НАЦЫЯНА́Л-ДЭМАКРАТЫ́ЗМ,

кірунак грамадска-паліт. думкі, які спалучае агульнадэмакр. ідэі і мэты з задачамі сац. і нац. вызвалення прыгнечаных народаў. Яго ідэйныя вытокі ў ідэалогіі Асветніцтва, якая была цесна звязана з рэв.-дэмакр. і нац.-вызв. рухам за дасягненне паліт. самастойнасці, адраджэнне нац. самасвядомасці і культуры.

За ўстанаўленне ў дзяржаве суверэнітэту народаў на аснове грамадскага дагавору, ажыццяўленне гуманіст. ідэалаў сац. справядлівасці, дэмакратыі і свабоды людзей выступалі Вальтэр, П.​Гольбах, Д.​Дзідро, Ж.​Ж.​Русо (Францыя), Дж.​Лок; Ф.​Бэкан, Дж.​Свіфт (Англія), Г.​Лесінг, Ф.​Шылер, І.​В.​Гётэ (Германія), бел. мысліцелі-асветнікі Б.​Дабшэвіч, Г.​Каніскі, І.​Капіевіч, М.​Матушэвіч, К.​Нарбут, А.​Нарушэвіч, І.​Страйноўскі і інш. Гэтыя ідэі далей развіты ў эпоху фарміравання нацый і стварэння нац. дзяржаў у Зах. і Усх. Еўропе, Паўн. Амерыцы, пазней у нац.-вызв. руху каланіяльных краін.

На Беларусі фарміраванне ідэалогіі Н.-д. непасрэдна звязана з паспяваннем сац.-эканам. і дэмакр. пераўтварэнняў у грамадстве па забеспячэнні суверэнных правоў бел. народа на самаст. паліт. і культ. развіццё. Перадумовы для яго ўзнікнення складаліся ў працэсе развіцця беларусазнаўства, культ.-асв. і выхаваўчай дзейнасці патрыят. арг-цый, т-ваў філаматаў і філарэтаў у Віленскім ун-це, нелегальнага «Дэмакратычнага таварыства» ў Віленскай мед. акадэміі і інш. Важную ролю ў пашырэнні гэтых ідэй адыгралі К.​Каліноўскі і яго «Лісты з-пад шыбеніцы», газ. «Мужыцкая праўда», час. «Гомон». Самастойны характар гісторыі бел. народа раскрывалі ў сваіх творах Ф.​Багушэвіч, Я.​Лучына (І.​Л.​Неслухоўскі), М.​В.​Доўнар-Запольскі, У.​М.​Ігнатоўскі, Я.​Купала, Я.​Колас, М.​Багдановіч, А.​Г.​Гурыновіч, вучоныя-славісты і этнографы М.​А.​Янчук, У.​М.​Дабравольскі, Я.​Ф.​Карскі, М.​Я.​Нікіфароўскі, Е.​Р.​Раманаў, І.​А.​Сербаў, А.​К.​Сержпутоўскі і інш. Тэарэт. абгрунтаванню права бел. народа на развіццё сваёй дзяржаўнасці, мовы і культуры шмат увагі аддавалі газ. «Наша доля» і «Наша ніва». На платформе Н.-д. стаялі Беларуская сацыялістычная грамада (1903—18), бел. нац. грамадскія арг-цыі на чале з Беларускім народным камітэтам у Вільні, нац. арг-цыі, т-вы, гурткі, суполкі і згуртаванні ў Петраградзе, Маскве, Яраслаўлі і інш. гарадах, дзе было шмат беларусаў-бежанцаў 1-й сусв. вайны, рабочых, салдат, матросаў. Мэта ўтварэння бел. дзяржаўнасці (у форме аўт. часткі Рас. дэмакр. рэспублікі, літ-бел. канфедэрацыі або незалежнай дзяржавы) аб’ядноўвала ўсе плыні бел. нац. руху, на якія ён пачаў размяжоўвацца пасля Лют. рэвалюцыі 1917 і канчаткова раскалоўся пасля Кастр. рэвалюцыі 1917, абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) і ўтварэння Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (БССР). Практычным увасабленнем ідэалогіі Н.-д. была палітыка беларусізацыі, ажыццяўленне якой у 1920-я г. дазволіла сфарміраваць нац. сістэму адукацыі, сродкі масавай інфармацыі, кнігавыдавецкую справу і актывізаваць удзел беларусаў у культ. і гасп. жыцці. У сярэдзіне 1920-х г. Н.-д. быў абвешчаны «контррэвалюцыйнай плынню», «правым ухілам», «варожай антысавецкай ідэалогіяй і практыкай». У рамках барацьбы супраць Н.-д. органамі НКУС БССР была ўзбуджана справа аб т.зв. «Саюзе вызвалення Беларусі», а таксама шэраг спраў, па якіх да крымінальнай адказнасці неабгрунтавана прыцягнуты і рэпрэсіраваны многія прадстаўнікі бел. інтэлігенцыі (гл. «Беларуская народная грамада», «Беларускі нацыянальны цэнтр», «Аб’яднанае антысавецкае падполле»), У ліку афіц. дакументаў, накіраваных на пераадоленне Н.-д., была пастанова ЦК КП(б)Б «Аб фактах пранікнення класава-варожых, нацыянал-дэмакр. уплываў у маст. л-ры» (1933). У 1980—90-х г. работу па адраджэнні нац. традыцый і духоўных дэмакр. каштоўнасцей бел. народа працягвалі маладзёжныя нефармальныя аб’яднанні «Талака», «Паходня», «Тутэйшыя», грамадскія аб’яднанні і партыі Мартыралог Беларусі, «Таварыства беларускай мовы імя Ф.​Скарыны» і інш. Асн. палажэнні праграм іх дзейнасці (пра вяршэнства нацыі ў яе самавызначэнні, пра фактычную і юрыд. прыналежнасць усёй дзярж. улады народу, захаванне нац. традыцый, гісторыка-культ. спадчыны і інш.) знайшлі адлюстраванне ў Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 са змяненнямі і дапаўненнямі, прынятымі на рэсп. рэферэндуме 24.11.1996, і інш. заканадаўчых актах. Гарантыяй далейшага развіцця гэтых ідэй з’яўляюцца ўмацаванне дзярж. незалежнасці, развіццё ўсіх сфер жыцця бел. грамадства з улікам патрэб і нац. інтарэсаў краіны, агульнагуманіст. каштоўнасцей сусв. цывілізацыі.

Літ.:

Канчар А. Класавае, нацыянальнае і рэлігійнае змаганьне на Беларусі. Вільня, 1921;

Турук Ф. Белорусское движение: Репринт. Мн., 1994;

Станкевіч А. Да гісторыі беларускага палітычнага вызвалення. Вільня, 1934;

Крыжовы шлях. Мн., 1993;

Мяснікоў А. Нацдэмы: Лёс і трагедыя Фабіяна Шантыра, Усевалада Ігнатоўскага і Язэпа Лёсіка. Мн., 1993;

Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 1—2. Мн., 1994—95;

Гарэцкі Р.Г. Шляхам адраджэння. Мн., 1997.

С.​Ф.​Дубянецкі.

т. 11, с. 221

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

МАСТА́ЦКАЯ КРЫ́ТЫКА,

творчая дзейнасць па вытлумачэнні, інтэрпрэтацыі, аналізе і ацэнцы твораў мастацтва, а таксама па ўсведамленні з’яў сучаснага маст. працэсу, кірункаў, відаў і жанраў маст. творчасці; раздзел мастацтвазнаўства. Уключае літаратурную крытыку, тэатральную крытыку, кінакрытыку (гл. ў арт. Кіназнаўства), музычную крытыку (гл. ў арт. Музыказнаўства), крытычную дзейнасць у галіне пластычных мастацтваў (сустракаецца і трактоўка паняцця «М.к.» ў вузкім сэнсе — у якасці аналізу, вытлумачэння і ацэнкі твораў пластычных мастацтваў). Метадалогіяй М.к. выступае эстэтыка, якая непасрэдна зыходзіць з мастацтвазнаўчых ведаў. М.к. суадносіць з’явы мастацтва з жыццём, грамадскімі і эстэт. ідэямі свайго часу ў параўнанні з інш. этапамі культ.-гіст. развіцця чалавецтва, разглядае сучасны маст. працэс як пэўны этап гісторыі мастацтваў і як праяўленне яе агульных законаў. М.к. грунтуецца на сістэме эстэт. ацэнкі і суджэннях густу эстэтычнага, шырока карыстаецца метадамі інтэрпрэтацыі і аналізу маст. твораў з мэтай вылучэння асаблівасцей зместу і формы, вызначэння іх эстэт. і маст. каштоўнасцей. З анталагічнага пункту гледжання М.к. носіць суб’ектыўны характар, аднак імкнецца да аб’ектыўнасці, выяўлення аб’ектыўнай падставы ацэнкі. М.к. мае дваістую накіраванасць. Звяртаючыся і да творцы, і да публікі, яна з’яўляецца своеасаблівым «правадніком», які забяспечвае «адваротную сувязь» ва ўсёй сістэме маст. культуры грамадства: з аднаго боку, адзначае пазітыўныя (або негатыўныя) тэндэнцыі сучаснага маст. працэсу, садзейнічае ўдасканаленню творчасці мастакоў; з другога — выступае важным сродкам фарміравання ідэалу эстэтычнага, эстэт. культуры, маст. густу, эстэтычнага выхавання, эстэт. ўспрымання рэцыпіентаў мастацтва.

Пачаткі М.к. трапляюцца ў трактатах філосафаў Індыі, Кітая, Стараж. Грэцыі, Рыма. Імкненне да навук. абгрунтавання мастацтва, яго крытычнага і гіст. вытлумачэння склалася ў эпоху Адраджэння; узніклі крытэрыі ацэнкі маст. твораў, звязаныя з вызваленнем навукі і мастацтва ад царк. норм. З сярэдзіны 18 ст. М.к. існуе як грамадскі ін-т, спецыфічны феномен у культуры і развіцці соцыуму. Вял. значэнне для яе развіцця мела дзейнасць Д.​Дзідро, Ш.​Бацё, Г.​Лесінга, І.​В.​Гётэ, эстэт. канцэпцыі класічнай ням. філасофіі. У развіццё рус. М.к. 19 ст. вял. ўклад зрабілі В.​Бялінскі, які вызначаў М.к. як «рухомую эстэтыку», і У.​Стасаў.

Элементы М.к. ў бел. культуры трапляюцца ўжо ў эпоху Адраджэння ў перакладной («Аповесць пра Трою», «Александрыя») і мемуарна-летапіснай (Баркулабаўскі летапіс) л-ры, філас.маст. і публіцыстычнай творчасці Ф.​Скарыны, Міколы Гусоўскага, С.​Буднага. У 17 ст. асобныя сістэмы эстэт. крытэрыяў стварылі на бел. зямлі Сімяон Полацкі і М.​Сарбеўскі, якія распрацоўвалі пытанні паэтыкі, красамоўства, выяўл. мастацтва. Праблемы М.к. займалі значнае месца ў творчасці пачынальніка новых бел. л-ры і т-ра В.​Дуніна-Марцінкевіча. У 2-й пал. 19 ст. асн. прынцыпамі М.к. былі абвешчаны рэалізм і народнасць, што сталі падмуркам творчасці бел. пісьменнікаў-дэмакратаў Ф.​Багушэвіча, Я.​Лучыны, А.​Гурыновіча і інш. На чале прафес. М.к. ў пач. 20 ст. стаялі Я.​Купала, Я.​Колас, М.​Багдановіч, З.​Бядуля, а таксама публіцысты «нашаніўскага» перыяду. У 1920-я г. значны ўклад у развіццё бел. М.к. зрабіў М.​Шчакаціхін. У сав. час паступова сфарміравалася новая плынь М.к., звязаная з тэорыяй мастацтва і развіццём відаў мастацтва. Яна адыграла значную ролю ў развіцці прафес. мастацтва. Развіццё М.к. прывяло да ўзнікнення Саюза літ.-маст. крытыкаў Беларусі (1997).

Літ.:

Долгов К.М. Эстетика и художественная критика. М., 1972;

Каваленка В.А. Праблемы сучаснай беларускай крытыкі. Мн., 1977;

Салеев В.А. Искусство и его оценка. М., 1977;

Щукина Т.С. Теоретические проблемы художественной критики. М., 1979;

Борев Ю.Б. Искусство интерпретации и оценки. М., 1981;

Баранов В.И., Бочаров А.Г., Суровцев Ю.И. Литературно-художественная критика. М., 1982;

Беларускае сучаснае мастацтвазнаўства і крытыка: Прабл. адаптацыі да новых рэальнасцей. Мн., 1998.

В.​А.​Салееў.

т. 10, с. 194

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

НАЦЫЯНА́ЛЬНЫ АКАДЭМІ́ЧНЬІ ТЭА́ТР О́ПЕРЫ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ.

Створаны ў 1933 у Мінску як Дзярж. т-р оперы і балета БССР на базе Беларускай студыі оперы і балета. З 1940 — Вялікі, з 1964 — акадэмічны. З 1996 сучасная назва, у складзе творчага аб’яднання «Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь». Адкрыты ў будынку БДТ-1 спектаклем «Кармэн» Ж Бізэ (гал. ролю выконвала Л.​Александроўская). Напачатку дзейнасць т-ра была скіравана на асваенне класічнага, найперш рус. рэпертуару: «Яўген Анегін» (1933) і «Пікавая дама» (1934) П.​Чайкоўскага, «Царская нявеста» М.​Рымскага-Корсакава (1933), «Князь Ігар» А.​Барадзіна (1934), «Русалка» А.​Даргамыжскага (1938). Значнымі падзеямі ў гісторыі т-ра сталі пастаноўкі бел. нац. опер «Міхась Падгорны» Я.​Цікоцкага (лібр. П.​Броўкі), «У пушчах Палесся» А.​Багатырова (лібр. Я.​Рамановіча паводле аповесці Я.​Коласа «Дрыгва»; абедзве 1939), «Кветка шчасця» А.​Туранкова (1940, лібр. В.​Барысевіч, Броўкі і П.​Глебкі паводле драмы М.​Чарота «На Купалле»), Яны адметныя пошукамі нац. спецыфічных сродкаў муз. стылістыкі, заснаванай на нар.-песенным меласе, сцэн. выразнасцю і арыгінальнай рэжысёрскай інтэрпрэтацыяй.

Сталенню маст. калектыву т-ра садзейнічалі дырыжоры І.​Гітгарц, Н.​Грубін, М.​Шнейдэрман, рэжысёры Барысевіч, П.​Златагораў, М.​Смоліч, Б.​Чарняўскі, І.​Шляпянаў; мастакі М.​Бобышаў, П.​Вільямс, Б.​Волкаў, Н.​Каровін, С.​Нікалаеў; хормайстры А.​Бельскі, Г.​Пятроў; спевакі Александроўская, Л.​Аляксеева, А.​Арсенка, І.​Балоцін, Т.​Баначыч, В.​Валчанецкая, М.​Дзянісаў, С.​Друкер, П.​Засецкі, В.​Каліноўскі, Д.​Кроз, М.​Лазараў, В.​Лапін, В.​Малькова, Р.​Млодак, І.​Мурамцаў, У.​Таланкін, Г.​Цэпава, Я.​Шаціхін.

У Вял. Айч. вайну значная частка калектыву працавала ў г. Горкі, потым у г. Каўроў (Уладзімірская вобл., Расія), дзе ў канцэртным выкананні паказаны оперы «Чыо-Чыо-сан» Дж.​Пучыні (1943), «Севільскі цырульнік» Дж.​Расіні і новая бел. опера «Алеся» Цікоцкага (лібр. Броўкі; абедзве 1944). Пастаноўкай «Алесі» (у гал. ролі Александроўская) у канцы 1944 т-р аднавіў сваю дзейнасць у вызваленым Мінску. У пасляваен. гады разам з рэпертуарным узбагачэннем удасканальваліся рэжысура і сцэн. вырашэнне спектакляў. Плённа працавалі рэжысёры Б.​Пакроўскі («Алеся», «Кармэн», 1945) і Б.​Мардвінаў («Пікавая дама»; «Рыгалета» Дж.​Вердзі, абедзве 1948; «Прададзеная нявеста» Б.​Сметаны і «Князь Ігар», 1949; «Іван Сусанін» М.​Глінкі, 1950), сцэнограф Нікалаеў. Нац. рэпертуар папоўніла опера «Кастусь Каліноўскі» Дз.​Лукаса (1947, лібр. М.​Клімковіча), дзе ў гал. партыі выступіў М.​Сярдобаў. У 1950-я г. асн. лінію дзейнасці т-ра вызначала фарміраванне нац. рэпертуару пад кіраўніцтвам Александроўскай. Пастаўлены оперы «Дзяўчына з Палесся» Цікоцкага (новы варыянт оперы «Алеся», 1953), «Надзея Дурава» Багатырова (1956, лібр. І.​Келера), у якой рэалізаваны выканальніцкія магчымасці К Кудрашовай, Л.​Галушкінай, М.​Ворвулева, паўторна паказана опера «Міхась Падгорны» (1957), дзе акцёрскім дасягненнем стаў вобраз Бабы-Лапатухі, створаны Т.​Ніжнікавай. Народнасцю меласу і значнай драматургічнай роляй хароў вылучалася опера «Яснае світанне» Туранкова (1958, лібр. А.​Бачылы). Створаны першы нац. оперны спектакль для дзяцей «Марынка» Р.​Пукста (1955, лібр. Э.​Агняцвет). Класічны рэпертуар узбагацілі «Мазепа» і «Іаланта» Чайкоўскага (абедзве 1952; у гал. ролі Т Шымко), «Барыс Гадуноў» М.​Мусаргскага (1954), «Трубадур» Вердзі (1955), «Садко» М.​Рымскага-Корсакава (1957). Лепшай рэжысёрскай работай Александроўскай стала «Аіда» (1953) Вердзі, якую вызначалі прадуманасць рэжысуры і выдатны акцёрскі ансамбль (Друкер, Кудрашова, Ворвулеў, М.​Зюванаў, Лазараў). Падзеяй стала першая ў СССР пастаноўка камічнай оперы С.​Манюшкі «Страшны двор» (1952, лібр. ў перакладзе на бел. мову М.​Танка).

У 1950—60-я г. пастаўлены шэраг муз. камедый і аперэт: «Карневільскія званы» Р.​Планкета (1959), «Цыганскі барон» (1960) і «Лятучая мыш» (1961) І.​Штрауса. У 1960-я г. вызначальная роля належала маст. кіраўніку і гал. рэжысёру т-ра Дз.​Смолічу. Яго пастаноўку оперы Вердзі «Атэла» (1963) вылучае бліскучае муз. (дырыжор І.​Абраміс) і акцёрскае ўвасабленне (З.​Бабій, Н.​Ткачэнка, І.​Сарокін). Дасягненнем калектыву стала пастаноўка оперы С.​Танеева «Арэстэя» (1963) пад кіраўніцтвам дырыжора Т.​Каламійцавай. Сярод інш. пастановак тых гадоў оперы «Чыо-Чыо-сан» Пучыні (1953), «Пікавая дама» Чайкоўскага (1960), «Баль-маскарад» (1961) і «Трубадур» (1964) Вердзі, «Джаконда» А.​Панк’елі (1962), «Любоўны напітак» Г.​Даніцэці (1965), «Багема» Пучыні (1968), а таксама, складаная ў адносінах драматургіі опера С.​Пракоф’ева «Заручыны ў манастыры» (1962). Героіка Вял. Айч. вайны ўвасоблена ў пастаноўцы «Брэсцкай крэпасці» К.​Малчанава (1967). Бел. оперны рэпертуар папоўнілі камедыйныя творы Ю.​Семянякі «Калючая ружа» (1960), з эфектнымі муз. фрагментамі і яскравымі сцэн. знаходкамі, і «Калі ападае лісце (1968; лібр. абедзвюх Бачылы). У 1945—60 у трупе працавалі спевакі Р.​Асіпенка, Л.​Бражнік, Ворвулеў, Галушкіна, А.​Генералаў, У.​Глазаў, Н.​Гусельнікава, Г.​Дзмітрыеў, Зюванаў, Кудрашова, Ніжнікава, Н.​Нікеева, Б.​Нікольскі, Т.​Пастуніна, І.​Сайкоў, Сярдобаў, Шымко, Р.​Яўраеў; дырыжоры Абраміс, А.​Брон, Каламійцава, Л.​Любімаў, У.​Пірадаў; рэжысёры Александроўская, А.​Маралёў, Мардвінаў, Ю.​Ужанцаў, У.​Шахрай; мастакі Нікалаеў, П.​Масленікаў, хормайстар М.​Прысёлкаў.

У 1960-я г. вылучыліся спевакі новага пакалення В.​Бруй, Л.​Ганестава, В.​Ганчарэнка, В.​Глушакоў, В.​Гур’еў, С.​Данілюк, М. і П.​Дружыны, Л.​Златава, В.​Кірычэнка, Сарокін, А.​Саўчанка, В.​Чарнабаеў, І.​Шыкунова; дырыжоры Г.​Дугашаў, К.​Ціханаў, мастак Я.​Чамадураў; хормайстры Т.​Арлова, А.​Кагадзееў; гал. канцэртмайстар С.​Талкачоў. У 1970—80-я г., побач з узбагачэннем рэпертуару творамі опернай класікі і бел. кампазітараў, адбывалася актуалізацыя традыц. школы опернага мастацтва. Пачатак гэтага перыяду азнаменавала пастаноўка А.​Дадышкіліяні «Хаваншчыны» М.​Мусаргскага (1970; вобраз Марфы выканала Данілюк). Вял. роля ў абнаўленні тэатр. традыцый належыць рэж. С.​Штэйну. які паставіў шэраг яскравых спектакляў. Маштабнасцю і глыбінёй муз. і рэж. інтэрпрэтацыі вызначалася яго сумесная з Я.​Вашчаком работа над пастаноўкай «Барыса Гадунова» Мусаргскага (1974; у гал. партыі М.​Зданевіч і Я.​Пятроў). Пастаўлены оперы «Залаты пеўнік» (1971) і «Снягурачка» (1981) Рымскага-Корсакава, 2 новыя інтэрпрэтацыі «Пікавай дамы» Чайкоўскага (1972, 1983), «Дон Жуан» (1973) і «Вяселле Фігара» (1980) В.​А.​Моцарта, дзе выразна раскрыліся вак. майстэрства і сцэн. абаяльнасць Саўчанкі. Творчай удачай т-ра стала пастаноўка «Лаэнгрына» Р.​Вагнера (1977, рэж. К.​Г.​Фіртэль, ГДР; у гал. ролях Данілюк, А.​Дзедзік, Л.​Шамчук, Сарокін). У нац. традыцыях увасоблена польск. рэж. Б.​Янкоўскім «Галька» Манюшкі (1975). Выявілася цікавасць т-ра да італьян. оперы: «Сельскі гонар» П.​Масканьі (1973), «Дон Паскуале» Даніцэці (1977; у гал. ролі Чарнабаеў), «Дон Карлас» (1979) і «Рыгалета» (1981) Вердзі, «Служанка-пані» Дж.​Пергалезі (1981). Пастаноўка М.​Ізворска-Елізар’евай «Дона Карласа» вызначалася ансамблевасцю, высокай сцэн. і пеўчай культурай (Пятроў, Н.​Казлова, Н.​Губская, Данілюк і Н.​Галеева). Нац. рэпертуар папоўнілі оперы «Андрэй Касценя» М.​Аладава (лібр. Глебкі), «Зорка Венера» Семянякі (лібр. Бачылы; абедзве 1970). Філас.-абагульненае ўвасабленне рэчаіснасці, паказ падзей мінулага ў жывой сувязі з нашым часам уласцівы спектаклю «Джардана Бруна» С.​Картэса (1977, лібр. У.​Халіпа; дырыжор Вашчак, рэж. Штэйн, мастак Я.​Лысік). Асн. рысы кампазіцыі і стылістыкі оперы «Сівая легенда» Дз.​Смольскага (1978, лібр. У.​Караткевіча) характарызаваў псіхалагізм вак. партый (Дзедзік, Шыкунова, Сарокін). Драм. экспрэсіяй адметная пастаноўка оперы «Сцежкаю жыцця» Г.​Вагнера (1980, лібр. А.​Вярцінскага і Штэйна паводле аповесці В.​Быкава «Воўчая зграя»), У 1970-я г. калектыў т-ра папоўнілі салісты Ю.​Бастрыкаў, А.​Кеда, Л.​Колас, Пятроў, А.​Рудкоўскі, В.​Скорабагатаў, В.​Цішына, У.​Экнадыёсаў; дырыжор У.​Машэнскі; мастакі Я.​Ждан, В.​Левенталь. 1980-я г. т-р адзначыў шэрагам прэм’ер. Да 100-годдзя з дня нараджэння Я.​Коласа пастаўлена опера «Новая зямля» Семянякі (1982, лібр. А.​Петрашкевіча паводле аднайм. паэмы Я.​Коласа) — спроба сінтэзу фалькл. т-ра і класічнай оперы. У 1989 пастаўлены адзін з лепшых нац. твораў — «Дзікае паляванне караля Стаха» У.​Солтана (лібр. С.​Клімковіч паводле аднайм. аповесці Караткевіча; дырыжоры Вашчак і А.​Анісімаў, рэж. В.​Цюпа, мастак Э.​Гейдэбрэхт; у гал. партыях Н.​Кастэнка, Скорабагатаў, Экнадыёсаў; Дзярж. прэмія Беларусі 1990). Сярод інш. оперных прэм’ер «Вайна і мір» (1985, дырыжор Г.​Праватораў, рэж. Штэйн, мастак Гейдэбрэхт) і першая ў СССР пастаноўка оперы «Мадалена» (1989) Пракоф’ева.

Музыкальнасцю і дынамізмам адзначаны спектакль «Казкі Гофмана» Ж.​Афенбаха (1980, дырыжор Каламійцава; у гал. ролях Экнадыёсаў, Бастрыкаў, Колас, Кастэнка). Упершыню на Беларусі пастаўлены оперы «Кавалер руж» Р.​Штрауса і «Чароўная флейта» Моцарта (1987), адноўлены оперы «Баль-маскарад» (1981), «Пікавая дама» (1983), «Іван Сусанін» (1984), «Севільскі цырульнік» (1986), «Яўген Анегін» (1986). У складзе трупы: спевакі Т.​Глаголева, М.​Гулегіна, М.​Жылюк, Н.​Залатарова, Л.​Златава, Т.​Кучынская, Г.​Лукомская, М.​Майсеенка, Э.​Пелагейчанка, Пятроў, Н.​Руднева, М.​Рысаў, Цішына, мастакі Л.​Ганчарова, Гейдэбрэхт, хормайстар Кагадзееў. У 1990-я г. рэпертуар т-ра ўзбагацілі нац. оперы «Князь Наваградскі» А.​Бандарэнкі (1992, лібр. В.​Іпатавай паводле п’есы Л.​Пракопчыка; Дзярж. прэмія Беларусі 1996), «Майстар і Маргарыта» Я.​Глебава (1992, лібр. аўтара і Л.​Глебавай паводле аднайм. рамана М.​Булгакава) і «Візіт дамы» Картэса (1995, лібр. Халіпа паводле п’есы «Візіт старой дамы» Ф.​Дзюрэнмата; дырыжор Праватораў, рэж. М.​Пінігін, мастак З.​Марголін; у гал. партыях Руднева і Пелагейчанка). У 1994 адбылася прэм’ера оперы Дз.​Шастаковіча «Лэдзі Макбет Мцэнскага павета» (лібр. А.​Прэйса паводле аднайм. аповесці М.​Ляскова), пастаноўка якой вылучалася экспрэсіўнай муз. стылістыкай у спалучэнні з дзейснай рэжысурай і сцэнаграфіяй (дырыжор Анісімаў, рэж. Ізворска-Елізар’ева, мастак В.​Окунеў; у гал. партыях Залатарова і Т.​Цівунова, В.​Кавальчук). Сярод новых пастановак таксама камічная опера «Шлюбны вэксаль» Расіні (1998). Асаблівасць дзейнасці т-ра гэтага часу — выкананне зах.-еўрап. опер на мове арыгінала. Створаны новыя версіі спектакляў «Тоска» Пучыні (1991), «Іаланта» Чайкоўскага (1993), «Рыгалета» (1994), «Травіята» Вердзі (1997), «Паяцы» Р.​Леанкавала (1999), «Кармэн» Бізэ (1995), «Князь Ігар» Барадзіна (1996). Т-р практыкуе форму канцэртна-сцэн. паказу: оперы «Барыс Гадуноў» Мусаргскага (1998), «Лючыя ды Ламермур» Даніцэці (у гал. партыі В.​Курбацкая) і «Набука» Вердзі (1999; Бастрыкаў, Глаголева, А.​Мельнікаў у гал. партыях), «Турандот» Пучыні (2000). Калектыў т-ра неаднаразова выступаў у Вял. т-ры ў Маскве і за мяжой. З 1990 г. на базе т-ра працуе Дзіцячы муз. тэатр-студыя, дзе пастаўлены шэраг спектакляў для дзяцей. У т-ры працавалі: гал. дырыжоры Гітгарц (1933—36), Грубін (1938—41), Брон (1944—48), Пірадаў (з 1948), Любімаў (1951—64), Дугашаў (1966—68), Ціханаў (з 1969), Вашчак (1972—80), Г.​Праватораў (з 1984), А.​Анісімаў (1980—84 і з 1989); гал. рэжысёры Златагораў (1939—40), Мардвінаў (з 1947), Александроўская (1951—60), Смоліч (1962—69), Дадышкіліяні (1972—76); гал. хормайстры Г.​Пятроў (1933—37, 1945—50), А.​Сцяпанаў (1937—41), М.​Прысёлкаў (1951—59), Кагадзееў (1960—93); гал. мастакі Нікалаеў (з 1938), Чамадураў (1959—76), Лысік (1979—81), Э.​Гейдэбрэхт (1984—90).

У складзе трупы (на 2000): нар. арт. СССР Саўчанка, нар. артысты Беларусі Бастрыкаў, Я.​Пятроў, Руднева, Чарнабаеў, нар. арт Расіі Пелагейчанка, засл. арт. Расіі М.​Майсеенка, засл. артысты Беларусі Галеева, Губская, М.​Дружына, Жылюк, Казлова, Мельнікаў, У.​Пятроў, Скорабагатаў, В.​Стральчэня, майстры сцэны Т.​Варапай, А.​Гардынец, Глаголева, М.​Грыгорчык, Кавальчук, Курбацкая, С.​Франкоўскі; канцэртмайстры засл. артысты Беларусі Г.​Карант, Л.​Талкачова, засл. арт. Бураціі Ж.​Габа, артысты аркестра — засл. артысты Беларусі М.​Баркоўскі, У.​Тарашкевіч; дырэктар — маст. кіраўнік т-ра нар. арт. Беларусі Картэс, гал. дырыжор — засл. дз. маст. Расіі Анісімаў, дырыжоры засл. дзеячы маст. Беларусі М.​Калядка, Л.​Лях; рэж. С.​Цырук, гал. хормайстар — засл. дз. маст. Беларусі Ламановіч, мастак Ганчарова, мастак па касцюмах Э.​Грыгарук. Працуе ў адным будынку з Нацыянальным акадэмічным тэатрам балета Рэспублікі Беларусь.

Літ.:

Смольский, Б.С. Белорусский музыкальный театр. Мн., 1963;

Кулешова Г.Г. Белорусская советская опера. Мн., 1967;

Мастацтва Беларусі. 1983. № 10;

Музычны тэатр Беларусі. [Кн. 2—3]. Мн., 1993—96.

Б.​С.​Смольскі, А.​В.​Казлоўская.

Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь. Сцэна са спектакля «Тоска» Дж.​Пучыні. 1991.
Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь. Сцэна з оперы «Кармэн» Ж.​Бізэ. 1945.
Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь. Сцэна са спектакля «Барыс Гадуноў» М.​Мусаргскага. 1974.
Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь. Сцэна са спектакля «Дзікае паляванне караля Стаха» У.​Солтана. 1989.
Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь. Сцэна са спектакля «Візіт дамы» С.​Картэса. 1995.

т. 11, с. 234

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЛІТАРАТУ́РНЫ ПРАЦЭ́С,

функцыянаванне і развіццё літаратуры ў пэўную эпоху і на працягу ўсёй гісторыі нацыі, дзяржавы, рэгіёна, свету. Уключае самі творы, формы іх грамадскага існавання (публікацыі, выданні, літ.-крытычныя ацэнкі і тэарэт. інтэрпрэтацыі, чытацкія рэагаванні), дзейнасць творцаў (пісьменніцкія з’езды, канферэнцыі, літ. дыскусіі), узаемадзеянне нац. л-р, л-ры з інш. відамі мастацтваў (тэатр, кіно, музыка) і агульнакульт. з’явамі. На Л.п. уплываюць грамадска-паліт. абставіны, якія могуць абмяжоўваць, паралізоўваць літ.-маст. жыццё ці, наадварот, спрыяць яго ўсебаковаму развіццю. Сувязь паміж грамадска-эканам. і літ.-маст. працэсамі не заўсёды прамая і адназначная. Бывае, што ва ўмовах рэакц. ладу паспяхова развіваецца вял. л-ра (напр., у Расіі ў 19 ст.). Такім чынам, Л.п. з’яўляецца часткаю грамадска-гіст. працэсу, але валодае і пэўнай аўтаномнасцю, бо духоўна-эстэт. памкненні пісьменнікаў як элітарна-самакаштоўныя нярэдка апярэджваюць свой час. У цэлым Л.п. прагрэсіўна-паступальны і вызначаецца ў адпаведнасці са зменамі грамадскіх ідэй, густаў, інтарэсаў зменамі стыляў творчасці [міфалагічны, рэнесанс (гл. Адраджэнне), барока, класіцызм, рамантызм, рэалізм, мадэрнізм], станаўленнем і развіццём родаў (эпас, лірыка, драма) і жанраў, удасканаленнем маст.-эстэт. культуры, узоры якой гістарычна карэкціруюцца.

Л.п. стараж. часоў спецыфічны развіццём пераважна вершаваных форм творчасці. На мяжы 18—19 ст. зацвярджаецца як эстэтычна паўнацэнны тып творчасці проза, якая ў 19—20 ст. пацясняе верш і развіваецца вельмі прадуктыўна (у эпасе, драме). Л.п. у яго сусв.-гіст. тэндэнцыях — агульны комплекс маст. рухаў. Каб больш выразна высветліць змест Л.п., у ім звычайна вылучаюць найб. адметныя рэгіёны (заходнееўрап., усходнеслав., паўднёваамер., блізкаўсходнія л-ры і інш.). У межах рэгіёнаў вылучаюць асобныя над. л-ры, якія канкрэтызуюць гэты змест. Л.п. даследуе літаратуразнаўства.

Бел. л-ра развіваецца з 11—12 ст. (летапісы Полацкай зямлі, жыціі і апокрыфы, словы Кірылы Тураўскага і Клімента Смаляціча, пераклады евангелляў). Для Л.п. эпохі Адраджэння характэрна з’яўленне новых відаў і жанраў л-ры (кніжная паэзія, рэфармацыйная публіцыстыка, гіст.-мемуарная проза, драматургія), узмацненне працэсаў секулярызацыі і гуманізацыі л-ры. У гэты перыяд склалася плеяда таленавітых літаратараў (Ф.​Скарына, Мікола Гусоўскі, С.​Будны, В.​Цяпінскі, С. і Л. Зізаніі, Л.​Сапега, А.​Рымша). У перыяд Контррэфармацыі на першы план выходзяць барочныя вершы Сімяона Полацкага і А.​Белабоцкага, палемічная публіцыстыка, гіст.-мемуарная л-ра. Асветніцтва прыўнесла ў л-ру парадыйна-сатыр. прозу, школьную драматургію, пераклады з еўрап. крыніц. У 2-й пал. 17—18 ст. адбываецца пераход ад сярэдневяковай л-ры з рэлігійнасцю яе зместу, утылітарна-службовымі задачамі і царкоўна-слав. канонамі да новай л-ры з нар.-дэмакр. ідэямі, свецкімі інтарэсамі, эстэт. арыентацыяй на збліжэнне з рэальнасцю. Ва ўмовах фарміравання нацыі сял.-быт. прыхільнасці і рамантычна-асв. захапленні дзеля салідарызацыі грамадства спалучаюць у сваёй творчасці бел.-польск. (Я.​Чачот, Я.​Баршчэўскі, В.​Каратынскі, У.​Сыракомля, А.​Плуг), польск. (А.​Міцкевіч, Э.​Ажэшка), бел. (В.​Дунін-Марцінкевіч, Ф.​Багушэвіч) пісьменнікі 19 ст. На пач. 20 ст. нац.-адраджэнскую ідэю ў л-ры сцвярджалі Я.​Купала, Я.​Колас, М.​Багдановіч, Цётка, Ядвігін Ш., А.​Гарун, М.​Гарэцкі, Ф.​Аляхновіч, З.​Бядуля і інш., якія сумяшчалі ў творчасці рамант., рэаліст. і мадэрнісцкія прынцыпы. Л-ра гэтага перыяду паскорана развівала жанры, стылі, рэалізоўвала еўрап. стандарты. У БССР ў 1920-я г. ўзнялося пакаленне маладых рэв. рамантыкаў (М.​Чарот, У.​Дубоўка, У.​Хадыка, К.​Чорны, П.​Трус, К.​Крапіва, Я.​Пушча); у 1930-я г. Л.п. разбураўся ў выніку рэпрэсій. У л-ры Зах. Беларусі ў 1920—30-я г. апяваліся вызв. рух (М.​Васілёк, В.​Таўлай, П.​Пестрак, А.​Салагуб і інш.), вечныя каштоўнасці і родныя краявіды; розныя плыні спалучаліся ў творчасці М.​Танка. У 2-й пал. 1950-х—1960-я г. ў л-ры зацвярджаюцца гуманістычныя і нац.-патрыят. ідэі. Паэтызуецца сав. рэчаіснасць. У апошнія дзесяцігоддзі Л.п. ўласціва больш глыбокае асэнсаванне чалавека ў сістэме жыццёвых каардынат, аналіз рэчаіснасці як аб’екта дзейнасці асобы, жанрава-стылявое багацце. На Беларусі Л.п. развіваецца ў кантэксце часу. Гл. таксама раздзел Літаратура ў арт. Беларусь.

Літ.:

Благой Д.Д. Литературный процесс и его закономерности // Благой Д.Д. От Кантемира до наших дней. М., 1972. Т. 1;

Литературный процесс и русская журналистика конца XIX — начала XX в., 1890—1904. М., 1981;

Каваленка В.А. Вытокі. Уплывы. Паскоранасць Мн., 1975;

Гл. таксама да арт. Літаратура, Літаратуразнаўства.

А.​М.​Пяткевіч.

т. 9, с. 298

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ВЫСЛО́ЎЕ,

агульная назва для розных відаў трапных выказванняў, якія маюць лагічна закончаную думку-суджэнне. Перадаюць яе лаканічна, яскрава і ўваходзяць у ідыяматыку мовы побач з лексікай і фразеалогіяй. Уключаюць афарызмы («Не шукай ты шчасця, долі На чужым далёкім полі». Я.​Купала), выказванні павучальна-маральнага характару — сентэнцыі («Ты са старымі размовы ахвотна вядзі і старанна. Хто разумнейшы за іх? Мудрасць іх словы нясуць». Я.​Л.​Намыслоўскі, зб. «Павучанні для ўсеагульнага карыстання ў жыцці», 1589), максімы, якія перадаюць лагічныя або этычныя прынцыпы, пэўныя нормы паводзін чалавека («Дарма пра песню пытацца ў глухога. Дарма пра сонца пытацца ў сляпога». М.​Танк), апафегмы — маральныя парады ў форме звароту да субяседніка («Гуслям, княжа, не пішуць законаў». Я.​Купала), прыказкі («Не чапай ліха, пакуль спіць ціха»), крылатыя словы, выражаныя сказам («Хто ж дужэй ад грамады?» Я.​Колас; «Усё мінае — Гонар не мінае, Бо народжаны адным сумленнем». У.​Караткевіч). Фалькларыст М.​Я.​Грынблат уключае ў паняцце «выслоўя» розныя кароткія жанры нар. вусна-паэт. творчасці: скорагаворкі («Цецеручыха цецеруковым цецеручанятам цеста месіць»), прыгаворкі і жарты ў час застолля («Госць, не дзьміся, еш што ў місе»), віншаванні, пажаданні ў тостах на вяселлях, радзінах («Каб у вас было ўвесь час на стале, у місцы і ў калысцы! Дай, Божа, разам двое: шчасця і здароўя! Каб ваш ложак добра скрыпаў і да года сынок выпаў!»), вітанні («Дзень добры ў хату!»), развітанні («Заставайцеся здаровенькія!»), нар. параўнанні («Зазвінела бы ў новым цэбры»); нават праклёны, зламоўныя пажаданні і пагрозы («Дай, Божа, каб твае дзеці тваімі рэбрамі яблыкі абівалі») і інш. Выслоўі шырока выкарыстоўваюцца ў маст. л-ры (творы Я.​Купалы, Я.​Коласа, М.​Багдановіча, Ядвігіна Ш., А.​Паўловіча, К.​Крапівы, М.​Танка, У.​Караткевіча, Б.​Сачанкі, Я.​Брыля, В.​Адамчыка, Я.​Сіпакова і інш).

Літ.:

Выслоўі. Мн., 1979;

Янкоўскі Ф.М. Крылатыя словы і афарызмы. Мн, 1960;

Яго ж. Беларуская фразеалогія. Мн., 1968;

Яго ж. Беларускія народныя параўнанні: Кароткі слоўнік. Мн., 1973;

Яго ж. Беларускія прыказкі, прымаўкі, фразеалагізмы. 3 выд. Мн., 1992;

Прыказкі і прымаўкі. Кн. 1—2. Мн., 1976;

Лепешаў І.Я. Этымалагічны слоўнік фразеалагізмаў. Ч. 1—2. Мн., 1981—93;

Яго ж. З народнай фразеалогіі: Дыферэнц. слоўнік. Мн., 1991;

Яго ж. Фразеалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 1—2. Мн., 1993;

Шкраба І., Шкраба Р. Крынічнае слова: Бел. прыказкі і прымаўкі. Мн., 1987;

Лепешаў І.Я., Якаялцэвіч М.А. Слоўнік беларускіх прыказак. Мн., 1996.

І.​У.​Саламевіч.

т. 4, с. 321

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ НАСТА́ЎНІК РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. настаўнікам, выкладчыкам, выхавальнікам і інш. работнікам дашкольных устаноў, агульнаадук. устаноў усіх відаў, устаноў пазашкольнай і прафес.-тэхн. адукацыі, дзіцячых дамоў, якія працуюць па спецыяльнасці 15 і больш гадоў, за заслугі ў пед. і выхаваўчай дзейнасці, што забяспечвае атрыманне навучэнцамі і выхаванцамі глыбокіх ведаў, развіццё і ўдасканаленне іх творчага патэнцыялу. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. У 1940—88 існавала званне засл. настаўнік Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя настаўнікі Рэспублікі Беларусь

1941. М.​А.​Акульміна, Н.​Ф.​Арлова, Я.​В.​Астроўскі, М.​С.​Арцюхоў, П.​І.​Біран, В.​С.​Бірыч, М.​І.​Гайсёнак, А.​Г.​Гарачун, А.​С.​Дарашчанка, К.​А.​Зайцава, І.​К.​Зіновіч, М.​І.​Канавальчыкаў, І.​Г.​Крукоўскі, А.​Ф.​Крылова, А.​С.​Крыцкая, Э.​А.​Лютарэвіч, Г.​В.​Макарава, П.​С.​Нікалаенка, А.​Р.​Нікіценка, Х.​Р.​Пранік, У.​П.​Пушкарэвіч, П.​І.​Сівой, Н.​І.​Сіўко, Д.​К.​Талкачоў, Г.​В.​Харытановіч, А.​А.​Шаплыка.

1944. І.​М.​Галынец.

1945. В.​Р.​Адзінцова, К.​В.​Асмалоўская, Н.​Г.​Афанасьева, П.​А.​Бабіцкі, К.​А.​Барысевіч, Ю.​І.​Букатая, К.​А.​Бурдзілава, І.​С.​Вадэйка, Л.​Г.​Валачковіч, П.​С.​Васілеўскі, В.​Л.​Вільтоўская, І.​П.​Вольскі, А.​П.​Воранава, П.​С.​Вяндзіла, М.​М.​Гаваркоў, Г.​П.​Гілевіч, Я.​Р.​Грыгор’еў, Л.​В.​Грынаўцова, Г.​Л.​Дзівак, А.​К.​Дзяруга, Е.​С.​Елісеева, Н.​П.​Жукаў, А.​І.​Іваноў, М.​А.​Кавалевіч, М.​К.​Кандрацьеў, І.​У.​Капаевіч, А.​А.​Кармалітава, В.​Ц.​Карпенка, Г.​І.​Катлінскі, А.​М.​Кісялёва, К.​Ф.​Коршук, Б.​Р.​Крупадзёраў, В.​С.​Кузьміна, В.​М.​Кунько, Б.​М.​Лаўрыновец, В.​І.​Ліяранцэвіч, Т.​А.​Лютароўская, М.​С.​Магільніцкая, П.​Л.​Макарэня, Ю.​А.​Марозава. З.​П.​Міроненка, С.​А.​Нікіцін, Н.​Я.​Паднясінская, М.​Ф.​Паніткова, Б.​А.​Петрашкевіч, М.​М.​Пруднікава, В.​А.​Прэйс, М.​Р.​Разоўскі, А.​Н.​Салоха, В.​А.​Самцэвіч, І.​А.​Сасіновіч, Г.​К.​Севярнёва, Я.​У.​Семяноўская, Н.​І.​Слайчэўская, М.​Ф.​Старычонак, М.​М.​Сяргеенка, Я.​А.​Федчанка, А.​А.​Чаркас, А.​Б.​Чарноў, П.​А.​Чуліцкі, І.​П.​Шаплыка, Н.​В.​Шыдлоўская, А.​А.​Яўнас, Е.​С.​Яўсеева.

1946. Ф.​С.​Голуб.

1947. Я.​Г.​Абросава, В.​С.​Бандарчык, М.​С.​Баразнёнак, Р.​Р.​Барам, Л.​М.​Белавусава, Г.​Р.​Блаў, А.​М.​Былінская, А.​А.​Васілевіч, Дз.​А.​Вінаградаў, І.​А.​Гальчук, М.​П.​Гапановіч, В.​С.​Гарбацэвіч, М.​Б.​Голуб, Р.​М.​Гуткоўскі, М.​Р.​Дамарацкі, А.​Я.​Дарашэвіч, В.​А.​Дашук, І.​А.​Дзешчыц, С.​С.​Дзіковіч, П.​І.​Дубінін, Н.​Я.​Жыльчык, А.​І.​Ігнацьева, С.​А.​Казак-Цяста, Л.​М.​Казлоўская, А.​І.​Калістратава, А.​С.​Карась, Г.​М.​Кац, А.​Н.​Котаў, Г.​К.​Кузняцоў, Е.​В.​Лазарэтава, Н.​М.​Лапушанская, П.​М.​Лепяшынскі, М.​І.​Лобан, П.​С.​Лубяка, А.​І.​Львова, Г.​Ф.​Лявонава, А.​Я.​Мажэйка, І.​А.​Пісарчык, Е.​С.​Прэйс, Я.​М.​Разумоўская, Т.​Ф.​Сапелкіна, І.​А.​Скрынікава, А.​Н.​Стахоўскі, Т.​П.​Сцяшковіч, П.​П.​Фядотаў, Г.​У.​Хадоска, А.​Г.​Цыкуноў, З.​А.​Чарнагорцава, М.​Ц.​Шабураў, С.​Ф.​Шаснеўская, А.​А.​Шаўко, П.​П.​Шымановіч, М.​К.​Яновіч, Г.​А.​Ярмусік.

1949. М.​М.​Азараў, Т.​І.​Азёрнікава, У.​К.​Азёрнікаў, А.​Г.​Александровіч, Я.​В.​Андрэева, К.​А.​Арлова, В.​П.​Арлоў, Д.​Д.​Арцямюк, Я.​М.​Баранава, А.​П.​Балтрушэвіч, В.​І.​Бальшова, Г.​М.​Буланчыкава, І.​Р.​Вадэйка, Ю.​В.​Валавікова, Г.​А.​Варановіч, В.​П.​Васілеўская, Л.​Я.​Васільеў, К.​М.​Весяліцкая, К.​М.​Вярыга, Л.​А.​Вяткіна, З.​І.​Дарашэвіч-Дынкіна, І.​І.​Жардзецкі, П.​І.​Забелін, К.​М.​Захар’яш, М.​А.​Казлоўская, А.​П.​Калецкі, Д.​К.​Карага, В.​І.​Кацямірава, І.​І.​Кмеша, Л.​Т.​Кур’ян, Я.​Д.​Кушнер, Г.​М.​Лабузноў, С.​М.​Латушка, Я.​Г.​Лахнода, М.​І.​Леанёнак, К.​С.​Лучкоў, Ф.​Я.​Лысянкоў, М.​І.​Малкова, К.​І.​Мілановіч, К.​Р.​Нікалаева, І.​В.​Папко, Ф.​І.​Раманюк, А.​Ф.​Рымараў, С.​А.​Сацэвіч, К.​Дз.​Севасцьянава, В.​І.​Смірнова, М.​С.​Стральчэнка, Я.​І.​Фанкевіч, М.​І.​Федчанка, Т.​А.​Хальпукова, М.​Ф.​Хальпукоў, І.​Ф.​Шаланкевіч, В.​У.​Шкарубская, І.​А.​Шмуляўцаў, К.​П.​Шчаглавітава, М.​Я.​Якушэвіч.

1950. А.​Дз.​Базыка, В.​Я.​Высоцкая, П.​Дз.​Гагарын, В.​А.​Гусарэвіч, З.​С.​Жгун, З.​І.​Закржэўская, П.​А.​Клімковіч, Т.​А.​Красоўская, Н.​А.​Крыўцова, А.​Ц.​Навіцкая, І.​П.​Новікаў, В.​П.​Пучкоўская, Дз.​С.​Раздзёраў, Л.​А.​Ржавускі, А.​М.​Саламаха, А.​П.​Травулька, Я.​М.​Тэпо, М.​Ф.​Целяшоў, Р.​В.​Шакун.

1953. В.​С.​Багдановіч, М.​К.​Беразоўскі, Н.​В.​Міхалковіч, М.​Л.​Раман, У.​М.​Самусік, Г.​Г.​Субоціна.

1954. Ф.​А.​Азарава, І.​Ф.​Афанасенка, Г.​В.​Вайткевіч, З.​С.​Гуло, М.​Ф.​Гусак, В.​Б.​Іванчыкава, М.​І.​Пяшкоўская, У.​П.​Раздзялоўскі, Ф.​С.​Скеп’ян, Н.​М.​Талецкая, Ф.​Н.​Чаўновік.

1955. Т.​І.​Аўчыннікава, С.​Дз.​Белы, Я.​П.​Бярэзіна, В.​А.​Варончанка, І.​Р.​Герман, В.​В.​Гурыновіч, Я.​М.​Дабратворская, Н.​Я.​Дарасевіч, А.​Дз.​Ермакова, З.​П.​Калашнікава, С.​Дз.​Кітовіч. М.​П.​Красоўская, П.​П.​Куяўскі, Дз.​Ц.​Лушчаеў, М.​Г.​Мазінг, М.​Ф.​Марчанка, Р.​Ш.​Мендзелева, Н.​І.​Міцкевіч, Г.​Р.​Новікаў, А.​А.​Папоў, В.​І.​Савіцкая, М.​Г.​Сачнёва, У.​С.​Сліж, А.​С.​Смаршкова, А.​М.​Тычына, П.​У.​Хадоска, М.​Р.​Чарнышова, Н.​А.​Шамоўская, С.​М.​Шарабайка.

1956. В.​Л.​Градзенчык, А.​М.​Дудар, Р.​І.​Жыглевіч, Р.​А.​Зылькоў, К.​А.​Каліна, Н.​С.​Пятроўская, М.​У.​Салоха, Н.​І.​Сінская.

1957. У.​Ц.​Альфер, В.​Ф.​Альшэўская, С.​С.​Арлоўская, М.​М.​Арэхаў, М.​М.​Астраховіч, В.​В.​Багданенка, Т.​А.​Балтрукевіч, Дз.​Ц.​Басько, Д.​В.​Бекарэвіч, С.​Г.​Беланожка, А.​К.​Белашова, Н.​Р.​Бельская, І.​Н.​Булойчык, Ф.​С.​Бусел, Н.​А.​Быкоўская, В.​У.​Бяляева, Н.​Д.​Бярозкін, Л.​П.​Ванькевіч, Я.​Н.​Варонін, Дз.​Я.​Верам’юк, С.​Л.​Вестэрман, Я.​І.​Вігура, З.​А.​Вінаградава, Г.​А.​Вішнеўская. К.​В.​Волкава, А.​С.​Гайдаш, І.​А.​Грабцэвіч, А.​А.​Гуцько, Ю.​Э.​Дабражынецкая, К.​С.​Дабрынская, А.​Я.​Джэжорэ, І.​К.​Дзіковіч, А.​І.​Дробыш, А.​С.​Елісеенка, А.​Ф.​Ерафееў, А.​В.​Ждановіч, А.​В.​Жукава, Е.​Ф.​Жыгач, В.​П.​Зайцава, Г.​В.​Зайцава, А.​І.​Зайцаў, Н.​К.​Захарава, В.​А.​Захарошка, В.​М.​Зелянькевіч, Л.​Ф.​Знаменская, Дз.​П.​Івашка, Я.​Н.​Івашкова, К.​Дз.​Ігнацьеў, Г.​М.​Ісаева, Н.​І.​Ішчанка, М.​А.​Кавалёва, І.​М.​Казак, А.​Р.​Каласоўская, Дз.​А.​Карлоўскі, В.​А.​Карпінская, В.​І.​Касабуцкая, А.​Ф.​Качан, В.​А.​Кашыцкі, І.​Дз.​Кірэй, Г.​П.​Клейнава, А.​Ш.​Клябанаў, Ю.​А.​Краснова, С.​П.​Кузьма, К.​Х.​Кузьміцкая, П.​П.​Кучаравенкаў, М.​П.​Ладэс, В.​Р.​Лапіцкі, Ю.​А.​Лявоненка, К.​Ф.​Лявонцьева, Н.​У.​Ліпская, Я.​П.​Лосева, А.​Р.​Лукіна, К.​С.​Лукоўнікава, А.​Л.​Ляшкевіч, П.​Р.​Мазалаў, В.​П.​Мароцкая, А.​Ф.​Мацкевіч, А.​М.​Меркуль, М.​В.​Мілава, М.​П.​Молчан, Т.​І.​Мурашка, М.​М.​Мядзведзева, Н.​М.​Мялкоўская, М.​І.​Нікіценка, С.​С.​Нікіціна, В.​Я.​Новікава, К.​А.​Новікава, С.​Р.​Новікаў, А.​М.​Падбярэзная, Н.​В.​Палікарповіч, І.​І.​Праліска, Н.​У.​Пратасевіч, В.​А.​Прачук, Г.​В.​Пуплікава, П.​А.​Пцічкіна, М.​Л.​Пяткевіч, Н.​Л.​Рабчанка, З.​В.​Размыслова, З.​І.​Раманенка, Р.​К.​Рамановіч, С.​Ф.​Рубанаў, Г.​А.​Рудза, М.​А.​Рудкоўская, Л.​А.​Ружанцава, Е.​І.​Садкоўскі, А.​П.​Саковіч, В.​І.​Серапіна, Н.​І.​Случаноўская, Ю.​В.​Смаршкова, Г.​К.​Сталовіч, А.​М.​Субоціна, В.​Т.​Сцепаненка, К.​П.​Сцяпанава, А.​І.​Сычова, А.​А.​Сяргейчык, П.​В.​Тур, П.​Р.​Тышкевіч, Н.​Я.​Уласава, У.​П.​Фомчанка, М.​Е.​Францішаў, У.​В.​Фурсаў, М.​А.​Хадасевіч, Л.​І.​Хвалько, К.​П.​Цітавец, Н.​В.​Чарненкава, Н.​Н.​Шарай, М.​П.​Шаўчук, Н.​М.​Шляпіна, Г.​С.​Шумейка, М.​Н.​Шчэрбава, А.​С.​Якубчык.

1958. В.​П.​Александроўская, К.​М.​Астахава, А.​Г.​Атрошчанка, І.​Ф.​Бабковіч, Е.​Е.​Бабыр, А.​В.​Багамазава, Т.​А.​Балабаеў, Д.​Б.​Баршчоўская, М.​С.​Бахаўчук, Н.​С.​Бейзарава, Г.​Ц.​Гардзей, В.​Р.​Дубровіна, К.​С.​Кавалёнак, Н.​Е.​Кацько, М.​М.​Крукоўская, Ф.​К.​Лагацкая, Л.​М.​Нікалаева, Г.​І.​Рэут, К.​Ц.​Садоўская, Р.​В.​Сазоненка, Н.​Я.​Саковіч, А.​Ц.​Сарокіна, А.​Ф.​Сасноўскі, А.​І.​Страпчанка, В.​Л.​Філютовіч, К.​А.​Шабека.

1959. Н.​А.​Арол. М.​Е.​Арцем’ева, У.​І.​Баран, І.​В.​Барсукоў, В.​І.​Берзін, К.​С.​Бялова. І.​К.​Галіноўскі, Л.​П.​Гарбацкая. Н.​А.​Гарнакова, Л.​В.​Гітковіч. У.​Дз.​Грышановіч, М.​П.​Дарафеенка, М.​Ф.​Драбушэвіч, М.​П.​Дылёнак, І.​Л.​Запрудскі, А.​І.​Зяновіч, М.​У.​Івашын, П.​С.​Кісялёў, С.​А.​Крэмез, Л.​І.​Лешына, К.​С.​Несцяровіч, М.​С.​Няронскі, З.​М.​Пакроўская, А.​А.​Парабковіч, Дз.​С.​Прыхожы, Я.​Л.​Ржавуская, К.​Л.​Старынская, Л.​А.​Талкачова, Ф.​Я.​Таран, М.​Я.​Францэвіч, І.​Н.​Храмцоў, М.​Г.​Цыбульская, М.​А.​Цымановіч, К.​А.​Шкляроўская, М.​В.​Шляхота, Т.​А.​Шпакоўская, Г.​А.​Шчэмелеў.

1960. В.​І.​Адамовіч, Я.​Ф.​Анціпенка, Л.​А.​Асташкевіч, М.​М.​Аўчыннікава, Н.​Л.​Бабкова, М.​П.​Багамазава, Н.​П.​Бальшакова, Ф.​М.​Батурэвіч, Б.​Л.​Белкіна, М.​І.​Беціна, Е.​В.​Брусава. В.​І.​Буры, І.​Д.​Буяк, І.​У.​Бяляўскі, Н.​У.​Валькова, А.​С.​Васілеўская, В.​М.​Васільева, Ф.​І.​Велічкевіч, Н.​Л.​Вільтоўская, Т.​С.​Віткіна, Г.​В.​Волкава, Х.​Я.​Генкіна, В.​І.​Гіргель, Т.​П.​Гладкая, М.​С.​Грушэвіч, Н.​В.​Грыбко, М.​Л.​Грынкевіч, С.​П.​Гурын, С.​П.​Гурыновіч, Ф.​М.​Гуткоўскі, Е.​П.​Дайнека, М.​І.​Додалева, А.​П.​Драчылоўская, Г.​П.​Жук, В.​Л.​Жукоўская, В.​В.​Замыка, Я.​Л.​Злотнік, А.​А.​Зюзіна, М.​Я.​Іванчыкава, Д.​А.​Казлоўская, М.​І.​Казлоўская, Н.​К.​Калантаева, К.​І.​Кандратовіч, А.​П.​Каралёў, Г.​І.​Карпюк, Н.​І.​Кевіш, Я.​А.​Кернажыцкая, В.​І.​Кляўз, А.​А.​Корбут. К.​А.​Корзун, А.​Л.​Крэз, Н.​С.​Кузняцова, Л.​М.​Кузняцоў, А.​К.​Кулініч, А.​М.​Куляшова, З.​П.​Лапата, М.​І.​Ліхач, М.​П.​Лучына, В.​І.​Лысакова, П.​М.​Лычкоўскі, М.​А.​Любанская, Н.​А.​Мажэйка, А.​А.​Майсейкава, П.​І.​Малаток, Г.​К.​Мальцава, С.​В.​Масько, В.​І.​Матросава, Г.​І.​Мацвеенка, М.​П.​Машкоўская, В.​І.​Мельнікава, Н.​Н.​Моніч, В.​Ц.​Мядзведская, Т.​М.​Назарава, М.​У.​Назарэнка, Г.​І.​Назіна, Е.​М.​Небрадоўская, Э.​М.​Некрашэвіч, В.​Б.​Нікольская, М.​П.​Ніценка, В.​Я.​Озераў, М.​Г.​Осіпава, А.​Ф.​Палішына, І.​Ф.​Палтарацкі, А.​П.​Панамарова, Л.​Дз.​Папова, Л.​Ф.​Парфёнава, А.​В.​Паўлава, Л.​Я.​Паўлюшчанка, А.​Л.​Перагуд, М.​В.​Полаў, Я.​В.​Попала, М.​П.​Пусоўскі, А.​У.​Пятровіч, Г.​К.​Пятровіч, Н.​С.​Пятрэня, В.​Я.​Раманоўская, К.​Ф.​Рамашкова, А.​Л.​Рачок, В.​М.​Рудая, А.​В.​Рыбская, А.​Л.​Садоўская, Л.​Г.​Сакалова, В.​А.​Саўчанка, В.​М.​Семчанка, К.​П.​Славецкая, Н.​Дз.​Станкевіч, Г.​Р.​Ставер, В.​В.​Суша, С.​Я.​Сычоўская, С.​І.​Сяргееў, Х.​Д.​Тайманава, К.​М.​Туцкі, Л.​П.​Урагова, Ф.​М.​Уронская, П.​М.​Усцінаў, В.​М.​Храмовіч, В.​А.​Чувасава, М.​Я.​Шавельдзіна, Л.​Е.​Шаўлоўская, А.​А.​Шафарэнка, С.​Д.​Шмакава, Л.​М.​Шыкіравая, З.​Г.​Шынгель, Г.​С.​Шыянок, Э.​А.​Юшкевіч, М.​В.​Ядроўская, Н.​І.​Язерская, Я.​Н.​Ярмоленка, В.​С.​Ярэміна.

1961. І.​С.​Салдаценкаў, Л.​І.​Чыстоўскі.

1963. П.​Л.​Аленскі, Я.​Ф.​Анціпенка, Г.​С.​Апянчук, Л.​Ю.​Бань, Р.​Р.​Барысава, К.​Л.​Башаркіна, Ю.​Н.​Борда, А.​А.​Булат, К.​Ц.​Бялова, Я.​А.​Бярэзіна, С.​М.​Валодзін, І.​М.​Вашчылін, Н.​Я.​Ганчарова, К.​П.​Гарбялёва, М.​Т.​Глушнева, Г.​А.​Громава, В.​А.​Гудзень, М.​М.​Дудкіна, І.​А.​Ерафеенка, Р.​І.​Еўдакімчык, Г.​А.​Зарыцкевіч, Л.​І.​Зімацкая, К.​С.​Зінькевіч, Я.​В.​Зяблікава, В.​Р.​Іванова. В.​К.​Івашкевіч, В.​В.​Ізмайлаў, М.​П.​Ільінец, П.​Ф.​Ільюкевіч, В.​Л.​Камандзенка, Г.​П.​Касякова, Ф.​У.​Кец, М.​К.​Князева, М.​Б.​Коласава, І.​Ф.​Крук, У.​І.​Кудзеліч, А.​С.​Кудраўцава, В.​І.​Кулікоўская, Р.​Ц.​Куляшова, М.​М.​Курловіч, М.​А.​Лісава. Н.​Г.​Літвінава, М.​Ф.​Лосеў, Н.​І.​Лысенка. Л.​У.​Ляшкевіч, Я.​І.​Маеўская, Ц.​М.​Меднік, А.​І.​Мілеўскі, А.​Н.​Мінкова, В.​С.​Мірановіч, А.​А.​Міткевіч, А.​В.​Міхайлава. І.​М.​Мурзаў, Н.​Я.​Набярэжнева, П.​Н.​Несцярэнка, В.​Я.​Пагужэльская, М.​І.​Пасюцін, Н.​С.​Пашэвіч. К.​Ф.​Пшонка, І.​М.​Пярэдня, А.​Л.​Рамашова, А.​Я.​Рашэцька, І.​С.​Русаковіч, Н.​Б.​Савельева, М.​В.​Савічава, П.​М.​Свірка, М.​М.​Седранок, В.​Дз.​Семачкін, А.​Р.​Семяненя, Т.​М.​Сінельнікава, Л.​П.​Слепакурава, Н.​Ф.​Смірнова, М.​А.​Сталяроў, М.​С.​Старава, З.​І.​Студнева, Е.​М.​Сцепаненка, А.​К.​Тарайкоўская, Ф.​В.​Фёдараў, Н.​Я.​Цікунова, А.​С.​Чабан, В.​Я.​Чаранок, Н.​І.​Чэчыкава, Н.​Л.​Шаўрукова, Л.​А.​Штукар, Н.​А.​Шумілоўская. М.​Ф.​Шупейка, Р.​І.​Элькінд, М.​Р.​Юдава, Л.​І.​Язвінская.

1964. Н.​Е.​Агароднікава, А.​С.​Адамчык, М.​Я.​Аляшкевіч, Н.​Я.​Андрэева, В.​Л.​Андрэйчыкава, М.​М.​Арарэй, А.​З.​Арэшка, М.​І.​Базылёва, М.​К.​Балвановіч, Н.​А.​Банцырава, М.​М.​Бардовіч, З.​А.​Баўбель, М.​М.​Бачыла, С.​А.​Белік. М.​Я.​Белянкоў, М.​Б.​Біскін, З.​З.​Бондарава, В.​І.​Брэцкая, І.​А.​Букрэеў, Л.​М.​Быстрэнка, М.​У.​Бяспалава, М.​І.​Валасевіч, М.​І.​Варанько, Л.​Я.​Васільева, В.​К.​Вернікоўская, І.​Л.​Гайманаў, В.​П.​Галавашына, В.​С.​Ганчарова, М.​П.​Гаранін, М.​К.​Гарбаценка, В.​В.​Гарбачова, Г.​Л.​Генералава, Н.​І.​Грашнова, В.​Ф.​Грашчанка, Н.​П.​Гусінцава, К.​П.​Давідчык, Л.​Дз.​Дамарацкая, М.​С.​Данілевіч, М.​А.​Дзмітрыеў, Н.​А.​Еўдачэнка, І.​В.​Жук, З.ЛЖукоўская, К.​П.​Жураўкова, Л.​І.​Жыліна, М.​М.​Зарэцкі, Л.​П.​Звонава, С.​М.​Зубоўскі, Н.​Дз.​Зуева, Н.​К.​Зязюліна, М.​Ф.​Ільюшэнка, М.​А.​Кавальчук, Р.​П.​Казімірава, Г.​Е.​Казлова, В.​І.​Каленік, С.​І.​Калугіна, Л.​Ф.​Камароўскі, В.​А.​Кандрацьеў, Н.​Ф.​Капіч, М.​А.​Картузаў, В.​С.​Карцель, Т.​І.​Касцюкевіч, А.​С.​Кецко, Г.​А.​Кір’янава, В.​Е.​Клімовіч, В.​Дз.​Кляменценка, Т.​Ф.​Корж, Ф.​Л.​Крайнік, А.​М.​Красціна, М.​М.​Кудраўцава, В.​П.​Кукуруза, Г.​І.​Кунцэвіч, Г.​А.​Лабанок, Т.​П.​Лазарава, Л.​І.​Лайко, А.​Т.​Лебедзева, Н.​М.​Лебедзева, І.​І.​Луцаеў, Л.​М.​Любімцава, М.​Ц.​Макаева, Л.​П.​Малахава, В.​Ф.​Малышава, М.​М.​Манышаў, М.​М.​Марцінкевіч, М.​М.​Маторына, С.​К.​Мірановіч, А.​Р.​Міхалёнак, С.​І.​Мялешка, В.​У.​Навуменка, Н.​А.​Навуменка, А.​М.​Несцярук, В.​М.​Нікалаеня, В.​І.​Нікіфаровіч, Е.​Дз.​Новік, З.​Н.​Носава, В.​Л.​Някрасаў, М.​М.​Няпраўскі, В.​Е.​Паўлава, К.​П.​Паўлава, Л.​Я.​Паўлава, З.​П.​Петрачкоў, Г.​А.​Платонава, І.​Ф.​Пратасевіч, А.​С.​Пушкін, Т.​В.​Пушная, В.​К.​Раждзественская, В.​В.​Ражкова, Л.​Ф.​Разгуляева, В.​І.​Расінскі, В.​І.​Рузава, М.​С.​Рынкевіч, В.​В.​Рэгель, У.​В.​Савельеў, Р.​М.​Савіцкі, Р.​У.​Салаўёва, Р.​І.​Салдаценка, С.​Д.​Самушчаў, В.​Ф.​Самцэвіч, М.​Р.​Семяненя, С.​Ф.​Серапін, М.​М.​Сівакова, Т.​Р.​Сідарчук, А.​М.​Скавароднік, С.​Т.​Смялоўская, Н.​Дз.​Сокалава, Н.​М.​Сокалава, Н.​А.​Сосна, К.​І.​Стаброўская, Г.​С.​Стукалава. Л.​Р.​Суворава, М.​М.​Супічэнка, В.​У.​Сухавей, А.​Я.​Сцефаненка, М.​М.​Сянкевіч. М.​І.​Талейка, М.​С.​Талочка, Н.​С.​Талстая, І.​Р.​Тупіцын, Д.​П.​Уласава, Р.​І.​Ушакова, П.​І.​Фядоценка, Г.​П.​Хадкевіч, В.​М.​Хіль, В.​Р.​Цабкала, Н.​М.​Цітарэнка, Н.​Е.​Ціханава, В.​А.​Чанцава, А.​М.​Чарнякоў, Б.​Я.​Чорнабародава, В.​Г.​Чысцякова, С.​П.​Чэчка, М.​М.​Шайкоўскі, А.​І.​Шкурдзюк, Л.​Я.​Шляхціна, К.​А.​Шот-Чатовіч, Б.​Б.​Шумейка, К.​Т.​Шынкевіч, Н.​А.​Юркавец, В.​А.​Якушава.

1965. Н.​М.​Агалец, Д.​К.​Анісімава, В.​У.​Антановіч, В.​І.​Архіпаў, М.​І.​Аўраменка, А.​І.​Бабарыкіна, Ф.​У.​Багдановіч, А.​М.​Балаболіна, В.​М.​Баліна, Е.​І.​Банчук, Н.​Н.​Барысава, А.​М.​Барысенка, І.​Д.​Бельская, І.​А.​Беразінская, Д.​Ц.​Бірулёў, Н.​Н.​Бірыч, Я.​В.​Бродскі, В.​Р.​Бязмозгая, П.​Ф.​Бяляк, М.​В.​Бярэзіна, В.​І.​Вайцянкова, А.​Ф.​Валюкевіч, Н.​Н.​Вараб’ёва, Н.​А.​Верамейчык, Е.​І.​Вішнеўская, К.​І.​Воранава, Г.​А.​Вырадаў, А.​В.​Галкіна, У.​А.​Гардусенка, П.​М.​Гарэлінкаў, К.​І.​Геаргберыдзе, Р.​С.​Гінзбург, У.​А.​Глінскі, В.​М.​Голубеў, К.​Л.​Грабайла, Л.​Ф.​Грынчук, Ц.​А.​Грычанок, А.​Ф.​Гудоўская, А.​С.​Гулевіч, І.​Ф.​Гуркоў, І.​С.​Данілаў, П.​А.​Данюк, Е.​С.​Дзенісюк, Я.​П.​Дзіканава, В.​Дз.​Дзмітрыеў, Х.​А.​Драбкіна, Г.​І.​Жураўская, М.​І.​Забродзіна, Н.​К.​Залужная, І.​І.​Захарэнка, Я.​А.​Зінкевіч, Е.​Д.​Іваніцкая, Г.​І.​Іваноўская, Б.​В.​Іванюк. Т.​С.​Ігнаценка, Г.​С.​Кавалёва, У.​А.​Казакевіч, А.​І.​Казей, І.​С.​Казлоў, Л.​С.​Казлоў, М.​А.​Кайрыш, С.​В.​Калачык, А.​С.​Калеснікава, М.​М.​Калістратаў, М.​М.​Калкоўскі, А.​В.​Качкоў, К.​М.​Кіявіцкая, С.​П.​Класоўская, В.​Р.​Ключынская, Я.​В.​Кляноўская, Т.​М.​Краўцова, А.​А.​Круцько, С.​І.​Ксянзоў, В.​В.​Кузьмін, М.​І.​Кузьміна, Н.​Б.​Куляшова, Т.​М.​Курдо, М.​І.​Курловіч, Л.​А.​Кустова, М.​П.​Куцапалава, Т.​А.​Лазарава, М.​Я.​Лазук, В.​Ф.​Ларыёнава, К.​С.​Лісоўская, П.​Г.​Ліхачоў, Н.​М.​Лугавая, Р.​М.​Лук’янчык, А.​А.​Мазанік, Г.​А.​Майсеева, Я.​П.​Малюгіна, В.​П.​Маркаў, А.​А.​Мароз, Л.​А.​Мартыненка, І.​Ф.​Марціновіч, В.​І.​Маціеўская, Г.​С.​Мельнік, К.​І.​Мельнікава, Н.​Х.​Міхальчук, З.​У.​Мурашка, М.​В.​Мурашка, Г.​І.​Мусакоў, Е.​С.​Мядзведзева, А.​І.​Мякішкова, В.​С.​Мяцеліца, К.​Ф.​Мяшкоўская, А.​П.​Некрашэвіч, М.​Д.​Некрашэвіч, А.​А.​Нікіфарава, Л.​Дз.​Ніціеўская, Н.​С.​Новікава, М.​С.​Орсіч, П.​Я.​Паграбной, С.​С.​Палейка, В.​І.​Палянскоў, М.​А.​Панцыраў, У.​А.​Парахневіч, А.​І.​Пасько, Г.​П.​Перапёлава, М.​Ф.​Петрыкевіч, А.​І.​Прадзедава, Е.​М.​Прохарава, В.​Р.​Прохарык, Я.​І.​Пушкарова, А.​І.​Ржэўская, М.​Р.​Рыбак, М.​Ц.​Рыжанкова, В.​С.​Рымдзёнак, Ф.​С.​Савік, А.​М.​Савошчык, Р.​Ф.​Самойлаў, Г.​Ф.​Сініцына, А.​Ф.​Сіранькоў, Л.​І.​Сіткевіч, Б.​Ф.​Сіўко, Г.​А.​Смірнова, Г.​А.​Сташэўская, М.​Д.​Сукачова, Л.​П.​Сухадольская, Л.​Н.​Сянкевіч, А.​Ф.​Трафімаў, М.​У.​Трыпуцін, К.​С.​Тышкевіч, Ф.​М.​Ус, Б.​Д.​Фалкіна, Р.​Ц.​Фугіна, К.​А.​Харкевіч, А.​К.​Цабкала, У.​Ц.​Цабо, І.​Я.​Цімашкоў, З.​І.​Чарапкоў, І.​Н.​Чаркасава, М.​М.​Шабурава, Л.​М.​Шапіра, Г.​П.​Шарай, А.​А.​Шаўчук. І.​К.​Шашэнька, А.​П.​Шнейдэр, Н.​П.​Шэмет, А.​А.​Эмінава, Г.​М.​Юхнавец, А.​М.​Якаўлева, С.​С.​Якаўлеў, К.​В.​Якімовіч, М.​І.​Якімюк, Я.​Дз.​Янчанка, В.​Ф.​Ясінская, Я.​Ф.​Ясноўскі, А.​П.​Яфрэменка.

1966. А.​А.​Абрамовіч, А.​Р.​Адзінец, Дз.​С.​Акімава, Р.​П.​Акуліч, В.​П.​Аленькава, В.​А.​Алешын, Л.​І.​Анжыеўская, І.​А.​Апанасевіч, М.​Р.​Арлова. Ф.​Ф.​Аскерка, А.​В.​Асмалоўскі, У.​Т.​Аўсеенкаў, Л.​Ф.​Афанасьева, М.​І.​Ачкін, А.​І.​Бабкоў, В.​М.​Балашова, А.​С.​Бандарэнка, В.​І.​Бараноўскі, В.​С.​Барысава, В.​І.​Барысавец, Т.​Р.​Белякова, Б.​Х.​Берлін, П.​А.​Берташ, А.​Р.​Будзіловіч, З.​С.​Буракова, Н.​І.​Быкава, А.​В.​Валчок, Н.​К.​Валчок, В.​Э.​Варатынская, В.​І.​Васілеўская, І.​Р.​Васільева, Б.​Т.​Васкавец, А.​М.​Віннічак, В.​І.​Воранава, В.​І.​Вярсоцкі, А.​П.​Гавароўская, Э.​А.​Гакава, З.​С.​Галаніна, А.​М.​Галкін, К.​В.​Гарбачова, І.​С.​Гаруноў, Н.​К.​Гаўры кава, П.​С.​Гершан, Г.​А.​Глуздакова. Б.​С.​Грачыха, М.​С.​Грынцэвіч, Г.​І.​Грышына, М.​П.​Гулевіч, М.​М.​Гуль, С.​Р.​Гушча, У.​Ф.​Далжанкоў, М.​Г.​Даманцэвіч, Э.​М.​Дамінікевіч, Е.​Г.​Дарафеева, У.​А.​Дарашук, Ю.​І.​Джасава, Я.​П.​Дземідовіч, П.​Ц.​Дзівакоў, К.​В.​Дзмітрыева, А.​М.​Дзмітрыеў, Э.​М.​Дзягілава, А.​А.​Дзядзюля, Ц.​Ф.​Дзянісаў, В.​П.​Драздоўская, К.​Л.​Дунец, Д.​В.​Ерамеева, Л.​Р.​Ерафеева, В.​І.​Жадзейка, В.​Ю.​Жалкоўскі, В.​І.​Жарская, В.​А.​Жорава, М.​І.​Жураўская, В.​Г.​Жываглод, Н.​І.​Жыгмунт, Г.​С.​Забалотная, Н.​М.​Зантовіч, В.​М.​Зікунова, А.​В.​Зубец, Н.​Т.​Зуева, В.​Я.​Ігнатовіч, Н.​А.​Ігнатовіч, Т.​А.​Ільінская, М.​М.​Іоначкіна, В.​Н.​Ісаевіч, А.​П.​Ісаенка. М.​Я.​Кавалеўскі, М.​П.​Казакоў, С.​Р.​Казачонак, В.​В.​Канавальчык, А.​Р.​Кандратовіч, К.​А.​Канцавой, М.​Д.​Капеліёвіч, І.​М.​Капітан, М.​Ф.​Капскі, С.​І.​Карпечкін, Л.​У.​Кармалітава, Ю.​І.​Касабуцкая, С.​П.​Каткоў, З.​С.​Качарэўская, А.​М.​Качынскі, Я.​І.​Кашалёва, П.​Р.​Квашніна. Т.​А.​Кляпацкая, Н.​І.​Кобрына, А.​М.​Колас, М.​П.​Краўцова, Г.​У.​Краўчанка, В.​А.​Кротава, В.​Л.​Крушаніцкая, З.​А.​Кубіцкая, І.​М.​Кузін, Н.​П.​Кузіна, Т.​А.​Кузнечык, І.​М.​Кузьмін, В.​М.​Кузьміна, Н.​С.​Кузьмянок, К.​А.​Кукушкіна, В.​Я.​Кулакова, М.​В.​Курдо, У.​Я.​Курловіч, А.​Ц.​Курылін, Г.​Я.​Кутневіч, Л.​С.​Лабус, М.​І.​Лавер, М.​М.​Лазоўская, В.​І.​Лаленка, Г.​М.​Лапо, Т.​А.​Лапчынская, М.​Ф.​Ларыёнава, Г.​Ф.​Лашкова, М.​Ф.​Левановіч, В.​С.​Леўчанкава, Н.​І.​Ліпская, Н.​І.​Логінава, І.​М.​Лукашык, П.​Ф.​Лук’янскі, Е.​В.​Ляцко, Я.​Л.​Макаеў, Я.​Ф.​Максіменка, І.​В.​Малец, С.​П.​Малішэўскі, В.​І.​Малюк, Н.​М.​Манеўская, М.​А.​Маніс, Я.​Г.​Марцінкевіч, Г.​М.​Марчанка, З.​І.​Марчанка, Л.​П.​Масальскі, Я.​Р.​Маткоўская, В.​І.​Матус, М.​А.​Махачкеева, А.​П.​Мельнікава, М.​А.​Мельнікаў, К.​М.​Мікрукова, Л.​У.​Мілей, С.​А.​Мілун, М.​А.​Мінюк, С.​Я.​Міронаў, Дз.​С.​Мішкуцёнак, І.​А.​Музычкін, Е.​С.​Мяжэнін, В.​С.​Навагран, В.​Р.​Навумаў, А.​С.​Налягач, Н.​П.​Новік, С.​П.​Нярэціна, К.​Б.​Падольскі, Л.​М.​Пазнякоў, Н.​В.​Пакроўская, Е.​П.​Палоўнікава, М.​І.​Палтарацкая, Т.​Ф.​Палхоўская, С.​Г.​Папова, В.​А.​Паташкоў, Н.​Дз.​Паўлава, З.​С.​Пачкаева, І.​І.​Пашкоўская, Я.​В.​Перавозная, П.​С.​Пехцяроў, А.​І.​Печкурэнка, С.​А.​Піскунова, Н.​Г.​Пляханава, У.​Ф.​Праневіч, М.​І.​Пырачкін, М.​М.​Пятрэнка, Ф.​С.​Рабічка, В.​Я.​Раманава, Р.​М.​Раманенка, Г.​Х.​Раманькова, Р.​Ф.​Растаргуеў, В.​Р.​Рашкевіч, В.​І.​Рымашэўская, М.​Л.​Рэлес, Л.​М.​Садоўская, М.​Н.​Саковіч, М.​Г.​Сарагавец, В.​В.​Секержыцкая, В.​І.​Семяновіч, М.​А.​Семяняка, Г.​М.​Серабракова, М.​С.​Серада, А.​М.​Сеўба, І.​У.​Сівак, А.​В.​Сімакоў, В.​М.​Скотнікава, К.​М.​Скробаў, С.​Г.​Славінская, Т.​В.​Славінская, І.​І.​Смарыга, Г.​М.​Сопель, М.​М.​Станкевіч, І.​А.​Станілевіч, М.​П.​Старыковіч, А.​Дз.​Страўе, М.​Ц.​Стэльмах, Л.​Б.​Суле, Г.​С.​Сухадолец, М.​Ф.​Сцепанькова, К.​М.​Сцёпін, А.​В.​Сялюгін, Т.​А.​Тарасевіч, А.​Я.​Точын, А.​М.​Троцкая, Р.​М.​Туравец, З.​І.​Удальцова, А.​В.​Уласава, Г.​І.​Усольцава, М.​А.​Фалейчык, М.​М.​Федасенка, З.​Л.​Фенчанка, М.​К.​Фешчанка, І.​М.​Фёдараў, Г.​П.​Філіпава, У.​І.​Філіпенка, А.​П.​Фінскі, М.​І.​Хадаронак, С.​Р.​Халяўка, А.​А.​Хандожка, С.​М.​Хацьянаў, Л.​В.​Цімаховіч, Г.​Е.​Ціханава, М.​Н.​Цыбірова, К.​В.​Цыбулька, М.​С.​Цяслюк, С.​Р.​Чакмарова, Л.​П.​Чарткова, В.​Дз.​Шавялёва, П.​І.​Шадурын, А.​Дз.​Шайтэр, Е.​М.​Шамшурава, М.​А.​Шамкавяк, А.​П.​Шацікава, П.​А.​Шыбаева, А.​П.​Шышонак, Н.​Л.​Юрцэвіч, В.​С.​Юферава. В.​В.​Язвінскі, Л.​В.​Якаўлева, Г.​Дз.​Яроміна, Д.​В.​Яфрэмава, Р.​М.​Яфрэменка.

1967. П.​Н.​Абушкевіч, В.​С.​Агароднік, Т.​П.​Адамовіч, Г.​П.​Адамчык, Н.​Ф.​Азарава, М.​Б.​Аксельрод, А.​І.​Акуліч, Г.​П.​Алекса, З.​І.​Альхімовіч, А.​М.​Аляксееў, В.​Ф.​Амплейкін, Т.​А.​Андрэева, А.​С.​Анісімава, К.​П.​Антонава, Г.​Л.​Арлоўская, Л.​І.​Арлоўская, Н.​Ф.​Асінская, Л.​Л.​Асоўская, Л.​Н.​Астафурава, М.​Р.​Атрашонак, Н.​В.​Аўраменка, П.​М.​Багадзяж, Я.​Е.​Багатырова, А.​І.​Базылевіч, В.​В.​Бакунова, В.​Ц.​Баранава, Т.​І.​Барсток, А.​С.​Барысенка, В.​І.​Барысовіч, А.​П.​Берасцевіч, Б.​З.​Бодніч, Г.​П.​Бохан, Ф.​І.​Браноўская, В.​К.​Брыкін, Л.​І.​Буйневіч, М.​І.​Булан, І.​М.​Бурдзіна, Дз.​С.​Бяклемішаў, В.​А.​Бяліцкі, К.​Л.​Ваньковіч, К.​С.​Вараб’ёва, А.​П.​Васільеў, Г.​А.​Верамейчык, К.​А.​Віктароўскі, Віяна Гомес дэ фонсеа Харарда, Г.​Ф.​Воранава, І.​М.​Воюш, В.​Р.​Вялічка, Ф.​А.​Вярцінскі, М.​В.​Вяршкова, Э.​С.​Вярыга, К.​П.​Вятрова, Т.​Ц.​Гагалінская, Л.​П.​Гажэнка, Р.​Р.​Ганжураў, З.​В.​Гарадзецкая, Л.​А.​Гарадзецкая, Н.​П.​Гарбачова, Л.​Г.​Гарбузава, З.​І.​Гардзейка, М.​К.​Гардзіенка, Е.​А.​Гарнізонава, В.​В.​Гарох, Я.​В.​Гарэцкая, В.​Р.​Гатальскі, І.​Г.​Гаўрылаў, М.​М.​Генкіна, В.​С.​Герасіменка, Л.​Дз.​Герасімовіч, У.​А.​Германовіч, К.​С.​Главінская, З.​А.​Гладоўскі, У.​І.​Гляцэвіч, Л.​А.​Гніларыбава, М.​Н.​Горбач, Б.​З.​Гордзін, А.​П.​Грамыка, Л.​А.​Грахоўская, Т.​П.​Грысюк, М.​М.​Грыцкевіч, А.​М.​Грышкіна, М.​Я.​Гузман, П.​А.​Гулько, А.​Р.​Давыдзько, Г.​І.​Дайнека, Л.​В.​Дайнека, Г.​А.​Далецкая, А.​А.​Дамарацкі, І.​П.​Дзегялевіч, Р.​П.​Дзяйкун, Л.​І.​Дзялендзік, І.​Ц.​Дзямідаў, М.​І.​Драека, Ц.​В.​Дражын, Л.​А.​Драздова, С.​П.​Дрангоўскі, Г.​І.​Дуранкова, Ц.​Р.​Евельсон, Г.​М.​Емяльянава, М.​А.​Еўдакімаў, І.​М.​Жарыкаў, В.​Г.​Жук, У.​С.​Жук, Н.​Я.​Жукава, Н.​А.​Жыгарова, К.​Ф.​Жыгунова, А.​Г.​Жыткевіч, Г.​Д.​Зарачанская, С.​М.​Затоненка, М.​П.​Зыль, К.​А.​Іванова, Н.​Т.​Іванова, Р.​М.​Іванова, Л.​Дз.​Іванькова, В.​Дз.​Івашына, З.​А.​Іонкіна, К.​Р.​Іўковіч, А.​В.​Каваленка, Н.​П.​Кавалёва, Т.​Л.​Кавалёва, В.​З.​Кавалёў, Р.​Б.​Кадзін, В.​У.​Кадышаў, У.​К.​Казакова, К.​М.​Казьміна, П.​Я.​Каленчыц, В.​А.​Калінава, Н.​А.​Камарова, Н.​В.​Камарова, Ф.​А.​Камарова, В.​П.​Камароўская, Я.​С.​Кананюк, М.​А.​Капусціна, К.​А.​Каратай, І.​В.​Карнееў, А.​П.​Каршуноў, Н.​А.​Касабуцкая, А.​А.​Касабуцкі, Н.​Ф.​Катлярова, М.​І.​Кірылаў, Ф.​С.​Кісялёва, С.​А.​Клокаў, Г.​Н.​Клепча, П.​В.​Конанава, І.​А.​Корбан, М.​А.​Корнева, Н.​Я.​Коцікава, М.​М.​Красненкаў, В.​А.​Красуцкая, М.​С.​Круцікаў, Н.​С.​Круцько, А.​М.​Кузняцоў, М.​А.​Кулагіна, В.​П.​Кулай, А.​П.​Курганскі, К.​А.​Кухарэнка, Н.​І.​Лабанава, Ф.​К.​Лагутаў, Н.​М.​Ламакіна, Г.​К.​Ламіцэўская, Н.​А.​Лаўрэнава, М.​А.​Лебедзеў, У.​А.​Лебедзеў, Н.​І.​Левін, С.​І.​Леўчык, А.​А.​Лешчына, Л.​Ц.​Ліхачэўская, Г.​М.​Лугаўцова, М.​І.​Лунь, Л.​І.​Любецкая, Л.​У.​Лютко, А.​А.​Мазаляка, З.​В.​Макрыца, М.​І.​Максіменка, К.​С.​Малахава, М.​В.​Малышава, А.​І.​Маркаў, С.​Р.​Маркевіч, І.​І.​Мароз, М.​М.​Мартынаў, Н.​В.​Маскалёва, А.​М.​Маталыцкі, А.​А.​Мельнікава, Г.​Р.​Мельнікава, В.​Дз.​Мельнікаў, М.​К.​Мерабішвілі, Р.​С.​Мінчанка, М.​М.​Мірончык, М.​В.​Мірыцкі, С.​В.​Місяюк, В.​В.​Мурашка, В.​У.​Мурашка, Н.​А.​Мяшкова, Г.​І.​Набокіна, М.​В.​Навіцкая, Г.​А.​Немагай, А.​Л.​Новікава, В.​К.​Новікава, А.​Дз.​Нядзведская, А.​Ф.​Нячаеў, М.​Г.​Ойстрах, Г.​І.​Осіпава, Л.​І.​Пакаташкін, Н.​В.​Палавінка, Я А.​Палішчук, В.​А.​Панамарова, М.​І.​Панасюк, В.​С.​Панцялеева, Т.​П.​Паплаўская, І.​І.​Папоў, П.​С.​Патапейка, З.​Ф.​Паўлоўская, М.​П.​Пацёмкіна, І.​Я.​Петраш, А.​А.​Пігулеўскі, Н.​А.​Платко, Л.​П.​Пракоф’ева, С.​І.​Праўко, М.​Р.​Прывалава, В.​М.​Прышчэпчык, Л.​В.​Прэйс, П.​П.​Пукала, У.​І.​Пуцееў, М.​В.​Пушкарова, У.​А.​Пятроўскі, В.​Я.​Пячаткіна, І.​М.​Равуцкі, Л.​Дз.​Раманенка, Э.​А.​Рапапорт, А.​І.​Ратковіч, А.​Ц.​Русакоў, Е.​Ф.​Савельева, Н.​А.​Савіцкая, Р.​І.​Садкоўская, Н.​Д.​Сазонава, У.​Дз.​Салавей, А.​І.​Салаўёва, Ф.​П.​Сапроненка, А.​М.​Сасноўская, Л.​В.​Сасноўская, У.​М.​Саўко, П.​П.​Сачыўка, М.​Я.​Свірыдзенка, Ц.​Т.​Свістуноў, М.​С.​Селіверстава, М.​У.​Семак, Ф.​І.​Семчанка, М.​А.​Семянкова, А.​М.​Семяновіч, Г.​У.​Сіліч, Н.​А.​Сілкіна, П.​П.​Сінякевіч, Ю.​А.​Скваркоўская, Л.​І.​Скварцова, Т.​В.​Скібіцкі, Л.​І.​Скокава, В.​М.​Станкевіч, А.​Ф.​Старавойтава, В.​П.​Старавойтаў, Н.​Г.​Строк, Н.​І.​Суворава, Л.​А.​Сцефаненка, А.​І.​Сцешыц, В.​С.​Сцяпанава, Г.​Ц.​Сцяпук, Г.​А.​Сяльскова, А.​С.​Сямашка, Г.​М.​Тагановіч, В.​М.​Такарэўская, Н.​М.​Тамарава, Т.​П.​Тамашэвіч, Б.​В.​Таранчук, В.​А.​Тарасевіч, П.​Я.​Тарасенка, У.​І.​Трафіменкаў, Г.​І.​Трубская, Н.​М.​Тужыкава, Г.​В.​Тумашкова, Ц.​І.​Тупіца, П.​Дз.​Урублеўскі, В.​П.​Ускоў, В.​А.​Усціменка, А.​П.​Ушкалава, З.​І.​Філімоненка, Г.​М.​Філіпава, І.​Г.​Фясенка, Л.​В.​Хіжынская, М.​Л.​Ходар, К.​Ф.​Целюкова, Л.​М.​Цітко, М.​М.​Цітова, М.​П.​Ціцяк, А.​П.​Цыхун, Ю.​А.​Цярэня, В.​М.​Чабатаронак, Б.​У.​Чабоцька, А.​П.​Чакліна, Е.​С.​Чарнова, А.​Ф.​Чарнякова, М.​А.​Чорная, Г.​І.​Шавель, І.​Г.​Шадур, С.​А.​Шалак, Н.​П.​Шалонік, Т.​М.​Шалюта, Р.​І.​Шамко, В.​В.​Шапялевіч, Я.​В.​Шарыпава, П.​Р.​Шастакоў, Л.​В.​Шахлевіч, Г.​І.​Швабоўская, П.​Ф.​Шкаленка, К.​Я.​Шкуднова, Н.​І.​Шматкова, В.​П.​Шульга, М.​М.​Шумаў, М.​С.​Шумская, В.​В.​Шчасная, М.​П.​Шыпінская, Н.​А.​Шыфрына, З.​К.​Шышова, В.​П.​Эгліт, А.​У.​Юдашкіна, М.​П.​Юдзеніч, З.​Ц.​Юдзянкоў, Я.​І.​Юралайц, З.​А.​Язерская, Н.​Ф.​Якаўлева, Ц.​С.​Яльчык, Е.​І.​Янушкевіч, Н.​А.​Ярэміна, Я.​Р.​Ярэц, В.​А.​Яўнайс, М.​І.​Яфімава, Р.​С.​Яфрэмава, Ю.​М.​Яшчак.

1968. І.​І.​Абрамовіч, Е.​Ф.​Авярковіч, Т.​С.​Агеенка, А.​С.​Агінская, П.​Д.​Адзінцоў, К.​С.​Акачонак, Т.​М.​Аляксеенка, Н.​Е.​Амбразевіч, Ц.​Ц.​Андрэеў, К.​М.​Андраюк, Л.​Г.​Андрухіна, Ж.​І.​Андрушкевіч, А.​Ф.​Антончык, Н.​В.​Апацкая, І.​Л.​Архіпенка, З.​Я.​Арцем’ева, Я.​П.​Арэтаў, П.​А.​Астапенка, Н.​Д.​Асюлева, В.​І.​Аўрукевіч, К.​С.​Аўчыннікаў, З.​М.​Афонская, С.​Р.​Бажко, М.​Н.​Бакатанава, Н.​М.​Балвановіч, Н.​А.​Баравая, Н.​В.​Баранава, І.​М.​Барановіч, К.​І.​Бараноўская, М.​С.​Бароўскі, А.​І.​Барысевіч, А.​І.​Барэйка, Дз.​Х.​Батрова, В.​Я.​Баханькоў, Е.​А.​Бахарава, Г.​В.​Бежалёва, Р.​Р.​Бейненсон, Л.​П.​Бекерава, Н.​М.​Белайчук, В.​А.​Белакурская, В.​В.​Белая, С.​М.​Белы, У.​І.​Белы, М.​П.​Бельскі, А.​П.​Берасцнёў, М.​Я.​Берніптэйн, І.​В.​Бешанцаў, М.​С.​Блінкова, З.​А.​Бондар, І.​Р.​Бочкін, З.​І.​Бранавец, Я.​С.​Бранавіцкая, Ф.​У.​Бубен, І.​А.​Будай, Г.​Дз.​Буднікава, А.​Г.​Бузава, Н.​І.​Бузо, П.​Я.​Букініч, М.​М.​Буланкова, З.​І.​Булыга, І.​П.​Булыка, С.​П.​Бурак, С.​В.​Бусел, Г.​Ю.​Бухаўцова, Я.​І.​Бухцеева, Г.​Я.​Буцэнка, М.​Ю.​Буцявіцкі, Я.​І.​Бычкоўская, В.​І.​Бялугіна, А.​Р.​Бяспалава, С.​Ф.​Валатовіч, Т.​М.​Валадзько, В.​А.​Валожына, П.​І.​Валуй, Т.​А.​Валынец, А.​П.​Ванаршэнка, П.​К.​Варывончык, Ф.​Ф.​Васілевіч, М.​М.​Васілеўская, Б.​Г.​Васільеў, В.​Э.​Васілько, У.​Я.​Васілюк, А.​П.​Васькоўская, А.​М.​Ваўчкова, В.​С.​Вераб’ёў, А.​Дз.​Весялова, В.​М.​Віннікава, Я.​П.​Вішнеўскі, І.​І.​Волкаў, З.​В.​Вярбіцкая, М.​М.​Гавядзінаў, А.​І.​Галавешкін, А.​С.​Галакціёнава, П.​Д.​Галенчык, С.​П.​Гарабчанка, К.​А.​Гарбацэвіч, Л.​В.​Гарлачова, М.​У.​Гасцёва, В.​А.​Гатоўка, Н.​П.​Гаўрусейка, Е.​П.​Гаўрылава, Н.​П.​Герашчанка, А.​І.​Гертман, Н.​Г.​Гетманская, В.​В.​Гіліцкая, Д.​Г.​Гінзбург, І.​Л.​Гінсбург, Е.​В.​Гладкевіч, І.​І.​Глушцоў, В.​Г.​Гоева, З.​Л.​Голубева, М.​Дз.​Гразнова, Г.​І.​Грыгор’ева, А.​А.​Грынчык, В.​М.​Грынчык, І.​А.​Грыцук, П.​Н.​Гурко, Т.​Ц.​Гурская, Д.​І.​Гурчанка, Н.​В.​Гурына, Л.​С.​Гурэвіч, І.​С.​Гуцеў, Н.​А.​Дабравольская, А.​А.​Давыдаў, І.​П.​Данілевіч, В.​З.​Данільчык, У.​М.​Дарафей, В.​А.​Дарошка, А.​М.​Дашкоўская, В.​М.​Дзенісюк, Г.​К.​Дзенчык, З.​А.​Дзіцяціна, Т.​І.​Дзядзюль, Н.​П.​Дзяжурка, М.​І.​Дзякевіч, С.​Ц.​Дзямешка, Н.​І.​Драбышэўская, Г.​В.​Драніцкая, К.​Я.​Другамілава, Ф.​С.​Дубінчык, П.​М.​Дубовік, А.​Ц.​Дубоўская, П.​А.​Дуброўскі, Дз.​В.​Дудараў, Н.​І.​Дудко, В.​А.​Дунец, Я.​П.​Дусь, М.​А.​Елісееў, П.​С.​Ерамейчык, Ц.​А.​Ерафеенка, В.​У.​Жабуртовіч, А.​С.​Жук, М.​А.​Жук, А.​П.​Жукава, Л.​А.​Жукоўская, М.​М.​Жукоўскі, З.​С.​Жураўлёва, А.​П.​Забенька, І.​В.​Завадскі, А.​І.​Задора, П.​М.​Зайкін, Е.​І.​Зайкоўская, Л.​Н.​Зайчык, Г.​С.​Зароўская, У.​І.​Зарэцкі, А.​Л.​Захарэнка, Т.​І.​Заяц, У.​А.​Зінавенка, К.​С.​Злобіна, А.​Т.​Зялёны, В.​М.​Зяньковіч, Г.​А.​Іванова, З.​К.​Іванова, П.​М.​Іванцоў, В.​К.​Івашкевіч, І.​М.​Івашкоў, Г.​І.​Ігнацьева, Л.​Э.​Іофе, В.​І.​Іцянкоў, Л.​А.​Ішчанка, А.​І.​Кавалёва, Е.​А.​Кавальчук, Т.​К.​Кадрэвіч, Л.​Р.​Кажамякіна, А.​В.​Казлова, Ф.​А.​Казлоўскі, Л.​Я.​Калініна, Н.​І.​Каліноўская, С.​К.​Кальчук, А.​К.​Калясень, М.​Дз.​Камярылава, А.​П.​Кандратовіч, М.​М.​Кандраценка, М.​Ф.​Кандрацкі, Н.​А.​Кандрусь, У.​І.​Канецкі, Т.​А.​Канцавая, П.​А.​Капусцін, М.​М.​Капусціна, М.​К.​Каралёва, А.​П.​Каралькоў, А.​Н.​Караткова, С.​С.​Карачун, Я.​Ц.​Кардаш, В.​А.​Карміліна, Г.​В.​Кароль, М.​М.​Карпенка, М.​Е.​Карпучок, П.​С.​Карэтнікаў, В.​Ф.​Кастко, М.​А.​Касцюкевіч, І.​П.​Касцючэнка, М.​І.​Касяк, Н.​В.​Кацора, М.​Т.​Кіеня, М.​А.​Кілачыцкі, Е.​М.​Кіпнюк, А.​А.​Кісялёў, С.​І.​Кісялёў, А.​С.​Козік, Г.​І.​Конах, М.​М.​Кончыц, Н.​Я.​Корсікава, Ш.​М.​Коўнер, М.​А.​Кравец, Т.​І.​Крапошына, Л.​В.​Краўцова, П.​В.​Краўчанка, І.​Г.​Краўчанка, Г.​Г.​Круганава, А.​І.​Кругленя, А.​Дз.​Крукоўскі, У.​Дз.​Крукоўскі, Л.​Л.​Крупская, Я.​С.​Крываблоцкая, Т.​Т.​Крывалапава, В.​М.​Крышко, Л.​К.​Кудраўцава, П.​І.​Куземчык, А.​Е.​Кузняцова, Ф.​І.​Куксін, К.​Ф.​Кулакова, Л.​Н.​Кулакоўская, А.​А.​Кулікава, Т.​М.​Кулінковіч, Г.​М.​Кунцэвіч, К.​Р.​Купершток, Я.​В.​Купрыянава, М.​Т.​Купрыянец, В.​П.​Курацева, Н.​І.​Курачыцкая, А.​П.​Курносаў, А.​М.​Курчэўская, К.​Ф.​Кухарава, Ф.​Дз.​Кухарава, М.​В.​Кухараў, Г.​П.​Кушалеўскі, Р.​В.​Лагачова, М.​А.​Ладуцька, І.​П.​Лазук, І.​І.​Лакішык, А.​Р.​Лапанькоў, Н.​Ф.​Лапіцкая, П.​Р.​Лапіцкі, Р.​І.​Лапіцкі, А.​М.​Лапунова, З.​Ф.​Латышова, Ф.​В.​Лаўчынскі, М.​В.​Лебедзева, Н.​С.​Лебедзева, І.​Ц.​Леўкін, М.​П.​Літвінаў, В.​К.​Лобан, В.​Ц.​Лонь, В.​П.​Лукашовіч, Г.​І.​Лылава, К.​Е.​Лысенка, Н.​П.​Лысуха, Я.​С.​Лябецкая, Р.​С.​Ляндацкі, І.​А.​Ляўда, І.​Ф.​Ляўковіч, А.​І.​Ляхаў, Л.​А.​Мазгавая, Т.​І.​Макейчык, Я.​І.​Макутонін, Е.​П.​Малаковіч, М.​А.​Малашук, М.​Ф.​Маліноўская, А.​М.​Малышка, А.​Л.​Мальцаў, У.​С.​Марозаў, П.​А.​Мартыненка, І.​М.​Мартыновіч, П.​А.​Марцінята, М.​І.​Масальская, М.​Г.​Мастовіч, У.​Ф.​Матрунчык, К.​І.​Мачаліна, І.​А.​Мацкевіч, Т.​П.​Мацкевіч, А.​В.​Мілова, А.​А.​Мінчук, Л.​Ф.​Мірановіч, Т.​В.​Міроненка, Н.​В.​Місюк, Л.​А.​Міхановіч, І.​І.​Муравіцкі, А.​А.​Мусцейкіс, А.​Б.​Муха, Г.​Р.​Навумава, Н.​В.​Навумава, А.​А.​Налягач, В.​І.​Напрэенка, В.​К.​Насілоўская, М.​С.​Нацэвіч, П.​П.​Несцераў, З.​А.​Нікольская, С.​К.​Нікуленка, А.​Ф.​Новік, К.​І.​Новікава, В.​А.​Падзвінская, Г.​І.​Палонская, В.​І.​Папова, К.​Дз.​Папова, Л.​К.​Папова, М.​М.​Папоў, Я.​С.​Парфененка, Г.​Ц.​Парфёнава, В.​Я.​Паўлава, Л.​М.​Паўлоўская, Л.​М.​Пафнуцьева, П.​К.​Пацей, Н.​С.​Пацкевіч, Т.​П.​Пачынская, К.​А.​Пекар, Н.​А.​Петрачэнка, В.​П.​Піваварава, С.​В.​Піскун, Ф.​А.​Пішчыкава, Б.​С.​Пладуноў, М.​М.​Плескачоўская, К.​Т.​Прахарэвіч, Л.​І.​Прышчэпчык, Л.​Ф.​Пуранкоў, Э.​М.​Пяткевіч, А.​Д.​Пятрова, К.​М.​Пятровіч, Ю.​Ф.​Пятроўская, М.​М.​Пятрухін, Е.​І.​Рабцава, К.​Л.​Равянок, А.​Н.​Радзечка, М.​Р.​Радзянкова, Л.​А.​Радзішэўскі, А.​А.​Радоўская, Г.​М.​Радзько, Г.​М.​Разанка, Л.​І.​Разнюк, Д.​Л.​Ракашова, Ф.​К.​Расінскі, З.​І.​Родзін, Н.​М.​Роскач, Р.​І.​Румянцаў, В.​С.​Русакова, У.​Т.​Рыжыкаў, М.​І.​Рыльскі, Б.​А.​Рымашэўскі, В.​В.​Рытчык, Н.​В.​Саевіч, Р.​П.​Сакалова, В.​А.​Саковіч, С.​В.​Салагуб, Л.​В.​Самовіч, Г.​М.​Саўкіна, Н.​Ф.​Сачкова, Г.​М.​Селеванчук, М.​Р.​Семашкевіч, Г.​І.​Семянцова, В.​П.​Сергіеня, С.​К.​Сердзюкоў, К.​А.​Сідзюк, А.​Р.​Сімчанка, П.​М.​Сінічкін, П.​П.​Сірош, Н.​М.​Скалабова, В.​В.​Скалубовіч, М.​А.​Скуратовіч, К.​Л.​Слабуха, К.​Н.​Смірнова, В.​Ф.​Сопатава, І.​А.​Сотнікаў, П.​М.​Сотчанка, Я.​А.​Сошнікава, В.​А.​Сошына, М.​Дз.​Станевіч, М.​І.​Старчанка, У.​А.​Стаскевіч, С.​Г.​Статкевіч, Т.​Л.​Стахоўская, А.​А.​Сташэўскі, У.​С.​Субоцін, М.​М.​Сулкоўскі, Н.​Я.​Сумарокава, А.​К.​Сураўцова, І.​А.​Сухарукаў, В.​М.​Сушкевіч, У.​М.​Сцяпанаў, І.​І.​Сысой, П.​М.​Сяргеенка, Ф.​І.​Сяргееў, М.​І.​Сятун, Н.​В.​Талмазава, М.​Я.​Талмачоў, Р.​І.​Талюш, Е.​А.​Тамаева, Л.​І.​Тамковіч, Е.​З.​Тараноўская, С.​І.​Тарасевіч, Г.​Б.​Ткачэнка, А.​П.​Тоўсцік, С.​Р.​Троцкі, А.​М.​Трошына, М.​І.​Трусаў, С.​І.​Трызна, М.​П.​Тузаў, І.​Г.​Тунякоў, П.​П.​Турайкевіч, Ф.​А.​Турскі, Л.​Ф.​Украінская, М.​І.​Унучак, Дз.​П.​Усаў, Н.​І.​Усікава, З.​І.​Усовіч, В.​С.​Фаміна, К.​М.​Фаміна, В.​У.​Фомчанка, Ф.​П.​Фрайман, Г.​А.​Фядосава, Е.​С.​Хадарэнка, Р.​І.​Хамчонак, Н.​Я.​Хамякова, С.​М.​Ханенка, В.​А.​Хапалюк, А.​Л.​Хашкоўская, З.​У.​Хвір, Н.​П.​Хмурчык, Л.​С.​Храмцова, А.​І.​Цалко, Н.​Дз.​Царова, П.​П.​Ціванюк, Ш.​В.​Цівес, С.​І.​Цімошчанка, В.​А.​Цітова, Г.​А.​Цітова, В.​К.​Ціхамірава, С.​І.​Цішкавец, І.​І.​Цяртычная, М.​П.​Цярэшка, М.​М.​Цярэшчанка, Я.​А.​Чабан, В.​К.​Чайкоўская, Б.​Р.​Чамаданаў, М.​Б.​Чаркас, М.​І.​Чарняўскі, М.​К.​Чмярэнка, А.​Т.​Чубкоў, Р.​Е.​Чэрні, А.​М.​Чэрнік, В.​С.​Шабалтас, М.​Я.​Шабан, С.​Л.​Шакулава, Е.​Г.​Шалак, В.​Дз.​Шалуха, М.​Ц.​Шалышка, Я.​К.​Шалькевіч, М.​П.​Шалюта, Г.​С.​Шанько, Т.​В.​Шапавалава, І.​З.​Шапіра, А.​С.​Шарыбчанка, А.​П.​Шарэц, М.​Л.​Шатанава, Р.​Ф.​Шаўчук, С.​С.​Шаўчук, Л.​Н.​Шафранаў, Ф.​Е.​Шашэнька, І.​М.​Шведаў, Л.​Ф.​Шкляр, В.​А.​Школьнікаў, М.​Р.​Шкрабава, А.​К.​Шкутаў, В.​М.​Шлец, Н.​А.​Шляхценка, З.​А.​Шмуратка, В.​І.​Шніп, А.​Ф.​Шурупова, І.​Г.​Шут, У.​М.​Шутко, М.​С.​Шчарбачэня, А.​А.​Шчарбіна, У.​Л.​Шыла, Н.​Р.​Шылкіна, А.​В.​Шынгель, В.​Г.​Шынгель, П.​А.​Шынкароў, Н.​Р.​Шырай, А.​В.​Шэдаў, М.​І.​Шэйпак, С.​Р.​Шэміс, Г.​І.​Юркевіч, М.​Н.​Юркевіч, А.​С.​Юркоў, В.​І.​Якубовіч, М.​І.​Якуніна, М.​І.​Якушэнка, Я.​Ц.​Яраслаўцаў, М.​Р.​Ярашэвіч, А.​В.​Ярмоленка, І.​І.​Ярмусік, Б.​К.​Яроцкі, А.​П.​Яўланава.

1970. П.​М.​Абраменка, Н.​А.​Агнішчанка, В.​М.​Аксёнава, Н.​М.​Акунёва, В.​А.​Алісіевіч, М.​С.​Аляксеенкава, В.​В.​Анішчук, А.​П.​Анцімонік, С.​Дз.​Арлова, К.​М.​Бабіцкая, М.​А.​Багдановіч, В.​І.​Баран, А.​В.​Бараноўскі, Т.​Я.​Баталка, Г.​М.​Баўшава, Т.​В.​Белянкова, В.​А.​Бембель, М.​Дз.​Брашко, М.​М.​Буеўская, М.​М.​Бусел, А.​К.​Бяглюк, І.​М.​Валошын, Г.​І.​Вараненка, Н.​А.​Васілеўская, Г.​Ф.​Вянцковіч, М.​І.​Гараднічы, Б.​І.​Гемская, Н.​П.​Голікава, Г.​М.​Грыбоўская, Я.​К.​Дзяменцьеў, З.​У.​Дзямідзенка, Г.​Н.​Дрожжа, А.​Р.​Друшчыц, А.​П.​Дубініна, І.​Я.​Дуброўская, А.​С.​Жук, В.​Р.​Жукавец, І.​І.​Жураўскі, Т.​І.​Заяц, В.​І.​Іцянкова, Н.​П.​Кавака, Р.​І.​Кавалёва, І.​К.​Кавалёў, В.​П.​Кавалькоў, Т.​П.​Кажамякіна, М.​М.​Калеснікаў, Т.​М.​Калядка, З.​І.​Канавалава, Е.​Т.​Каралёва, Л.​У.​Каржыцкая, М.​В.​Каўцэвіч, Л.​Г.​Кірпічэнка, У.​К.​Кісялёва, М.​В.​Козел, Г.​П.​Корзун, М.​П.​Косцеў, Ф.​Ф.​Кудасаў, Дз.​А.​Кудрыс, Н.​А.​Кулакова, А.​Дз.​Кунцэвіч, В.​А.​Купрэйчык, М.​П.​Кучкоў, Г.​С.​Лабовіч, М.​А.​Лазарава, М.​Ц.​Лейфман, Н.​М.​Лістратава, Л.​Я.​Лукашок, Н.​А.​Лукічова, С.​З.​Ляйховіч, М.​Ц.​Лялькова, Е.​І.​Ляшчанка, Д.​М.​Маёрава, Р.​М.​Макарэвіч, У.​С.​Малчанаў, А.​Ф.​Марозава, Я.​Л.​Марцінюк, Г.​А.​Мілашэўскі, П.​М.​Міхалап, Я.​І.​Муралава, П.​А.​Мускі, В.​І.​Назарэвіч, Я.​П.​Нікіцін, І.​А.​Новік, Г.​М.​Новікава, Л.​К.​Новікава, Т.​Р.​Паборцава, І.​Ф.​Пабудзінская, Д.​А.​Пацеенка, Л.​Дз.​Петракова, С.​Ц.​Пігулеўскі, Г.​Ф.​Праходская, М.​А.​Пухава, Н.​К.​Рабёнкава, К.​Дз.​Рабчынская, Э.​А.​Рыдзеўскі, Ю.​Ш.​Рыўкіна, В.​А.​Савіцкая, Я.​І.​Санько, В.​Е.​Саўчанка, М.​М.​Саўчанчык, А.​М.​Сачок, А.​Ф.​Свістунова, Н.​К.​Сідаровіч, А.​Р.​Сідракова, А.​А.​Сімчанка, А.​І.​Сінкевіч, Э.​Л.​Сінкевіч, Н.​І.​Сляпчук, А.​А.​Собаль, М.​І.​Сушко, М.​М.​Сцепаненка, М.​А.​Сэй, В.​А.​Талокіна, А.​Л.​Таранда, Б.​І.​Таўбін, Н.​С.​Трафіменкава, А.​Ц.​Траццякова, Я.​А.​Урублеўскі, Т.​М.​Фадзеева, Н.​Я.​Філазафовіч, Т.​П.​Філіпенка, А.​П.​Церахаў, Н.​П.​Ціханюк, Л.​Я.​Цярэнцьеў, Г.​М.​Чэпікава, М.​Дз.​Шалай, Л.​В.​Шалуха, К.​Ф.​Шандрык, Л.​М.​Шарава, Л.​А.​Шнурко, П.​П.​Шпакоўская, В.​П.​Шупенькава, Н.​І.​Шыганава, М.​А.​Язвінская, Я.​І.​Якубоўскі, Л.​М.​Якушава.

1971. С.​А.​Абразцова, М.​В.​Абросімаў, К.​І.​Агурцова, А.​І.​Акуленка, В.​М.​Амялюсік, А.​Ц.​Армонік, М.​А.​Асмалоўскі, Г.​І.​Бабіч, М.​Ц.​Бабуркін, Э.​І.​Багдановіч, Л.​А.​Бакава, Ф.​Ф.​Бандаровіч, В.​М.​Бандарэнка, Г.​Ю.​Бароўка, М.​Л.​Басацкі, Н.​І.​Безбародзька, М.​А.​Берасцевіч, У.​М.​Бусел, В.​М.​Буяк, Г.​У.​Варабей, А.​І.​Варонін, Г.​М.​Васіленка, Р.​І.​Васілеўская, Н.​Р.​Вашацькова, В.​І.​Вільчынскі, Дз.​К.​Воранава, А.​Л.​Вялічка, А.​І.​Вярбіцкая, В.​М.​Гарэленка, Н.​І.​Герасімава, Л.​М.​Гінзбург, Г.​Я.​Гольцман, В.​С.​Гражданкіна, М.​С.​Давыдава, Т.​П.​Дзіканава, А.​С.​Дзялендзік, М.​П.​Дзятлава. Р.​А.​Дражнюк, Н.​І.​Ерамёнак, С.​Р.​Ерашова, В.​С.​Еўдакіменка, А.​І.​Жаваранкава, А.​Р.​Жукава, Н.​М.​Збітнева, І.​Ц.​Зяневіч, К.​П.​Зяньковіч, М.​С.​Іеўлева, І.​Л.​Каваленка, Г.​Р.​Кадырка, А.​П.​Казловіч, І.​Дз.​Калінін, К.​Т.​Камароў, Л.​В.​Камінская, М.​Б.​Карабан, І.​У.​Карабанава, А.​Ц.​Карпіловіч, С.​І.​Каршук, Л.​Р.​Катлярова, Г.​Е.​Кіршчына, В.​І.​Кірылава, І.​В.​Клікунец, К.​К.​Клімаў, З.​Я.​Кожар, В.​В.​Косцева, М.​Ф.​Красніцкая, Н.​У.​Красько, Н.​А.​Куляшова, Л.​К.​Купчэня, Г.​І.​Куцяпалава, З.​Л.​Лабкова, М.​Дз.​Лазарэвіч, Л.​В.​Ліпай, К.​П.​Лусікава, Л.​П.​Майсеня, Н.​П.​Малашка, В.​А.​Мамыкіна, С.​У.​Марозаў, В.​П.​Марудава, К.​С.​Маханькова, З.​Я.​Мельнікава, В.​П.​Млынарчык, З.​П.​Наронская, Н.​І.​Нахаева, В.​М.​Нікіценка, В.​К.​Нікіцін, П.​У.​Новік, Я.​Дз.​Панасенка, В.​М.​Панкевіч, В.​Г.​Пляскач, М.​А.​Побаль, Г.​М.​Прохарава, Е.​Ц.​Рабочая, Н.​П.​Рагацэвіч, М.​І.​Рамушэвіч, І.​В.​Раўнейка, Ч.​К.​Рацько, В.​Д.​Рубанава, У.​А.​Рыбчык, А.​Н.​Савінава, В.​В.​Савіч, А.​П.​Салдаткіна, А.​І.​Сіліна, А.​М.​Сіткевіч, М.​Н.​Смалюк, Л.​І.​Стока, Н.​П.​Стралкоўская, П.​В.​Студзянкоў, М.​А.​Сурта, М.​К.​Сцегін, С.​С.​Сянюк, Г.​Р.​Сяргеенка, Р.​І.​Сярноў, М.​С.​Талмачоў, Л.​Б.​Топаль, І.​Ф.​Тоўкач, С.​А.​Умрэйка, К.​М.​Філатава, Н.​І.​Фядосава, М.​М.​Ханцэвіч, З.​І.​Хілько, Н.​А.​Цілюпа, М.​П.​Цыганоў, Г.​П.​Цыялкава, А.​В.​Чапко, М.​І.​Чарнякевіч, А.​Л.​Чарткова, Г.​К.​Шарапаў, С.​І.​Шлапакова, В.​А.​Шульга, Г.​Р.​Шынкарова, Г.​І.​Яблонская, А.​П.​Яроменка, Ю.​С.​Яроцкая, Г.​С.​Яўстратчык.

1972. М.​І.​Антошчанка, Э.​А.​Аржанік, Н.​П.​Арыніч, Г.​І.​Аўчыннікава, А.​В.​Ахраменка, Н.​В.​Бабіна, А.​Р.​Бабова, М.​К.​Бакаць, Г.​Ф.​Баркоўская, Я.​І.​Бердашкевіч, А.​П.​Берднікава, Л.​Л.​Блешанкова, Г.​М.​Бондар, П.​Р.​Бондарава, В.​Д.​Брундукоў, К.​П.​Булыга, Л.​І.​Вялічка, М.​І.​Гавейна, Г.​В.​Ганчарова, Л.​Б.​Ганчарова, М.​Ю.​Гарашчук, Н.​В.​Гваздзюкевіч, К.​І.​Грузімава, В.​А.​Гурын, З.​С.​Дарафеева; К.​Л.​Дзешкавец, В.​Д.​Дрозд, Г.​А.​Явоста, Г.​Я.​Ерамейчык, А.​Д.​Жалковіч, Р.​Т.​Жанеўская, Н.​Н.​Жарнакова, І.​І.​Забабуха, Т.​М.​Забароўская, А.​Ф.​Занько, В.​Дз.​Іваноў, Л.​І.​Каваленка, У.​В.​Казлоў, Л.​А.​Кайровіч, А.​А.​Кандрацюк, Г.​І.​Канцавая, В.​К.​Карпікава, Н.​Х.​Касаткіна, М.​А.​Кірпічэнка, М.​І.​Кір’янаў, З.​А.​Клемзікава, М.​У.​Клігунова, М.​П.​Кляцкова, М.​А.​Кот, Е.​А.​Котава, Н.​К.​Кравец, В.​Е.​Краснік, Л.​І.​Кузняцова, Н.​В.​Кулагіна, Ч.​І.​Кучынская, С.​П.​Лагун, Р.​Ф.​Лазовік, Т.​Э.​Лапаціна, Г.​А.​Леанідава, М.​І.​Левы, А.​Е.​Ляончыкава, К.​Ф.​Майсевіч, Р.​А.​Манкевіч, Т.​Р.​Марозава, Н.​Н.​Матора, Н.​А.​Мохава. М.​А.​Мятліцкі, В.​Л.​Навіцкі, М.​І.​Няронская, П.​С.​Падалка, М.​М.​Палякоў, Я.​В.​Панкоў, П.​П.​Парункевіч, Н.​А.​Паўлава, А.​У.​Паўловіч, Т.​Л.​Паўловіч, М.​С.​Паўлючэнка, П.​П.​Пашкевіч, З.​А.​Прохар, М.​У.​Прэткель, А.​Р.​Пушкарэвіч, Н.​Л.​Рагаўцова, Н.​П.​Раентава, Ф.​М.​Раманчанка, А.​А.​Раткевіч, З.​А.​Рупрэхт, Я.​У.​Сакалінская, Н.​Дз.​Свадкоўская, А.​С.​Скабей, Я.​Ц.​Смірнова, Г.​І.​Станютка, М.​М.​Стрынкевіч, П.​І.​Трафімовіч, Л.​М.​Хаткевіч, А.​П.​Царэнка, Р.​Р.​Цодзікава, Ю.​П.​Цярохіна, В.​В.​Чачко, В.​Х.​Чыкіда, В.​Л.​Шаблюк, Е.​І.​Шавель, Л.​К.​Шапялевіч, К.​Я.​Шпадарук, У.​У.​Юрчык, Дз.​П.​Якаўчык, У.​К.​Якімовіч, Н.​П.​Ярмак, М.​М.​Яскевіч, М.​С.​Яўневіч, Г.​Ц.​Яцына, Т.​М.​Яшына.

1973. Л.​М.​Антонава, П.​З.​Антонаў, В.​С.​Аўраменка, Л.​С.​Багдановіч, А.​Л.​Байчык, П.​М.​Бобрык, Г.​П.​Бруштунава, В.​П.​Вашкевіч, В.​С.​Галуза, Н.​Я.​Грачанкова, А.​А.​Гонтарава, Я.​А.​Гурыновіч, К.​М.​Данілава, Р.​С.​Дзенбург, В.​М.​Дзям’янкава, Г.​І.​Дзівак, Г.​І.​Дунец, В.​П.​Жук. Р.​Ф.​Жук, Я.​А.​Зінкевіч, В.​Я.​Зубар, У.​І.​Іваноў, У.​А.​Іваньковіч, Н.​І.​Кавалец, І.​В.​Капуста, З.​М.​Карасёва, А.​В.​Карпава, Б.​А.​Карпаў, І.​А.​Касуха, В.​Н.​Катасонава, П.​І.​Катлярчук, К.​І.​Каўбаска, В.​І.​Клімовіч, Т.​І.​Крачэўская, М.​М.​Круглей, І.​С.​Кулага, Т.​К.​Лазарэвіч, В.​М.​Лакатко, З.​В.​Ліцвіненка, Л.​В.​Лясовіч, Р.​І.​Макшова, М.​М.​Манак, Н.​Т.​Маторная, С.​К.​Мікульская, М.​Г.​Мінкевіч, Н.​Т.​Міцкевіч, В.​А.​Навіцкі, Г.​П.​Нагорная, Г.​К.​Нацэўскі, Л.​А.​Недарэзава, Р.​С.​Паляшчук, К.​Я.​Панамарова, Г.​І.​Паспелава, В.​М.​Пішчалава, Р.​М.​Прохарава, Т.​Ц.​Пясоцкая, А.​Я.​Радзішэўская, М.​І.​Раманава, В.​Д.​Рывоненка, З.​Н.​Рыдлеўская, Г.​С.​Рэянтовіч, М.​С.​Семяняка, М.​А.​Сідарэнка, Л.​А.​Сініцкая, К.​С.​Слесарчук, Л.​В.​Старавойтава, В.​Р.​Старасотнікава, Л.​І.​Старчанка, І.​С.​Сукрысцік, Г.​Д.​Сыроватка, А.​І.​Фаміна, Г.​П.​Фрол, Л.​А.​Цішкевіч, Я.​А.​Чаховіч, Л.​Т.​Шарко, З.​Р.​Шкурынская, С.​І.​Штурыч, К.​В.​Шчацінкіна, Т.​Л.​Шыпількевіч, А.​В.​Язвінская, М.​Я.​Яўсеенка.

1974. Н.​І.​Андрушкіна, М.​М.​Антановіч, Н.​І.​Бабровіч, А.​А.​Бандарэнка, В.​З.​Басарыгіна, Ф.​Г.​Бядунька, Г.​Е.​Бурак, В.​К.​Валадзько, А.​Ю.​Валошына, М.​П.​Васілеўскі, В.​М.​Верамяюк, А.​В.​Верас, А.​А.​Вінакураў, Д.​Б.​Ганусевіч, В.​Г.​Гаховіч, М.​П.​Герасіменка. П.​Б.​Голад, М.​Г.​Голікава, В.​В.​Голубева, С.​М.​Грэнкаў, Н.​Ф.​Дзёміна, Я.​Я.​Дзмітрук, М.​І.​Драгун, У.​А.​Дударэнка, У.​А.​Жукоўскі, Р.​Ф.​Закржэўская, М.​Н.​Зубчынская, С.​П.​Зяцікаў, В.​А.​Іванова, К.​Ф.​Іванова, П.​М.​Іовік, В.​М.​Казак, У.​С.​Казлова, А.​Ф.​Казлоўская, Л.​К.​Кандратава, А.​П.​Комлеў, І.​П.​Кашына, Н.​П.​Краміч. І.​Р.​Краўцоў, В.​П.​Кукішаў, В.​Ф.​Кульбіцкі, К.​А.​Лісоўская, В.​С.​Лось, Н.​А.​Лур’е, Н.​Ц.​Лычова, В.​Ф.​Мазурын, Н.​Б.​Мажайская, Л.​Ф.​Маркевіч, Я.​І.​Масквічоў, Ч.​П.​Махнач, М.​А.​Мікульскі, Л.​М.​Міцкевіч, І.​Я.​Мішэнін. М.​Ф.​Мяснікоў, Г.​А.​Мяцеліца, Н.​Ф.​Новік, А.​Ф.​Новікава, В.​І.​Палубан, М.​І.​Паўлаў, Н.​П.​Пуцькова, П.​І.​Пшанічная, М.​С.​Радзюкоў, Т.​П.​Раманоўская, Г.​А.​Раманчык, Г.​І.​Рымараў, І.​В.​Семянчук. Н.​А.​Сесіцкі, У.​В.​Скараходаў, Э.​І.​Смольская, Т.​Б.​Стасевіч, Л.​К.​Тарасевіч, Е.​Р.​Тараховіч, Я.​І.​Траснікова, Г.​Я.​Трухан, Н.​В.​Усевіч, Л.​С.​Харловіч, Л.​М.​Цвірко, Н.​С.​Цвяткова, В.​У.​Чаркасава, У.​М.​Чупрынскі, Т.​І.​Шабаліна, П.​М.​Шарэпа, Л.​В.​Шутава, У.​Шырко, І.​С.​Ярмолінскі.

1975. Л.​С.​Абазоўскі, В.​З.​Алейнікава, В.​І.​Александроўская, П.​М.​Анічэнка, В.​Р.​Арлоў, Н.​І.​Арлоўская, Р.​І.​Арцімовіч, Н.​Я.​Асмалоўская, У.​М.​Асамлоўскі, А.​С.​Астапенка, Я.​В.​Аўсянская, Н.​Я.​Балмакова, В.​С.​Банадзькева, Т.​Н.​Бандарчык, В.​А.​Баркоўская, В.​А.​Баркоўскі, А.​Дз.​Белагорцаў, М.​А.​Бетанава, М.​Ф.​Бобаў, П.​А.​Бобрык, Ч.​П.​Бондар, А.​А.​Бранкоўская, А.​А.​Булаўка, А.​Д.​Булашаў, І.​У.​Буры, І.​І.​Варабей, Ф.​С.​Варабей, Л.​І.​Васько, Т.​П.​Відура, Л.​К.​Вярбіцкая, Т.​Ц.​Ганчарова, І.​К.​Гінтаўт, Г.​П.​Грозберг, Т.​Я.​Гурэвіч, Я.​М.​Гучак, В.​А.​Дабаровіч, І.​Д.​Дворкін, Л.​М.​Ермачонак, Т.​Л.​Еўдакімава, А.​К.​Еўсявіцкая, Г.​Л.​Жызнеўская, Г.​Я.​Жызнеўская, А.​П.​Жукава, В.​С.​Заброцкая, Л.​А.​Зарэцкая, А.​А.​Здраеўскі, Р.​І.​Зянькоў, В.​І.​Кабяк, Н.​С.​Кавалкіна, У.​С.​Казлоў, Я.​М.​Кананчук, І.​В.​Каравацкі, А.​І.​Карпава, Л.​А.​Карпінская, А.​Р.​Касцюкевіч, В.​М.​Касцян, В.​Ф.​Кашпар, А.​Л.​Кебец, І.​І.​Кожар, М.​П.​Корж, В.​К.​Котаў, М.​П.​Красікава, Г.​С.​Краўчанка, Н.​І.​Крэнь, Г.​С.​Кузёмкіна, В.​Г.​Кудрашоў, А.​М.​Кулік, Я.​Л.​Курган, М.​П.​Курганскі, Н.​І.​Кутынка, Я.​А.​Лазавік, В.​І.​Лазарава, М.​І.​Лазарэнка, М.​І.​Макарчук, М.​І.​Макеенак, В.​Н.​Маркевіч, Л.​М.​Марозава, М.​С.​Мароснікава, М.​А.​Марціновіч, Я.​А.​Марцулевіч, В.​П.​Маскаленка, Л.​А.​Маўчанюк, Л.​М.​Махнач, М.​М.​Мачанава, В.​С.​Міхайлаў, Г.​А.​Мураўёва, С.​М.​Муркоў, Г.​І.​Назарчук, Л.​М.​Палевікова, Я.​В.​Палонская, Г.​Н.​Панасенка, Н.​Ф.​Панасюк, З.​А.​Парыгіна, Л.​Ф.​Пашынскі, М.​А.​Прылуцкая, С.​К.​Радзевіч, Г.​Я.​Радзько, І.​В.​Радчанка, У.​І.​Радчанка, Я.​Ф.​Расудоўская. К.​І.​Савіцкі, С.​С.​Сазонік, Л.​Ф.​Салавей, Т.​І.​Самцова, І.​Ф.​Селязнёва, Р.​М.​Серыкава, Г.​П.​Сідорка, А.​С.​Сілівёрстава, В.​І.​Сіневіч, Н.​І.​Сіцкевіч, І.​А.​Скаруцкая, С.​Б.​Смолкін, М.​К.​Сувалаў, В.​П.​Сураўнёва, Л.​Д.​Сцефановіч, Р.​І.​Сянько, Я.​С.​Таборка, М.​Г.​Трафімовіч, А.​Л.​Траццякова, І.​В.​Філіпава, І.​І.​Фрадкін, Л.​Ц.​Фралянкова, Г.В.​З.​Хітрык, М.​І.​Царык, Ю.​І.​Цвірко, В.​М.​Цыуля, А.​С.​Чаранко, І.​В.​Чарніцкі, А.​П.​Чаша, А.​М.​Чурыла, А.​І.​Шалак, Г.​Дз.​Шаніна, Л.​А.​Шатраўка, М.​С.​Шаўкун, Дз.​В.​Шульгоўская, М.​І.​Шумская, Н.​С.​Шуплякова, У.​Ф.​Шутаў, В.​С.​Шышоў.

1976. Л.​У.​Андрэева, М.​П.​Аронаў, В.​М.​Бабакова, Я.​М.​Баркова, А.​Б.​Будніцкая, М.​В.​Ваніна, Т.​С.​Вараб’ёва, Ф.​А.​Варашніна, Н.​М.​Васілеўская, Г.​У.​Васільева, В.​Ф.​Васюшка, А.​Е.​Герашчанка, Я.​П.​Грыб, Я.​Я.​Грыгуць, П.​Е.​Гукаў, А.​П.​Дамарацкая, М.​І.​Дварэцкая, Н.​Н.​Еўпак, В.​І.​Жалезная, Т.​С.​Жук, К.​Н.​Загуста, М.​П.​Зайчук. Н.​І.​Засценская, А.​І.​Заяц, М.​А.​Казбярук, І.​Ц.​Казырыцкі, В.​У.​Каладзінская, Г.​Н.​Кандрацьева, Л.​А.​Капылова, Л.​С.​Караленка, С.​Ф.​Каранеўская, А.​С.​Каржукова, М.​А.​Кібісава, М.​І.​Козел, П.​І.​Краўцэвіч, Л.​К.​Крыцкая, Т.​Р.​Лабур, Г.​Р.​Лось, А.​Т.​Лукашэвіч, У.​І.​Ляпёшкін, А.​А.​Ляхота, В.​І.​Манаскіна, Р.​А.​Марачава, М.​С.​Марціновіч, Л.​П.​Мінчукова, Э.​С.​Мірановіч, З.​Р.​Мяшкова, С.​С.​Найдзен, Л.​П.​Нікановіч, В.​І.​Піляўская, Н.​Т.​Прыбыткіна, В.​К.​Рабцэвіч, М.​Ф.​Рыжанкова, В.​І.​Савенка, М.​М.​Сарынава, К.​І.​Серада, Г.​І.​Сідаровіч, П.​І.​Сікора, І.​П.​Сіманоўскі, Б.​І.​Смародзін, А.​Р.​Спарбер, Э.​П.​Стаховіч, А.​М.​Талабаева, І.​І.​Трус, В.​А.​Феакцістаў, Г.​М.​Фількова, Т.​М.​Цёмная, Т.​І.​Чобатава, В.​Дз.​Шасцерыкова, Л.​І.​Якімовіч.

1977. В.​І.​Акулава. К.​А.​Антонава, Т.​В.​Аўсеенка, Ю.​А.​Бабіч, Н.​В.​Багамолава, Н.​І.​Багацюк, М.​І.​Багачоў, Н.​С.​Багданава, Н.​С.​Балантэр, Т.​К.​Бандарэнка. П.​Ц.​Баравік, Н.​Дз.​Баравіцкая, Н.​В.​Беладзед, А.​А.​Брач, В.​С.​Былюк, К.​Я.​Бычкова, Н.​І.​Варанецкая, В.​Т.​Вірынскі, А.​П.​Герачынская, Ю.​М.​Гірдзь, Н.​Р.​Гняўко, П.​П.​Грабеннікаў, А.​М.​Грыцаў, А.​І.​Гурскі, А.​П.​Давыдаў, Г.​П.​Данешчык, Н.​М.​Данілава, Р.​П.​Дарошка, Л.​К.​Дзмітрыева, Л.​М.​Дзянісман, Э.​К.​Дубаневіч, Л.​І.​Ждановіч, Т.​Дз.​Жыліна. С.​Л.​Жылко, М.​І.​Жырніс, Н.​П.​Жыткова, З.​П.​Зайцава, А.​І.​Зарэцкая, М.​К.​Здрок, В.​М.​Зуб, Л.​Л.​Іваноў, М.​П.​Ігнаценка, В.​І.​Ісаева, Р.​П.​Калеснік, Т.​М.​Карпенка, В.​П.​Кацянкоў, В.​Р.​Качурка, З.​З.​Кашырына, Т.​М.​Кісель, Н.​Р.​Кіяшка, А.​А.​Крэнь, А.​М.​Куранкова, І.​Б.​Лебедзева, Н.​Р.​Лівенцава, В.​Г.​Лісоўскі, А.​А.​Лобач, Н.​Р.​Малей, В.​І.​Марціновіч, Г.​В.​Марцякова, М.​Я.​Мікульчык, Б.​А.​Муляраў, В.​Г.​Мурашка, І.​Б.​Навумовіч, А.​М.​Несцярчук, І.​І.​Палій, В.​Дз.​Палікіна, Г.​А.​Палуянская, Ф.​П.​Панцялеева, Р.​М.​Панчанка, М.​Г.​Парашчанка, Г.​А.​Паўлоўская, У.​Ф.​Піляк, К.​А.​Пісарык, Дз.​В.​Прастаквашын, І.​Л.​Пятрова, Л.​С.​Радкевіч, Т.​А.​Разгуліна, В.​І.​Разумава, А.​З.​Раса, П.​К.​Родзічкін, М.​А.​Семянчук, К.​Л.​Сімаковіч, І.​М.​Сіманенка, Р.​А.​Сташынская, В.​А.​Сташэўскі, А.​А.​Стральчонак, Л.​Р.​Сямёнава, К.​М.​Трафімук, Ф.​А.​Туміловіч, В.​М.​Турбан, У.​В.​Усціновіч, А.​У.​Хмяльніцкі, Л.​П.​Худалеева, А.​Л.​Хутарны, М.​П.​Цішчук, А.​Я.​Цярэнцьева, Л.​В.​Чыгір, Л.​К.​Шатухіна, П.​М.​Шэлест, В.​Ц.​Якаўлева, Я.​Дз.​Якімовіч, В.​С.​Якубовіч, Л.​Я.​Яшнова.

1978. А.​М.​Азарка, Н.​В.​Амельянюк, М.​У.​Андрончык, Л.​А.​Анзель, В.​М.​Анціпкіна, В.​Р.​Аўраменка, Г.​П.​Аўтуховіч, А.​К.​Афанасенка, Л.​У.​Барабанава, В.​І.​Бараноўская, А.​А.​Барысевіч, А.​С.​Бельская, А.​П.​Бузаева, І.​П.​Буланава, Н.​М.​Бяляцкая, З.​І.​Варшаўская, Г.​А.​Васілеўская, Л.​М.​Вінцэўская, В.​А.​Воран, А.​Р.​Галавач, Р.​Ф.​Ганчар, А.​Н.​Гарканава, А.​П.​Гілевіч, Н.​А.​Гірсянок, А.​А.​Глазоўскі, В.​М.​Грыгор’ева, Дз.​Р.​Дошчык, Л.​Ц.​Дубко, А.​К.​Жахоўская, В.​П.​Іваненка, В.​С.​Іванова, В.​С.​Казлякова, А.​І.​Каменка, В.​П.​Кручанок, Г.​П.​Крывянкова, С.​С.​Крэчка, З.​У.​Лазоўская, І.​М.​Лашук, М.​І.​Лівенцаў, А.​П.​Лісаў, Г.​І.​Ліцвіновіч, К.​Я.​Лойка, Л.​С.​Луцэвіч, В.​П.​Максімовіч, Г.​Л.​Малаш, М.​В.​Маркусенка, М.​Ф.​Марозаў, Л.​Я.​Мільшына, І.​І.​Міхалка, А.​В.​Міхнікевіч, Я.​А.​Мураўская. М.​Дз.​Мядзведзева, І.​А.​Палуянчык, Г.​М.​Паўлава, М.​В.​Петрашкевіч, В.​П.​Пілюта, П.​І.​Радзькоў, У.​І.​Рубан, І.​І.​Русак, В.​Р.​Русанава, М.​І.​Рында, М.​Д.​Сагановіч, К.​В.​Сажына, І.​Ф.​Салавейка, С.​М.​Самолейнка, Н.​Дз.​Сачанка, Г.​А.​Серакова, Н.​Дз.​Сідарава, М.​А.​Скіпар, В.​С.​Сраброўская, К.​М.​Сталярова, М.​М.​Труханава, Т.​Р.​Трыгубская, Р.​П.​Туравец, В.​М.​Туркевіч, А.​А.​Цімошчанка, А.​І.​Цітоў, Ф.​Ф.​Цудзіла, З.​Дз.​Цябут, Л.​І.​Шаўчэнка. А.​С.​Ясяновіч.

1979. М.​Г.​Агурцоў, Г.​І.​Аляксеенка, Ф.​Р.​Багдановіч, М.​У.​Вараб’ёва, Р.​Ц.​Васілевіч, Н.​Р.​Ваяводзіна, В.​Я.​Верамеева, Л.​І.​Віткоўская, Л.​І.​Вялічка, К.​І.​Гаякоўская, Л.​Б.​Гінтаўт, Л.​А.​Грубенка, Н.​В.​Гурэева, Н.​Ц.​Забермаг, В.​А.​Здановіч, К.​А.​Ісай, М.​А.​Казакоўцава, У.​Л.​Кастрыцкі, Н.​Н.​Круглова, Я.​А.​Кудраўцава, М.​І.​Лацянкова, Л.​М.​Леўс, Г.​К.​Лісоўская, А.​А.​Лопан, А.​А.​Максімаў, В.​П.​Марозава, У.​А.​Мацюкевіч, Ж.​П.​Міронава, В.​П.​Мядзведзь, Л.​Ф.​Паваляева, Т.​М.​Патапава, Л.​Н.​Пісарэвіч, К.​С.​Пракаповіч, А.​П.​Пуцькоў, І.​П.​Пятрова, М.​С.​Пятрова, Н.​М.​Сандрозд, М.​А.​Санько, Н.​М.​Сідарэнка, Н.​С.​Слясарчык, Р.​І.​Старасвецкая, У.​П.​Стрэльнікаў, Г.​Р.​Табанюхава, Н.​А.​Хайноўская, І.​І.​Хацкевіч, В.​П.​Хургіна, Г.​Р.​Цітова, І.​М.​Шаламіцкі, Я.​І.​Шыбека, Н.​А.​Шэлехава, М.​С.​Юрэвіч, В.​І.​Якавенка.

1980. Д.​М.​Абразцова, Б.​А.​Акалатовіч, В.​П.​Бадабед, В.​А.​Бакава, А.​В.​Башчук, В.​І.​Башылава, Г.​М.​Бугрова, А.​Я.​Васільчанкаў, І.​В.​Валадзько, В.​І.​Варажэйкіна, А.​Дз.​Вяль, Г.​М.​Гараніна, В.​А.​Гурыновіч, Я.​Р.​Духовіч, К.​Ф.​Заяц, А.​Дз.​Зобнінская, М.​Ф.​Змітровіч, В.​В.​Зуева, Дз.​М.​Калапетка, А.​Р.​Каменшчыкаў, Р.​Дз.​Каралёў, В.​К.​Кісель, М.​І.​Краўчанка. І.​П.​Лейка, С.​І.​Ліноўскі, Б.​А.​Літкін, М.​Г.​Лугаўцова, Л.​І.​Лузгіна, А.​І.​Макарэвіч, І.​П.​Макарэвіч, М.​М.​Маталыгаў, М.​В.​Некрашэвіч, В.​В.​Нікалаеў, В.​П.​Пакаташкін, С.​І.​Палей, В.​Д.​Панкевіч, С.​К.​Пятрушка, Л.​Дз.​Румянцава, У.​І.​Рэкуць, І.​А.​Саковіч, Г.​Р.​Саўчанка, А.​С.​Саўчык, Т.​В.​Сушкова, М.​Л.​Федзяцова, В.​З.​Холад, А.​Я.​Чудакоў, Т.​М.​Чырычэнка, В.​І.​Шапавалава, М.​Н.​Юркавец, Р.​Э.​Юркевіч, М.​І.​Якубовіч, П.​І.​Ярмола.

1981. Б.​Ф.​Агароднікаў, Я.​А.​Аляхновіч, І.​П.​Антоненкаў, І.​Л.​Ведзянеева, А.​П.​Глухараў, Л.​С.​Жугер, В.​А.​Мацкевіч, Г.​М.​Попель, Г.​Ф.​Сцяжко, А.​Я.​Трафімук, К.​А.​Юша.

1982. А.​С.​Асіпенка, Г.​Р.​Атаманчук, С.​Г.​Багдановіч, М.​П.​Баранава, П.​М.​Валасюк, Л.​Н.​Волкава, Ф.М.​Ф.​Вранко, Ж.​М.​Гарбунова, У.​П.​Гуд, Б.​А.​Гуляеў, Т.​А.​Давідовіч, П.​Дз.​Дзмітрыеў, М.​Ц.​Кавалёва, Н.​Л.​Касяк, Ф.​Р.​Кітуновіч, А.​М.​Клачко, Е.​Я.​Лабачова, М.​Ф.​Падсіткаў, Н.​Г.​Паўлава, Н.​С.​Пашкоўская, Т.​А.​Пісьмянкова, Я.​С.​Рымкевіч, Б.​Б.​Федаровіч, М.​К.​Філановіч, Г.​І.​Шумская, Л.​С.​Шчарбовіч.

1983. М.​М.​Дворак, І.​Л.​Емяльянава. Л.​Ц.​Калядка, У.​М.​Кацнельсон, Я.​М.​Крылоў, С.​І.​Слізскі, Г.​І.​Тарасава.

1984. А.​П.​Агаркава, А.​І.​Брэсцкая, Л.​В.​Высоцкая, Г.​А.​Каршакоўскі, Г.​І.​Русак, Н.​Г.​Салаўёва, У.​А.​Сіневіч, В.​Дз.​Яцухно.

1985. Н.​А.​Анішчанка. Г.​Ю.​Бурынская, М.​А.​Быкоўскі, Ф.​Р.​Гераскевіч, М.​Ф.​Гукаў, В.​Н.​Кісялёў, В.​І.​Раманчук, Л.​У.​Рачкоўская, М.​М.​Рудэнка, А.​Ф.​Худалей.

1986. Л.​У.​Кур’ян, Т.​П.​Парфёнава.

1987. А.​В.​Букач, С.​Е.​Варакса, М.​П.​Жыгалава, Ф.​Г.​Забродскі, Н.​П.​Кароткая, М.​Б.​Касьянюк, Дж.​А.​Курчэўскі, А.​В.​Руцкая, Н.​В.​Сухоцкая.

1988. Л.​К.​Сухнат.

1996. В.​А.​Гербутаў, У.​М.​Здановіч, Ю.​У.​Маслаў, В.​М.​Прахарэнка, З.​К.​Чумакова.

1997. Л.​М.​Дзмітрыева, Г.​А.​Зарэцкі, М.​М.​Серафімава, К.​С.​Фарына.

т. 6, с. 555

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

НАРО́ДНЫ СХОД ЗАХО́ДНЯЙ БЕЛАРУ́СІ, нацыянальны сход Заходняй Беларусі,

вярхоўны орган нар. улады ў Заходняй Беларусі пасля яе ўз’яднання з БССР. Выбары ў Нар. сход адбыліся ў адпаведнасці з пастановай Палітбюро ЦК ВКП(б) ад 1.10.1939 «Пытанні Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі». У ёй вызначаліся мэты, час, працэдура арганізацыі і правядзення выбараў, а таксама пытанні, якія павінны быць вырашаны дэпутатамі сходу. Пастанова прадугледжвала правядзенне выбарчай кампаніі пад лозунгамі ўстанаўлення сав. улады на тэр. Зах. Беларусі і Зах. Украіны, уваходжання Зах. Беларусі ў склад БССР і Зах. Украіны ў склад УССР, адабрэння канфіскацыі памешчыцкіх зямель, патрабавання нацыяналізацыі банкаў і буйной прам-сці. 1-му сакратару ЦК КП(б)Б П.​К.​Панамарэнку даручалася падрыхтаваць адпаведныя дэкларацыі па парадку дня Нар. сходу. Права вылучэння кандыдатаў у дэпутаты Нар. сходу прадастаўлялася сял. к-там, часовым упраўленням гарадоў, сходам рабочых на прадпрыемствах, членам рабочай гвардыі, прадстаўнікам інтэлігенцыі. Выбарчае права атрымалі ўсе грамадзяне, якім споўнілася 18 гадоў, незалежна ад сац. паходжання, маёмаснага стану, нац. прыналежнасці і папярэдняй паліт. дзейнасці. Рэальнае права выбіраць і быць абранымі атрымалі і жанчыны. Выбары праводзіліся на аснове ўсеагульнага, роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Ад 5 тыс. выбаршчыкаў у Нар. сход выбіраўся 1 дэпутат. У выбарах, якія адбыліся 22.10.1939, з агульнай колькасці 2 763 191 выбаршчык у галасаванні ўдзельнічала 2 672 280 чал. (96,71%). Было абрана 929 дэпутатаў. Супраць галасавалі 247 245 выбаршчыкаў (9,3%), прызнаны несапраўднымі 14 932 бюлетэні. У 2 выбарчых акругах Высока-Мазавецкага пав. кандыдаты не атрымалі большасці, і выбары былі праведзены паўторна. Пасяджэнне Нар. сходу адбылося 28—30.10.1939 у Беластоку. Прысутнічала 926 дэпутатаў, з іх паводле сац. складу — 563 селяніны, 197 рабочых, 112 прадстаўнікоў інтэлігенцыі, 29 служачых, 25 саматужнікаў; паводле нац. складу — 621 беларус, 127 палякаў, 72 яўрэі, 53 украінцы, 43 рускія і інш. Сярод дэпутатаў былі актыўныя ўдзельнікі рэв. і нац.-вызв. руху ў Зах. Беларусі. На сходзе прысутнічалі прадстаўнікі ўрада БССР, нар. паэты Беларусі Я.​Купала і Я.​Колас. Парадак дня: аб дзярж. уладзе (С.​В.​Прытыцкі); аб уваходжанні Зах. Беларусі ў склад БССР; аб канфіскацыі памешчыцкіх зямель; аб нацыяналізацыі банкаў і буйной прам-сні. Сход адкрыў старэйшы дэпутат селянін С.​Ф.​Струг. Нар. сход аднагалосна прыняў 4 канстытуцыйныя акты, выбраў Паўнамоцную камісію з 66 чал. для пасылкі ў Маскву, каб перадаць яго рашэнне адносна ўступлення Зах. Беларусі ў склад СССР. Нар. сход абвясціў 17 верасня днём вызвалення працоўных Зах. Беларусі ад прыгнёту буржуазіі і памешчыкаў.

Літ.:

Народное (Национальное) собрание Западной Белоруссии 28—30 октября 1939 г.: Стеногр. отчет. Мн., 1946;

Назаўсёды разам: Да 60-годдзя ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР. Мн., 1999.

У.​Ф.​Ладысеў.

т. 11, с. 179

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

БЕЛАРУ́СКІ НАЦЫЯНА́ЛЬНА-ВЫЗВАЛЕ́НЧЫ РУХ,

грамадскі рух за вызваленне бел. народа з-пад каланіяльнага ўціску, за нац. адраджэнне і развіццё на аснове самаст. дзяржаўнасці. Зыходным пунктам у яго гісторыі было паўстанне 1794 на чале з А.Т.Касцюшкам супраць гвалтоўнага падзелу Рэчы Паспалітай манархамі Расіі, Аўстрыі і Прусіі, далучэння зямель Беларусі да Расіі. Ўмоўна гэты рух падзяляецца на 2 этапы: 1-ы праходзіў у рамках польск. вызв. працэсу (1794—1863), 2-і — з усведамленнем уласна бел. нац. інтарэсаў і канчатковай мэты — адраджэння бел. дзяржаўнасці (1863—1918). На 1-м этапе пераважалі разрозненыя праявы навук., літ., культ.-асв. дзейнасці сярод дробнамаянтковай шляхты, уніяцкага духавенства, студэнтаў і выкладчыкаў Віленскага ун-та па вывучэнні мовы, культуры, звычаяў, гіст. мінулага беларусаў. Гэта дзейнасць аб’ектыўна была накіравана супраць афіц. палітыкі самадзяржаўя і польск. або спаланізаванай арыстакратыі на Беларусі, па сутнасці азначала стыхійны пратэст супраць ігнаравання гіст. самабытнасці бел. этнасу, яго гвалтоўнай асіміляцыі ў форме паланізацыі ці русіфікацыі. Пачатковыя праявы бел. нац. ідэалогіі назіраліся ў дзейнасці т-ваў філаматаў і філарэтаў, Дэмакратычнага таварыства ў Віленскай мед. акадэміі, Братняга саюза літоўскай моладзі, Т-ва зямель літоўскіх і рускіх (у эміграцыі), у навук. даследаваннях З.​Даленгі-Хадакоўскага, М.​Баброўскага, І.​Даніловіча, І.​Анацэвіча, І.​Лабойкі, І.​Грыгаровіча, К. і Я.​Тышкевічаў, Т.​Нарбута, А.​Кіркора і інш., у літ. творчасці Я.​Баршчэўскага, Я.​Чачота, П.​Багрыма, А.​Вярыгі-Дарэўскага, У.​Сыракомлі, В.​Дуніна-Марцінкевіча, П.​Шпілеўскага і інш. Пасля паўстання 1830—31 зарадзілася рэв.-дэмакр. плынь, для якой характэрна спалучэнне літ. асветніцтва і паліт. барацьбы (Ф.​Савіч, А.​Незабытоўскі). Дзейнасць К.Каліноўскага і выданне нелегальнай рэв.-дэмакр. газеты «Мужыцкая праўда» далі пачатак спалучэнню сац.-эканам., паліт., культ.-духоўных праблем нац.-вызв. барацьбы беларусаў і вылучэнню бел. («літвінскіх») нац. патрабаванняў з агульнапольскага вызв. кантэксту, у т. л. ўскосна выказанай ідэі пра самастойнасць Літвы—Беларусі ў дэмакр. саюзе з Польшчай і Расіяй. Пасля задушэння паўстання 1863—64 выспяванне бел. нац. ідэі часова запаволілася, пачалася татальная русіфікацыя Беларусі паводле канцэпцыі заходнерусізму. Новай ідэйна-тэарэт. і паліт. якасці нац.-вызв. рух дасягнуў на схіле 19 ст. ў дзейнасці народніцкай групы «Гоман» і яе нелегальнага аднайм. часопіса (1884). У якасці альтэрнатывы імперскаму абсалютызму члены групы абгрунтавалі ідэю «федэратыўнасці Беларусі» на падставе свабоднага пагаднення з інш. народамі дэмакратызаванай Расіі. Бел. вызв. ідэю паглыбіла дзейнасць Ф.​Багушэвіча, А.​Гурыновіча, А.​Абуховіча, К.​Каганца. У 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. атрымала развіццё навук. беларусазнаўства (публікацыі П.​Бяссонава, І.​Насовіча, М.​Доўнар-Запольскага, Е.​Раманава, Я.​Карскага, А.​Сапунова, А.​Ельскага, Я.​Карловіча, Г.​Татура, М.​Нікіфароўскага, М.​Федароўскага, П.​Шэйна, А.​Сержпутоўскага, М.​Янчука, краязнаўча-збіральніцкая і асветніцкая праца Б.​Эпімах-Шыпілы і інш.). Ажывілася культ.-асв. дзейнасць Гуртка моладзі польска-літоўска-беларускай і маларускай, Круга беларускай народнай прасветы і культуры, студэнцкіх аб’яднанняў у Пецярбургу, Маскве, Кракаве. Зроблены спробы выпуску нелегальнай паліт. газ. «Свабода», заснавання рэв. партыі Белай Русі. У 1902 арганізавана Бел. рэв. грамада (з 1903 Беларуская сацыялістычная грамада, БСГ). У выніку рэвалюцыі 1905—07 заваявана права на легальны бел. друк. З’явіліся газеты «Наша доля», «Наша ніва», часопісы «Лучынка», «Раніца», а таксама прафес., грамадска-культ. аб’яднанні і гурткі (Беларускі настаўніцкі саюз, Гродзенскі гурток беларускай моладзі, Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні, Беларускі навукова-літаратурны гурток студэнтаў Пецярбургскага ун-та, выдавецкая суполка «Загляне сонца і ў наша аконца» і інш.). Мацнела ўзаемасувязь асв. і паліт., легальных і нелегальных кірункаў і формаў руху. Дзейнасць БСГ, яе праграмна-стратэг. кірунак на замену капіталіст. ладу сацыялістычным мелі вял. значэнне для ідэйнай кансалідацыі бел. нац.-вызв. руху. У 1906—15 асяродкам кансалідацыі адраджэнскіх сіл стала газ. «Наша ніва». Пад яе ўплывам зарадзіўся бел. нац.-рэліг. рух (газ. «Беларус», дзейнасць святароў А.​Бычкоўскага, В.​Гадлеўскага, А.​Пачопкі, А.​Астрамовіча і інш.), узгадавана да вызв. працы плеяда пісьменнікаў-класікаў, грамадска-паліт. і культ. дзеячаў, нац. ідэолагаў: Я.​Купала, Я.​Колас, Цётка, М.​Багдановіч, Ядвігін Ш., А.​Гарун, Ц.​Гартны, М.​Гарэцкі, З.​Бядуля, браты А. і І.​Луцкевічы, А.​Уласаў, В.​Ластоўскі, І.​Буйніцкі, У.​Галубок, А.​Смоліч, Б.​Тарашкевіч, Я.​Лёсік, Ф.​Шантыр, Л.​Сівіцкая (З.​Верас), Я.​Хлябцэвіч, Л.​Гмырак і інш. У час 1-й сусв. вайны сярод бел. актывістаў Вільні, акупіраванай герм. войскам, ідэя аднаўлення бел. дзяржаўнасці звязвалася з магчымым адраджэннем дзярж. уніі Беларусі і Літвы, што адлюстравана ў звароце Канфедэрацыі Вял. кн. Літоўскага (15.12.1915), у сумеснай дэкларацыі сацыяліст. і дэмакр., у т. л. бел., партый Вільні (снеж. 1917). Каардынацыйным цэнтрам бел. нац. арг-цый у Вільні быў Беларускі народны камітэт, які выступаў за цэласнасць і непадзельнасць бел. зямель, прадстаўляў і абараняў інтарэсы бел. насельніцтва перад акупац. ўладамі. Па ініцыятыве Цёткі і І.​Луцкевіча ў Вільні і на зах. землях Беларусі заснаваны першыя бел. школы, настаўніцкія курсы, гімназіі. У Вільні выдавалася бел. газ. «Гоман». Бел. пытанне было вынесена на міжнар. форум — 3-ю канферэнцыю народаў (Лазана, 1916). Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 узніклі Беларускі нацыянальны камітэт (сак. 1917), Цэнтральная рада беларускіх арганізацый (ліп. 1917), рэарганізаваная потым у Вялікую беларускую раду, Цэнтральная беларуская вайсковая рада (кастр.ліст. 1917). У газетах «Вольная Беларусь» і «Белорусская Рада» вялася дыскусія па праблемах гуртавання бел. руху на дэмакр., агульнанац. аснове. У сувязі з далучэннем да бел. руху розных сац. слаёў грамадства і пад уздзеяннем ігнаравання бел. пытання Часовым урадам і бальшавіцкай апазіцыяй у ім сталі нарастаць унутр. супярэчнасці, што прывяло да ўтварэння напярэдадні Кастр. рэвалюцыі 2 плыняў: класава-рэв. і нац.-дэмакратычнай. Гэты падзел выразна выявіўся на 3-м з’ездзе БСГ (кастр. 1917, Мінск). У снеж. 1917 пад знакам кансалідацыі розных ідэйна-паліт. плыняў і партый для агульнай нац. мэты — незалежнай Беларусі — праходзіў Усебеларускі з’езд 1917. Насуперак гвалтоўнаму разгону з’езда паводле рашэння СНК Зах. вобласці і фронту дэлегаты з’езда прынялі рэзалюцыю аб утварэнні на бел. этнагр. абшары краёвай улады ў форме Усебел. Савета сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў і наладжванні афіц. адносін з цэнтр. органамі сав. улады, іншымі нац. рэспублікамі. Сфарміраваны Выканком Рады Усебел. з’езда звярнуўся 21.2.1918 з Першай Устаўнай граматай «Да народаў Беларусі» і стварыў часовы ўрад — Народны сакратарыят Беларусі. Другой Устаўнай граматай 9.3.1918 абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка (БНР). 18.3.1918 у склад Рады з’езда кааптаваны прадстаўнікі Віленскай беларускай рады і Рада з’езда рэарганізавана ў Раду БНР. У ноч на 25.3.1918 Рада БНР прыняла рэзалюцыю аб суверэннай незалежнасці Беларусі і Трэцюю Устаўную грамату. Факт абвяшчэння БНР азначаў падагульненне папярэдняга развіцця нац.-вызв. руху і адначасова паклаў рэальны пачатак нац.-дзяржаўнаму будаўніцтву на Беларусі. Утварэнне Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (1.1.1919), нац.-культ. рух у БССР у 1920-я г. і вызваленчае змаганне народа Заходняй Беларусі пацвердзілі гіст. пераемнасць і незнішчальнасць бел. нац.-дзярж. ідэі.

Кр.: Пачынальнікі: З гіст.-літ. матэрыялаў XIX ст. Мн., 1977; Багушэвіч Ф. Дудка беларуская: Прадмова // Багушэвіч Ф. Творы. Мн., 1991; Каганец К. Прамова // Каганец К. Творы. Мн., 1979; Усебеларускі з’езд 1917 года: Сведчанне сучасніка / Публ. В.​Скалабана // Бел. гіст. Часоп. 1993. № 1—4; Доўнар-Запольскі М.В. Асновы дзяржаўнасці Беларусі. Мн., 1994; [Публіцыстыка Кастуся Каліноўскага] / Падрыхтавалі да друку А.​Гаўрон, Я.​Янушкевіч // Маладосць. 1988. № 1; Публицистика белорусских народников. Мн., 1983.

Літ.:

Багдановіч М. Публіцыстыка // Зб. тв. Мн., 1968. Т. 2;

Варонка Я. Беларускі рух ад 1917 да 1920 году: Кароткі агляд. 2 выд. Коўна, 1920 (рэпр. выд. Мн., 1991);

Власт [Ластоўскі В.] Кароткая гісторыя Беларусі. Вільня, 1910 (факс. выд. Мн., 1992);

Купала Я. Публіцыстыка // Зб. тв. Мн., 1976. Т. 7;

Яго ж. Жыве Беларусь: Вершы, арт. Мн., 1993;

Гмырак Л. Творы. Мн., 1992;

Луцкевіч А. За дваццаць пяць гадоў (1903—1928). Вільня, 1928;

Тое ж. Мн., 1991;

Цвікевіч А. «Западноруссизм»: Нарысы з гісторыі грамад. мыслі на Беларусі ў XIX і пач. XX в. Мн., 1929;

2 выд. Мн., 1993;

Гарэцкі М. Гісторыя беларускае літаратуры. 4 выд. М.; Л., 1926;

Тое ж. Мн., 1992;

Абдзіраловіч І. [Канчэўскі І.] Адвечным шляхам: (Даследзіны бел. светагляду). Вільня, 1921;

4 выд. Мн., 1993;

Турук Ф. Белорусское движение: Очерк истории нац. и рев. движения белорусов. М., 1921 (репр. изд. Мн., 1994);

Лёсік Я. Творы. Мн., 1994;

Станкевіч А. Да гісторыі беларускага палітычнага вызвалення. Вільня, 1934;

Недасек Н. [Адамовіч Ант.]. Камунізм і «беларускі нацыяналізм»: (Гіст. агляд...) // Запісы. Мюнхен, 1962. Кн. 1;

Александровіч С.Х. Пуцявіны роднага слова. Мн., 1971;

Круталевич В.А. Рождение Белорусской Советской Республики. Мн., 1975;

Яго ж. На путях национального самоопределения: БНРБССР—РБ. Мн., 1995;

Игнатенко И.М. Октябрьская революция и самоопределение Белоруссии. Мн., 1992;

Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 1—2. Мн., 1994—95;

Turonek J. Wacław Iwanowski і odrodzenie Białorysi. Warszawa, 1992;

Byelorussian statehood: Reader and bibliography. New York,1988.

А.​К.​Каўка.

Да арт. Беларускі нацыянальна-вызваленчы рух. Дзеячы беларускіх партый і арганізацый. Мінск. Кастрычнік 1917.

т. 2, с. 451

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

«НА́ША НІ́ВА»,

штотыднёвая, грамадска-паліт., навук.-асв. і літ.-маст. газета. Выдавалася з 10(23).11.1906 да 7(20).8.1915 у Вільні на бел. мове кірыліцай, да 18(31).10.1912 і лацінкай. Засн. лідэрамі Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ) братамі І. і А.​Луцкевічамі, В.​Іваноўскім, А.​Уласавым, А.​Пашкевіч (Цётка) і інш. Рэдактары-выдаўцы С.​Вольскі, Уласаў (з 8.12.1906), Я.​Купала (з 7.3.1914 рэдактар, з 16.5.1914 рэдактар-выдавец). Рэдактарамі аддзелаў у розны час былі Я.​Купала, Я.​Колас, З.​Бядуля, Х.​Імшэнік (заг. канторы і сакратар рэдакцыі да 1909), В.​Ластоўскі (з 1909 сакратар рэдакцыі), Ядвігін Ш., С.​Палуян (С.​Ясяновіч), А.​Бульба (В.​Чыж) і інш. Друкавала вершы, нарысы, маст. прозу, навук.-папулярныя артыкулы, мела рубрыкі «У Думе і каля Думы», «Паштовая скрынка» і інш. Да выхаду ў свет. газ. «Беларус» гуртавала аўтараў усіх веравызнанняў і кірункаў, якія выступалі за культ.-нац. адраджэнне Беларусі. Мела больш за 3 тыс. сталых і часовых карэспандэнтаў у пав. і губ. гарадах, мястэчках і вёсках Беларусі, Маскве, Пецярбургу, Сібіры, за мяжой. Нязменнымі ў «Н.н.» заставаліся ідэя сац.-паліт., эканам. і культ. адраджэння Беларусі, яе супрацоўніцтва з інш. народамі, апазіцыя да самадзяржаўя. Тэматыка, змест і характар падачы матэрыялаў мяняліся ў залежнасці ад паліт. сітуацыі і складу рэдакцыі. У праграмным артыкуле 1-га нумара падкрэслена агульнанац. пазіцыя газеты: «Наша ніва» — газета не рэдакцыі, але ўсіх беларусаў і ўсіх тых, хто ім спагадае...». У 1906—07 шмат месца займалі матэрыялы агітац. і крытычнага зместу. Паводле ацэнкі Віленскага ахоўнага аддзела ў 1908 «Н.н.» напачатку была больш памяркоўная, чым «Наша доля», але пасля «стала змяшчаць артыкулы ўзбуджальнага характару, за што падвяргалася некалькі разоў канфіскацыі». Віленская суд. палата ў чэрв. 1907 пачала суд. праследаванне рэдактара Уласава за матэрыялы, апубл. ў 8-м нумары (арт. «Дума і народ», «Зямельная справа ў Новай Зеландыі», верш Я.​Коласа «Расійскія абразы»), 9-м (арт. «Работа Думы») і 12-м («Дзяржаўная Дума»), а таксама за аператыўна-інфармац. рубрыкі «З усіх старон», «З Беларусі і Літвы», «Аб усім патроху». Паводле ацэнкі цэнзуры, артыкулы «напамінаюць падпольныя пракламацыі». Рэдактар абвінавачваўся за тое, што апублікаваў артыкулы, якія пабуджаюць да бунту і звяржэння існуючага ў дзяржаве грамадскага ладу. Рэдакцыя «Н.н.» плаціла штрафы, а Уласаў у 1910 быў зняволены. У 1915 такім самым абвінавачаннем пачалося суд. праследаванне рэдактара Я.​Купалы за арт. А.​Язмена «Думкі» (16.1.1915). Адкрытая крытыка царызму і агітацыя на барацьбу за дэмакр. рэформы (цыкл артыкулаў 1907 Я.​Коласа пад псеўд. Марцін «Дума і народ», «Партыі ў Думе» і інш.) пасля разгону 2-й Дзярж. думы (чэрв. 1907) не знікала са старонак газеты, але набыла больш памяркоўны асветніцкі характар. «Н.н.» пераарыентавалася на абарону адраджэнскіх ідэалаў Беларусі, мірнага і паступовага прагрэсу праз дэмакратызацыю цэнтр. і мясц. органаў улады, выступала за стварэнне ўрада, адказнага перад парламентам, выбранага шляхам усеагульнага, роўнага і прамога галасавання, за ліквідацыю рэшткаў феад. прыгонніцтва, рэарганізацыю сельскай гаспадаркі (развіццё сял. землеўладання, фермерскай гаспадаркі), культ.-нац. аўтаномію, развіццё адукацыі, друку і кнігавыдання на роднай мове. Пад уплывам сац.-эканам. праграмы БСГ «Н.н.» заставалася выданнем, арыентаваным на абарону правоў і свабод бел. працоўнага народа — сялян, рабочых, рамеснікаў, нар. інтэлігенцыі. «Н.н.» крытыкавала палітыку П.​Сталыпіна, асуджала рэпрэсіі супраць удзельнікаў вызв. руху, выкрывала дзярж. эксплуатацыю сялянства, прапаганду і правакацыі чарнасоценных паліт. груповак. У шэрагу артыкулаў і нататкаў абгрунтоўвала неабходнасць супрацоўніцтва беларусаў з нац. меншасцямі на аснове раўнапраўя і асветы на роднай мове. «Н.н.» выступала супраць шавінізму польск. абшарніцка-клерыкальных колаў, асвятляла сац. бяспраўе сялян-беднякоў, рабочых, эмігрантаў у Еўропе і ЗША Калі рэдактарам стаў Я.​Купала, газета адмовілася ад прапаганды хутароў, даказвала бесперспектыўнасць для малазямельнага сялянства сталыпінскай агр. палітыкі, акцэнтавала ўвагу на спецыфічных умовах Беларусі, дзе з нац. праблемай звязана «справа сялянская і справа работніцкая». Выкрывала імперыяліст. сутнасць 1-й сусв. вайны.

Найважнейшай задачай «Н.н.» лічыла ўсебаковае развіццё эканомікі, грамадскай духоўнай культуры народа, стварэнне нац. стылю культуры і нац. школ у бел. л-ры, тэатр., муз. і выяўл. мастацтвах шляхам засваення айч. этнакульт. традыцый і творчых здабыткаў сусв., найперш рус., укр. і польскай маст. культур. Падтрымлівала ўсе формы нар. эканам. і культ.-асв. самадзейнасці, памагала прафесіяналізацыі ў галіне л-ры, інш. відаў мастацтва. На яе старонках упершыню апубл. многія творы Я.​Купалы (паэмы «Курган», «Бандароўна», 170 вершаў і каля 30 артыкулаў), Я.​Коласа (каля 125 вершаў, больш за 40 апавяданняў, нарысаў і артыкулаў, урыўкі з паэмы «Новая зямля»), М.​Багдановіча, Цёткі, А.​Гаруна лепшыя дарэв. вершы і артыкулы З.​Бядулі, М.​Гарэцкага, Ц.​Гартнага, К.​Каганца, У.​Галубка, К.​Буйло, А.​Гурло, Я.​Журбы, Г.​Леўчыка, К.​Лейкі, А.​Паўловіча, Ядвігіна Ш., А.​Петрашкевіча, Ф.​Чарнушэвіча, Э.​Будзькі, Старога Уласа, Л.​Лобіка, І.​Піліпава і інш. На старонках газеты адбывалася станаўленне бел. літ.-маст. крытыкі, публіцыстыкі, культуралогіі, фалькларыстыкі (артыкулы, нарысы, даследаванні Я.​Купалы, Я.​Коласа, Багдановіча, Л.​Гмырака, А.​Бульбы, Гарэцкага, Ластоўскага, братоў Луцкевічаў, У.​Самойлы, Р.​Зямкевіча і інш.). Пісьменнікі і крытыкі «Н.н.» арыентаваліся на літ.-эстэт. традыцыі крытычнага рэалізму і прагрэс. рамантызму, выкарыстоўвалі творчыя здабыткі імпрэсіянізму, экспрэсіянізму і інш. авангардысцкіх кірункаў. Яе супрацоўнікі даследавалі нар. побыт і фальклор, хатнія рамёствы, праводзілі арганізац. і навук. працу па даследаванні гісторыі бел. культуры і яе тагачаснага стану, стваралі муз.-тэатр. гурткі, дапамагалі станаўленню Першай беларускай трупы Ігната Буйніцкага, заснавалі Беларускі музей у Вільні. На старонках газеты складваліся лексічныя і граматычныя нормы новай бел. літ. мовы. У палемічных артыкулах, памфлетах і вершах выкрывалася антыбел. палітыка польскіх і рас. шавіністаў, антыбел. кірунак рэакц. друку (газ. «Минское слово», «Северо-Западная жизнь», «Виленский вестник» і інш.). Газета прапагандавала здабыткі іншанац. культур, змяшчала ў перакладзе на бел. мову творы Э.​Ажэшкі, А.​Міцкевіча, У.​Сыракомлі, М.​Канапніцкай, Ю.​Славацкага, С.​Жаромскага, Т.​Шаўчэнкі, В.​Стафаніка, Л.​Талстога, А.​Чэхава, М.​Горкага, У.​Караленкі, В.​Брусава, урыўкі з артыкулаў В.​Бялінскага; адзначала юбілеі Талстога, М.​Гогаля, Шаўчэнкі, Славацкага, Ф.​Шапэна, Ч.​Дарвіна.

«Н.н.» была свайго роду грамадскім ін-там бел. культуры, выконвала ролю каардынацыйнага выдавецкага цэнтра. У 1907—13 яе намаганнямі апубл. зб-кі «Песні-жальбы» і «Апавяданні» Я.​Коласа, «Вянок» Багдановіча, «Бярозка» Ядвігіна Ш., «Чыжык беларускі» Леўчыка, літ.-знаўчыя брашуры Зямкевіча, перакладныя творы. Выпускала штогадовы «Каляндар «Нашай нівы», альманахі «Зборнік «Нашай нівы», «Калядную пісанку. 1913 год» і інш. Важнае месца на яе старонках займалі праблемы вясковага самакіравання, нар. адукацыі, этычнай культуры, экалогіі [арт. Мацея Крапіўкі (Цёткі) «Як нам вучыцца», Гмырака «Жыла, жыве і будзе жыць!», «Мова ці гутарка», «Якой нам трэба школы?», «Аб вясковай інтэлігенцыі», «Земства і воласць» і інш.]. Шмат увагі аддавала папулярызацыі прыродазнаўчых, эканам., с.-г. і прававых ведаў. Друкавала практычныя рэкамендацыі па земляробстве, жывёлагадоўлі, агародніцтве, выхаванні дзяцей. Апублікаваныя ў ёй даследаванні — аўтарытэтныя крыніцы па агульнай гісторыі, гісторыі л-ры, этнаграфіі, мастацтве, гісторыі нац.-вызв. руху, рэлігіязнаўстве. Сярод іх — ананімны арт. «Сымон Канарскі», нарысы А.​Пагодзіна «Уладыслаў Сыракомля», Д.​Дарашэнкі «Беларусы і іх нацыянальнае адраджэнне», Зямкевіча «Адам Ганоры Кіркор», Власта (Ластоўскага) «Аб беларускім местачковым і вясковым хатнім рамясле», «З мінуўшчыны гораду Быхава», «10-летні юбілей літоўскага друку», «Хроніка Вялікага княства Літоўскага». У «Н.н.» ўпершыню апубл. манаграфія Ластоўскага «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910). Важнай крыніцай па гісторыі бел. л-ры, мовы, журналістыкі, мастацтва з’яўляецца архіў «Н.н.» Бел. музея ў Вільні, рукапісная спадчына Я.​Купалы, Я.​Коласа, Багдановіча, Гаруна, Гарэцкага і інш. (захоўваецца ў архівах Літвы і ў Бел. дзярж. архіве-музеі л-ры і мастацтва).

Літ.:

Александровіч С. Гісторыя і сучаснасць. Мн., 1968;

Яго ж. Пуцявіны роднага слова. Мн., 1971;

Конан У.М. Развіццё эстэтычнай думкі ў Беларусі (1917—1934 гт.). Мн., 1968;

Дорошевич Э., Конон В. Очерк истории эстетической мысли Белоруссии. М., 1972;

Пуцявінамі Янкі Купалы: Дак. і матэрыялы. Мв., 1981;

Семашкевіч Р. Выпрабаванне любоўю. Мн., 1982;

Гмырак Л. Творы. Мн., 1992;

Янка Купала і «Наша ніва». Мн., 1997.

У.​М.​Конан.

т. 11, с. 247

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

БЕЛАРУ́СКАЯ САЦЫЯЛІСТЫ́ЧНАЯ ГРАМАДА́ (БСГ),

нацыянальная партыя леванародніцкага кірунку. Створана ў канцы 1902 пад назвай Бел. рэв. грамада (БРГ) на аснове гурткоў бел. студэнцкай і вучнёўскай моладзі ў Мінску, Вільні, Пецярбургу. Стваральнікі і кіраўнікі: браты І.І. і А.​Луцкевічы, А.​Пашкевіч (Цётка), А.​Бурбіс, К.​Кастравіцкі (Карусь Каганец), В.​Іваноўскі і інш. На 1-м з’ездзе (Вільня, 1903) БРГ прыняла праграму, у якой характарызавала сябе як арганізацыю «беларускага працавітага народа». Сваёй канчатковай мэтай абвясціла знішчэнне капіталіст. ладу і пераход у грамадскую ўласнасць зямлі, сродкаў вытв-сці, бліжэйшай задачай — звяржэнне самадзяржаўя ў Расіі. У нац. пытанні формай забеспячэння нац. свабоды прызнавала незалежную дэмакр. рэспубліку. Выступала за прамое, агульнае, роўнае выбарчае права з тайным галасаваннем, нар. заканадаўства, раўнапраўе ўсіх людзей незалежна ад полу, нацыянальнасці і веравызнання, свабоду слова, друку, сходаў, забастовак, 8-гадзінны рабочы дзень, бясплатную мед. дапамогу. У агр. пытанні праграма прадугледжвала скасаванне прыватнай зямельнай уласнасці, абвяшчала права кожнага чалавека на апрацоўку зямлі сваімі рукамі. У праграме спалучаўся рэв. дэмакратызм з народніцкім (сялянскім) сацыялізмам. Дакладны час перайменавання БРГ у БСГ не высветлены (па адных звестках у 1903, па другіх — у 1906). У 1903—04 БСГ узаемадзейнічала з Польскай партыяй сацыялістычнай (ППС), Партыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў (ПСР), Літоўскай с.-д. партыяй, выдавала разам з імі нелегальную л-ру. З канца 1905 у Мінску дзейнічала падп. друкарня БСГ. На 2-м з’ездзе (студз. 1906, Мінск) прынята новая праграма партыі. У ёй канчатковай мэтай БСГ абвясціла замену капіталіст. ладу сацыялістычным, бліжэйшай задачай — звяржэнне самадзяржаўя і ўтварэнне Расійскай федэратыўнай дэмакр. рэспублікі з свабодным самавызначэннем і культ.-нац. аўтаноміяй народнасцяў. Для Беларусі яна патрабавала аўтаноміі з мясц. сеймам у Вільні. У агр. пытанні патрабавала адчужэння памешчыцкай зямлі і надзялення сялян зямлёю на правах пажыццёвай арэнды. Ажыццяўленне ўсіх паліт. і сац. пераўтварэнняў з’езд звязваў са скліканнем Устаноўчага сейма Беларусі.

Першым друкаваным органам БСГ і першым легальным перыяд. выданнем на бел. мове стала газ. «Наша доля» (1-ы нумар выйшаў 14.9.1906). Газета мела рэв.-дэмакр. характар, таму з 6 яе нумароў 5 былі канфіскаваны, а № 7 забаронены і раскіданы ў наборы. У ліст. 1906 БСГ пачала выдаваць новую легальную газету на бел. мове «Наша ніва». Асн. аб’ектам дзейнасці БСГ было бел. сялянства. Яе ўплыў на гар. рабочых, за выключэннем Мінска і Вільні, быў нязначны. У рэвалюцыю 1905—07 БСГ дзейнічала сярод сялян і сельскіх рабочых у паветах Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губ., арганізавала шэраг паліт. сходак і мітынгаў у вёсках, удзельнічала ў правядзенні сял. забастовак. Ва ўмовах наступу рэакцыі нелегальная дзейнасць грамады спынена. З 2-й пал. 1907 лідэры БСГ засяродзілі сваю дзейнасць на выданні газ. «Наша ніва», якая стала ідэолагам і арганізатарам бел. нац.-культ. руху, разгарнула на сваіх старонках прапаганду нац. свядомасці, ідэі нац.-культ. адзінства беларусаў, дамагалася прызнання самастойнасці бел. нацыі, змагалася за ўвядзенне бел. мовы ў школе, царкве і касцёле. У 1-ю сусв. вайну на акупіраванай немцамі тэр. дзейнічала створаная членамі БСГ Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група. На неакупіраванай тэр. БСГ аднавіла дзейнасць пасля Лют. рэвалюцыі 1917. Яе паліт. курс у новай гіст. сітуацыі адлюстроўваў інтарэсы і настроі сярэдніх слаёў насельніцтва, якія былі зацікаўлены ў ажыццяўленні дэмакр. пераўтварэнняў. Канферэнцыя БСГ (сак. 1917, Мінск) выступіла ў падтрымку Часовага ўрада, выставіла патрабаванне аўтаноміі Беларусі ў складзе федэратыўнай Рас. рэспублікі, выказалася за агульнанародную ўласнасць на зямлю, 8-гадзінны рабочы дзень. У сак. 1917 прадстаўнікі БСГ удзельнічалі ў рабоце з’езда беларускіх нацыянальных арганізацый у Мінску, атрымалі 10 месцаў у Беларускім нацыянальным камітэце. Грамада пашырыла свой уплыў сярод інтэлігенцыі, сялян, гараджан, бежанцаў, ваеннаслужачых, рабочых; яе арганізацыі ўзніклі ў Мінску, Бабруйску, Слуцку, Віцебску, Гомелі, Петраградзе, Маскве і інш. Да сярэдзіны 1917 БСГ налічвала каля 5 тыс. членаў і спачуваючых, у маі—чэрв. 1917 выдавала газ. «Грамада», мела прадстаўнікоў у Саветах рабочых і салдацкіх дэпутатаў і гар. думах Мінска, Петраграда, Бабруйска. У чэрв. 1917 канферэнцыя БСГ выбрала часовы ЦК, у які ўвайшлі П.​Бадунова, А.​Бурбіс, Я.​Варонка, К.​Душэўскі, З.​Жылуновіч, У.​Ігнатоўскі, Я.​Колас, А.​Смоліч. БСГ была ініцыятарам склікання ў ліп. 1917 з’езда беларускіх арганізацый і партый, займала кіруючае становішча ў Цэнтральнай радзе беларускіх арганізацый, Вялікай беларускай радзе, актыўна ўдзельнічала ў скліканні Усебеларускага з’езда 1917. У кастр. 1917 БСГ налічвала каля 10 тыс. членаў. Аднак у ёй нарасталі ўнутр. супярэчнасці паміж прыхільнікамі рэфармісцкага шляху і тымі, хто быў гатовы перайсці на леварадыкальныя пазіцыі, блізкія да бальшавіцкіх. У вер. 1917 частка левага крыла БСГ вылучылася і ўтварыла арганізацыю бальшавіцкага кірунку — Беларускую сацыял-дэмакратычную рабочую партыю. У пач. 1918 адбыўся раскол БСГ. Прыхільнікі стварэння самастойнай бел. дзяржавы прынялі ўдзел у абвяшчэнні Беларускай Народнай Рэспублікі. Петраградская і Маскоўская арг-цыі сталі на шлях утварэння бел. дзяржаўнасці на савецкай аснове. Да лета 1918 БСГ распалася на Беларускую сацыял-дэмакратычную партыю, Беларускую партыю сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Беларускую партыю сацыялістаў-федэралістаў. Выхадцы з левага крыла БСГ удзельнічалі ў рабоце Беларускага нацыянальнага камісарыята, некаторыя ўступілі ў беларускія секцыі РКП(б). На пач. 1919 у Вільні пэўны час дзейнічала Левая фракцыя Бел. сацыяліст. грамады. Пераемніцай традыцый БСГ з 1991 стала Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада.

Літ.:

Турук Ф. Белорусское движение: Очерк истории нац. и рев. движения белорусов. М., 1921 (репр. изд. Мн., 1994);

Луцкевіч А. За дваццаць пяць гадоў (1903—1928): Успаміны аб працы першых бел. паліт. арг.: Бел. рэв. грамада, Бел. сац. грамада. Вільня, 1928;

Тое ж. Мн., 1991.

М.​В.​Біч, С.​С.​Рудовіч.

т. 2, с. 427

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)