​Глебаў.

1985. В.​М.​Елізар’еў, А.​М.​Саўчанка.

1986. В.​Ц.​Тураў.

1987. І.​М.​Лучанок.

1988. С.​М.​Станюта.

1989. М.​М.​Яроменка.

1990. У.​Г.​Мулявін, В.​У.​Роўда.

1991. Г.​С.​Аўсяннікаў.

П.​М.​Ерашкевіч.

т. 11, с. 178

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК АДУКА́ЦЫІ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. навук.-пед. і інш. работнікам устаноў адукацыі, органаў кіравання сістэмы адукацыі, што працуюць па спецыяльнасці 15 і больш гадоў, за заслугі ў пед. і выхаваўчай рабоце, арг-цыі навуч.-вытв. працэсу, яго навукова-метадычным забеспячэнні. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 23.11.1988 існавала званне засл. работнік нар. адукацыі Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя работнікі народнай адукацыі Рэспублікі Беларусь

1988. Н.​Г.​Краснова.

1989. Д.​К.​Алейнікава, М.​А.​Андылеўка, М.​А.​Аўласевіч, М.​А.​Буйко, У.​А.​Гарбацкі, Л.​Р.​Грамыка, М.​М.​Данільчык, М.​І.​Катлінскі. М.​Р.​Міхайлаў, Л.​І.​Мукасей, А.​М.​Русакова, І.​М.​Солдак, Н.​А.​Сторажава, М.​С.​Хандогін, У.​А.​Якавенка.

1990. Я.​П.​Антаневіч, В.​В.​Асмалоўскі, Т.​П.​Байкачова. Л.​І.​Бурак, В.​К.​Васпукоў. М.​Г.​Голчанка. М.​М.​Дабралюбаў, Г.​І.​Дабрынеўская. А.​М.​Дзмітровіч, Г.​М.​Зданевіч, Я.​Н.​Карпянкоў, М.​І.​Кіш, В.​М.​Круталевіч, Т.​М.​Лазарэнка, І.​К.​Лапацін, П.​М.​Макарук, С.​П.​Мінкевіч, А.​Ц.​Пікулёў, Л.​М.​Пякарская, Т.​І.​Радзькова, Дз.​С.​Рудэнка, М.​П.​Савуноў, Я.​М.​Студзянічнік. Л.​І.​Сцешыц, Л.​А.​Тарабанава, Г.​А.​Турчынская, П.​А.​Чарнічэнка, І.​І.​Шабуневіч, С.​І.​Якаўлеў.

1991. Т.​І.​Адамовіч, У.​М.​Дзядкоў, М.​К.​Балыкін. І.​В.​Барадзін, Г.​Г.​Бразінскі, І.​М.​Громаў, Э.​С.​Дзікевіч, У.​М.​Дзядкоў, І.​З.​Заяц, С.​Я.​Казлоў, А.​А.​Канцуб, В.​А.​Кузьміч, М.​Р.​Лысенка, А.​С.​Мазоўка, В.​Г.​Малевіч, У.​І.​Марцінкевіч, М.​Ф.​Мятлюк, М.​М.​Плескацэвіч, І.​А.​Пянькоў, А.​П.​Рабушка, Т.​А.​Раеўская. А.​Р.​Рамізоўская, У.​М.​Рэзнікаў, В.​М.​Сарока, С.​І.​Стралецкая, Н.​С.​Трафімава. Ю.​К.​Фамічоў, Ю.​А.​Харын, І.​Я.​Цішкоў, М.​А.​Цыральчук, Я.​Г.​Цярэшка, З.​В.​Шарэйка, А.​В.​Шашкоўскі.

1992. Р.​Д.​Богнат. Р.​А.​Жмайдзяк, С.​П.​Зароўкін, М.​К.​Зубрыцкі, М.​І.​Каўганко, А.​А.​Лабуда, С.​У.​Ляпёшкін, В.​А.​Сізоў, Р.​І.​Тышкевіч, Я.​А.​Яворскі.

1993. Л.​М.​Тараканава, Я.​І.​Тозік.

1994. Э.​М.​Бабенка, М.​М.​Волкаў, А.​І.​Гайдук, І.​М.​Жарскі, М.​Дз.​Іванова, П.​П.​Кішкурна, М.​М.​Саўчык. В.​П.​Ярашэвіч.

1995. М.​Р.​Кісялёў, А.​І.​Кочатаў, А.​З.​Латыпаў, Я.​К.​Мацюшэўская, М.​А.​Мікулік, А.​В.​Пякуцька, Б.​М.​Хрусталёў, В.​У.​Фядута.

1996. Л.​С.​Герасімовіч, Э.​М.​Загарульскі, В.​І.​Карзюк, С.​Р.​Мулярчык, М.​Я.​Цікоцкі, Г.​В.​Шорап.

1997. С.​П.​Гурко, А.​М.​Сапогін, М.​В.​Селькін.

т. 6, с. 561

БРЭ́СЦКІ ЕЗУІ́ЦКІ КАЛЕ́ГІУМ.

Існаваў у 17—18 ст. у Брэсце. Па запрашэнні луцкага біскупа П.​Валуцкага з 1616 езуіты пачалі ў Брэсце місіянерскую дзейнасць, у 1629 быў заснаваны калегіум. У 1620 брэсцкі ваявода А.​Валовіч падараваў езуітам фальварак Адамкаў, які стаў іх рэзідэнцыяй. Віленскі ваявода і магілёўскі староста Л.​Сапега ахвяраваў ім фальварак Дзераўна з в. Мольткі і Мяневеж (Брэсцкі пав.), а ў 1650 — фальварак і в. Паніквы (Камянецкі р-н). У 1669 кароль Міхал Вішнявецкі перадаў езуітам в. Плоскі і землі ў Прылуках (Брэсцкі р-н). На працягу 17—18 ст. ордэн езуітаў набываў тут новыя землі з вёскамі (Слаўкі, Студзіловічы, Ляскавічы і інш., Брэсцкі пав.), аддаючы грошы пад залог маёнткаў, ператварыўся ў буйнога ліхвяра і арганізатара па эксплуатацыі промыслаў; меў б-ку, аптэку (з 1694). Навуч. праграма Брэсцкага езуіцкага калегіума была тыповай для езуіцкіх калегіумаў. З 1634 у калегіуме выкладалі толькі настаўнікі, якія мелі званне прафесараў. У 1772/73 навуч. г. з 28 выкладчыкаў 17 былі святарамі, 8 — манахамі. У 1696—1760-я г. пры калегіуме дзейнічаў школьны тэатр. У б-цы (каля 2 тыс. тамоў) былі кнігі на лац., ням., франц. і інш. мовах. У калегіуме вучыўся бел. мысліцель-атэіст К.Лышчынскі. Будынкі калегіума знаходзіліся на тэр. сучаснай Брэсцкай крэпасці, не зберагліся.

Т.​Б.​Блінова.

т. 3, с. 295

ГА́НГУЦКІ БОЙ 1714,

баявыя дзеянні на Балт. моры каля п-ва Гангут (цяпер Ханка) паміж рас. і швед. флатамі 7.8.1714 у Паўночную вайну 1700—21. Летам 1714 рас. вёславы (галерны) флот (99 галер і скампавей, 15 тыс. чал. дэсанта) пад камандаваннем ген.-адм. Ф.​М.​Апраксіна, накіраваны з Кранштата для ўзмацнення гарнізона ў г. Аба (сучасны Турку, Фінляндыя), сустрэў каля ўсх. ўзбярэжжа Гангута швед. флот (15 лінейных і 2 бамбардзірскія караблі, 3 фрэгаты, атрад вёславых суднаў) на чале з віцэ-адм. Г.​Ватрангам. Бакі занялі баявыя пазіцыі. 7 жн. рас. авангард з 23 скампавей (усяго каля 3500 чал., 160 гармат) на чале з ген.-лейт. А.​А.​Вейдэ (фактычна кіраваў Пётр I) каля 15 гадз атакаваў атрад швед. контр-адм. Н.​Эрэншэльда (1 фрэгат, 6 галер і 3 шхерботы; каля 900 чал., 116 гармат) і ў выніку жорсткага абардажнага бою авалодаў швед. караблямі. 8 жн. эскадра Ватранга пакінула Гангут і пайшла да Аландскіх а-воў. Шведы страцілі 10 караблёў, 711 чал. забітымі і параненымі, 237 палоннымі (у т. л. Эрэншэльд), расіяне — 1 галеру і 456 чалавек. Гангуцкі бой быў першай буйной перамогай маладога рас. флоту. Усе яго ўдзельнікі ўзнаг. спец. медалямі, цар атрымаў званне віцэ-адмірала. У гонар рас. маракоў, што загінулі, у 1871 у Рылакс-фіёрдзе пастаўлены помнік.

Літ.:

Филимошин М. Первая победа русского регулярного флота // Военно-ист. журн. 1984. № 8.

У.​Я.​Калаткоў.

т. 5, с. 21

ДАЛЬ (Уладзімір Іванавіч) (22.11.1801, г. Луганск, Украіна — 4.10.1872),

рускі лексікограф, этнограф, пісьменнік. Чл.-кар. Пецярбургскай АН. Скончыў мед. ф-т Дэрпцкага ун-та (Тарту, 1829), быў ваен. урачом. Даследаваў мову і побыт рус. народа. Аўтар прац «Пра гаворкі рускай мовы» (1852), «Прыказкі рускага народа» (1861—62, частку працы Д. бел. фалькларыст І.І.Насовіч змясціў у сваім «Зборніку беларускіх прыказак», 1867), «Тлумачальны слоўнік жывой велікарускай мовы» (т. 1—4, 1863—66; больш за 200 тыс. слоў і 30 тыс. прыказак і прымавак; за яго атрымаў званне ганаровага акадэміка Пецярб. АН). У слоўніку шмат бел. нар. лексікі. Складаў слоўнікі бел. і ўкр. моў. Апрацоўваў казкі («Рускія казкі», 1832, «Быліцы і небыліцы», кн. 1—4, 1833—39), пісаў этнагр. нарысы («Падалянка», «Цыганка», «Балгарка», «Уральскі казак» і інш.), апавяданні і аповесці ў духу рус. натуральнай школы (пад псеўд. Казак Луганскі).

Тв.:

Полн. собр. соч. Т. 1—10;

СПб., М., 1897—98;

Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 1—4. М., 1955;

Пословицы русского народа. М., 1957;

Повести. Рассказы. Очерки. Сказки. М.; Л., 1961.

Літ.:

Канкава М.В. Даль как лексикограф. Тбилиси, 1958;

Бессараб М.Я. Владимир Даль. 2 изд. М., 1972;

Булатов М.А., Порудоминский В.И. Собирал человек слова... М., 1969;

Порудоминский В.И. Даль. М., 1971;

Яго ж. Повесть о «Толковом словаре». М., 1981.

І.​У.​Саламевіч.

т. 6, с. 21

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ЭНЕРГЕ́ТЫК БЕЛАРУ́СКАЙ ССР,

ганаровае званне, якое прысвойвалася высокакваліфікаваным рабочым вядучых прафесій, інж.-тэхн. работнікам электрастанцый і падстанцый, электрычных і цеплавых сетак, будаўніча-мантажных, наладачных і рамонтных арг-цый, н.-д. і праектных ін-таў за працу па спецыяльнасці не менш як 15 гадоў і за вял. заслугі ў развіцці і ўдасканаленні энергетыкі рэспублікі. Устаноўлена Указам Прэзідыума Вярх. Савета БССР ад 24.12.1970, прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР. Існавала да 23.11.1988.

Заслужаныя энергетыкі Беларускай ССР

1971. А.​Ф.​Аляксеенкаў, П.​А.​Гамалюк, Г.​Ф.​Дзмітраковіч, В.​Я.​Ермачэнка, У.​В.​Іваноў, С.​Ф.​Ігнаценка, А.​Д.​Кантуш, І.​В.​Карабач, І.​С.​Лапаеў, Э.​А.​Лаўрыновіч, У.​І.​Марчанка, Л.​Ф.​Ніканораў, А.​І.​Рогаў, Г.​У.​Траяноўскі, С.​Я.​Чуеў, А.​П.​Юшкін, М.​Б.​Яфімец.

1974. У.​Дз.​Аляксандраў.

1975. І.​М.​Аляксандраў, М.​І.​Граблюк.

1976. П.​Я.​Берасцень, П.​Ц.​Дашкоў, В.​П.​Кушняроў, А.​П.​Саўчук, Я.​Я.​Фёдараў, Л.​А.​Шота.

1978. А.​Р.​Мінькевіч, А.​П.​Хамчаноўскі, І.​В.​Юшкевіч.

1980. М.​С.​Жураўлёў, Ю.​Ю.​Жылінскі, А.​М.​Леанкоў, Р.​М.​Матроскін, А.​І.​Сухоцкі, Я.​Ф.​Цымбарэвіч, І.​І.​Чыжонак.

1981. Г.​А.​Лаўроў, С.​М.​Цыцура, Н.​М.​Шчыцына.

1984. Ю.​П.​Казырэнка, В.​П.​Сіланцьеў, І.​У.​Юшкевіч.

1985. С.​А.​Мухараў, В.​П.​Панкоў.

1986. І.​М.​Акуліч, В.​В.​Герасімаў.

т. 6, с. 571

ЗВА́ННІ ГАНАРО́ВЫЯ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

форма ўзнагароды, прызнання заслуг і заахвочвання выдатных дзеячаў працы, навукі, мастацтва, ваен. справы і інш. Першыя ў БССР ганаровыя званні ўведзены ў 1927. Да 1995 існавалі ганаровыя званні: нар. артыст БССР (1927), нар. мастак БССР (1944), нар. паэт БССР [1956, ганаровыя званні нар. паэтаў прысвоены Я.​Купалу (1925) і Я.​Коласу (1926) паводле пастаноў СНК БССР), нар. пісьменнік БССР (1956), нар. настаўнік Беларусі (1988), нар. ўрач Беларусі (1988), засл. аграном БССР (1953), засл. артыст БССР (1928), засл. архітэктар БССР (1968), засл. будаўнік БССР (1960), засл. вет. ўрач БССР (1949), засл. вынаходнік БССР (1959), засл. геолаг-разведчык БССР (1968), засл. дзеяч культуры БССР (1957), засл. дзеяч мастацтваў БССР (1940), засл. дзеяч навукі БССР (1940), засл. дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1940), засл. дзеяч фіз. культуры БССР (1967), засл. заатэхнік БССР (1949), засл. землеўпарадчык БССР (1968), засл. лесавод БССР (1963), засл. майстар прафес.-тэхн. адукацыі БССР (1956), засл. меліяратар БССР (1963), засл. механізатар сельскай гаспадаркі БССР (1961), засл. настаўнік БССР (1940), засл. настаўнік прафес.-тэхн. адукацыі БССР (1956), засл. работнік быт. абслугоўвання насельніцтва БССР (1970), засл. работнік гандлю і грамадскага харчавання БССР (1966), засл. рацыяналізатар БССР (1959), засл. рыбавод БССР (1979), засл. сувязіст БССР (1965), засл. ўрач БССР (1940), засл. шафёр БССР (1968), засл. эканаміст БССР (1970), засл. энергетык БССР (1970), засл. юрыст БССР (1966), засл. тэхнолаг БССР (1985), засл. канструктар БССР (1985) (гл. адпаведныя артыкулы са спісамі ўзнагароджаных). Устанаўленне, прысваенне і пазбаўленне ганаровых званняў у гэты перыяд адносілася да кампетэнцыі Прэзідыума Вярх. Савета БССР. Існавалі таксама ганаровыя званні ў асобных галінах нар. гаспадаркі. Для мастацкіх калектываў былі ўстаноўлены ганаровыя званні: нар. тэатр, нар. хор, засл. капэла, засл. аркестр, засл. хор. Гар. саветы прысвойвалі званне ганаровага грамадзяніна горада.

Законам «Аб дзяржаўных узнагародах Рэспублікі Беларусь» ад 13.4.1995 з наступнымі дапаўненнямі ўведзены З.г. Р.Б.: Герой Беларусі (вышэйшае ганаровае званне і ступень адзнакі), нар. паэт Беларусі, нар. пісьменнік Беларусі, нар. артыст Беларусі, нар. мастак Беларусі, засл. настаўнік Рэспублікі Беларусь, засл. ўрач Рэспублікі Беларусь, засл. работнік прамысловасці Рэспублікі Беларусь, засл. работнік сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь, засл. лесавод Рэспублікі Беларусь, засл. будаўнік Рэспублікі Беларусь, засл. архітэктар Рэспублікі Беларусь, засл. работнік транспарту Рэспублікі Беларусь, засл. сувязіст Рэспублікі Беларусь, засл. дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь, засл. работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь, засл. работнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь, засл. артыст Рэспублікі Беларусь, засл. дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь, засл. дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь, засл. эканаміст Рэспублікі Беларусь, засл. юрыст Рэспублікі Беларусь, засл. работнік органаў унутр. спраў Рэспублікі Беларусь, засл. работнік сферы абслугоўвання Рэспублікі Беларусь, засл. работнік сац. абароны Рэспублікі Беларусь, засл. спецыяліст Узбр. Сіл Рэспублікі Беларусь, засл. работнік фіз. культуры і спорту Рэспублікі Беларусь, засл. трэнер Рэспублікі Беларусь, засл. майстар спорту Рэспублікі Беларусь, засл. вынаходнік Рэспублікі Беларусь, засл. рацыяналізатар Рэспублікі Беларусь, засл. пагранічнік Рэспублікі Беларусь, засл. супрацоўнік органаў дзярж. бяспекі Рэспублікі Беларусь. Устанаўленне З.г. Р.Б., іх прысваенне або пазбаўленне ажыццяўляецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь (гл. адпаведныя артыкулы са спісамі ўзнагароджаных).

С.​У.​Скаруліс.

т. 7, с. 34

ЕЗАВІ́ТАЎ (Канстанцін Барысавіч) (17.11.1893, г. Даўгаўпілс, Латвія — 23.5.1946),

бел. паліт. і грамадскі дзеяч. Скончыў Віцебскі настаўніцкі ін-т (1916), Паўлаўскае ваен. вучылішча. Ўдзельнік 1-й сусв. вайны. У 1917—18 нам. старшыні і сакратар ваен. аддзела Цэнтральнай беларускай вайсковай рады. Удзельнік абвяшчэння БНР (25.3.1918), чл. яе Рады, нар. сакратар ваен. спраў у 1-м урадзе БНР. У 1919 нач. канцылярыі Мін-ва бел. спраў ва ўрадзе Літвы, кіраўнік Вайскова-дыпламат. місіі БНР у Латвіі і Эстоніі. Па даручэнні ўрада БНР устанавіў дыпламат. адносіны з урадамі Украіны, Літвы, Латвіі, Эстоніі і Фінляндыі, звяртаўся да ўрада ЗША з просьбай аб аказанні ваен. дапамогі БНР, вёў работу па арганізацыі бел. войска. У 1920 урад БНР прысвоіў Е. званне ген.-маёра. З 1921 у Рызе, займаўся публіцыстычнай, грамадска-паліт. і культ.-асв. дзейнасцю сярод беларусаў. У 1923—24 дырэктар Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі. Удзельнік Усебел. канферэнцыі ў Празе (1921) і Берліне (1925). Неаднаразова быў арыштаваны сав. і латв. ўладамі. У жн. 1941 ва ўмовах ням. акупацыі стварыў і ўзначаліў у Рызе Бел. цэнтр. к-т (у 1942 пераўтвораны ў Бел. нац. аб’яднанне). На 2-м Усебел. кангрэсе (чэрв. 1944, Мінск) абраны ў склад Беларускай цэнтральнай рады, дзе ўзначаліў гал. ваен. ўпраўленне, быў ген. інспектарам «беларускага вызваленчага войска», якое фарміравалася на тэр. Германіі. У чэрв. 1944 эвакуіраваўся ў Рыгу, у жн. 1944 — у Берлін. 26.4.1945 затрыманы сав. контрразведкай і перапраўлены ў Маскву, у ліст. 1945 — у Мінск. Памёр у турэмнай бальніцы ў час следства.

У.​М.​Міхнюк.

т. 6, с. 382

«НАРМА́НДЫЯ—НЁМАН»,

назва французскага знішчальнага авіяпалка «Змагарнай Францыі», які ўдзельнічаў у вызваленні Беларусі ад ням.-фаш. захопнікаў у Вял. Айч. вайну. У ліст. 1942 франц. добраахвотнікі (14 лётчыкаў і 58 авіямеханікаў) прыбылі ў СССР. Паводле іх жадання эскадрыллі прысвоена найменне «Нармандыя» (ад назвы гіст. вобласці Францыі, зруйнаванай гітлераўцамі). У яе склад уключана і 17 сав. авіятэхнікаў. У сак. 1943 эскадрылля пачала баявыя дзеянні, 5.7.1943 яна разгорнута ў 1-ы знішчальны авіяполк, укамплектаваны самалётамі сав. вытв-сці. З 25.5.1944 полк у складзе 3-га Бел. фронту, удзельнічаў у Беларускай аперацыі 1944, у т. л. ў разгроме авіяцыі і войск праціўніка на аэрадромах Балбасава (Аршанскі р-н), Дакудава (Крупскі р-н), пад Талачыном і Барысавам. За баявыя заслугі і мужнасць у час паветр. баёў пры фарсіраванні Нёмана палку 28.11.1944 прысвоена найменне «Нёманскі» і назва «Н.—Н.». За час вайны 148 франц. лётчыкаў авіяпалка зрабілі больш за 5 тыс. баявых вылетаў, правялі 869 баёў, збілі каля 280 і пашкодзілі 80 варожых самалётаў (страцілі каля 90 чал. асабовага складу). Полк узнагароджаны ордэнамі Чырв. Сцяга і Аляксандра Неўскага, франц. ордэнам Ганаровага Легіёна і інш., а лётчыкі палка — ордэнамі і медалямі Францыі і СССР; М.Альберу, Ж.Андрэ, М.Лефеўру, Р. дэ ла Пуапу прысвоена званне Героя Сав. Саюза. 20.6.1945 франц. добраахвотнікі на падараваных ім баявых самалётах Як-3 вярнуліся на радзіму.

Літ.:

Лукашин В.И. Против общего врага. 2 изд М., 1976;

Жоффр Ф. де. Нормандия—Неман: Воспоминания летчика: Пер. с фр. 2 изд. М., 1982.

т. 11, с. 163