Verbum

НАСКО́ (Эміль Вікенцьевіч) (н. 18.7.1944, в. Ваўкалата Докшыцкага р-на Віцебскай вобл.),

бел. кампазітар. Скончыў Бел. кансерваторыю (1984, клас Я.Глебава). Працуе ў розных муз. жанрах. Яго стыль вызначаецца эмац. напоўненасцю, дэмакратычнасцю, дасканаласцю формаўтварэння, блізкасцю да нар. вытокаў. Сярод твораў: араторыя «Зорка паэта» на словы М.​Багдановіча (1991), кантата «Надзя-Надзейка» на словы П.​Броўкі (1984), «Урачысты кант з нагоды 500-годдзя Ф.​Скарыны» для мяшанага хору і сімф. аркестра (1989), хар. канцэрт «Чатыры санеты пра каханне» (1988), вак.-сімф. паэмы «Вечны агонь» (1985); «Асветнікі» на словы Н.​Загорскай і кананічны тэкст (2000); сімфонія № 1 (1984), канцэрт для баяна і нар. аркестра (1988), «Сімфанічныя танцы» (1987);. камерна-інстр., у т. л. «Полацкая сюіта» для баяна, «Рамантычная паэма» для фп., саната для віяланчэлі і фп.; вак. цыклы на вершы А.​Міцкевіча, Р.​Барадуліна, У.​Някляева, А.​Куляшова, рамансы, хары, апрацоўкі бел. нар. песень і інш.

Э.​А.​Алейнікава.

т. 11, с. 199

ЛЯСУ́Н (Святлана Лаўрэнцьеўна) (н. 27.12.1949, в. Рыжкаўка Быхаўскага р-на Магілёўскай вобл.),

бел. баяністка, педагог. Засл. арт. Беларусі (1987). Скончыла Бел. кансерваторыю (1974, клас М.Солапава), з 1976 выкладае ў Бел. акадэміі музыкі. З 1980 салістка і канцэртмайстар групы баянаў Дзярж. акад. нар. аркестра Беларусі імя І.​Жыновіча. Яе творчасці характэрны віртуознасць, эмацыянальнасць, своеасаблівая інтэрпрэтацыя твораў розных эпох, стыляў і жанраў. Аўтар рэдакцый для баяна з аркестрам і першы выканаўца канцэртаў Р.​Шчадрына (фінал 1-га фп. канцэрта), А.​Мдывані, А.​Клеванца, Э.​Наско, С.​Хвашчынскага, твораў малой формы Я.​Глебава, В.​Малых, А.​Рашчынскага, М.​Сіраты, у т. л. напісаных спецыяльна для яе. Выступае ў складзе дуэта і трыо баяністаў. Запісала на Бел. радыё праграмы апрацовак для баяна бел. і рус. нар. музыкі, творы муз. класікі. Лаўрэат I Рэсп. (Мінск) і V Усесаюзнага (Масква) конкурсаў артыстаў эстрады (абодва 1974).

М.​А.​Казінец.

т. 9, с. 432

ВАКА́ЛЬНА-СІМФАНІ́ЧНАЯ ПАЭ́МА,

буйны музычны твор (часцей адначасткавы), звязаны з літаратурным тэкстам. Прызначаны пераважна для спевакоў-салістаў (часам чытальніка), хору і сімф. аркестра. Узаемадзеянне музыкі са словам абумоўлівае яе праграмнасць (гл. Праграмная музыка), характэрную тэндэнцыю да ўзаемадзеяння розных формаў і жанраў. Ад кантаты і араторыі адрозніваюцца большай цэласнасцю (значнай роляй скразнога сімф. развіцця, выкарыстаннем прынцыпаў монатэматызму і інш.). У некаторых з іх выкарыстоўваюцца прынцыпы тэатралізацыі, элементы сцэн. дзеяння. Вытокі вакальна-сімфанічнай паэмы ў прынцыпах паэмнага сімфанізму Ф.​Ліста (гл. Сімфанічная паэма). У рус. музыцы 19—20 ст. вядомыя вак.-сімф. паэмы «Званы» С.​Рахманінава, «Паэма памяці С.​Ясеніна» Г.​Свірыдава і інш. Пачатак бел. вакальна-сімфанічнай паэмы паклалі М.​Аладаў («Над ракой Арэсай», 1933), Багатыроў («Паэма-казка пра Мядзведзіху», 1937). Да гэтага жанру ў бел. музыцы належаць «Буравеснік» Я.​Цікоцкага (1944), «Попел» С.​Картэса (1966), «Два твары зямлі» Дз.​Смольскага (1969), «Вечна жывыя» (1959) і «Героям Брэста» (1975) Г.​Вагнера, «Янка Купала» В.​Помазава (1983). Сярод вакальна-сімфанічных паэм 1980—90-х г. — «Радуйся, Францыск Скарына» Э.​Наско, «Зямля» Э.​Казачкова, «Памяці маці» У.​Кур’яна, «Настальгія» Г.​Ермачэнкава і інш.

Э.​А.​Алейнікава.

т. 3, с. 462

ДЗЯРЖА́ЎНЫ АКАДЭМІ́ЧНЫ НАРО́ДНЫ ХОР РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ імя Г.​І.​Цітовіча.

Створаны ў 1952 пераважна з удзельнікаў хору в. Вял. Падлессе Ляхавіцкага р-на Брэсцкай вобл. і фалькл. гурткоў. Арганізатар і маст. кіраўнік у 1952—74 Г.Цітовіч, з 1975 маст. кіраўнік і гал. дырыжор М.Дрынеўскі. У 1959—64 Бел. дзярж. ансамбль песні і танца, з 1965 Дзярж. нар. хор БССР, з 1983 акадэмічны, з 1988 імя Цітовіча, з 1992 сучасная назва. Уключае хар., танц. і аркестравую групы, якія выступаюць у сумесных канцэртных праграмах і самастойна. Хор складаецца з 5 вак. груп — 4 асноўных і групы падгалоскаў. У складзе жаночай групы ў розны час працавалі актэт (існаваў да 1959), квартэт «Купалінка», трыо «Рабіначка». У рэпертуары апрацоўкі бел. нар. песень, бел. нар. танцы і найгрышы, песні інш. народаў, апрацоўкі і арыгінальныя творы бел. кампазітараў, у т. л. У.​Алоўнікава, У.​Будніка, Дрынеўскага, Л.​Захлеўнага, У.​Карызны, І.​Кузняцова, В.​Кузняцова, І.​Лучанка, Э.​Наско, С.​Палонскага, Ю.​Семянякі, М.​Сіраты і інш., творы духоўнай хар. музыкі класікаў і сучасных бел. кампазітараў. Творчая дзейнасць калектыву мае 3 асн. кірункі: этнагр. (песня, крыху адрэдагаваная для сцэны, раскрываецца ў сваім першародным гучанні); тэатралізавана-сінт. (у выглядзе разгорнутай вак.-інстр.-харэаграфічнай кампазіцыі); уласна хар. майстэрства спеваў а капэла. У калектыве працуюць (1997): гал. хормайстар І.​Абразевіч, гал. балетмайстар В.Варановіч, кіраўнік аркестравай групы М.Сірата; сярод салістаў В.Крыловіч, Н.Раманская, А.Рамашкевіч, Н.Чараднічэнка, Ю.Паўлішын. У розны час у ім працавалі: хормайстры К.Паплаўскі, А.Бальцэвіч, балетмайстры П.Акулёнак, І.Цюрын, салісты хору М.Адамейка, В.​Антонава, Г.Аўдзеенка, У.Кавальчук, В.Марозава, П.Навасад, танцоўшчык Ю.Сляпнёў, баяністы М.Ліпчык, С.Суседчык. Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1968 (жаночая група і Цітовіч).

Літ.:

Мухаринская Л.С. Белорусский государственный народный ансамбль песни и танца. Мн., 1959;

Можейко 3., Хвисюк Н. Песня давняя — песня новая // Неман. 1982. № 3;

Дзяржаўнаму акадэмічнаму народнаму хору БССР — 30 гадоў // Мастацтва Беларусі. 1983. № 4.

З.​Я.​Мажэйка.

т. 6, с. 147

АРАТО́РЫЯ (італьян. oratorio ад лац. oro гавару, малю),

буйная шматчасткавая кампазіцыя для спевакоў-салістаў (часам чытальніка), хору і сімф. аркестра пераважна эпіка-драм. характару, прызначаная для канцэртнага выканання. Мае агульныя рысы з операй (сюжэт, наяўнасць арый, рэчытатываў, ансамбляў, хароў), адрозніваецца ад яе адсутнасцю акцёрскай ігры, дэкарацый (як выключэнне бываюць сцэнічныя араторыі), перавагай апавядальнасці над драм. дзеяннем. У параўнанні з кантатай мае большыя памеры, ярка выражаную сюжэтную аснову.

Зарадзілася на мяжы 16—17 ст. ў Італіі. Напачатку араторыі пісалі на біблейскія, евангельскія або ант. сюжэты. Росквіт жанру ў 18 ст. звязаны з творчасцю Г.​Ф.​Гендэля, які стварыў класічны тып манум. героіка-эпічнай араторыі, і І.​С.​Баха, чые пасіёны (страсці) насычаны глыбокім філас. зместам. Пад уплывам асаблівасцяў розных нац. культур араторыя мадыфікавалася. Адбывалася яе сімфанізацыя (кампазітары венскай класічнай школы) або лірызацыя (кампазітары-рамантыкі). У 20 ст. адрадзілася цікавасць да араторыі, якая інтэнсіўна збліжаецца з операй, кантатай, сімфоніяй.

У бел. музыцы першыя араторыі створаны ў 1930-я г. (блізкая да араторыі вак.-сімф. паэма «Над ракою Арэсай» М.​Аладава, незакончаная араторыя «Вызваленне» Я.​Цікоцкага). У 1960-я г. напісаны араторыі «Песня пра Кубу» С.​Картэса, «Званы» Я.​Глебава, «Мы — беларусы» К.​Цесакова, першая камерная араторыя «Песні Хірасімы» (для чытальніка, салістаў — барытона і сапрана і 2 фп.) Дз.​Смольскага. З 1970-х г. бел. араторыі вылучаюцца разнастайнасцю тэматыкі і жанравымі разнавіднасцямі. Сярод найб. значных араторый «Мая Радзіма» Смольскага, «Свяці, зара» Глебава, «Зямля Беларусі» У.​Дарохіна (сл. П.​Броўкі), «Памяці паэта» Картэса і «Паэт» Смольскага на вершы Я.​Купалы, «Памяць Хатыні» В.​Войціка, «Хатынь» Цесакова, «Ванька-Устанька» (сл. Я.​Еўтушэнкі) і «Вольнасць» паводле кн. А.​Радзішчава «Падарожжа з Пецярбурга ў Маскву» А.​Мдывані. У 1980 — пач. 1990-х г. створаны араторыі «Бітва за Беларусь» А.​Багатырова, «Думкі рускія» А.​Бандарэнкі, «Лісткі з календара» (сл. М.​Танка) А.​Залётнева, «Сказ пра Ігара» і «Іканастас» Л.​Шлег, «Куранты» В.​Капыцько, «Зорка паэта» Э.​Наско, «Беларускае вяселле» Цесакова, «Партызанскія песні» У.​Алоўнікава і інш.

Большасць бел. араторый ярка публіцыстычныя, напоўненыя грамадз. пафасам. Для іх характэрны апора на бел. паэзію, прыёмы развіцця, інтанацыйныя і ладавыя асаблівасці бел. муз. фальклору, увядзенне нац. інструментаў. У шэрагу араторый выкарыстаны новыя сродкі выразнасці, у т. л. прыёмы моўнай дэкламацыі з фіксаванымі гукавышыннай лініяй і рытмам, санорныя эфекты, элементы алеаторыкі, серыйнай тэхнікі, падпарадкаваныя маст. мэтам.

Літ.:

Розенов Э.К. Очерк истории оратории // Розенов Э.К. Статьи о музыке: Избр. М., 1982;

Кулешова Г.Г. Белорусская кантата и оратория. Мн., 1987.

А.​У.​Валадковіч.

т. 1, с. 454

РАМА́НС (ісп. romance),

камерны муз.-паэт. твор для голасу з інстр. суправаджэннем. Тэрмін «Р.» узнік у сярэднявякоўі ў Іспаніі і абазначаў свецкую песню на ісп. мове, у інш. краінах — паэт. твор і жанр вак. музыкі; у многіх мовах Р. і песня тэрміналагічна не адрозніваюцца. Ад песні адрозніваецца больш складаным комплексам выразных сродкаў, кампазіцыйных прыёмаў і муз. структур, выкарыстаннем больш глыбокіх і разнастайных паэт. тэкстаў, больш цеснай сувяззю тэксту з музыкай. Р. можа будавацца паводле прынцыпу адзінага скразнога развіцця, бывае 2- і 3-часткавым, рондападобным, строфікаварыянтным.

Развіццё Р. як сінтэтычнага муз.-паэт. жанру пачалося ў 2-й пал. 18 ст. ў Германіі (К.​Бах, М.​Агрыкала), Францыі (Э.​Мегюль, Н.​Далейрак). У Расіі напачатку Р. называлі вак. творы на франц. тэксты. Развіццё нац. форм Р. пачалося ў творчасці А.​Дубянскага, В.​Казлоўскага. Сярод разнавіднасцей Р. адрозніваюць баркаролу, баладу, элегію, маналог, серэнаду. У 19 ст. Р. — вядучы жанр у творчасці кампазітараў-рамантыкаў: Ф.​Шуберта, Р.​Шумана, І.​Брамса, Х.​Вольфа (Германія), Г.​Берліёза, Ж.​Бізэ, Ш.​Гуно, Ж.​Маснэ (Францыя), Б.​Сметаны, А.​Дворжака (Чэхія), М.​Карловіча, К.​Шыманоўскага (Польшча), Э.​Грыга (Нарвегія), Я.​Сібеліуса (Фінляндыя). У Расіі разам з камерна-вак. класікай развіваўся і бытавы Р. (А.​Гурылёў, А.​Варламаў, А.​Аляб’еў, П.​Булахаў, А.​Дзюбюк); росквіту дасягнуў у творчасці М.​Глінкі, А.​Даргамыжскага, М.​Мусаргскага, П.​Чайкоўскага, С.​Рахманінава, А.​Барадзіна, М.​Рымскага-Корсакава. Стылявое абнаўленне Р. адбылося ў 20 ст. (М.​Мяскоўскі, Дз.​Шастаковіч, С.​Пракоф’еў, Ю.​Шапорын. Г.​Свірыдаў, С.​Сланімскі, В.​Гаўрылін і інш.).

У бел. музыцы жанр Р. развіваецца з 1920-х г. Бел. кампазітары пісалі Р. на творы класічнай паэзіі, імкнуліся да вобразна-тэматычнай разнастайнасці. Многія Р. на словы Я.​Купалы, Я.​Коласа, М.​Багдановіча, З.​Бядулі кампазітараў М.​Аладава, Я.​Цікоцкага, Л.​Абеліёвіча, П.​Падкавырава, А.​Багатырова, Р.​Пукста, М.​Чуркіна, Э.​Тырманд, Дз.​Лукаса, Г.​Вагнера, У.​Алоўнікава ўвайшлі ў фонд нац. муз. мастацтва. У 2-й пал. 20 ст. з’явіліся новыя тэндэнцыі ў развіцці Р.: па-новаму вырашаецца праблема сінтэзу музыкі і паэзіі, вядуцца пошукі ў абнаўленні інтанацыйнай мовы, кампазіцыйнай будовы, тэмбрава-тэматычнай сувязі, у якой адбіваюцца элементы натуральнай прасодыі, пераасэнсоўваюцца фалькл. традыцыі (вак. цыклы Г.​Гарэлавай «Дзявочыя песні», Л.​Шлег «Голас зямлі», Р. Дз.​Смольскага, А.​Елісеенкава, А.​Мдывані, С.​Картэса, Шлег, А.​Хадоскі, Э.​Наско і інш.).

Літ.:

Русский романс. М.; Л., 1930;

Васина-Гроссман В.А. Русский классический романс XIX в. М., 1956;

Яе ж. Мастсра советского романса. 2 изд. М., 1980;

Курышева Т. Камерный вокальный цикл в современной русской советской музыке // Вопросы музыкальной формы. М., 1966. Вып. 1;

Гісторыя беларускай савецкай музыкі. Мн., 1971;

Аладова Р.Н. «Детский» камерный вокальный цикл в белорусской музыке 70-х гг. // Вопросы культуры и искусства Белоруссии. Мн., 1984. Вып. 3;

Алейнікава Э.А. Паэзія М.​Багдановіча ў творчасці беларускіх кампазітараў // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1988. № 6.

Э.​А.​Мікалаева.

т. 13, с. 295

БАРАДУ́ЛІН (Рыгор Іванавіч) (н. 24.2.1935, в. Гарадок Ушацкага р-на Віцебскай вобл.),

бел. паэт, перакладчык. Нар. паэт Беларусі (1992). Скончыў БДУ (1959). Працаваў у перыяд. друку, з 1969 у выд-ве «Беларусь», з 1972 у выд-ве «Мастацкая літаратура». Друкуецца з 1953. Нізка вершаў «На зямлі цаліннай» склала асн. змест першай кнігі «Маладзік над стэпам» (1959). Выдаў каля 40 кніг лірыкі, сатыры, зб-каў для дзяцей. У ранняй творчасці (кн. лірыкі «Рунець, красаваць, налівацца!», 1961; «Нагбом», 1963; «Неруш», 1966; «Адам і Ева», 1968) данёс да чытача трываласць асноў нар. маралі і этыкі, пераканаў у таленавітасці бел. народа, у яго багатай духоўнасці. У паэзіі асэнсоўвае асн. змест эпохі: вайну, убачаную дзіцячымі вачыма, клопат пасляваен. дачаснага ўзмужнення падлеткаў, сённяшні і заўтрашні дзень планеты. У вершах «Жароўня», «Труба», «Стэарынавая свечка», «Хлебнічак», «Цялушка», «Палата мінёраў», «Скрыпачы» і інш. — старонкі біяграфіі пакалення дзяцей вайны, што вырастаюць да маштабнага асэнсавання трагізму жыцця бел. народа на акупіраванай тэрыторыі. Творчасць паэта вызначаецца разнастайнасцю жанраў, вобразна-стылявых сродкаў, яркай метафарычнасцю, тонкім псіхалагізмам, багаццем моўнай палітры. Скарбы вуснай нар. творчасці, засвоеныя з дзяцінства, сталі дабратворнай глебай, на якой прарасла, зарунела непаўторная творчая індывідуальнасць Барадуліна. У яго творах адкрываецца жывая крыніца хараства мовы і мудрасці нашага народа, яго традыцый і звычаяў, своеасаблівай натурфіласофіі. Разам з тым народна-паэтычнае ў творчасці Барадуліна нельга вылучыць з індывідуальнага. Дзякуючы такому сінтэзу паэту ўдаецца ствараць манум. вобразы Маці, Радзімы, Бацькаўшчыны. Многія вобразы ранняй лірыкі нярэдка маюць працяг у пазнейшых творах (зб-кі «Маўчанне перуна», 1986; «Самота паломніцтва», 1990; «Міласэрнасць плахі», 1992; «Евангелле ад Мамы», 1995). У апошніх кнігах узмацняецца гучанне біблейскіх матываў. Паэт нярэдка звяртаецца да жанру малітвы, малітвы за постчарнобыльскае выжыванне і адраджэнне бел. нацыі. Імкненнем далучыцца да агульначалавечай духоўнай культуры абумоўлены зварот да Бібліі ў «Трыкірыі». Аўтар зб-каў сатыр. і гумарыстычных твораў «Дойны конь» (1965), «Станцыя кальцавання» (1971), «Прынамсі...» (1977), «Амплітуда смеласці» (1983), «Мудрэц са ступаю» (1988) і інш., эпіграм на дзеячаў бел. л-ры і мастацтва (альбом «Няўрокам кажучы», 1971, шаржы М.​Лісоўскага; «Абразы́ без абра́зы», 1985, шаржы К.​Куксо); твораў для дзяцей (зб-кі «Мех шэрых, мех белых», 1963; «Красавік», 1965; «Экзамен», 1969; «Ай! Не буду! Не хачу!», 1971; «Што было б тады б, калі б?», 1977; «Ці пазяхае бегемот?», 1981; «Азбука не забаўка», 1985, і інш.), зб. артыкулаў і эсэ «Парастак радка, галінка верша» (1987). На бел. мову пераклаў п’есу «Ветрык, вей!» Я.​Райніса, зб-кі твораў А.​Вазнясенскага «Небам адзіным» (1980), І.​Драча «Мелодыя каліны» (1981), Г.​Містраль «Ветраліст» (1984), Умара Хаяма «Рубаі» (1989), «Слова пра паход Ігаравы» (1986), паасобныя творы У.​Шэкспіра, Дж.​Байрана, П.​Нэруды, Н.​Гільена, А.​Міцкевіча, В.​Каратынскага, У.​Бранеўскага, С.​Нерыс, О.​Вацыеціса, С.​Паптонева, С.​Ясеніна, Я.​Еўтушэнкі, Б.​Акуджавы, Б.​Ахмадулінай, М.​Нагнібеды, Р.​Гамзатава і інш. Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1976 за паэму «Балада Брэсцкай крэпасці» (1974). Дзярж. прэмія Беларусі імя Я.​Купалы 1976 за зб. вершаў «Рум» (1974) і кнігу перакладаў выбр. лірыкі Ф.​Гарсія Лоркі «Блакітны звон Гранады» (1975). Песні на словы Барадуліна напісалі І.​Барсукоў, Г.​Вагнер, З.​Галубіцкая, Я.​Глебаў, У.​Журовіч, М.​Наско, Дз.​Смольскі, М.​Хаўхлянцаў і інш.

Тв.:

Выбр. тв. Т. 1—2. Мн., 1984;

Свята пчалы. Мн., 1975;

Белая яблыня грому. Мн., 1979;

Вечалле. Мн., 1980;

Паэмы прызвання. Мн., 1982;

Трэба дома бываць часцей... Мн., 1995.

Літ.:

Гарэлік Л.М. Зямля бацькоў дала мне права. Мн., 1983;

Клышка А. Адзін з майго пакалення // Клышка А. Права на верш. Мн., 1967;

Шклярэўскі І. Жывая душа: Фрагменты да літ. партрэта Рыгора Барадуліна // Полымя. 1970. № 2;

Зуёнак В. Лінія высокага напружання // На стрыжні часу. Мн., 1973;

Яго ж. Неба тваіх вачэй: Маналог з Ушаччыны // Зуёнак В. Лінія высокага напружання. Мн., 1983;

Арочка М. Нагбом з глыбінь // Арочка М. Галоўная служба паэзіі. Мн., 1974;

Бечык В. Неабходнасць прыгожага // Бечык В. Свет жывы і блізкі. Мн., 1974;

Яго ж. Свет увесь жывы табой... // Бечык В. Перад высокаю красою... Мн., 1984;

Караткевіч У. Шчыравала ў бары пчала... // Полымя. 1977. № 1;

Шпакоўскі Я. Узрушанасць. Мн., 1978. С. 74—90;

Сямёнава А. «Шчаслівай зоркі самародак...» // Сямёнава А. Гарачы след таленту. Мн., 1979;

Лойка А. Па законах таленту // Лойка А. Паэзія і час. Мн., 1981;

Семашкевіч Р. Ганчарны круг паэта // Семашкевіч Р. Выпрабаванне любоўю. Мн., 1982;

Стральцоў М. Ад маладзіка да поўні // Барадулін Р. Выбр. тв. Мн., 1984. Т. 1;

Тарасюк Л. Вернасць вытокам. Мн., 1985. С. 94—110.

Л.​М.​Гарэлік.

т. 2, с. 290

БАЛА́ДА (франц. ballade ад позналац. ballo танцую),

1) у фальклоры раманскіх, германскіх, англа-сакскіх, скандынаўскіх народаў напачатку танц., лірычная або драм. сюжэтная песня з харавым прыпевам.

2) Паняцце, якое ў розных краінах выкарыстоўваюць для абазначэння разнастайных па змесце, часе ўзнікнення, формах існавання відаў і з’яў нар. (песеннай) і прафес. (паэтычнай, літаратурнай, музычнай) творчасці. Тэрмін балада замацаваны ў навук. фалькларыстычнай практыцы з канца 19 ст.

У славянскім, у т. л. беларускім, фальклоры балада належыць да сферы песеннай ліраэпікі. Яна не мае адзінай жанравай прыроды меласу, вылучаецца спецыфічнай тэматыкай і арыгінальным тыпам сюжэтаў. У яе аснове — апавяданне пра трагічнае, драматычна напружанае, абвострана канфліктнае. Бел. нар. балада адзначана гіст. шматслойнасцю, маштабнасцю сюжэтнага фонду, поліфункцыянальнасцю, муз.-жанравай разгрупаванасцю, існаваннем у розных стылявых пластах песеннага фальклору — раннетрадыцыйным (балады каляндарна-земляробчага, сямейна-абрадавага і сямейна-быт. цыклаў), познатрадыцыйным (бяседныя, рэкруцкія, салдацкія, чумацкія, батрацкія і інш. балады), сучаснага фарміравання (рэв., партызанскія балады-песні і інш.). Асн. частка бел. балад належыць да каляндарнага песеннага цыкла (асабліва ў традыцыі Бел. Паазер’я). Паводле функцыянальнага зместу і напеваў гэта масленічныя, валачобныя, юраўскія, траецкія, купальскія, жніўныя, восеньскія, піліпаўскія і інш. песні (гл. адпаведныя артыкулы). На Бел. Палессі (паводле назіранняў З.​Эвальд, З.​Мажэйкі ў Тураўскім краі) баладныя песні па меры прыстасавання іх да спеву «за калыскай», «зімой» (раней за «кудзеляй»), «у пост» склаліся ў асаблівы стылявы тып. У паэт. тэкстах раннетрадыц. пласта нямала міфал., казачных, легендарных, гераічных, прыгодніцкіх, фантаст. фантаст. матываў (пра лёс дзяўчыны-бяглянкі, пра нараджэнне дзіцяці па-за шлюбам і яго забойства, пра дзяўчыну-ваяра, пра змеяборца Юрая і інш.). Познатрадыц. балады, непрымеркаваныя па часе выканання, — тыповыя апавяданні пра добрага малайца, які схаваўся ў лесе ад набору ў войска; пра малайца, што начаваў на каранях маці-бярозы і забіты маланкай; пра Чарнаморца, які ўтапіўся; пра вальналюбную Бандароўну і інш. Паказальныя для іх і сюжэты з «маці-атрутніцай», «нявернай жонкай», «шынкаркай-здрадніцай», «брат брата забіў» і інш. Напевы познатрадыц. балад апіраюцца на інш., чым у каляндарных, заканамернасці мелодыка-рытмічнай арганізацыі, яны тэрытарыяльна рухомыя і схільныя да міграцыі і запазычання. Выкарыстанне класічных старадаўніх баладных сюжэтаў і матываў у баладах сучаснага паходжання абмежаванае. Як і ў напевах, сувязі тут ускосныя і апасродкаваныя, выступаюць як паэт., муз.-рытмічныя, інтанацыйна-меладычныя «цытаты», уключаныя ў іншы фабульны, сюжэтны, муз.-стылістычны кантэкст.

3) У французскай паэзіі 14—15 ст. верш з 3 строфамі, рэфрэнам і заключнай паўстрафой (зваротам да адрасата). Яркія ўзоры балады — у паэзіі Ф.​Віёна.

4) У літаратуры — ліра-эпічны жанр з легендарна-гіст. ці казачна-фантаст. сюжэтам. Узнік у англа-шатландскай нар. паэзіі 14—16 ст. (балады пра легендарнага героя Робін Гуда і інш.). Цікавасць да нар. балады ў эпоху рамантызму выклікала з’яўленне аналагічнага жанру літаратурнай балады (В.​Скот, Ф.​Шылер, І.​В.​Гётэ, А.​Міцкевіч, В.​Жукоўскі, А.​Пушкін, М.​Лермантаў). Для яе характэрны драматычна напружаны сюжэт са сціслым і цэласным разгортваннем падзей, шырокае выкарыстанне фалькл. прыёмаў і сродкаў (адухаўленне прыроды, матывы непазбежнай адплаты, неўміручасці герояў, элементы чарадзейнага з закляццямі і прадказаннямі). Першыя бел. балады з’явіліся ў сярэдзіне 19 ст. і былі напісаны па матывах нар. паэзіі («Нячысцік» А.​Рыпінскага, «Травіца брат-сястрыца» В.​Дуніна-Марцінкевіча, «Хцівец і скарб на святога Яна» Ф.​Багушэвіча). У творчасці Я.​Купалы («Забытая карчма», «Братка і сястрыца»), Я.​Коласа («Няшчасная маці»), М.​Багдановіча («Страцім-лебедзь»), З.​Бядулі («У калядную ноч») жанр набыў вызначальныя рысы менавіта літаратурнай балады. Вяршыняй у развіцці жанру стала балада перыяду Вял. Айч. вайны, якая ўвасобіла трагізм і героіку вайны, подзвігі вядомых і малавядомых нар. герояў (Я.​Коласа «Над магілай партызана», П.​Броўкі «Кастусь Каліноўскі», А.​Куляшова «Балада аб чатырох заложніках» і інш.). Балады, прысвечаныя мінуламу, гіст. лёсу народа, стваралі У.​Караткевіч, Я.​Янішчыц, А.​Пысін, Р.​Барадулін, Н.​Гілевіч, А.​Лойка, Ю.​Свірка, Я.​Сіпакоў (кн. «Веча славянскіх балад»).

5) У прафесійнай музыцы балада — твор ліра-эпічнага ці эпіка-гераічнага характару. Вядома некалькі жанрава акрэсленых гіст. тыпаў балады: эпохі Адраджэння — вакальная поліфанічная балада (Гільём дэ Машо), эпохі рамантызму — сольная вакальная (Ф.​Шуберт, К.​Лёве, І.​Брамс, Х.​Вольф) і інструментальная (балады Ф.​Шапэна). У сучаснай музыцы тэрмін «балада» выкарыстоўваецца даволі шырока ў дачыненні да розных паводле выканальніцкага складу і будовы твораў і паказвае хутчэй на характар зместу, чым на наяўнасць пэўных муз.-стылістычных рысаў, часта ён спалучаецца з інш. жанравым вызначэннем (сімфонія-балада, канцэрт-балада). У бел. музыцы балады створаны М.​Аладавым (сімфонія-балада «У суровыя дні»), Я.​Цікоцкім (балада-маналог «Помнік» для баса і арк. на сл. А.​Пушкіна), А.​Багатыровым (харавая балада «Шумелі бярозы», балада з фп. трыо), П.​Падкавыравым (кантата «Балада пра чатырох заложнікаў» на сл. А.​Куляшова), Я.​Глебавым («Альпійская сімфонія-балада»), Л.​Абеліёвічам (вак. цыклы «Партызанскія балады» і «Ваенныя балады»), І.​Лучанком («Балада пра салдацкае сэрца» і цыкл песень-балад для салістаў, хору і арк.), І.​Кузняцовым (хор «Балада пра маці») і інш. Шэраг твораў непасрэдна звязаны з тэматыкай і сюжэтамі фальклорных балад: сімф. паэма «Бандароўна» Г.​Гарэлавай, кантата «Надзя-Надзейка» Э.​Наско, кантата «Не сячы, мой татухна, пры дарозе бярозы» М.​Васючкова (для нар. хору і ансамбля ўдарных інструментаў на тэксты бел. нар. балад).

Публ.:

Балады. Кн. 1—2. Мн., 1977—78;

Беларуская балада. Мн., 1978.

Літ.:

Салавей Л.М. Беларуская народная балада. Мн., 1978;

Мухаринская Л.С., Якименко Т.С. К изучению музыкальной типологии народных баллад // Памяти К.​Квитки, 1880—1953: Сб. ст. М., 1983;

Народные баллады. М.; Л., 1963;

European Folk Ballads: Edited by Erich Seemann, Dag Strömbäck, Bengt R.Jonsson. Copenhagen, 1967 (European folklore series. Vol. 2);

Kumer Zmaga. Vsebinski tipi slovenskih pripovednih pesmi. Ljubljana, 1974.

Т.​С.​Якіменка (фальклор, прафес. музыка), В.​Л.​Бечык (літаратура).

т. 2, с. 236

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК КУЛЬТУ́РЫ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойвалася высокакваліфікаваным работнікам устаноў культуры, кінематаграфіі, тэлебачання і радыё, друку, выд-ваў, паліграф. прам-сці і кніжнага гандлю, турысцка-экскурсійных арг-цый і ўстаноў і інш., якія працавалі ў галіне культуры не менш як 10 гадоў, за заслугі ў развіцці культуры. Устаноўлена Указам Прэзідыума Вярх. Савета БССР ад 29.10.1971, прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР. З 13.4.1995 прысвойваецца званне заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь.

Заслужаныя работнікі культуры Рэспублікі Беларусь

1971. А.​А.​Кузняеў.

1972. М.​П.​Ананьін, Г.​А.​Арцёменка, А.​А.​Асаевіч, М.​А.​Бабіч, М.​Н.​Будзько, Я.​Г.​Буракоў, А.​М.​Бяляеў, М.​П.​Валатковіч, Г.​М.​Верасаў, К.​А.​Галыня, Я.​І.​Гардзей, М.​А.​Грыгор’еў, В.​М.​Жыгалаў, Н.​К.​Захарава, Л.​Я.​Зведзачотава, Г.​М.​Іванова, В.​І.​Ігнацьеў, М.​С.​Карпенка, В.​А.​Кенгурава, М.​Я.​Колас, М.​А.​Лісіцын, Н.​А.​Літвінюк, У.​С.​Лукошка, А.​Дз.​Малочка, Р.​Дз.​Мацюшэнка, Р.​Г.​Мачулін, С.​А.​Міхальчук, М.​А.​Піваварчук, А.​М.​Плешавеня, М.​П.​Рубіс, М.​І.​Собаль, В.​Б.​Філіпскіх, Т.​К.​Хадкевіч, С.​А.​Цімановіч, Р.​Л.​Шапіра, Б.​А.​Шурын.

1973. А.​Г.​Астроўскі, А.​П.​Жукаўскас, Р.​В.​Канавалаў, М.​Л.​Нагнібеда.

1974. М.​А.​Антоненка, Г.​Е.​Барысаў, Ф.​А.​Бачыла, Я.​Я.​Глезер, В.​І.​Дзебалтоўская, П.​Б.​Жукоўскі, Б.​Р.​Зельцэр, М.​І.​Калачынскі, А.​М.​Кулакоўскі, М.​П.​Лобан, У.​Н.​Лупейка, А.​А.​Лютарэвіч, Ф.​І.​Люцко, В.​А.​Малевіч, А.​А.​Маркевіч, В.​А.​Мінаў, С.​А.​Нортман, П.​М.​Падкураў, Н.​Е.​Пашкевіч, В.​І.​Сіманава, А.​Т.​Сімураў, Б.​У.​Усцінаў, У.​П.​Шляхцін, Н.​Л.​Юшпрах.

1975. І.​М.​Агееў, І.​А.​Алексяевіч, В.​В.​Барысава, П.​В.​Бельскі, У.​Ф.​Богдан, А.​М.​Вараб’ёў, Р.​М.​Вараб’ёў, М.​Ф.​Варвашэвіч, І.​Л.​Вінаградава, М.​М.​Гарміновіч, Л.​М.​Гурэвіч, А.​П.​Дземчанкава, С.​І.​Дробыш, І.​С.​Зайцаў, Т.​А.​Зелікаў, І.​Д.​Казека, А.​С.​Казлоўскі, А.​П.​Калачова, А.Г.​Л.​Каплан, А.​М.​Капусцік, К.​І.​Каралёў, А.​Д.​Колас, Я.​Я.​Красоўскі, В.​Г.​Курэпін, Дз.​У.​Кухарава, П.​С.​Лавецкі, І.​П.​Лагоўскі, Р.​Дз.​Лазарэвіч, М.​В.​Лапша, Р.​У.​Лахцянкоў, С.​Дз.​Лі, А.​П.​Мадзіеўскі, Дз.​М.​Марчанка, М.​С.​Мінянкова, У.​А.​Навіцкі, П.​Л.​Паноў, Л.​І.​Папковіч, А.​Л.​Петрашкевіч, Р.​М.​Піятухоўская, К.​К.​Плігаўка, Я.​А.​Руманоўскі, В.​М.​Савельева, І.​А.​Санкова, А.​Ц.​Цількоў, М.​І.​Цыбульская, А.​М.​Цяцерын, І.​П.​Чэрнік, Я.​А.​Штопа, В.​Р.​Шурпач, А.​П.​Шутаў, П.​С.​Шчадроў, Дз.​С.​Юракоў.

1976. Л.​І.​Айзенштат, А.​І.​Анісовіч, І.​А.​Аношка, А.​Ц.​Аўдзееў, І.​П.​Вараб’ёў, А.​М.​Вінаградаў, Г.​Л.​Гарбачова, М.​В.​Гершман, А.​К.​Грэцкі, А.​Е.​Дрозд, Т.​П.​Здзітавецкая, В.​Ф.​Касцюкова, І.​С.​Качан, Я.​Р.​Клінава, У.​Р.​Лахтанаў, В.​А.​Ляшковіч, В.​Л.​Марцыёнка, К.​І.​Назарава, М.​І.​Наздрын-Платніцкі, А.​І.​Стук, В.​Я.​Цітавец, А.​Р.​Цярцічны, У.​А.​Шаліхін, К.​П.​Шылко, У.​М.​Юрэвіч.

1977. Э.​К.​Агуновіч, Ю.​І.​Анейчык, А.​Ц.​Бажко, В.​М.​Барысевіч, П.​Я.​Белавус, А.​А.​Бялова, Ю.​Р.​Гразноў, В.​І.​Дашкоўская, П.​К.​Дубовік, Дз.​І.​Дудко, П.​А.​Жмайлік, М.​М.​Засінец, А.​А.​Здаравенін, І.​Ф.​Карповіч, Я.​Р.​Кацнельсон, Г.​І.​Клёсава, В.​Р.​Кудзелін, С.​Ф.​Любчук, М.​Я.​Матукоўскі, І.​М.​Міцкевіч, І.​А.​Музычка, А.​П.​Нікіціна, М.​А.​Няронскі, Г.​Л.​Папоў, У.​С.​Перацяцька, Р.​Ф.​Самусенкава, А.​Ф.​Серы, Дз.​У.​Сталяроў, І.​Ф.​Сушко, І.​М.​Хвораст, В.​К.​Шарэцкі, В.​Н.​Шчадрына, А.​В.​Шылава.

1978. П.​С.​Абадоўскі, Ф.​І.​Агафонаў, В.​І.​Аркашаў, М.​Д.​Астаневіч, В.​А.​Белік, Р.​М.​Валькова, А.​С.​Васілевіч, Л.​М.​Васкаўцова, І.​І.​Гаўрылаў, І.​І.​Грамовіч, М.​А.​Грусман, Д.​А.​Дубінскі, М.​В.​Дыбкін, Р.​С.​Жук, Р.​В.​Жукава, З.​А.​Жураўлёва, С.​М.​Іонычава, П.​Н.​Кавалёў, А.​С.​Каткоў, З.​Д.​Колб, М.​Н.​Котаў, А.​Ф.​Кукарэка, В.​С.​Куляшоў, І.​П.​Куцко, У.​І.​Кушнер, В.​М.​Марозаў, А.​Я.​Міронаў, В.​П.​Мянжынская, Р.​А.​Немянкова, А.​А.​Раздзялоўскі, А.​М.​Радзіёнаў, А.​Г.​Ражкова, Ю.​Л.​Рыбчонак, У.​К.​Саковіч, Б.​У.​Сасноўскі, Т.​І.​Хапалюк, А.​С.​Харэбін, М.​П.​Чыркун, Р.​В.​Шкраба, М.​Я.​Ярмоленкаў.

1979. А.​Х.​Асіпенка, А.​А.​Бажэлка, М.​Г.​Белісаў, Л.​П.​Болдырава, Ю.​П.​Ванаг, М.​А.​Варон ш, Б.​П.​Гадуноў, В.​С.​Гарбук, М.​А.​Гарулёў, А.​В.​Дзебалюк, Т.​Дз.​Дулуб, А.​А.​Коласаў, Ф.​В.​Конышаў, В.​С.​Ляпеская (Палтаран), У.​В.​Мацвееў, М.​Ф.​Мельнікаў, Я.​Р.​Меркуль, Б.​Я.​Папоў, І.​В.​Пушкоў, У.​В.​Пятровіч, А.​А.​Савельеў, Т.​А.​Слесарук, К.​І.​Суботка, А.​А.​Тоўсцік, З.​Ю.​Цалуйка, В.​Дз.​Чанін, М.​В.​Шапалін, Р.​А.​Шаўчэнка, У.​М.​Шахавец, Н.​Ц.​Шпак, Г.​І.​Ярашэўская.

1980. С.​І.​Ажыгін, Ф.​А.​Аксёнаў, В.​І.​Аламаха, А.​К.​Аляксеенка, М.​І.​Аляксееў, Г.​С.​Андрэева, А.​С.​Андрэеў, А.​М.​Антошкін, А.​І.​Арлоў, К.​Г.​Арцёменка, Р.​І.​Арыка, М.​Я.​Аўрамчык, І.​І.​Бадроў, В.​К.​Бандарчык, П.​Р.​Белікаў, А.​А.​Бірукоў, В.​І.​Бранавіцкі, У.​Л.​Бядуля, В.​К.​Ванчукевіч, Я.​Ф.​Васькова, І.​Дз.​Вятроў, П.​К.​Галаваты, М.​М.​Гаранскі, А.​М.​Гарбачоў, Р.​А.​Гарленка, С.​І.​Гуляева, А.​В.​Далжонак, П.​М.​Дамброўскі, М.​У.​Дарафеенка, П.​Т.​Дземчанка, В.​Дз.​Дончык, І.​С.​Жыгараў, З.​С.​Зайцава, І.​К.​Захараў, У.​А.​Захараў, П.​В.​Збароўскі, А.​Г.​Зенін, М.​Ц.​Іваноў, Ф.​С.​Кавалёў, М.​С.​Карнееў, А.​Н.​Карпюк, М.​І.​Касарэнка, Дз.​А.​Кіргетаў, Ф.​М.​Клецкін, І.​Ф.​Клімаў, Ф.​Дз.​Конін, А.​С.​Кулага, Л.​М.​Кулакоўская, С.​І.​Кухараў, К.​І.​Лобач, Н.​К.​Логвіна, В.​А.​Лявончанка, М.​В.​Ляпін, А.​Р.​Мазанік, І.​Ф.​Мальцаў, М.​А.​Мармалюкоў, А.​Н.​Марціновіч, А.​І.​Махнач, Р.​Н.​Мачульскі, П.​М.​Машэраў, П.​С.​Мікуленка, А.​М.​Міцюля, Ю.​М.​Новікаў, М.​Б.​Осіпава, В.​І.​Пакумейка, С.​А.​Пранько, В.​А.​Пырх, А.​В.​Пысін, А.​М.​Ракавец, Д.​М.​Раманюк, А.​Дз.​Рудак, В.​М.​Савін, Ц.​Е.​Саладкоў, Г.​І.​Станіславава, Т.​М.​Стрыжак, М.​П.​Стрыжонак, М.​А.​Суша, П.​В.​Сяргейчык, А.​В.​Такмянінаў, Г.​Р.​Цішэвіч, В.​І.​Чалоўскі, Я.​А.​Чарняўская, С.​І.​Чыбісава, В.​А.​Шаўлак, М.​І.​Шматкоў, Е.​С.​Шурпач, Я.​К.​Шуціла, А.​Я.​Юшчанка (Алекса Юшчанка). 1981. М.​С.​Арэхва, Г.​М.​Галубовіч, В.​М.​Губарэвіч, А.​Р.​Дрозд, М.​І.​Каменскіх, М.​І.​Карпенка, А.​М.​Кацкель, В.​М.​Краўчанка, А.​І.​Кузьміч, Ф.​Ф.​Лагвіновіч, А.​С.​Ліпскі, В.​М.​Макарэня, І.​Я.​Маслан, Ж.​М.​Міронава, В.​Дз.​Нікалаенка, С.​А.​Пульманоўскі, Н.​Ф.​Рыдзеўскі, У.​І.​Салашэнка, А.​І.​Смірноў, В.​А.​Сувалава, Г.​Я.​Цыганкоў, І.​Ц.​Чарняўскі (Ігнат Дуброўскі), М.​А.​Шырокаў.

1982. Т.​А.​Абакумоўская, І.​У.​Арахоўская, А.​С.​Аўрынская, Л.​С.​Барадулька, М.​М.​Ваданосаў, Р.​І.​Валынец, Ц.​М.​Гурэвіч, Я.​І.​Ждан, А.​С.​Захарошка, В.​А.​Казлоў, Л.​Р.​Кісялёў, Г.​М.​Конанаў, В.​Ф.​Маеўскі, І.​А.​Мандрык, Р.​Я.​Матусевіч, І.​В.​Міхневіч, К.​А.​Мішанава, І.​А.​Муравейка, А.​С.​Палубінскі, М.​А.​Парахоўнік, І.​А.​Сініцына, Г.​І.​Стрыха. І.​М.​Ступнікаў, П.​А.​Суткаленка, П.​П.​Суцько, Г.​І.​Харошка, С.​А.​Ходас, Р.​Л.​Чарахоўская, У.​Т.​Шайлук, І.​І.​Шылько, П.​В.​Янушка.

1983. А.​С.​Бурдзялёў (Аляксей Русецкі), С.​І.​Грахоўскі, Л.​М.​Карамазава, Р.​С.​Паповіч, І.​М.​Пташнікаў, З.​К.​Скачкоўская, А.​М.​Сысоеў, І.​П.​Хаўратовіч, С.​П.​Шушкевіч.

1984. С.​Х.​Александровіч, М.​М.​Афонін, Л.​А.​Валковіч, Б.​П.​Гарнастаеў, П.​Р.​Калеснікаў, Н.​С.​Ляпілава, М.​М.​Назараў, В.​І.​Сінчылін, Ф.​П.​Стэльмашак. Г.​А.​Суслаў, А.​П.​Уладзімірава, У.​П.​Чаркасаў, К.​С.​Чыкаў, А.​Д.​Шчарбакоў.

1985. Э.​В.​Аўраменка, А.​Я.​Варын, С.​Я.​Гурыч, М.​І.​Клебановіч, Ф.​С.​Міхалёў, Ф.​Ф.​Пісарук, І.​Я.​Прылілка, У.​С.​Садзін, І.​А.​Скрыган (Янка Скрыган), В.​М.​Смірноў, У.​А.​Толкач, А.​Р.​Хадарын, М.​М.​Шыманскі, У.​Н.​Яцко.

1986. У.​М.​Гром, А.​Д.​Клімовіч, Э.​П.​Луканская, Л.​А.​Нечыпарэнка, А.​К.​Рамановіч, А.​І.​Савіцкі, А.​К.​Сульянаў, У.​В.​Таран, М.​Ф.​Ягораў.

1987. М.​П.​Агароднікаў, С.​А.​Аслезаў, С.​В.​Барадоўскі, А.​М.​Белакоз, А.​У.​Богуш, С.​А.​Галаўко. Ю.​М.​Іваноў, П.​С.​Каваленка, С.​У.​Клімянценка, Я.​В.​Малашэвіч, М.​Ф.​Нікіцін, В.​В.​Тупіцын, М.​В.​Шоба.

1988. М.​А.​Дэйка, М.​І.​Дзялец, В.​І.​Ермаловіч, Я.​А.​Крыскавец, А.​Р.​Курачкін, Т.​М.​Курыла, А.​І.​Марозава, Л.​А.​Міхайлідзі, У.​І.​Пруднікаў, С.​П.​Самуэль, Р.​С.​Сарока, Ф.​Р.​Шкляраў, Дз.​П.​Юхнік.

1989. В.​Я.​Балаханаў, Л.​А.​Валчок, Э.​І.​Герасімовіч, П.​С.​Дурчын, У.​М.​Душкевіч, П.​В.​Елец, К.​М.​Лімарэнка, Я.​Я.​Лявінскі, А.​С.​Міскевіч, А.​А.​Мошчанка, Ю.​І.​Нікалаеў, М.​М.​Нядбайла, Г.​А.​Сакалова, В.​В.​Саўчанка, І.​І.​Семяжонаў (Язэп Семяжон), З.​А.​Танклеўскі, М.​І.​Трафімук, І.​Я.​Фяцісаў, Г.​П.​Чысцякова, А.​А.​Шагаў, Р.​Я.​Шацаў, В.​У.​Яўстратава.

1990. В.​А.​Бабчанка, А.​І.​Барданаў, К.​П.​Батракова, І.​П.​Галко, В.​А.​Губіч, М.​М.​Дубінін, А.​С.​Жукоўскі, Н.​І.​Жураўленка, С.​В.​Звалінская, В.​Б.​Зелянко, Р.​С.​Зыкава, У.​І.​Казакевіч, І.​А.​Канаплянік, Г.​М.​Качалава, Я.​Я.​Квачаў, А.​С.​Костылева, М.​М.​Кузняцоў, У.​В.​Курылін, М.​Я.​Ленсу, А.​М.​Маліцкі, В.​К.​Мацкевіч, К.​Ц.​Мельнікава, М.​Я.​Мінін, М.​М.​Наско, А.​У.​Нікалайчык, Г.​П.​Обух, М.​І.​Падабед, А.​В.​Папоў, Т.​П.​Рашчынская, Т.​Д.​Рудова, В.​М.​Сяліцкая-Нікітчанка, К.​М.​Турына, Р.​Р.​Храпуцкі, М.​С.​Царкоў, Э.​Р.​Шчыры, В.​П.​Ямінскі.

1991. У.​Дз.​Бараноўскі, Я.​Я.​Бацяноўскі, Я.​М.​Быткоўскі, А.​А.​Бянько, І.​І.​Вашкевіч, А.​І.​Вярцінскі, А.​І.​Гатоўская, Р.​Ф.​Герасімовіч, М.​Р.​Дарашкоў, Н.​Р.​Дземянчук, Р.​В.​Дубікаў, П.​Б.​Звонак (Алесь Звонак), Л.​П.​Кац-Лазарава, Г.​М.​Ліхман, М.​П.​Мацкевіч, Р.​Я.​Пармон, У.​М.​Правалінскі, У.​Р.​Правасуд, Я.​С.​Раманаў, В.​Р.​Раманцоў, Н.​І.​Салдатава, П.​І.​Свярдлоў, В.​С.​Семенякоў, Л.​К.​Толкач, Г.​Дз.​Чорны, Т.​І.​Шахновіч, В.​П.​Шымчонак, І.​С.​Янкоўскі.

1992. А.​Н.​Аўрамчанка, В.​Дз.​Васіленка, Ю.​С.​Васільеў, У.​Р.​Громаў, Ц.​М.​Дамашэвіч, В.​Ф.​Жукоўскі, Н.​С.​Загорская, Л.​Ф.​Мельнік, А.​А.​Мурзіч, П.​І.​Пруднікаў, Ю.​В.​Пучынскі, І.​Дз.​Сухан, А.​У.​Тамашэўскі.

1994. С.​А.​Андраюк. Э.​С.​Валасевіч, А.​М.​Ваніцкі, А.​А.​Зарубіна, А.​К.​Клышка, Ч.​У.​Клячко, Ф.​І.​Савіцкі, С.​К.​Сцефановіч.

т. 6, с. 563