Э́нгельс

назоўнік, уласны, неадушаўлёны, неасабовы, мужчынскі род, 1 скланенне

адз.
Н. Э́нгельс
Р. Э́нгельса
Д. Э́нгельсу
В. Э́нгельс
Т. Э́нгельсам
М. Э́нгельсе

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)

Э́нгельс г. Э́нгельс, -са м.

Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)

Энгельс (г.) 11/459

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

Энгельс

т. 18, кн. 1, с. 124

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Энгельс Фрыдрых

т. 18, кн. 1, с. 124

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Энгельс Ф. 1/28, 39, 40, 48, 75, 81, 93, 108, 109, 110, 111, 115, 125, 129, 133, 257, 260, 266, 309, 310, 318, 319, 323, 324, 325, 326, 362, 363, 367, 368, 388, 404, 478, 491, 506, 522, 523, 525, 527, 551, 567, 574, 581, 589, 602, 610, 612; 2/5, 35, 55, 56, 61, 73, 78, 83, 87, 115, 198, 290, 292, 315, 322, 325, 326, 333, 338, 344, 355, 397, 407, 408, 414, 415, 439, 478, 479, 495, 500, 501, 503, 516, 551, 557, 587, 600; 3/5, 7, 9, 30, 71, 100, 103, 117, 158, 187, 189, 197, 198, 208, 241, 290, 327, 370, 393, 412, 415, 417, 428, 432, 439, 440, 442, 445, 464, 488, 492, 493, 494, 498, 499, 525, 531, 584, 592, 594, 595, 596, 599; 4/64, 65, 67, 72, 85, 87, 95, 100, 104, 117, 131, 144, 145, 149, 182, 201,202, 214, 223, 229, 231, 270, 283, 288, 316, 323, 324, 338, 341, 342, 343, 349, 356, 363, 370, 385, 395, 403, 422, 428, 443, 444, 452, 453, 461, 457, 476, 498, 523, 595; 5/10, 46, 48, 49, 81, 90, 92, 103, 111, 112, 120, 121, 123, 126, 127, 128, 145, 152, 167, 169, 17 9, 19 9, 200, 242, 244, 254, 273, 279, 299, 311, 317, 318, 319, 343, 344, 375, 391, 410, 411, 430, 510, 511, 515, 519, 550, 578, 579, 610; 6/9, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 29, 37, 95, 115, 148, 161, 191, 229, 235, 251, 266, 277, 280, 281, 295, 303, 308, 309 (іл.), 341, 354, 367, 374, 377, 391, 392, 393, 423, 435, 436, 467, 523, 524, 595, 615; 7/10, 11, 17, 22,23,24, 25, 24—25 (укл.), 26, 27, 28, 29, 30, 31, 52, 7 2, 7 9, 82, 86, 87, 122, 149, 157, 158, 166, 176, 181, 182, 203, 262, 266, 283, 291, 292, 327, 331, 333, 361, 364, 366, 367, 387, 405, 406, 407, 408, 409, 419, 450, 451,452, 453, 454, 464, 465, 483, 506, 529, 553, 583, 599; 8/10, 26, 58, 59, 60, 88, 118, 281, 283, 287, 288, 294, 295, 316, 331, 367, 390, 398, 453, 460, 469, 478, 495, 496, 512, 522, 524, 532, 536, 538, 544, 546, 559, 569, 570, 571, 572, 584, 585, 593, 595, 605, 606, 619, 624, 671; 9/8, 9, 10, 12, 67, 140, 146, 150, 151, 157, 180, 190, 193, 19 5, 196, 216, 224, 228, 232, 233, 235, 238, 240, 242, 258, 272, 273, 320, 333, 382, 383, 385, 388, 389, 391, 392, 393, 397, 431 449, 451, 489, 496, 521, 540, 541, 554; 10/8, 10, 20, 24, 29, 65, 78, 79, 100, 101, 105, 163, 165, 168, 169 170, 171, 176, 205,265, 274, 301, 308, 309, 353, 361, 378, 379, 394, 431, 432, 464, 468, 475, 484, 488, 494, 515, 518, 524, 530, 551, 561, 577, 586, 587, 606, 611, 615, 624, 626, 630, 640, 652; 11/27, 84, 85, 93, 94, 126, 137, 145, 155, 157, 177, 178, 204, 205, 210, 260, 261, 320, 339, 398, 405, 411, 412, 414, 415, 421, 455—459, 456—457 (укл.), 459, 463, 464, 468, 483, 484, 486, 507; 12/117, 185, 194, 216, 227, 394, 396, 412, 413, 414, 420

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

Пакроўск (г.), гл. Энгельс

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

філі́стэрства, ‑а, н.

Кніжн. Погляды і паводзіны філістэра; абывацельская коснасць і ханжаства. Ф. Энгельс рэзка асуджае ўсякае праяўленне ў літаратуры мяшчанскай абмежаванасці, пошласці, філістэрства, баязлівага пакланення тым, хто мае ўладу. «Маладосць».

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

ГІСТАРЫ́ЧНЫ МАТЭРЫЯЛІ́ЗМ,

сацыялагічнае вучэнне пра агульныя і спецыфічныя законы развіцця і функцыянавання грамадства. У яго аснову пакладзены тэзіс, паводле якога грамадства развіваецца па аб’ектыўных, незалежных ад волі і жадання чалавека законах. Распрацаваны К.Марксам і Ф.Энгельсам у сярэдзіне 19 ст. Яны зыходзілі з таго, што ў працэсе жыцця людзі ўступаюць у пэўныя, незалежныя ад іх волі вытв. адносіны, якія адпавядаюць дасягнутаму грамадствам на дадзеным гіст. этапе ўзроўню развіцця матэрыяльных вытв. сіл. Сукупнасць гэтых вытв. адносін складае эканам. структуру грамадства, рэальны базіс, над якім узвышаецца паліт., юрыд. надбудова ў выглядзе розных сац. ін-таў і ўстаноў, а таксама розныя формы грамадскай свядомасці. Не грамадская свядомасць вызначае грамадскае быццё, а, наадварот, грамадскае быццё вызначае грамадскую свядомасць. На аснове вывучэння матэрыяльных грамадскіх адносін капіталіст. грамадства быў зроблены вывад пра паўтаральнасць грамадскіх з’яў, вылучана агульнае ў сац. ладзе розных краін, распрацавана вучэнне пра фармацыі грамадска-эканамічныя. Змена гіст. эпох пададзена як заканамерны працэс змены спосабаў вытв-сці; самі спосабы вытв-сці змяняюць адзін аднаго ў сілу аб’ектыўна існуючых і пастаянна нарастаючых супярэчнасцей паміж узроўнем развіцця вытв. сіл (больш дынамічных) і характарам вытв. адносін (больш кансерватыўнага элемента сістэмы). Нарастаючыя паміж імі супярэчнасці даходзяць да канфлікту, які вырашаецца шляхам сац. рэвалюцыі. Маркс і Энгельс прызналі вырашальную ролю нар. мас у гісторыі, класавую барацьбу як рухаючую сілу сац. прагрэсу, сац. рэвалюцыю як спосаб змены грамадска-эканам. фармацый.

Літ.:

Маркс К., Энгельс Ф. Немецкая идеология // Соч. 2 изд. Т. 3;

Іх жа. Маніфест Камуністычнай партыі. Мн., 1968;

Маркс К. Капітал. Т. 1—3. Мн., 1952—53;

Энгельс Ф. Анты-Дзюрынг. Мн., 1952;

Ленін У.І. Тры крыніцы і тры састаўныя часткі марксізма // Тв. Т. 19 (Полн. собр. соч. Т. 23);

Плеханов Г.В. Избранные философские произведения. Т. 1. М., 1956;

Фурманов Г.Л. Исторический материализм как общесоциологическая теория. М., 1979;

Ойзерман Т.И. Главные философские направления. 2 изд. М., 1984;

Исторические типы философии. М., 1991.

Т.​І.​Адула.

т. 5, с. 271

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ДЫЯЛЕКТЫ́ЧНЫ МАТЭРЫЯЛІ́ЗМ,

адна з форм матэрыялізму, заснаваная на дыялект. метадзе пазнання рэчаіснасці з’яў і працэсаў прыроднага свету. Засн. ў 19 ст. К.Марксам і Ф.Энгельсам у выніку крытычнай перапрацоўкі ідэй і высноў ням. класічнай філасофіі, у прыватнасці дыялектыкі Г.Гегеля і матэрыялізму Л.Феербаха. Атрымаў развіццё ў працах Г.В.Пляханава і У.І.Леніна, сав. і замежных вучоных-марксістаў. Сістэма Д.м. абапіраецца на сукупнасць наступных асн. прынцыпаў: матэрыяльнасці свету (сцвярджэнне прымату матэрыі у адносінах да свядомасці); пазнавальнасці рэчаў і з’яў (нашы веды аб навакольным свеце заключаюць у сабе пэўны аб’ектыўны змест, мерай аб’ектыўнасці з’яўляецца грамадска-вытв. практыка); развіцця (няспынныя дыялект. змены навакольнай рэчаіснасці пад уплывам узнікнення, барацьбы і вырашэння процілегласцей яе аб’ектаў і наступнага іх пераходу з аднаго якаснага стану ў іншы). Асаблівая рыса Д.м. — паслядоўнае спалучэнне ў адзіным філас. вучэнні пачаткаў матэрыялізму з дыялектыкай як метадам пазнання чалавекам навакольнай рэальнасці і гарманічнага ўзаемадзеяння з ёю, а таксама пашырэнне матэрыяліст. і дыялект. палажэнняў на грамадскае жыццё.

Літ.:

Маркс К. Тезісы аб Фейербаху // Маркс К., Энгельс Ф. Выбр. творы. Мн., 1952. Т. 2;

Энгельс Ф. Дыялектыка прыроды. Мн., 1954;

Ленін У.І. Матэрыялізм і эмпірыякрытыцызм // Тв. Т. 14 (Полн. собр. соч. Т. 18);

Шептулин А.П. Диалектический метод познания. М., 1983;

Исторические типы философии. М., 1991.

В.​І.​Боўш.

т. 6, с. 311

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)